227175a3ce23c8bc3488a4e53d872d22.pdf
Media
Part of Granitowa rzeźba ludowa na wschodnim Podlasiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4
- extracted text
-
I I . 1. Grupa k r z y ż y п а granicy w s i , wieś T e r o m i s k i
Alicja Małeta
GRANITOWA
RZEŹBA
LUDOWA
W krajobrazie Podlasia d o m i n u j ą m o n u m e n t a l n e drewniane
k r z y ż e s t o j ą c e g r u p a m i na granicach w s i , a na
cmentarzach
p e ł n i ą c e f u n k c j ę n a g r o b k ó w . W i e l e p r z y c z y n z ł o ż y ł o się na t o ,
że teren t e n nie o b f i t u j e
1
w drewnianą rzeźbę ani
kapliczki .
Jeszcze m n i e j s p o t y k a się t u p o d o b n y c h o b i e k t ó w k a m i e n n y c h ,
NA W S C H O D N I M
PODLASIU
i n i e j e d n o k r o t n i e w y p e ł n i a c a ł ą jej p o w i e r z c h n i ę . N a k a p l i c z k a c h
p r a w o s ł a w n y c h i u n i c k i c h t e k s t y te zapisane s ą c y r y l i c ą .
T e m a t y k a p r z e d s t a w i e ń w y s t ę p u j ą c y c h na s ł u p a c h k a m i e n
n y c h jest uboga, a c a ł a plastyczna strona o s i ą g n i ę t a
została
bardzo p r o s t y m i ś r o d k a m i . B r a k t u g z y m s o w a ń , o b r a m i e ń —
co spowodowane jest b r a k i e m odpowiedniego, ł a t w e g o do o b r ó b k i
ozdobników tak charakterystycznych dla architektury kamien
surowca.
n y c h f i g u r n p . P o l s k i p o ł u d n i o w e j . Z a u w a ż y ć t e ż m o ż n a jedna
Jedynym
dostępnym
materiałem
są
tu
granitowe
2
g ł a z y narzutowe pozostawione n i e g d y ś przez l o d o w i e c .
Te
właśnie
polne
kamienie posłużyły
k o w y s p o s ó b k s z t a ł t o w a n i a plastycznego — p ł a s k o r z e ź b y prze
j a k o surowiec
do
wyrobu figur p r z y d r o ż n y c h i nagrobków, które m o ż n a spotkać
w okolicach H a j n ó w k i , B i e l s k a Podlaskiego, S i e m i a t y c z . G r a n i t
w a ż n i e w y s t ę p u j ą z t ł a nie ograniczonego p l y c i n ą , a napisy k u t e
są wgłębnie.
I d e n t y c z n e f o r m y s ł u p o w e m o ż n a s p o t k a ć we wschodnio-
n i e ł a t w o poddaje się o b r ó b c e , s t ą d t e ż owe f i g u r y m a j ą zazwyczaj
podlaskich cmentarzach
formę niepozornych obelisków
kamiennym lub,
w i d o c z n y s k u p i a j ą s i ę w rejonie H a j n ó w k i . Jeden z najstarszych
one samotnie l u b t e ż t o w a r z y s z ą d r e w n i a n y m
n y c h z p ł a s k o r z e ź b ą k r z y ż a i czaszki znajduje s i ę we w s i C z y ż e .
zwieńczonych
częściej, metalowym k r z y ż e m .
Występują
jako nagrobki. Zabytki
te w s p o s ó b
d a t o w a n y c h i stosunkowo dobrze zachowanych s ł u p ó w k a m i e n
k r z y ż o m i k a p l i c z k o m . F u n d o w a ł a je l u d n o ś ć w y z n a n i a unickiego
Pochodzi z 1828 r. l u b (co jest bardziej prawdopodobne) z 1882 г.,
i prawosławnego, jak również rzymsko-katolickiego.
d a t a ta z o s t a ł a b ł ę d n i e w y k u t a przez n i e p i ś m i e n n e g o
P o d s t a w o w ą i c h a r c h i t e k t u r ę t w o r z y g r a n i a s t o s ł u p o prze
k r o j u c z w o r o k ą t n y m , szeroki u p o d s t a w y a z w ę ż a j ą c y się k u
górze. W ś r ó d licznych słupów zupełnie pozbawionych e l e m e n t ó w
p l a s t y c z n y c h z d a r z a j ą się p ł a s k o r z e ź b i o n e , k t ó r e m i m o żc w y
s t ę p u j ą na d u ż y m terenie w y k a z u j ą m i ę d z y s o b ą
zadziwiające
p o d o b i e ń s t w o f o r m a l n e . TT szczytu l u b u d o ł u ś c i a n y frontowej
w y k u t a b y w a m a ł a nisza z a w i e r a j ą c a za s z k ł e m obrazek dewoc y j n y . Centralne miejsce zajmuje d u ż a w y p u k ł o r z e ź b a
ciej
prawosławnego
a poniżej
data
z
ukośnym
dolnym
niego czaszka ze s k r z y ż o w a n y m i
wykonania.
i czaszka)
krzyża
Te
dwa
symboliczne
tworzą kanon t e m a t ó w
p r z y d r o ż n y c h . Czasem p ł a s k o r z e ź b y
najczęś
ramieniem,
piszczelami
wyobrażenia
oraz
(krzyż
występujących
na
otacza
fundacyjny,
napis
słupach
k t ó r y b y w a t e ż l o k o w a n y na bocznej l u b t y l n e j ś c i a n i e f i g u r y
wykonawcę
jako
1821 r. N a
sam
pod
tamtejszym
względem
zapewne
cmentarzu
można
zobaczyć
taki
formalnym, niedatowany
nagrobek
oraz szereg p o d o b n y c h , z k t ó r y c h jeden w postaci
c i ę ż k i e g o c o k o ł u z r z e ź b ą czaszki nosi d a t ę 1874 r. ( i l . 2). T e n
sam schemat prezentuje s ł u p z 1903 r. ( i l . 8) s t o j ą c y w otoczeniu
d w u d r e w n i a n y c h kapliczek z 1860 r. na p r z e d m i e ś c i u H a j n ó w k i
( u l . N a d o l n a ) , nagrobek z 1903 r. l u b 1906 r. na p r a w o s ł a w n y m
c m e n t a r z u w Orzeszkowie
( i l . 7) i n i e d a t o w a n y obelisk z Ł o
sinki.
Zostały
tu
przedstawione
licznie w y s t ę p u j ą c y c h
zaledwie
przykłady
na o m a w i a n y m terenie.
3
obiektów
N i e wszystkie
dobrze z n i o s ł y p r ó b ę czasu. Sporo z n i c h mocno s p a t y n o w a n y c h
niewiele j u ż m o ż e p r z e k a z a ć poza f o r m ą o g ó l n ą .
Stare
n a g r o b k i kamienne
wykazują
większą
rozmaitość
221
I I . 2. Nagrobek k a m i e n n y , C z y ż e , 1874 r.
kształtów, aniżeli figury
przydrożne. Wyższy
I I . 3. K a m i e ń p r z y d r o ż n y , p ł a s k o r z e ź b a ś w . M i k o ł a j a , 1871 г . ,
o k o l i c a Czarnej W i e l k i e j
opano
Chrystusa z ł o ż o n e u s t ó p k r z y ż a . Postacie s ą p ł a s k i e i w y d ł u
w a n i a r z e m i o s ł a prezentuje nagrobek w postaci p ł a s k i e j , p i o n o w o
stopień
ż o n o . N i e z o s t a ł y przedstawiono s z c z e g ó ł y szat, a n i inne ele
ustawionej p ł y t y z w i e ń c z o n e j systemem p ó ł k o l i s t y c h g z y m s o w a ń ,
m e n t y , k t ó r e m o g ł y b y r o z p r o s z y ć u w a g ę p a t r z ą c e g o , t y m bar
z n a j d u j ą c y s i ę na c m e n t a r z u k a t o l i c k i m w G r o d z i s k u . N a d w u
dziej w i ę c wyraziste i w y m o w n e s ą gesty: m o d l i t e w n e złożenie
ścianach
r ą k ś w . J a n a , pochylenie g ł o w y p l ą c z ą c e j M a t k i B o s k i e j ,
wyrzeźbiono
dwie
płaskorzeźby
krzyży
łacińskich
Po
w y r a s t a j ą c y c h z ł u k o w a t y c h podstaw. Ze w z g l ę d u na d o b r y stan
niżej płaskorzeźby
zachowania wydajo s i ę , że nagrobek
m o ż e przeznaczonego na napis, k t ó r e g o ś l a d u obecnie nie m o ż n a
ten p o w s t a ł
stosunkowo
p ó ź n o , ok. p r z e ł o m u X I X / X X w . Z u p e ł n i o i n n ą f o r m ę u d e r z a j ą c ą
archaicznością i surowością wyrazu przedstawiają dwa monumen
pozostawiono
sporo wolnego miejsca, b y ć
się j u ż d o p a t r z e ć .
Z t y ł u t a b l i c a jest
t y l k o z grubsza
ociosana.
talne g r a n i t o w e k r z y ż e s t o j ą c o blisko siebie na c m e n t a r z u w Sie
z ludźmi wskazują,
m i a t y c z a c h . N a j e d n y m z n i c h w y k u t a jest d a t a : 1911 r. ( i l . 5).
w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku.
O m ó w i o n o p o w y ż e j f i g u r y p r z y d r o ż n e i n a g r o b k i powsta
że nagrobek
Rozmowy
t e n p o w s t a ł nie p ó ź n i e j n i ż
D r u g a , r ó w n i e i n t e r e s u j ą c a p ł y t a znajduje s i ę w n a j d a l s z y m ,
w a ł y p o c z ą w s z y o d s i e d e m d z i e s i ą t y c h l a t X I X w . do I
wojny
zaniedbanym
ś w i a t o w e j . Miejscowa l u d n o ś ć nie p o r t a f i
ośrod
W i e l k i e j ( i l . 3). O g ó l n y m k s z t a ł t o m z b l i ż o n a jest do poprzednio
już wskazać
zakątku
prawosławnego
cmentarza
w
Czarnej
k ó w , a n i w y m i e n i ć nazwisk k a m i e n i a r z y , k t ó r z y w n i c h p r a c o w a l i .
opisanej. N a frontowej ś c i a n i e w u k ł a d z i e s t r e f o w y m , rozdzielone
N a tle scharakteryzowanych p o k r ó t c e o b i e k t ó w stosunkowo
ł u k a m i o niejednakowej r o z p i ę t o ś c i , m i e s z c z ą się d w i e p ł a s k o
u b o g i c h p o d w z g l ę d e m p l a s t y c z n y m , j a k o zjawisko w y j ą t k o w o
rzeźby.
p r z e d s t a w i a j ą się t r z y g r a n i t o w i ! p ł y t y z a w i e r a j ą c e r ó ż n e tema
Ś w i ę t a u j ę t a w n o w o t e s t a m e n t o w y m nieładzie i k o n o g r a f i c z n y m .
tyczne
wyobrażenia
figuralne, znajdujące
się w
niedalekiej
W
górnej, węższej
części przedstawiona
jest
Trójca
4
B ó g Ojciec s i e d z ą c y na t r o n i e wskazuje Chrystusa
siedzącego
o d l e g ł o ś c i o d siebie w G r o d z i s k u i Czarnej W i e l k i e j kolo Siemia
po drugiej stronie, z w r ó c o n e g o frontalnie do w i d z a , k t ó r y p r z y
tycz.
t r z y m u j e lewa. r ę k ą t r ó j r a m i e n n y k r z y ż . N a jogo w i e r z c h o ł k u
Pierwsza •/. n i c h s t o i b l i s k o g ł ó w n e j b r a m y wejściowej wio
w y o b r a ż o n y jest D u e h ś w . p o d p o s t a c i ą p t a k a . U i c h s t ó p znaj
d ą c e j na cmentarz k a t o l i c k i w Grodzisku ( i l . 6). P ł y t a t a jest
duje się glob z i e m s k i . D o l n a scena nie jest t a k przejrzysta w sensie
szeroka
i k o n o g r a f i c z n y m . Przedstawione s ą t u t r z y postacie, z k t ó r y c h
u p o d s t a w y a dzwonowc.to w y k r o j o n a p r z y
szczycie
zakończonym metalowym ażurowanym krzyżem łacińskim. Na
zwraca u w a g ę p o s t a ć centralnie umieszczona, s t o j ą c a w pozio
frontowej
centralnie
modlitewnej z uniesionymi k u górze r ę k a m i o rozwartych dłoniach,
u s y t u o w a n ą p ł a s k o r z e ź b ę . W n i e z w y k l e k l a r o w n e j formie plas
pozbawiona jakichkolwiek a t r y b u t ó w . W ten sposób od czasów
tycznej z o s t a ł a
starochrześcijańskich
Chrystusa.
ścianio
w a l k o w a t o obramienie,
t u przedstawiona
pasyjna
zamyka
scena
Opłakiwania
O ś k o m p o z y c y j n ą s t a n o w i w y s m u k ł y k r z y ż . P o d jed
poprzez
sztukę bizantyjską
ukazywana
b y ł a p o s t a ć o r a n t a s y m b o l i z u j ą c a z n a j d u j ą c ą się w r a j u
5
duszę
n y m jego r a m i e n i e m umioszczony jost frontalnie ś w . J a n , p o d
zmarłego.
d r u g i m ustawiona b o k i o m ,
mieszczone i z w r ó c o n o b o k i e m s ą d w i e p o z o s t a ł e , mniejsze o d
ze s k ł o n i o n ą g ł o w ą M a t k a Boska,
S y m o t r y c z n i e w s t o s u n k u do g ł ó w n e j postaci roz
o sylwetce m ł o d e j dziewczyny, z d ł u g i m i w ł o s a m i , czy toż raczej
centralnej. M a j ą one r ę c e z g i ę t e w b ł a g a l n y m geście z k t ó r y m
chustą opadającą
z w r a c a j ą s i ę do o r a n t a , a w d ł o n i a c h t r z y m a j ą k s i ą ż k i . Postacie
222
na plecy. Całość spina, j a k b y k l a m r ą
ciało
te s ą do siebie b l i ź n i a c z o podobne, a p e w i e n rys i n d y w i d u a l n o ś c i
wego przedstawienia. Ś w i ę t y m a t w a r z p o c i ą g ł ą , o d ł u g i m , w ą s
n a d a j ą i m starannie w y m o d e l o w a n e w ł o s y , k t ó r y c h p o z b a w i o n y
k i m nosie. T r u d n o na t y m w y o b r a ż e n i u d o p a t r z e ć się b r o d y ,
jest o r a n t — p o s t a ć raczej s y m b o l i c z n a , a n i ż e l i realna.
ale i w m a l a r s k i c h u j ę c i a c h tego ś w i ę t e g o nie b y w a ł a ona z b y t
Powyższe
wyobrażenie
nie
posiada
najprawdopodobniej
innego ikonograficznego odniesienia we
wschodnioslowiańskiej
d ł u g a . N a g ł o w i e ś w i ę t e g o m o ż n a d o j r z e ć p ó ł k o l i s t y zarys m i t r y ,
a z szat w y r a ź n i e odznacza s i ę asymetryczna k a p a
połączona
8
sztuce r e l i g i j n e j . Symboliczne znaczenie m a p i ę t r o w e rozmiesz
na ś r o d k u z o m o f o r i o n e m (wschodni o d p o w i e d n i k ł a c i ń s k i e g o
6
czenie o m ó w i o n y c h d w ó c h scen. G ó r n a przedstawia sferę nie
paliusza). Cala p o s t a ć p o t r a k t o w a n a jest p ł a s k o , n i e o m a l graficz
b i a ń s k ą , d o l n a z i e m s k ą , a ł ą c z y je osoba o r a n t a z w r a c a j ą c a s i ę
nie. U p o d s t a w y p ł a s k o r z e ź b y w i d n i e j e d a t a 1871 r. oraz ob
ze s w ą m o d l i t w ą do T r ó j c y ś w . W p ł a s k o r z e ź b i e uderza n i e z w y k ł a
szerny napis w y k o n a n y c y r y l i c ą , z k t ó r e g o czytelne s ą zaledwie
prostota,
Na
pojedyncze l i t e r y . Szczyt k a m i e n i a w i e ń c z y m e t a l o w y r ó w n o
Płaskorzeźby
ramienny grecki krzyż połączony z półksiężycem, k t ó r y pośrednio
wręcz
prymitywizm
wykonania
n a g r o b k u b r a k jest j a k i c h k o l w i e k
plastycznego.
napisów, dat.
wskazywałby
s ą p o w i e r z c h n i o w o zniszczone. N i e m a t e ż j u ż g r o b u .
Trzecia z k o l e i p ł y t a znajduje się na g r a n i c y Czarnej W i e l k i e j
p r z y szosie w i o d ą c e j do D z i a d k o w i c , w p o b l i ż u lasu z dala oć
na
unickie wyznanie
fundatora
tej
osobliwej
f i g u r y , czy t e ż m o ż e n a g r o b k a .
Omówione trzy płyty z płaskorzeźbami figuralnymi
wyko
z w a r t e j z a b u d o w y ( i l . 4). Zachowuje ona n i e f o r e m n y k s z t a ł t
nane z o s t a ł y
s ł a b o ociosanego k a m i e n i a o nieco p i r a m i d a l n y m zarysie, z w ę ż a
d o m y ś l a ć się d ł u t a ludowego r z e ź b i a r z a . W sferze ikonograficznej
j ą c e g o się k u g ó r z e . Zarys t e n p o w t a r z a n i e w p r a w n i e w y k u t e
dwie p ł a s k o r z e ź b y , scena z o r a n t e m i ś w . M i k o ł a j ,
obramienie z a m y k a j ą c e p ł y c i n ę . N i e m a l c a ł e jej w n ę t r z e w y p e ł
w y r a ź n y w p ł y w s z t u k i cerkiewnej. Sztuka t a r o z w i j a ł a się g ł ó w
n i a p ł a s k o r z e ź b a l u d z k i e j p o s t a c i u j ę t a f r o n t a l n i e do p o ł o w y
nie w d z i e ł a c h m a l a r s k i c h , a w y r a ż e n i e j e j w r z e ź b i e jest w y n i k i e m
w sposób
wysoce uproszczony,
który
pozwala
wykazują
w y s o k o ś c i . P o s t a ć odziana jest w szaty l i t u r g i c z n e wschodniego
o d d z i a ł y w a n i a Zachodu. Oba te p i e r w i a s t k i , w s c h o d n i i zachodni,
o b r z ą d k u , przedstawia zatem d o s t o j n i k a k o ś c i e l n e g o . W lewej
ł ą c z y ł y się i p r z e n i k a ł y
d ł o n i widocznej spod f a ł d y p ł a s z c z a t r z y m a o n z a m k n i ę t ą k s i ę g ę ,
Pozostaje
nadal
w sztuce sakralnej p o l s k i c h u n i t ó w .
otwartym
pytanie
dotyczące
miejsca,
p r a w ą b ł o g o s ł a w i . Ze w z g l ę d u na o g ó l n y schemat przedstawienia,
a w d w u p r z y p a d k a c h i czasu p o w s t a n i a p ł a s k o r z e ź b z Grodziska
pewne s z c z e g ó ł y szat, a t a k ż e z u w a g i na s t a r o r u s k i t e k s t p o d
i Czarnej W i e l k i e j . M o ż n a s ą d z i ć , że podobnie j a k Sw.
p ł a s k o r z e ź b ą m o ż n a b y w i d z i e ć w t e j osobie ś w . M i k o ł a j a Cudo
i pozostałe powstały w 2 poł. X I X w. I c h terytorialna bliskość
Mikołaj
t w ó r c ę b i s k u p a M i r y w A z j i Mniejszej, ż y j ą c e g o n a p r z e ł o m i e
w s k a z y w a ł a b y n a w s p ó l n y o ś r o d e k , ale b r a k z d e c y d o w a n y c h
I I I i I V w i e k u . Z y s k a ł on n i e z w y k ł ą p o p u l a r n o ś ć w K o ś c i e l e
p o d o b i e ń s t w f o r m a l n y c h nieco p o d w a ż a t e n d o m y s ł . S p r a w y te
W s c h o d n i m , z a p e w n i a j ą c ą m u s t a ł e miejsce w schemacie i k o n o -
w y j a ś n i ą b y ć m o ż e dalsze znaleziska w t y c h o k o l i c a c h , а t a k ż e
statu, jako p a t r o n ubogich, p o d r ó ż n y c h , c h r o n i ą c y od p o ż a r ó w
p o s z u k i w a n i a archiwalne. R z e ź b a
i
wilków.
7
W sztuce cerkiewnej przedstawiano
kamienna m a w północno-
św. Mikołaja
-wschodniej Polsce odleglejsze t r a d y c j e . W s z a k wizerunek M a t k i
w szatach b i s k u p a o b r z ą d k u wschodniego, z a s c e t y c z n ą t w a r z ą .
Boskiej z D z i e c i ą t k i e m z n a j d u j ą c y się w s a n k t u a r i u m m a r y j n y m
J e d n y m z powszechnie p r z y d a w a n y c h a t r y b u t ó w b y ł a
w Leśnej k . Białej Podlaskiej, również
księga.
K a m i e n n a p ł a s k o r z e ź b a z a c h o w a ł a wiele z h i e r a t y c z n o ś c i i k o n o -
I I . 4. N a g r o b e k na c m e n t a r z u p r a w o s ^ w n y m w Czarnej
Wielkiej
d a t o w a n y jest na w i e k
wykuty
w kamieniu
9
XVII .
I I . 5. K r z y ż k a m i e n n y na c m e n t a r z u w Siemiatyczach
223
I I . 6. N a g r o b e k z p ł a s k o r z e ź b ą p r z e d s t a w i a j ą c ą O p ł a k i w a n i e
Chrystusa, cmentarz w G r o d z i s k u
I ł . 7. S ł u p k a m i e n n y , 1906 r. Cmentarz w Orzeszkowie
P R Z Y P I S Y
1
M . P r z e ź d z i e e k a , Zabytki
plastyki
ludowej na
Wschodnim,
„ P o ł . Szt. L u d . " , R . X , 1956 n r 4/5
Podlasiu
a
P o ł u d n i o w y zasięg w y s t ę p o w a n i a g ł a z ó w n a r z u t o w y c h
wyznacza l i n i a p r z e c h o d z ą c a przez W i e l u ń , W a r s z a w ę , K o ń s k i e ,
L u b l i n , W ł o d a w ę i p r z e d ł u ż a się poza granice p a ń s t w a w s t r o n ę
Polesia. Por. A C z e ż o w s k i , Kamieniołomy.
Obróbka i
przeróbka
kamienia,
t . 1, 1946
3
O k i l k u g ł a z a c h z w y k u t y m i k r z y ż a m i w okolicy T y k o c i n a
nad N a r w i ą (z k t ó r y c h jeden w i ą ż e z czasami k r ó l o w e j B o n y )
oraz pod Ł a p a m i w z m i a n k u j e O. K o l b e r g , Dzieła
wszystkie,
Mazowsze, cz. 5, 1890. (1964), s. 331
* W i k o n o g r a f i i wschodniej T r ó j c a ś w . przedstawiana b y ł a
n a ogół w ujęciu s t a r o t e s t a m e n t o w y m , symbolicznie, jako
odwiedziny trzech a n i o ł ó w u A b r a h a m a . P o r . J . K ł o s i ń s k a ,
Ikony,
K r a k ó w 1973, s. 61—66
5
„ S ł o w n i k terminologiczny sztuk p i ę k n y c h " pod
Kozakiowicza, Warszawa 1976, s. 337
red.
S.
6
I n f o r m a c j ę t ę z a w d z i ę c z a m p . doc. dr A n n i e R ó ż y c k i o j - B r y z e k z I n s t y t u t u H i s t o r i i S z t u k i TJ.J., k t ó r e j serdecznie
d z i ę k u j ę za k o n s u l t a c j ę
7
J . K ł o s i ń s k a , op. c i t . , s. 212 i dalsze
8
S ł o w n i k terminologiczny..., s.
335
9
O b i e k t ten z n a m t y l k o z n i e w y r a ź n y c h r e p r o d u k c j i , n a
k t ó r y c h p r z y s ł o n i ę t y jest n a ł o ż o n y m i m e t a l o w y m i s u k i e n k a m i
i r a m ą . Uznano, ż e nosi on cechy s z t u k i ludowej. Z dawna
Polski
Tyś Królową.
Przewodnik
po sanktuariach
maryjnych.
Korono
wane wizerunki Matki Bożej 1717—1983. Praca z b i ó r , p o d red.
O. Piotra. Anzulewicza O F M conv., S.M. G r a ż y n y od Wszechp o ś r e d n i c t w a M . B . , S.M. Gizeli od Niepokalanego Serca M a r y i ,
S z y m a n ó w 1983. Por. r ó w n i e ż , J . F r a n k o w s k i , Wycieczka
szlakiem
Unitów na Podlasiu,
W - w a 1927. Ponadto por. p r z y p i s 3
224
1
I I . 8. K a m i e n n y s ł u p z 1903 r. w otoczeniu d w u d r e w n i a n y c h
kapliczek z 1860 г., p r z e d m i e ś c i e H a j n ó w k i