aab129c1d2f746bdaf74a54c3b51f3db.pdf
Media
Part of Dzieło Lévi-Straussa dzisiaj / LUD 1987 t.71
- extracted text
-
Lud, t. 71, 1987
I. STUDIA I ROZPRAWY
CLAUDE LEVI-STRAUSS
-
PO LATACH
Z okazji 50-lecia pracy naukowej wybitnego, światowej sławy etnologa i antropologa kulturowego, Claude Levi-Straussa poświęcamy I część
tomu 71 "Ludu"opracowaniom
siedmiu młodych polskich etnologów
i antropologów kultury, przedstawiającym szereg refleksji na temat dorobku naukowego tego znakomitego teoretyka kultury.
Redakcja
STANISŁAW
WĘGLARZ
WOK Nowy Sącz
DZIEŁO LEVI-STRAUSSA DZISIAJ
"Strukturalizm jest zamkniętym rozdziałem historii nauki, dlatego
biążki Levi-Straussa możemy spokojnie odstawić na półki, gdzie w nobliwym towarzystwie dzieł klasyków, których ipoglądy również należą
do przeszłości, będzie je pokrywać stopniowo coraz grubsza warstwa kurzu". Tego typu głosy dają się słyszeć '- o ironio - także wśród etnografów. Czy nby diagnoza taka nie jest zbyt pochopna?
To prawda, że po okresie zachwytu (zwykle zupełnie bezkrytycznego)
jednych i wrogości (rzadko racjonalnie uzasadnionej) innych, nazwisko
Levi-Straussa nie budzi dziś tak żywych emocji, jak choćby przed laty
dziesięciu. Fakt ten nie jest wszakże wcale dowodem na to, iż koncepcje
autora Myśli nieoswojonej
nie wytrzymały już próby czasu. Sytuacja
ta świadczy. jedynie o tym, że minęła "strukturalistyozna moda" i dlatego powoływanie się na Levi-Straussa nie jest dziś "w dobrym tonie".
Zapytajmy jednak czy wizja teoretyczna Levi-Straussa jest już dziś
faktycznie unieważniona w znaczeniu teoretycznym, tzn. czy konfiguracja sensów i problemów konstytuująca istotną rzeczywistość myślenia
obecnej doby wyklucza definitywnie, jako przyżytek, stanowisko teoretyczne twórcy Mythologiques?
Odpowiedź na tak sformułowane pytanie
jest złożona, choć z pewnością - negatywna. Spróbujmy to krótko uzasadnić.
Stanislaw Węglarz
4
Pomimo, ze Levi-Strauss tworzy nadal, to jego dzieło należy do społeczno-humanistycznej klasyki, a więc i do historii i dlatego też możemy
obecnie spojrzeć na nie z pewnego dystansu. Taka perspektywa umożliwia potraktCJwanie poglądów autora Antropologii
strukturalnej
jako
pewnego epizodu dziejów najnowszej myśli humanistycznej, pozwalając
tym samym na dostrzeżenie ich historycznych i społecz~o-kulturowych
uwarunkowań. Celem takiej relatywizacji nie jest umniejszanie znaczenia
dorobku teoretycznego Levi-Straussa, lecz lepsze zrozumienie jego roli
i miejsca we współczesnej humanistyce. Banalne jest już dziś bowiem
stwierdzenie, iż każda koncepcja - również naukowa - jest przynajnmiej do pewl1ego .stopnia produktem określonego czasu, epoki w jakiej
przyszło jej twórcy działać; społeczeilstwa, którego był członkiem; k ultury, w którą był uwikłany; systemu wartości, któremu hołodował ...
Takie ujęcie tego zagadnienia jest zresztą zgodne z duchem i literą
dzieła samego Lf:vi-Straussa, który w Drogach ro.asek napisał m.in. "Czy
jest się tego swiadomym, czy nie, nigdy nie kroc,zy się samotnie drogą
tworzenia" 1. Ażeby pozostać wiernym jego nauce, również dzieło autora
Mythologiques
nie może być traktowane jako system izolowany; interpretowane wyłącznie samo w sobie lub przez siebie. Właściwy sens tego
dzieła powinien być rozpatrywany przede wszystkim poprzez "umiejscowienie w grupie jego transformacji", czyli m.in. przez porównanie z poglądami, których przekształcenie stworzyło jego indywidualność. Chodzi
tu także o pokazanie relacji między wizją teoretyczną Levi-Straussa
i innymi koncepcjami (doktrynami, teoriami), które są jej prawdą w tym
sensie, że ukazują to, czego ona sama nie mogła objąć z właściwej :sobie
partykularnej
perspektywy. I vice versa: prawdy o innych - współcześnie ważnych - metodach, teoriach czy prądach intelektualnych należy poszukiwać poprzez odniesienie ich m.in. do koncepcji autora Smutku tropików. W tym znaczeniu antropologia strukturalna Levi-Straussa
jest wciąż jak najbardziej godnym adwersarzem w dialogu, np. z marksizmem czy hermeneutyką.
Poglądy Levi-Straussa zachowują swą ważność także ):1latego, że
wyrażają w oryginalny sposób pewne pierwiastki uniwersalne. Przy
czym forma egzegezy dzieła Levi-Straussa polegająca na próbach eksplikacji owych treści uniwersalnych, wcale nie musi oznaczać posądzania
jego koncepcji o bycie "zamaskowaną filozofią", przeciwko czemu on sam
zresztą wiel;okrotnie protestował 2. Może natomiast być wyrazem słusznego prawa do dokonywania refleksji typu filozoficznego (np. metanaukowej krytyki), nad najbardziej nawet naukowymi teoriami. Twórczość
l
!
C. LE~vi-St'raulss, Drogi masek, Łódź 11985, s. 90
Zob. m.tn.: "Le NoufV'e1 obslervalteur",
115, 1967; "Le P>oilnlt", 14.11.1983
DZIEŁO
L:eVI-STRAUSSA
5,
DZISIAJ
Levi-Straussa jest ciągle bardzo kuszącym obiektem do przeprowadzania
takich zabiegów.
Bardzo istotne znaczenie posiada wreszcie dzieło Levi-Straussa dla
różnego autnramentu badaczy i teoretyków kultury, i to nie tylko tych,
których bezpośrednio lub pośrednio zainspirowały jego koncepcje - to
jest bowiem oczywiste. Autor Elementarnych
stl"ukturookrewieństwa.,
pokazując np jakie drogi do uprawiania etnologii są zamknięte, wskazał
jednocześnie w j"ki sposób -- w post:strukturalnym stadium - dyscyplina ta może być uprawiar:a. Zaryzykować więc chyba można twierdzenie, iż,chcąc nie chcąc, każda nowa teoria na gruncie etnografii musi
antropol'ogię strukturalną traktować przynajmniej jako punkt wyjścia.
Reasumując stwierdźmy, iż w zupełności należy zgodzić SIę z tą częścią przytoczonego na wstępie zdania, która mówi, że książki Levi-Straussa powinny znaleźć się na półkach, lecz trzeba koniecznie dodać, że w domu każdego humanisty i zawsze w zasięgu ręki ...
Naszkicowana wyżej żywotność dzieła Levi-Strauss znalazła swoje
odzwierciedlenie w po1ri.fonicznym dyskursie z jego poglądarrni, na jaki
składają się artykuły zamieszczone w niniejszym tomie "Ludu". Pretekstem do ich napisania 'była przypadająca w 1986 fioku pięćdziesiąta rocznica opublikowania przez Levi-Straussa pierwszego artykułu z dziedziny
etnologii 3. Z kolei IRedakcja "Ludu" postanowiła uczeić ów złoty jubileusz naukowej twórczości jednego z najwybitniejszych myślicieli współczesnej hum,mistyki, i etnologa zarazem, otwierając swe łamy dla prac
traktujących - bardziej lub mniej bezpośrednio - o jego dziele. A dzieło to zaiste imponujące: kilkanaście książek, tłumaczonych na wiele języków; ok. dwustu artykułów; ponadto wiele wywiadów, dyskusji polemik ...
Pięćdziesiąt lat naukowej twórczości l W tak długim i pełnym gwałtownych przemian czasie, również poglądy Levi-Straussa niewątpliwie
ewoluowały. Dowodzi tego choćby analiza rozumienia opozycji "natura kultura" w jego pracach, przeprowadzona przez W. Bursztę w artykule
Natura - myśl symboliczna. - kultura 4. Kwestia relacji pomiędzy naturą i kulturą jest .- zdaniem autora artykułu - nie tylko podstawowym zjawiskiem, którym interesuje się etnolog, lecz także fundamentalnym problemem samej antropologii strukturalnej.
Wspomniane wyżej zmiany poglądów Levi-Straussa nie były jednak
nigdy na tyle zasadnicze, by go skłonić -do porzucenia podstawowych
3 C. LeV'i-Stra'uss,
Contribution
a l'etude
de !'organisation
sociale des
BOTOro, "Journal de la Socielte des AmericamJilslt-es", 1936, ,Z8, 2, s. 269 - 304.
4 Zob.: s. 39 - 58 niniejszego
tomu "Ludu".
Indies
Stanislaw Węglarz
6
koncepcji metodologicznych, które zostały ugruntowane podczas pobytu
w Nowym Jorku i w gruncie rzeczy wykazują zadziwiającą trwałość
i konsekwencję. Poszczególne wątki jego twórczości są komplementarne:
zagadnienia organizacji społecmej i systemów pokrewieństwa, problemy
klasyfikacji aktywności ludzkiego umysłu, Ilogika mitu, "język" masek
itd., rozwijane są kolejno bez negowania zasadniczej treści ustaleń poczynionych uprzednio. Więcej, wizja teoretycma LENi-Straussa ujawnia
się właściwie dopiero w kontekście całości dzieła, pomimo iż istotne elementy tkwią we wszystkich jego częściach ..
Rozpatrując twórczość autora Antropologii strukturalnej jako spójną
całość, dostrzec w niej można pewne stałe wątki, które stale powracają
w różnych wariantach. Jednym z najczęściej powtarzających się - i zarazem najważniejszych - tematów, jest problem unaukowienia dyscyplin społeczno-humanistycznych. S. Węglarz - w artykule Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy uprawiajqcy muzykę Sokrates? - podejmuje próbę analizy Levi-Straussowskiego "mitu Nauki" 5.
Dominujący w kulturze europejskiej wzorzec naukowego poznania
zakłada dążenie do osiągnięcia na jego gruncie wiedzy pewnej, ścisłej,
obiektywnej ... Taki model nauki pozostaje w opozycji m.in. do sztuki,
dla której z kolei charakterystyczna miała być dowolność, niepowtarzalność, subiektyvIizm ... Levi-Strauss dokonał swoistej mediatyzacji owej
opozycji wykazując, że;sfera sztuki - podobnie jak inne dz.iedziny kultury - nie jest domeną fantazji i absolutnej oryginalności. Problematykę
antropologiczno-strukturalnej
koncepcji sztuki, podejmują K. i K. Piątkowscy w artykule Sztukmistrz z Wersalu 6.
Z kolei J. A. Stuchliński w szkicu Lektura strukturalizmu 7 przeprowadza analizę metodologiczną postępowania badawczego Levi-Straussa
na przykładzie 'ostatnio wydanych w Polsce Dróg ma,sek. Artykuł dobitnie wykazuje, że prawidłowe interpretowanie analizy strukturalristycznej wymaga sporej kompetencji i przygotowania ze strony czytających.
Lektura strukturalizmu zakłada minimum kultury logicznej.
Dzieło Levi-Straussa .stanowi inspirację dla wielu nowatorskich teorii
i pomysłów w różnych dyscyplinach społeczno-humanistycznych. Dużo
zawdzięczają Levi-Straussowi badacze kultury spod maku strukturalizmu
i semiotyki nie tylko we Francji, lecz ITównież m.in. w ZSRR, USA,
Kanadzie, Japonii, Włoszech, krajach skandynawskich, Wielkiej Brytanii. Jednym z duchowych spadkobierców i reinterpretatorów Myśli nieoswojonej jest - znany m.rin. z krytycznej biografii Levi-Straussa -
5
j.w.,
s. 11 - 37
6
j.w.,
7
j.w.,
s. 81, - 96
s. 59 -7,9
DZIEŁO
L:eVI-STRAUSSA
7
DZISIAJ
antropolog brytyjski E. Leach.O jego poglądach traktuje tekst autorstwa M. Buchowskiego 8.
I wreszcie artykuł G. Augustynowicz - w którym autorka próbuje
zbudować model transformacji mitu kosmogonicznego - jest także swoistym, bo pośrednim, "hołdem" dla Levi-Straussa 9.
Zbiór zamieszczonych w tym tomie tekstów pośwlięconych Etnologowi, w zamyśle ,autorów nie jest absolutnie próbą zamknięcia, nie pretenduje nawet cIo miana lpodsU!ffiowania dyskusji nad dziełem Levi-Straussa. Wręcz przeciwnie, intencją naszą jest sprowokowanie - choćby przez celową kontrowersyjność niektórych tez - szerszej dyskusji
nad sytuacją etnologii (etnografii) dzisiaj.
Ps.
Omówiony pokrótce zbiór artykułów uzupełniamy krótkim kalendarium
życia i naukowej twórczości Levi-Straussa oraz wyborem opracowań krytycznych jego dorobku.
WAŻNIEJSZE
DATY Z ZYCIA I NAUKOWEJ
CLAUDE LEVI-STRAUSSA
TWORCZOSCI
1908 urod:Dił się w BeJgii
1914 WTaz z Il'"Odziną,zamie':>'zk1aJ:
we F'rancjli
1927 - 32 situdiował na Uni'Wellis'Y'tecieParysklilm prawo i filozofię
1/932- 34 pracował jako nauczyciel fi.lozoJliliw liceum MontaJde-Mairsan
1934 - 37 w ahara,kJterze proi€lsOl1awykładał socjologię na U.niwersy,tecie w Sao Paulo,
dOkonując jedmlocze§n!i.e kiJku kr6tkiilclh wyJpaid6w na terytoria
zamiesm'WalI1e
prrzez Indi<Ja1 (Mato GrosSlO) celem pn~OW'aIdze\l1'il3. badań e'bnQgrafiicz.n.ycil
1936 opublikował ,pierwszy arit~kuł z dzveldziny eltmograflili','brakjńują:cy o organ1zacji
o;tpołecZlnejIndi'alll Borom
1938/39 wrga'ntzował - po.nad pół roku trwającą - ekispedY1Cję,poświęoO'Jlą badaniom kultiury Indian Nambikwa,ra 'i TUlpi-~a'W13hiilb
1939 - 40 OICllbYJwał
we Fraincj:i silużbę wojskJową
1941 opuścił Europę, udając się do Stanów Zjednoczonych
1941/42 - 45 pracował w Eooile Libre dies Hautes Etudes przy New School of Social
ResOOtrchw NowYJm Jookiu
1945 opou:b]ilkJował8·r·tykuł L'analyse ,struC'turale en L'inguis.tique e,t en anthropologie
1946 - 47 był a~·tJache kulturaJnylm przyamba.s:adrie
fraJnouskiej w USA
1P49 wydana wstała dysertacja Les Struoture
ćlementaires
de la rpaT'ente
1950 zos.tał mianowany Dyrektorem Naukowym w Eoole Pxabique des Haute'S Etudes na Uniwersytecli'e ParYJSkim
8
9
j.w., s. 97 - 109
j.w., s. 111 -126
8
Stanislaw
Węglarz
195:2wydano pracę Race et histoire
] 953 wy:bro.ln'Y z·()stał SekJre,t~lrzem GetneralJnym M!iędzyna-rodO\vej Rady Nauk Społecznych
1955 na międzynawdowym
sy:mplolzj'um w USA wY:g/:osił r'eferalt, a na~tępnie opublikował artykuł The s,truc:tural S,tudy of Myth; wydaJno Tristes tropiques
1958 ukaz2J się zhiór ważn.iejs.2y,ch artykułów Anthropologie
structurale
1959 objął Prac·ownię A11'trQpo-lo()g~j,
SpogeC'znej w College de Elrance; 'Przeprowadził
'z G. Charb,mnier€m
cykl rOZlmów e/miiltofWIalny,ch
,przez radi'o fralnoUlSkie
] 962 wyd'.lJne zOiSltałyksiążkJ:': Lf! Tothnisme
aujourd'hui
oraz La Pensee sauvage
1964 opubUkowa'll!:J Mythologiques
I: Le Cru et Le cuit
1966
Mythologiques
II: Du miel
1968
Mythologiques
III: L'Origine
aux
cendres
des mamieres de Wble; Centre NaIpr:zyZ'nało mu Złmy Medal (najwyższe fira,n-
;t1:lonla,lde la Recheirche Scientifique
ouskie odrzr.a.czeniie!l11O.!Ukol\ve)
1971 wydano MYithologiques IV: L'Homme nu
1983 ukazał ",lię,kolejny zbiór arltyk!ułÓ'WAnthrapologie
structuTlale
1975 opublikowwno tom pierwszy La Voie des masques
1979
" drugi
1982 wy~ofał się z C<Jllege de Fra11ce
1983 wydaloo La Regard eloigne
opr.
deux
Stanislaw
Węglarz
WAZNIEJSZE
OPRACOWANIA
KRYTYCZNE
POSWIĘCONE
W CAŁOSCI LUB CZĘŚCIOWO TWORCZOŚCI
CLAUDE LEVI-STRAUSSA
"A1etheia": Le structuralisme
(:numero spec'i'aJ1),mai, Paris 1966
"L'Arc": Levi-Strauss
(numer'{; sproi;al), 26, Aix 1965
."Aut AUlt, rivista d': filosofia c di cu1tura": Claude Levi-Strauss,
88, Milana, Luglio
1965
Auzias, J.-lVI.: Clefts peur Le structuralisme,
P3ris 1967
Backes, C : Lltvi-Strouss
OH la structure
et Le malheur,
Palris 1970
Batirtdde R. (ed.): Sens et usages du terme strueture
dans les sciences hunwines
et
sociales, Den fLl::1g 196~
goon J. 11..: From Symboli'sm to Structuralism.
Levi-Strauss
in a Literary
Tradition,
Oxford 197'2
Broekman J. M.: StrukLUrali.smus.
Mo.s.kau-Pr.ag-Perr'is,
Munehen 1971
Courltes J.: Levi-Strauss
et les· ccntraintes
de la pensee mythique,
Pari'S 11973
Crc'ssaJD~P.: Levi-Strauss,
Pari:.;; 1.970
Derrida J.: Nature,
Culture,
Ecriture.
La violence
de l·a lettre
de Levi-St-rauss
a Rousseau, "C2!hJiers piaUI' l'Am.alyse", 4, s ept./oct. 1966
"Esprit": La pensee sauvage et Le strllcluralisme
(numero special), nov. 1963
Hayes E. N. (ed.): Claude Levi-Strauss
._- ThE' Anthropologist
as Hero, Cambridge
Mias's. 1970
DZIELO
L£VI,STRAUSSA
DZISIAJ
Her':il:'e" F.: L' Exercice cle la Parent6, P<lÓS 1981
fif'usch, Luc de: Les voies de l'anthropologie
s,tructur,ale. L'oeuvre
de Levi-Strauss
et l'evo~ution cle' l'ethnologie
franqaise, "Z aiiil"e", 8, 1958
Heusch Luc de: Vers une JTLy,ho-iogique, "CrHiique", 219/i220, 1965
Hund W. D,: Strukhnalismus,
Ideologie
uncl Dogmenge.schichte,
Neuwied
1973
Jueg~; U.: Ordnung und C/wos - Stru/ct'iLralismus
als MetlVode und Mode, FmU1ikf Uf t 1963
Ko:m F: Elemcrvtar1j Stru0tures
Reco1'/)sidered. Levi-Strauss
On K~nship, London
1973
L(;ach E. R.: Ij'vi-Strauss,
Lo~d<~:1.1970
Lefebre H: Au-dera du structumlisme,
Palis H973
l\tlakal1;R1SR. L.: Strueturalisme
au ethnologie, Paris 1973
Mar,c-L.piul16ky M.: I.e Structuralisme
de Levi-Strauss,
Paris 1973
Me:'qui<H J.: Vieo et Levi-Strauss,
"L'Homme",
X, 2, 1970
Millet L.+Vaira':trl d'A/ilnvelle M.: Le Struotumlisme,
Pari\S 1970
NUltini H. +Buchler
1. H. (ed.): The Arvthropology
of Claude Levi-Strauss,
AppleH;oln
1972
Parain-Via1
J.: Jlnalyses strueturales
et ideologies S'tructuralistes,
Toulouse 1969
Paz O: Deux Transparents.
Marcel Duchamp
et Levi-Strauss,
Pirais 1971
"La Pen:see": Struoturalisme
et marXiisme (ll1U1mero speciail), 135, oct. 1967
Piagclt J: I.e Structuralisme,
Picuris 1968
Pouillon J. + Maranda
P. {eds.); Echanges et communications,
Den Haag 1970
R::>ssi L aJnd Co.: The Logic of CulturE', LOIl1don 11982
Ra:ssi I. (ed.): The Unconsciou>s in Culture. T.he Strueturahsm
of Claude Le,vi-Strouss,
New York W74
Sebag L.: Mar:J:isme et stnwturalis.me,
Paris 1964
Simonis Y.: Claude Levi-StralLss
OlL "la
passion de l'inceste",
Paris 11968
Sl)erber D.: On Anthropological
Knowledge,
CaJmorlXLg€ 1985
Wahl F. (ed): Ou. est-ce que le Mructuralisme,
P2Jris 1968
opr. StanisLaw
Stanistaw
Węglarz
Węglarz
THE WORK OF LEVI-STRAUSS'
TODAY
(summary)
The coHecbiOln of papClrLs ci,'1Icl'llded in this v·ol'Ume of "LUD" maga,zi.ne has been
prepared
1:0 ()():.nme.mo'fGlle tihe 50th ar.iversa;ry of lthe publi,caitiOln of "CollllbribUJtiOifi
a l'e,tude de 1"olrgu':-!isEiilioll'1.
sodale
des Imidies Borom" - Cla<le Levii--SrtraUlSs' first
paper in the £ilcld af ethnology
which walS p:·esI2Il1Jte:d.in ,the "Journal
da la Societe
de, Ameri-ca1nitc5", The auth1o:-s of tlhe p<J,pe.r.sof this volume, whtich aJre devolted
10
Stanislaw Węglarz
Itlo the concepUs o()f the Fireinah masIter of IsltrucltUJr3 l all1alys'j,s, under1ta~e a kiInJd of
of polypholl1ic diJi;lc,ourse with :the id:;as expressed
'iJn his works. Proiblems cOll1Sidered
IWiithin this d1scourse present a la'fige reinge of question - [Irom ;the eplistelillological
baL.<lisof sit.rudurallilSim to CIOI!1metepreslE'll1talho'llL9,wiJtlh Levi-S1Jr,auss' samp'1e aJI1alyses
and tJhek iirmer logi'c.
It /iJs als{) ooIn,J'i'I'med bybhe
a'UihiOiI1Sof ,tlhe 's'ix p<1pers in their conclusiolns Ithart
Levi-Strauss'
thinking
is far from fossilization.
It still inspires
the researchers
to go far beY<Olnd strumuralism
in iiUSIlMc'ral underslandiilng
in elthnology.
1