905477f9821a3bbdff63bb7b29f7fce2.pdf
Media
Part of Kafle ludowe z Brzega na Dolnym Śląsku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.9-10
- extracted text
-
KAFLE
Z BRZEGU
NA
LUDOWE
DOLNYM
ŚLĄSKU
ROMAN
W
Muzeum Miejskim w Brzegu znajduje się
interesująca seria ludowych kafli, licząca 22 oka
interesują*
zy, z których kilka jest niestety poważnie uszko
dzonych.
Kafle te wykonane z glinki żelazistej o czer
wonym wypale, pokryte są brudno - białą pole
wą mocno już przez ząb czasu nadwyrężoną. Po
wierzchnia kafli zdobiona jest malaturami robio
nymi kolorowymi polewami na gładkiej
po
wierzchni, bądź ozdobami plastycznymi tłoczonymi
z formy i polichromowanymi.
Malatury jak i polichromia ozdób plastycz
nych wykonane są głównie kolorem brązowo-fioletowym (uzyskiwanym zapewne przy użyciu mie
lonego brausztynu) i zimno zielonym (sole miedzi),
czasem pojawia się ponadto kolor jasno żółty.
Wśród motywów zdobiących powierzchnię ka
fli, w kilku zaledwie wypadkach występują moty
wy wyłącznie roślinne, przedstawiające owoc
granatu, lub stylizowany w kwadracie motyw
kwiatu. Czasem spotykamy na kaflach figury
zwierząt. Prócz wykonanego plastycznie czarnego
orła w koronie na głowie, trzymającego w szpo
nach miecz i jabłko, z datą 1834, mamy kafle
z niedźwiedziem i z gniazdem z pisklętami. Oby
dwa z wymienionych ostatnio kafli posiadają wzór
malowany kolorowymi polewami na gładkiej po
wierzchni. Na kaflu z ptakami na okładce widzimy
schematycznie zaznaczone gniazdo, z którego wy
chylają się głowy piskląt. Nad gniazdem unoszą
się dwa ptaki. Na drugiej kafli przedstawiony jest
niedźwiedź (ryc. 7) stojący na tylnich łapach trzy
mający w przednich długi drąg. Zwierzę uwiązane
jest za szyję na łańcuchu, który ciągnie się łukiem
RE1NFUSS
w kierunku lewego brzegu. Kafla ta stanowi nie
wątpliwie jedną całość z drugą do dziś nie docho
waną, na której przedstawiony był zapewne kug
larz lub wędrowny cygan.
Najliczniejszą grupę stanowią kafle z kompo
zycjami figuralnymi. Na kilku z nich widzimy po
stacie żołnierzy w uniformach żywo przypominają
cych epokę napoleońską. Jest tam więc dwóch
maszerujących piechurów w wysokich czakach
z kitami na przodzie (ryc. 11), jeździec na koniu,
trzymający w ręku wydobytą szablę (ryc. 6), itp
Dwukrotnie powtarza się scena z karczmy. W jed
nej (ryc. 5) żołnierz w napoleońskim kapeluszu
siedzi przy stole obok grającego na skrzypcach
muzykanta, w drugiej te same postacie wraz z ko
bietą trzymającą w ręku flaszkę.
Bardzo ciekawym zabytkiem z tej serii jest
kafla niepolewana przedstawiająca dwóch żołnie
rzy w ubiorach z czasów napoleońskich stojących
po dwóch stronach serca z drobnymi ozdobami
kwiatowymi.
Fakt, że w okolicy Brzegu znalazł się okaz
kafli niewykończonej pod względem technicznym
mógłby nasuwać przypuszczenie, że opisana tu
seria kafli była wyrabiana na Śląsku.
Wśród kafli odobionych ludzkimi postaciami
szczególnie interesująca jest grupa z rysunkami
o charakterze obyczajowym. Znajdziemy tam ko
bietę i mężczyznę w strojach z końca X V I I I wie
ku, przechadzających się w parku (ryc 12), kobietę
w krynolinowatej sukni z wiadrami uwiązanymi
na nosidle (ryc. 1). Jedna z kafli przedstawia trzy
męskie postacie z kapeluszami zdjętymi w ukło
nie (ryc. 2). Napis umieszczony powyżej brzmi
261
sto. Jest tam np. .edna kafla nie posiadająca na
swej powierzchni nic poza napisem ujętym w fali
stą ramkę i daty.
Napis niestety nie dający się w całości odcyfrować (ryc. 4), zawiera sentencję przeciwstawia
jącą los dzieci posiadających rodziców, doli sierot:
263
Napisy wyłącznie w języku polskim, nie poz
walają wątpić co do narodowości wykonawcy.
W zbiorze brzeskim znajduje się też jedna
kafla o tematyce bibli.nej. Przedstawia ona postać
brodatego mężczyzny siedzącego u stóp krzyża,
z boku w prawym górnym rogu tablica z dekalo
giem, a obok niej napis „moyses" (ryc. 10).
Z dwóch wymienionych na wstępie, a różnią
cych się techniką wykonania grup kafli, bardziej
interesująco przedstawia się seria zdobiona tech
niką malarską na gładkiej powierzchni. Silnie za
znaczone kontury, dosyć swobodnie traktowane
proporcje, typizacja w traktowaniu postaci, naka
zują wyroby te uważać za okazy czysto ludowej
twórczości artystycznej.
Kafle z plastycznie wykonanymi ozdobami na
powierzchni nie mają już tego ludowego charak
teru. Dosyć naturalistyczne, powielane przy uży
ciu gipsowej formy, stanowią raczej przykład pro
dukcji rzemieślniczej.
Kafle z Brzegu jak świadczą daty zachowane
264
Rycina <>
na paru okazach (1834) pochodzą z I połowy ub. w.
W tym samym czasie podobne wyrabiane były na
terenie Polski i w innych stronach, jnp. na Pomo
rzu, Mazurach Pruskich, w Krakowie, w Kłoda
wie a poza tym w krajach sąsiednich w Niemczech,
Czechach, na Węgrzech, w Siedmiogrodzie i na
Małorusi (na Pokuciu). Tematyka ozdób była
wszędzie mniej więcej jednakowa, (ornament ro
ślinny, sceny obyczajowe, wojsko, orły herbowe).
Opisana wyżej seria kafli z Brzegu zdradza zdu
miewające podobieństwo do kafli znanych z tere
nów mazurskich.
Zestawiając kafle brzeskie z kaflami mazurskiemi publikowanymi przez J . Grabowskiego
w Pol. Szt. Lud. ) spostrzegamy duże podobień
stwo zarówno w kompozycji ogólnej, jak i w te
matyce czy sposobie wykonania.
1
Kafle brzeskie z punktu widzenia kompozycji
ornamentu podzielić można na 3 grupy. Do pierw
szej zaliczymy, kafle, w których motyw centralny
ujęty jest w ozdobną na sposób barokowy powy-
ginaną ramką. W rogach widoczne są liściaste
ozdoby (ryc. na okładce, ryc. 1, 7, 12). Drugą grupę
stanowią te w których kompozycja centralna jest
bez ramki, tylko w rogach występują znane ozdoby
liściaste (ryc. 5, 6, 10, 11). W trzeciej grupie za
miast ozdób liściastych w narożnikach biegnie
strzępiasty szlak wzdłuż górnej i dolnej krawędzi
kafli. Wszystkie trzy wymienione sposoby rozwią
zań ornamentalnych znane są również z kafli ma
zurskich publikowanych przez J . Grabowskiego'^.
Zespół motywów zdobiących środkową część
kafli brzeskich jest uboższy niż w kaflach mazur
skich, nie mniej wiele kafli znanych nam z Brze
gu posiada analogie w materiale mazurskim. Wi
doczne, to jest w każdej z wyróżnionych poprzed-AK> grup motywów. Na kaflach mazurskich rów
nież występują ptaki, niedźwiedź na sznurze i sce
ny rodzajowe z napisami. Sukertowa w swym
artykule o kaflach z muzeum w Działdowie cytuje
nawet (obok innych) napis znany nam z Brzegu
(„Pomaczaj mie Kuba") ). Odpowiednik do brzes
kich kafli przedstawiających włościan proszących
wójta o sprawiedliwe osądzenie, stanowi na Mazu
rach publikowany przez Grabowskiego zespół 2
kafli, z których jedna z napisem „moi Panie
woicie Jus sie adnami zmiłujcie", przedstawia ko
bietę i dwóch mężczyzn z kapeluszami w ręku,
druga zaś wyniosłą postać wó ta i jakiegoś dru
giego mężczyznę. U góry tej drugiej kafli biegnie
napis: „Słuchaj rozkazu", (ryc. 8). Występują też na
Mazurach Pruskich kafle z rozmaitymi napisami,
lub plastycznymi wyobrażeniami żołnierzy. Suker3
265
towa w cytowanym powyżej artykule publikuje
fotografie kafli, na której przedstawione są posta
cie dwóch wojaków stojących po dwóch stronach
serca z napisem „Turek i Grek 1840". Ta sama
kompozycja, a bodajże nawet odcisk z tej samej
formy, publikowana jest w pracy Grabowskiego,
ale z innym napisem. Obydwie wspomniane tu
kafle znajdują odpowiednik w Brzegu w postaci
wzmiankowanej na wstępie kafli niepolewanej.
Trafia się też wśród kafli mazurskich scena
przedstawiająca
siedzącego przy stoliku żołnie
rza i grajka (ryc. 3) czy maszerujących piechu
rów.
Również sposób wykonania ozdób na kaflach
brzeskich a zwłaszcza sposób traktowania postaci
ludzkich nie odbiega od tego co widujemy na kaf
lach mazurskich. Wystarczy porównać ryc. 2 i 8
by stwierdzić bardzo daleko idące podobieństwa,
i
266
Rycina
9
które sięgają nawet tak drugorzędnych szczegó
łów ubioru j.np. sposób konturowania spodni. Na
podstawie analogii zachodzących między serią
kafli z Brzegu a kaflami mazurskimi, uwzględ
niając, że pochodzenie tych ostatnich nie ulega
żadnym wątpliwościom, „śląskość" kafli brzeskich
musi być zakwestionowana. Z punktu widzenia
proweniencji, kafle z Brzegu są niewątpliwie ka
flami mazurskimi, należałoby jedynie ustalić kie
dy i jakimi drogami trafiły one do Brzegu.
Dla przyszłego badacza kafli
mazurskich
zbiór znajdujący się w Muzeum Miejskim w Brze
gu stanowi pozycję ważną, której w żadnym wy
padku nie wolno byłoby pominąć. Zawiera ona
bowiem poza znaczną ilością motywów znanych
z muzeów mazurskich także takie, których nie po
siadamy ani w zbiorach muzeum w Olsztynie ani
w Szczytnie ).
4
Rycina
10
P R Z Y P I S Y
1
) J . Grabowski: Sztuka ludowa Mazur i Warmii
( P o l s k a Szt. L u d . R I I n r . 4/5).
2) j . w . d l a g r u p y I r y c . 28 i 29. d l a
11-31,
dla
111-36, 37, 38.
) E . S u k e r t o w a : K a f l e m a z u r s k i e , Z i e m i a 1932,
str. 244.
) H . Skurpski: Sztuka ludowa Mazur i Warmii,
( p r z e w o d n i k po w y s t a w i e ) , O l s z t y n 1948.
a
4
Zdjęcia
1-2 i 4-12 wykonał
R. Reinfuss
КУСТАРНО-НАРОДНЫЕ
Rycina
ИЗРАЗЦЫ В БРЖЕГЕ
В юродском музее в Бржеге, в Нижней
Силезии, находится собрание цветных,
рас
писных, поливных и рельефных (из гипсовых
форм) изразцов.
Тематика орнамента позаимствована из
мира животных и растений, но в то же время
преобладают фигурные мотивы, представляю
щие бытовые сцены с надписями на польском
LES
CARREAUX
POP UL A I R E S
D a n s le M u s ć e M u n i c i p a l de B r z e g , e n B a s s e - S i l ć s i e , se t r o u v e une collection de
c a r r e a u x ornes de
p e i n t u r e s executees e n v e r n i s colore
ou
gaufres de
formes e n platre. L e s u j e t d'ornementation est t i r e d u
m o n d e des a n i m a u x et des plantes. L a p l u s
grandę
partie, cependant, possede a l a s u r f a c e , des motifs de
figures, r e p r e s e n t a n t des scenes de l a v i e
humaine,
a v e c des i n s c r i p t i o n s en l a n g u e polonaise, des figures
FOLK
TILES FROM
In
the
BRZEG
IN L O W E R
municipal museum in Brzeg, Lower
Sile
pain
coloured glazing, or w i t h
car
v i n g s e x e c u t e d by m e a n s of g y p s u m forms. T h e
sub
jects of
mal
a process of
these o r n a m e n t a t i o n s d e r i v e d f r o m the
or p l a n t w o r l d , but
bear figural
the
majority
tiles
motifs r e p r e s e n t i n g c h a r a c t e r i s t i c
scenes
of
soldiers, a n d
s i o n a l l y religious scenes. I t is c l e a r f r o m a
t i v e a n a l y s i s t h a t the
l a t t e r w e r e m a d e on
Brzeg
the
s h o u l d be
Mazurian
языке, фигуры военных и в исключительных
случаях - религиозные сцены.
Сравнительным анализом
установлено,
что изразцы в Бржеге обнаруживают полное
сходство с изразцами, выделываемыми в Ма
зурской области (б. Восточная Пруссия). По¬
этому можно с уверенностью сказать, что эти
изразцы были привезены в Бржег из мазур
ских местностей.
DE
BRZEG
EN BASSE - SILESIE
m i l i t a i r e s et e x c e p t i o n n e l l e m e n t des s u j e t s r e l i g i e u x .
C o m m e i l r e s u l t e de l a c o m p a r a i s o n a v e c les
autres
c a r r e a u x , c e u x de B r z e g r e s s e m b l e n t
identiquement
aux c a r r e a u x , c o n n u s e n M a s u r i e p r u s s i e n n e . C e p e n
dant, c o m m e ils у etaient fabriques, i l faut c o n s i d ć r e r
les c a r r e a u x de B r z e g
c o m m s etant i m p o r t e s
des
t e r r a i n s de la M a s u r i e .
occa
compara
B r z e g tiles b e a r a n e x a c t l i k e
ness to those k n o w n i n P r u s s i a n M a z u r y
the
СИЛЕЗИЯ)
ani
the
w i t h P o l i s h i n s c r i p t i o n s , t y p e s of
(НИЖНЯЯ
SILESIA.
sia, t h e r e is a collection of tiles decorated w i t h
tings by
11
the
considered
territory.
spot,
as
an
the
— a n d since
tiles
from
importation
from
Rycina
12
267