ecffc8075490b53eaffb28ecfbbc8e16.pdf
Media
Part of Ludowy haft śląski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3
- extracted text
-
LUDOWY
HAFT
ŚLĄSKI
BARBARA
BAZIELICH
Ryc. 1. Halt na wykładzie
koszuli męskiej
wykonany
ściegiem krzyżykowym,
bawełną czarną, brązową i czer
woną. Pow. Koniaków,
Śląsk Cieszyński.
Muzeum Kul
tur Ludowych
w
Młocinach.
Na terenie Polski, gdzie od dawna k r z y ż o w a ł y się
drogi handlowe i migracyjne oraz gdzie silnie zazna
czyły się w sztuce nie tylko w p ł y w y Bliskiego Wscho
du, ale przede wszystkim Zachodu — w y s t ę p u j ą haf
ty z a r ó w n o starszego, j a k i nowszego typu. Nie na
wszystkich jednak obszarach p r z e c h o w a ł y się w haf
cie do obecnych czasów stare w ą t k i zdobnicze. Spo
t k a ć je m o ż n a na terenach gęsto zalesionych, trudniej
d o s t ę p n y c h , b ą d ź k u l t u r o w o nierozmytych, a w i ę c w
Kurpiowskiem, Lubelskiem, Rzeszowskiem,
Lasowskiem, w p e w n y m stopniu t a k ż e w O p o c z y ń s k i e m
i Ł o w i c k i e m , oraz na obszarach górskich, a szczegól
nie w Beskidzie Ś l ą s k i m .
Haft na bielunie, spotykany na obszarze polskim,
ze w z g l ę d u na t y p ornamentu m o ż n a podzielić
na
dwie grupy: pierwsza obejmuje formy geometryczne
i geometryzowane, znane od bardzo dawna, w d r u
giej zaś d o m i n u j ą m o t y w y roślinne. W grupie p i e r w
szej mamy nie tylko elementy geometryczne w for
mie k r z y ż y k ó w , gwiazd, k w a d r a t ó w czy r o m b ó w , j a k
w haftach p o c h o d z ą c y c h np. z t e r e n ó w Lubelszczyzny
czy L a s o w i a k ó w , ale t a k ż e o liniach falistych, z w i n i ę
tych na p o d o b i e ń s t w o litery S, jak np. w haftach
rzeszowskich. Elementem do nich podobnym są moty
wy wykonane ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w formie spi
ralnie s k r ę c o n y c h wolut, rozpowszechnione zwłaszcza
w powiecie biłgorajskim, a nawet na terenach wideł
Wisły i Sanu. Nieco zbliżone, ale n a w i ą z u j ą c e już do
form późniejszych s ą n i e k t ó r e hafty pochodzące ze
Śląska Cieszyńskiego, w k t ó r y c h jednak linia spiralna
jest znacznie luźniejsza.
I n n ą nieco k a t e g o r i ę s t a n o w i ą motywy geometrycz
ne, n a w i ą z u j ą c e z jednej strony do e l e m e n t ó w spiralno-wolutowych, a z drugiej do nowych m o t y w ó w
roślinnych (tak np. charakterystycznych dla teTenów
kurpiowskich), w k t ó r y c h p e w n ą archaiczność wydo
bywa się przez w y r a z i s t o ś ć u z y s k a n ą za p o m o c ą pod
k r e ś l e n i a czarnym konturem, w zestawieniu z b a r w ą
czerwoną.
Haft nowszego typu z w i ą z a n y jest wprawdzie te
matycznie z m o t y w a m i r o ś l i n n y m i ; lecz zachowuje
niejednokrotnie formy geometryczne b ą d ź geometry
zowane. M o t y w y tego rodzaju są dość częste, z w ł a
szcza na Ś l ą s k u Cieszyńskim, a szczególnie na Pod-
155
Ryc,
2.
Halt
wykonany
bawełną,
ściegiem
krzyżyko
górzu Beskidzkim oraz w Ł o w i c k i e m , Ópoczyńskiem
i Ś w i ę t o k r z y s k i e m . Gdzieniegdzie nawet, j a k np. w
Ópoczyńskiem, w y s t ę p u j ą one wraz z m o t y w a m i geo
metrycznymi, albo też te ostatnie w swym u k ł a d z i e
p r z y b i e r a j ą k s z t a ł t roślinny. Do tego typu należy r ó w
nież zaliczyć m o t y w y zoo- i antropomorficzne spoty
kane na Ś l ą s k u Cieszyńskim, k t ó r y c h w innych częś
ciach Polski na ogół się nie spotyka.
Do m o t y w ó w zaliczonych do grupy drugiej, k t ó r e
dziś są znacznie powszechniejsze, należą rozmaitego
k s z t a ł t u liście, k w i a t y i pączki mniej lub więcej sty
lizowane, jak r u m i a n k i , róże, tulipany itd., a w oko
licach Wilanowa nawet słoneczniki. Zdobiny te w du
żej mierze oparte są na wzornikach
haftowanych
bądź drukowanych, pochodzenia
zachodnio-europej
skiego, zadomowionych u nas zwłaszcza w
XVIT1
i X I X wieku. P r z e d o s t a ł y się one do ludu i dziś już
w znacznym stopniu w y p a r ł y dawne w ą t k i zdob
nicze.
Przy rozpatrywaniu haftu
jakiegokolwiek regio
nu — j a k wiadomo — zwracamy u w a g ę nie tylko na
jego s t r o n ę o r n a m e n t a c y j n ą , ale t a k ż e na wykona
nie, gdyż nieraz może ono rozwiać w ą t p l i w o ś c i co do
chronologii i pochodzenia haftu.
U ż y w a n i e technik
hafciarskich na terenie Polski w i ą ż e się bowiem czę
sto z podziałem, k t ó r y z a s t o s o w a ł a m w y ż e j , a więc
z f o r m ą ornamentu. I tak wzory n a l e ż ą c e do grupy
pierwszej wykonane są ściegami liczonymi, i d ą c y m i
po l i n i i płótna, jak k r z y ż y k i e m , ł a ń c u s z k i e m czy ście
giem p ł a s k i m . Natomiast w grupie drugiej obok ściegu
płaskiego i ł a ń c u s z k o w e g o stosuje się ścieg wodny,
dziergany, pełny i inne, k t ó r y c h wykonanie nie jest
166
wym.
Wieś
Jaworzynka,
pow.
Cieszyn.
uzależnione od s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . N i e w ą t p l i w i e do
najstarszych z p o w y ż e j o m ó w i o n y c h ściegów trzeba
zaliczyć przede wszystkim: ścieg k r z y ż y k o w y (point
de croix, Kreutzstich), ścieg płaski (point
piat,
Flachstich), ścieg ł a ń c u s z k o w y
(point de chainette,
Kettenstich), na co w s k a z u j ą z jednej strony najstar
sze zachowane okazy pochodzące z k o ń c a X V I I I w i e
ku, z drugiej zaś ich ogromnie rozległy zasięg. K . M o
szyński pisze, p o w o ł u j ą c się na H . B l ü m n e r a , że k r z y
ż y k o w y ścieg znany był podobno „już w s t a r o ż y t n e j
Europie p o ł u d n i o w e j ,
Azji
południowo-zachodniej
i Afryce p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j "
Niemniej jednak w
Polsce istnieją tereny, gdzie t e c h n i k ę t ę z a p o c z ą t k o
wano stosunkowo niedawno, bo dopiero z k o ń c e m
ubiegłego stulecia, pod n a z w ą „ r u s k i e szycie" (np. w
Łowickiem). Nieco starszy jest na naszym terenie
ścieg p ł a s k i , k t ó r y r o z w i n ą ł się zwłaszcza w dobie
renesansu i baroku, a w ś r ó d l u d u przyjął się wraz
z ornamentem r o ś l i n n y m .
P r z e c h o d z ą c obecnie do szczegółów śląskiego zdob
nictwa odzieży trzeba z a z n a c z y ć , że ten rodzaj orna
mentu w y s t ę p u j e niemal na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a .
2
1
K . M o s z y ń s k i : K u l t u r a ludowa S ł o w i a n . K r a k ó w
1939, I I , 2, 804.
A . Dobrowolska: Wzory hafciarstwa ludowego na
G ó r n y m Ś l ą s k u . Katowice 1936; A. Dobrowolska: Ż y wotek cieszyński. Katowice 1930; A . i T. Dobrowolscy:
S t r ó j , haft i koronka w w o j . ś l ą s k i m . K r a k ó w 1936;
T. Seweryn: S t r ó j D o l n o - Ś l ą s k i . „Atlas Polskich Stro
j ó w L u d o w y c h " ; Walter Steller: Schlesische Volkstrachten. 1938; E. Grabowska: Die Volkstrachten in
Oberschlesien. W r o c ł a w 1935; M . Gładysz — materia
ły r ę k o p i ś m i e n n e .
2
Ryc. 3. Haít
na przyramku wykonany bawełną w kolorach czerwonym,
czarnym i żółtym
żykowym.
Pow. Biłgoraj.
Muzeum Kuliur Ludowych w
Młocinach.
A więc nie tylko na p o ł u d n i u u Górali Śląskich, ale
t a k ż e w stroju ludności grup p o d g ó r s k i c h i nizinnych,
a w i ę c Dólan , L a c h ó w , w okolicach Pszczyny i Ra
ciborza, oraz dalej na północy w stroju G ó r z a n
3
4
5
3
Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a dawny powiat
bielski i w s c h o d n i ą część pow. cieszyńskiego.
Grupa
etnograficzna
zamieszkująca
poł.-zach.
część pow. cieszyńskiego oraz pow. frydecki, frysztack i i p r z y l e g ł ą część Ś l ą s k a Orawskiego.
Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a pow. tarnogórski, bytomski i stalinogrodzki.
4
5
Ryc. 4 i 5, Hatt na koszuli wykonany ściegiem
— ścięgien?
krzy
K
i Opolan . Poza t y m , jeśli chodzi o teren Ś l ą s k a D o l
nego, to, o ile m i wiadomo, r ó w n i e ż w stroju l u d n o ś
ci jego p o ł u d n i o w y c h połaci g ó r z y s t y c h nie n a l e ż y
do rzadkości. Na całej tej przestrzeni r ó ż n o r o d n o ś ć
haftu jest dość znaczna. W y s t ę p u j ą t u wszelkie jego
rodzaje, poczynając od białego l u b
jednobarwnego
haftu b a w e ł n i a n e g o czy jedwabnego, poprzez w e ł n i a
ny, b a w e ł n i a n y i jedwabny haft kolorowy, aż do haf6
Grupa
etnograficzna
zamieszkująca
pow.
opol
ski.
krzyżykowym.
Wieś
Jaworzynka,
pow.
Cieszyn.
167
Ryc. б.
„ Р у » е " (wzorniki) ze wsi Jaworzynka,
w
pow. Cieszyn.
Ze
Stalinogrodzie.
t u wykonanego nicią złotą i s r e b r n ą oraz k o l o r o w y
m i paciorkami. Wszystkie te odmiany bynajmniej nie
są wyłącznie charakterystyczne dla k t ó r e g o k o l w i e k
z wyżej wymienionych regionów śląskich, zdarza się
bowiem, że w y s t ę p u j ą samoistnie w r ó ż n y c h stronach.
I tak np. na odzieży G ó r a l i Beskidowych pojawia się
haft jednobarwny najczęściej czarny, czerwony lub
brązowy. Jest to haft bieliźniany. a zdobi przede
wszystkim k o ł n i e r z y k i i mankiety kobiecych bluzek,
tj. „ k a b o t k ó w " , rozcięcia
(„zaniedrza") koszul m ę
skich, przy koszulach ś w i ą t e c z n y c h t a k ż e ich m a n
kiety, oraz n a r o ż n i k i chust. Hafty tego rodzaju r o z w i
nęły się na obszarze Beskidu Śląskiego, a do obec
nych czasów p r z e c h o w a ł y się zwłaszcza we wsiach
Jaworzynka, K o n i a k ó w i Istebna.
W stroju ludności podgórskiej p r z e w a ż a ł do k o ń c a
ubiegłego w i e k u haft złoty i srebrny, p o k r y w a j ą c y
gorsety („żywotki") oraz, w mniejszym stopniu, w i e
168
zbiorów
Woj.
Wydz.
Kultury
i
Sztuki
lobarwny haft na chustach i fartuchach. Haft kolo
rowy ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego nie jest j e d n a k ż e tak
bogaty i r ó ż n o r o d n y jak kolorowy
haft w
stroju
pszczyńskim. Tutaj w y s t ę p u j e on nie tylko w gor
setach („opleckach"), czepkach panny m ł o d e j i czep ę c z k a c h dziecinnych, ale t a k ż e na pasach płócien
nych, k t ó r y m i owijano dzieci do chrztu, t j . „ p o w o j
nikach". Nadto pojawia się jeszcze haft biały na bluz
kach kobiecych ( „ k a b o t k a c h " ) , fartuchach i chust
kach. Na Ś l ą s k u poza Ziemią P s z c z y ń s k ą haft biały
znany jest t a k ż e w Cieszyńskiem, Raciborskiem, Rozbarskiem, Opolskiem i p o ł u d n i o w y c h częściach D o l
nego Ś l ą s k a . P o k r y w a on czepce, chustki oczepinowe,
fartuchy i „ k a b o t k i " oraz k o ł n i e r z y k i przy koszulach
m ę s k i c h (np. w stroju rozbarskim). W stroju G ó r z a n
i Opolan wraz z haftem b i a ł y m w y s t ę p u j e , podobnie
jak w Pszczyńskiem, t a k ż e haft wielobarwny, i to
głównie na gorsetach i fartuchach.
Ryc. 7.
Halt na gorsecie
Z techniki hafciarskiej ścieg k r z y ż y k o w y ma na
Ś l ą s k u obecnie zastosowanie w ś r ó d Górali Beskidowych, a znany b y l nie t y l k o w P s z c z y ń s k i e m , ale tak
że prawie na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a P o ł u d n i o w e g o .
Na pozostałych zaś terenach stosowano ściegi: płaski,
pełny, wodny i ł a ń c u s z k o w y .
Ścieg k r z y ż y k o w y w i ą ż e się ściśle z ornamentem
geometrycznym i geometryzowanym, co nie pozosta
je bez znaczenia, albowiem m o t y w y i technika, jak
wiadomo, t w o r z ą zespół h a f t ó w starszego typu, opar
tych na zasadzie liczenia nitek t k a n i n y podczas w y
szywania. Ścieg k r z y ż y k o w y ma zastosowanie jedynie
w zdobieniu odzieży płóciennej lnianej, a w i ę c prze
de wszystkim koszul, chustek oczepinowych i ś w i ą
tecznych. P o z o s t a ł e rodzaje techniki, najczęściej nie
uzależnione od s t r u k t u r y p ł ó t n a , na obszarze Śląska
n a l e ż ą wraz z ornamentem r o ś l i n n y m do grupy haf
t ó w nowszego typu, przy czym w y s t ę p o w a n i e ich nie
jest z w i ą z a n e z rodzajem tkaniny. P r ó c z tego w haf
cie b i a ł y m u ż y w a się jeszcze ściegu dzierganego, an
opolskim.
Muzeum
w
Opolu.
gielskiego i innych. Nie wspominam tutaj o techni
kach haftu złotego, gdyż jest to sprawa c a ł k i e m od
rębna.
P o r ó w n u j ą c rodzaje techniki haftu ś l ą s k i e
go z w y s t ę p u j ą c y m i na innych terenach Polski, zau
ważyć m o ż n a , że na Ś l ą s k u , na k t ó r y tak silnie od
działywały b e z p o ś r e d n i o w p ł y w y zachodnio-europej
skie, j a k też rozwój p r z e m y s ł u , p r z e t r w a ł y z a k ą t k i
p r z e c h o w u j ą c e dawne tradycje zdobnicze. Tradycje
te dostrzec m o ż n a nie t y l k o w technice w y k o n y w a
nia, ale r ó w n i e ż w motywach, zestawieniach barw
i kompozycji całego ornamentu. P r z y t o c z ę t u znowu
jako p r z y k ł a d hafty Górali Beskidowych, w k t ó r y c h
wyróżnić m o ż n a t y p haftu o m o t y w a c h czysto geo
metrycznych oraz typ haftu o wzorach geometryzowanych roślin, z w i e r z ą t i ludzi. Te dwa ostatnie,
jak już w s p o m n i a ł a m poprzednio, na
pozostałych
obszarach Polski w y s t ę p u j ą bardzo rzadko. Lecz mo
t y w y geometryczne nie są najbardziej charakterystycz
ne tylko dla tego terenu.
W y k r a c z a j ą one bowiem
poza granice Europy i p r z y b i e r a j ą zasięg ogólnoświa-
160
Яус.
8.
Rodzaje
kowy,
ściegów:
1. stębenkowy,
2. wodny, 3. okrątkowy,
4. dziergany, 5. łańcuszkowy,
6.
7. kwadratowy,
8. gałązkowy,
9, płaski,
10. pełny, 11.
szczebelkowo-meandrowy.
krzyży
towy, m a j ą c r ó w n i e ż swe odpowiedniki w ozdobnym
tkactwie ludowym. Stare w ą t k i zdobnicze z a c h o w a ł y
się tutaj dzięki tradycji, a o jej żywotności świadczą
m. i n . szczególnie troskliwie przechowywane hafto
wane wzorniki, tzw- „pytle".
n ó w Polski. Dla p o r ó w n a n i a przytaczam tu dwie i l u
stracje, j e d n ą ze Ś l ą s k a opolskiego, d r u g ą z pow.
sandomierskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e hafty wykonane ko
l o r o w ą b a w e ł n ą , ściegiem p ł a s k i m i wodnym, o mo
tywach o d b i e g a j ą c y c h od formy naturalnej
roślin.
Na pozostałych terenach śląskich d o m i n u j ą motywy
roślinne i to z a r ó w n o w hafcie wielobarwnym, j a k
i b i a ł y m . P r z e d o s t a ł y się one i rozwinęły w ś r ó d ludu
tutejszego głównie za p o ś r e d n i c t w e m drukowanych
w z o r n i k ó w oraz maszynowych h a f t ó w miejskich, po
k r y w a j ą c y c h w s t ą ż k i i w s t a w k i do bielizny. P o ś r e d
niczkami w t y m procesie były niejednokrotnie hafciarki specjalistki, k t ó r e s w ą u m i e j ę t n o ś ć często wy
nosiły ze szkół lub z p r a k t y k i w mieście. Pod wzglę
dem formy, techniki i k o l o r y s t y k i m o t y w y te niewiele
różnią się od h a f t ó w tego samego typu z innych regio-
Zależnie od sposobu
wykonania ornament — jak
wiadomo — może być wklęsły, p ł a s k i lub w y p u k ł y .
Haft rozpatrywany sensu largo w stosunku do t k a n i
ny, na k t ó r e j w y s t ę p u j e , bez w z g l ę d u na t e c h n i k ę
jest niemal zawsze wzorem w y p u k ł y m , j a k k o l w i e k nor
malnie w y p u k ł o ś ć haftu powstaje t y l k o przez zasto
sowanie techniki p e ł n e j . Ornament w k l ę s ł y natomiast
tworzy się przez z u p e ł n e zalhaiftowanie tła, k t ó r e
przybiera nieregularne formy p r z y s ł o n i ę t e k s z t a ł t e m
m o t y w u . Sposób ten, nader rzadko stosowany nie t y l
ko w Polsce, ale nawet na całej Słowiańszczyźnie,
Яус.
170
9.
Halt
na mankiecie
przy koszuli
kurpiowskiej.
Ze zbiorów P.I.S.
w
Warszawie.
znany m í jest jedynie —• jako współcześnie u ż y w a
ny — z odzieży Górali Śląskich.
W haftach starszych zachowany jest pewien umiar,
k t ó r y uwidacznia się nie t y l k o w formie, ale i w bar
wie. Z a u w a ż y ć to m o ż n a w zdobnictwie odzieży, k t ó
rą noszą w Beskidzie Ś l ą s k i m , gdzie na ogół d o m i n u
je j e d n o b a r w n o ś ć . Podobnie rzecz ma się i na terenie
całej Polski, przy czym do barw czarnej, czerwonej
lub b r ą z o w e j dołączyć jeszcze trzeba żółtą i niebieską,
k t ó r e p o j a w i a j ą się zazwyczaj w połączeniu z po
przednimi. P o n i e w a ż
haft
występuje
najczęściej
wzdłuż szwu albo k r a w ę d z i , przeto ma p r z e w a ż n i e
u k ł a d pasowy. M o t y w y w t y m u k ł a d z i e m o g ą powta
rzać się rytmicznie, przy czym r y t m w y r a ż a s i ę nie
tylko w samej formie, lecz i w barwie. R y t m b a r w n y
w haftach śląskich na ogół nie w y s t ę p u j e . Natomiast
symetria, k t ó r e j poczucie u Ś l ą z a k ó w zaznacza się
bardzo silnie, jest stosowana powszechnie, i to za
r ó w n o w urozmaiconym u k ł a d z i e zdobin j a k t e ż i bar
wie.
Jak j u ż z a z n a c z y ł a m poprzednio, w hafcie z terenu
Śląska, zwłaszcza beskidowego, w y s t ę p u j ą w ą t k i star
szego i młodszego typu.
Wprawdzie m a t e r i a ł rze
czowy nie odnosi się do czasów dawniejszych niż
pierwsza połowa ub. stulecia, j e d n a k ż e zagadnienie
z a r ó w n o pochodzenia, j a k i w i e k u haftu śląskiego
zarysowuje się dość jasno w oparciu o m a t e r i a ł po
r ó w n a w c z y , zwłaszcza o m o t y w y i t e c h n i k i o zasię
gu ś w i a t o w y m . W ą t k i zdobnicze bowiem s ą elemen
tem o niezmiernej sile ekspansywnej i jeżeli natra
fiają na podatne podłoże społeczno-gospodarcze, roz
chodzą się w ó w c z a s wszystkimi m o ż l i w y m i drogami,
a w i ę c i przez fale k u l t u r o w e p ł y n ą c e z j a k i e g o ś
centrum, przez m i g r a c j ę ludności, podboje i szlaki
handlowe oraz wszelkiego rodzaju kontakty, k t ó r y c h ,
jak wiadomo, nigdy nie było brak na Śląsku. To, że
tradycja p r z e c h o w a ł a na n i e k t ó r y c h obszarach Śląska
Fotogralie
wykonał
Ryc.
10.
Halt na fartuchu wykonany
kolorową
wełną. Opole. Muzeum w Opolu.
ba
stosunkowo niewiele w ą t k ó w zdobniczych, w y p ł y w a
również z samej specyfiki tego regionu. Inny niż gdzie
indziej w Polsce charakter pracy człowieka, inny t r y b
życia oraz dość wczesne na ogół zetknięcie się z no
w y m i p r z e m y s ł o w y m i miastami i ich k u l t u r ą w y r o
biły w ś r ó d ludności tych t e r e n ó w odmienne upodo
bania i odmienny smak estetyczny, dostosowany do
codziennych potrzeb i w y m a g a ń .
Stelan
Deptuszewski.