98f49179cb02040257921b426f6b792b.pdf
Media
Part of Janina Orynżyna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4
- extracted text
-
Aleksander Jackowski
JANINA
Tego a r t y k u ł u o sobie j u ż nie p r z e c z y t a ł a . Proces d r u k u t r w a
d ł u g o , a g d y się m a 93 l a t a k a ż d y m i e s i ą c jest j a k d a r o w a n y .
ORYNŻYNA
d y s t y n k c j a , k u l t u r a b y c i a , p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c y j n y c h
zwy
c z a j ó w (a nawet p o t r a w ) .
Z m a r ł a 3 l u t e g o . Pochowano j ą skromnie, bez r o z g ł o s u , na cmen
Jeszcze w l a t a c h w i l e ń s k i c h z e t k n ę ł a się z gronem dzialaczok,
t a r z u w K u t n i e . O d p r o w a d z a ł o j ą w tej ostatniej ziemskiej w ę
z a j m u j ą c y c h się propagowaniem s z t u k i l u d o w e j . Z d a w a ł a sobie
d r ó w c e niewiele o s ó b , w s p ó ł m i e s z k a ń c y D o m u O p i e k i S.S.
s p r a w ę z tego, że o r g a n i z u j ą c z b y t l u d o w y c h p r z e m y s ł ó w
Alber
nie
t y n e k w K u t n i e , ż y c z l i w e Jej Siostry, k i l k a d a w n y c h w s p ó ł p r a
t y l k o p r z y c z y n i a się do podniesienia k u l t u r y estetycznej miejs
cowniczek z „ C e p e l i i " . Z a b r a k ł o w i e ń c ó w , p r e z e s ó w ,
k i c h n a b y w c ó w , ale i pomaga materialnie t y s i ą c o m l u d z i na w s i .
dygnita-
r z y z resortu k u l t u r y , n a s t ę p c ó w , h o n o r ó w , na k t ó r e z a s ł u ż y ł a
Tej sprawie poświęciła się c a ł k o w i c i e . A l e g d y z a c z y n a ł a t ę dzia
j a k m a ł o k t o . P r z y p a d e k ? Zapewne, w i a d o m o ś ć n a d e s z ł a w os-
ł a l n o ś ć m i a ł a jeszcze do czynienia ze w s i ą w z n a c z n y m stopniu
t a t n i o j c h w i l i , wszyscy b y l i z a j ę c i , p o u m a w i a n i , pogoda
była
z i n t e g r o w a n ą , k o r z y s t a j ą c ą z w ł a s n e g o d o r o b k u , w k t ó r e j nie
o k r o p n a . A l e p r z y p a d k i b y w a j ą z a d z i w i a j ą c o l o g i c z n e . P a n i Ja
m a l k a ż d a k o b i e t a t k a ł a czy h a f t o w a ł a . W c h o d z ą c do M i n i s t e r
n i n a p r z e ż y ł a s w ó j czas, n a l e ż a ł a do e p o k i , k t ó r a o d e s z ł a .
stwa P r z e m y s ł u i H a n d l u — w dwudziestych latach — z d a w a ł a
U r o d z i ł a się w W i l n i e , 24 czerwca 1893 r . T a m się w y c h o w a
sobie s p r a w ę z p r z e m i a n , k t ó r e z a c h o d z i ł y , ale nie s ą d z i ł a zapewne,
ł a , t a m z a c z ę ł a p i s a ć , i n t e r e s o w a ć się ż y c i e m i t w ó r c z o ś c i ą l u d u .
że jeszcze za j e j ż y c i a z a j d ą n a wsi t a k ogromne z m i a n y , że
P o t e m , w dwudziestych l a t a c h p r z e n i o s ł a się do W a r s z a w y , ale
p r z e k s z t a ł c i się nawet p o j ę c i a s z t u k i l u d o w e j czy t w ó r c y ludowe
jej p r o w e n i e n c j ę z d r a d z a ł a zawsze ś p i e w n o ś ć m o w y , s z c z e g ó l n a
goByła już ostatnią spośród wielkich działaczek
zajmujących
się s z t u k ą l u d o w ą . C z ę s t o w r o z m o w a c h w s p o m i n a ł a l u d z i , z k t ó
r y m i się s t y k a ł a , z k t ó r y m i p r a c o w a ł a — Zofię S t r y j e ń s k a ,
Ce
zarie B a u d o u i n de Courtenay J ę d r z e j e w i c z o w ą , H e l e n ę Sohram ó w n ą , W a n d ę S c h r e i b e r ó w n ą , Jerzego W a r c h a ł o w s k i e g o , Eleo
n o r ę P l u t y ń s k ą , Zofię C z a s z n i c k ą , A n t o n i e g o K e n a r a . P r z e ż y ł a
I I . 5. J . O r y n ż y n a , Papież
narodowym
Kardynałów
w
Jan Paweł
Warszawie,
I I w otoczeniu
między
akwarela, 29,5 x 20om
ich w s z y s t k i c h . P r z e ż y ł a l a t a fascynacji l u d e m , m o d y n a c h ł o p s k ą
s z t u k ę i czasy, w k t ó r y c h t r z e b a b y ł o na nowo w a l c z y ć o p r a w o
tej s z t u k i do istnienia.
W c i ą g u Jej
życia odszedł w niepamięć krajobraz lat mło
d z i e ń c z y c h , d w u k r o t n i e z m i e n i a ł się k s z t a ł t k r a j u , z m i e n i ł a rad y k a l n i o wieś, z m i e n i a ł y p r o b l e m y z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą .
T o , co n i e g d y ś b y ł o ż y w e — s t a ł o się wzorcem, n a s t r a ż y k t ó r e g o
s t a n ę l i etnografowie, przekaz p o k o l e n i o w y z a c z ę l i
zastępować
i n s t r u k t o r z y , „ s z t u k a " s t a l ą się „ p a m i ą t k ą " a m ą d r e r ę c e c z ł o wioka
z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć maszyna,. N a w e t „ C e p o l i a "
połowy
l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h niowiele m a w s p ó l n o g o z t ą , k t ó r ą organi
z o w a ł a p . J a n i n a i k t ó r e j t y l e l a t ż y c i a p o ś w i ę c i ł a . Ze s m u t k i e m
w s p o m i n a ł a „ r o m a n t y c z n y " okres „ C e p e l i i " , k i e d y to a u t o n t y c z na, s z t u k a l u d o w a w y z n a c z a ł a
jeszcze a r t y s t y c z n ą
rangę
tej
instytucji.
P o z n a ł e m p a n i ą J a n i n ę , gdy
pracowała w jednym
pokoju
z m o i m ojcem, w Ministerstwie P r z e m y s ł u i H a n d l u . B y ł o
to
przed 60 l a t y . . . P a m i ę t a m j ą dobrzo z t a m t y c h lat. P ó ź n i e j , po
wojnie, p o ł ą c z y ł o nas w s p ó l n e zainteresowanie — a g d y p .
Ja
n i n a o d e s z ł a na e m e r y t u r ę , o d w i e d z a ł e m j ą , s ł u c h a ł e m o p o w i e ś
ci o czasach i l u d z i a c h . C h o d z i ł a j u ż z t r u d e m , ale b y ł a w y t w o r n a ,
zadbana, p e ł n a smutnego u r o k u . P ó ź n i e j s t r a c i ł e m z n i ą k o n t a k t .
Dopiero po k i l k u l a t a c h z n ó w o N i e j u s ł y s z a ł e m — j a k o o malar
c e W y r z u c a m sobie, że w i e d z ą c w j a k i c h z n a l a z ł a się w a r u n k a c h
zapomniana przez i n s t y t u c j ę , k t ó r e j tyle sił p o ś w i ę c i ł a , nie po
t r a f i ł e m j e j p o m ó c . Nie p o j e c h a ł e m do N i e j . B o i co m ó g ł b y m
Jej p o w i e d z i e ć , c z y m p o c i e s z y ć ?
P a t r z ę n a j e j o b r a z k i . Czy s ą naiwne ? O t y l e , o ile n a i w n ą
jest d o b r o ć , szczera, serdeczna wiara, m i ł o ś ć do l u d z i , p t a k ó w
i r o ś l i n . Uderza mnie w t y c h akwarelach ich s k r o m n o ś ć , ich de
l i k a t n o ś ć . S ą o s t a t n i m ś l a d e m w z r u s z e ń i m y ś l ą . Jest w n i c h
smutek, ale i Nadzieja.
fot. J .
252
Świderski
Aleksander Jackowski
JADWIGA
WSPOMNIENIE O JADWIDZE JARNUSZKIEWICZOWEJ
O r z e ź b i e w i e d z i a ł a d u ż o . Z a r ó w n o o dawnoj j a k i w s p ó ł c z e s n e j .
B y ł a przez ć w i e r ć w i e k u częścią naszej r e d a k c j i , k i m ś b l i s k i m ,
w a ż n y m , do kogo m o ż n a się b y ł o z w r ó c i ć w k a ż d e j
sprawie,
M i a ł e m o k a z j ę k i l k a razy o g l ą d a ć z n i ą muzea i w y s t a w y , d a ł o
w i e d z ą c , że się uzyska pomoc. S ą ludzie, do k t ó r y c h g a r n ą się
mi
i n n i : s ł a b i , w r a ż l i w i , pozornie m o c n i , a w ś r o d k u p ę k n i ę c i . Ś m i a
wrażliwość
to
wiele,
cechowała
Pamiętam
irytację
l i ś m y się, że w y s t a r c z y , a b y sama z o s t a ł a z k i m ś w p o k o j u , a j u ż
jednej z naszych k o l e ż a n o k , g d y i d ą c u l i c a m i F l o r e n c j i
Jadwiga
z a c z y n a ł y się zwierzenia, otwieranie duszy. B u d z i ł a
zaufanie,
nagle z a w o ł a ł a — o! D o n a t e l l o . Gdzie ? N o t u , te dwie r z e ź b y !
m i a ł a w sobie c i e p ł o , n a l e ż a ł a do l u d z i , k t ó r z y d a w a l i coś z siebie
S k ą d wiesz ? — z d e n e r w o w a ł a się k o l e ż a n k a , h i s t o r y c z k a s z t u k i .
i wynikająca
ją
bowiem rzeczywiście
z niej
intuicja.
wyjątkowa
i n n y m . O p o w i a d a ł a m i o s w o i m o j c u , nauczycielu, k t ó r y b ę d ą c
P r z e c i e ż t u s ą cztery r z e ź b y ! T o oczywiste! z d z i w i ł a się J a d w i g a ,
j u ż na emeryturze
p r z e c i e ż to dwie s ą z u p e ł n i e inne.
szedł do s z k o ł y a b y u s ł y s z e ć h a ł a s na k o
r y t a r z a c h w czasie p r z e r w y . I l u jest dziś t a k i c h nauczycieli?
D o n a t e l l a z r e s z t ą w i e l b i ł a , co nie p r z e s z k a d z a ł o j e j entuzjaz
B y ł a u r o d z o n y m pedagogiem, l u b i ł a m ł o d z i e ż , w ł a ś c i w i e dopiero
m o w a ć się s z t u k ą w s p ó ł c z e s n ą , z w ł a s z c z a Pevsenerem, Ipouste-
w t e d y się w p e ł n i r e a l i z o w a ł a , g d y m o g ł a d y s k u t o w a ć z m ł o d y m i
gry'm,
l u d ź i p i o i c h p r a c y , o sztuce, o n a j w a ż n i e j s z y c h sprawach ż y c i a .
d z i a ł a l n o ś ć warszawskiej
K i c n h o l z e m , Baconom,
Giacomettim.
Bliska
g r u p y „ R e p a s a g g e " , nieraz
jej
była
zwracała
Sama k o r z y s t a ł a nie m n i e j z t y c h k o n t a k t ó w , o t w a r t a na nowo
m i u w a g ę n a j a k ą ś szczególnie c i e k a w ą i m p r e z ę j a k n p . a r a n ż a c j ę
p r o b l e m y , nowe zjawiska. U m i a ł a s ł u c h a ć , a ł e i co joszczo rzadszo
K a l i n y i K o w a l s k i e g o g r o b u wiolkanocnego w kościele ś w . K r z y ż a ,
— p a t r z e ć . T a k , p a t r z e ć , a b y w i d z i e ć t o , co nowe, i n n e ; p a t r z e ć
czy
od ś r o d k a , od samej rzeczy w ł a ś n i e a nie przoz j e j p r z y r ó w n a n i e
Romana
t e ż bliskie istocio ludowej
ekspresji
widowisko
pasyjne
Woźniaka.
do c z e g o ś , co j u ż istnieje. T y m się w ł a ś n i e o d z n a c z a ł y j e j k r y t y k i ,
W sztuce, t a k j a k i w ż y c i u nie u z n a w a ł a k o m p r o m i s u , w o l a ł a
recenzje w y s t a w , w s t ę p y do k a t a l o g ó w — n a p i s a ł a ich niewiele,
o d e j ś ć n i ż r o b i ć czy m ó w i ć coś, czego nio a k c e p t o w a ł a . R ó w n i e ż
ale d o c i e r a ł a w n i c h do sedna rzeczy, p o t e m d z i ę k o w a n o jej —
o r g a n i z u j ą c w y s t a w y nie u l e g a ł a presji m o d y , czy t o w a r z y s k i c h
Pani
u k ł a d ó w . B y ł y to w y s t a w y odkrywcze i konsekwentne,
zrozumiała
t o , co n a j w a ż n i e j s z e ,
co c h c i a ł e m
wyrazić.
że w y
Obca j e j b y ł a „ n a u k o w o ś ć " p o l e g a j ą c a na t o m , że rzecz n o w ą
m i e n i ę c h o ć b y „ R z e ź b ę w ogrodzie" ( S A R P , W - w a 195G) ,,14-tu
wpasowuje się w j u ż i s t n i e j ą c ą s i a t k ę p o j ę ć i k l a s y f i k u j e ,
r z e ź b i a r z y " ( Z a c h ę t a , Warszawa 1968). P r z y g o t o w a ł a d o s k o n a ł y
usta
w i a j ą c a r t y s t ę w kolejce — ton za M o o r e m , t a m t e n za Giacomet-
zostaw polskiej r z e ź b y powojennej n a m i ę d z y n a r o d o w ą w y s t a w ę
t i m , A r p e m czy Cesarom. S z u k a ł a w ludziach i sztuce tego, co
w P a r y ż u , b y ł a w s p ó ł a u t o r e m w a ż n e j ekspozycji „ R z e ź b a polska
autentyczne i w ł a s n e , co s t a n o w i ł o n a w e t t y l k o zarodek nowego.
1944—1948" w p o z n a ń s k i m B W A (1984). Znakomicie r o z w i ą z a ł a
M o ż e dlatego w ł a ś n i e t a k cenili j ą , j a k o k o n s u l t a n t k ę , studenci
t r u d n y p r o b l e m w y s t a w y , o b r a z u j ą c e j dorobek i p r o b l e m a t y k ę
Wydziałów Rzeźby i Wzornictwa Przemysłowego ASP w War
25 l a t d z i a ł a n i a naszego pisma
szawie. P r o w a d z ą c teoretyczne
się t a k ż e w inne w y s t a w y , p r z y g o t o w y w a n e w P r a c o w n i S z t u k i
kając
w intencje autora,
prace d y p l o m o w e u m i a ł a , w n i
r o z s z e r z y ć jego h o r y z o n t
( P M E , W - w a , 1972). A n g a ż o w a ł a
myślenia,
Nieprofesjonalnej, że w y m i e n i ę t u c h o ć b y w y s t a w k ę t o w a r z y s z ą c ą
z w r ó c i ć u w a g ę na niedostrzegane k o n t e k s t y i u w a r u n k o w a n i a .
konferencji na t e m a t k i c z u i s z t u k i j a r m a r c z n e j . M i a ł a z r e s z t ą
253
n a tej konferencji z n a k o m i t ą w y p o w i e d ź , u m i a ł a b o w i e m p o d e j ś ć
t e ż i siłę, z j a k ą p r z e b i j a ł o się t o , co b y ł o i s t o t ą j o j o s o b o w o ś c i ,
do zagadnienia nie szablonowo, w i d z ą c je w aspekcie k u l t u r y ,
jej p o w o ł a n i e m . T w o r z y ł a w o k ó ł siebie a t m o s f e r ę ,
środowisko,
a nie t y l k o t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j s z t u k i .
dawała
i
wiele a r t y s t o m . B y ł a
czułym,
wrażliwym
mądrym
N a t o m i a s t do dawnej s z t u k i ludowej p o d c h o d z i ł a z szacun
k r y t y k i e m ; przyjacielem i d o r a d c ą . „ C a ł e jej ż y c i e p r z e n i k n i ę t a
k i e m n a l e ż n y m k a ż d e j p r a w d z i w e j sztuce. N i e b y ł o w niej czu-
b y ł o poszukiwaniem n a j g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i d u c h o w y c h , a ż y c i u
łostkowości,
miłośników
sztuki o d d a w a ł a cały swój niepowtarzalny entuzjazm" napisali
niektórych
w „ T y g o d n i k u P o w s z e c h n y m " Jej
t y l k o
tak
charakterystycznej
sztuki ludowej,
dla
wielu
czy zawodowej g o r l i w o ś c i
działaczy „ n a polu k u l t u r y " . Mierzyła dzieła sztuki ludowej t a k ą
Chorowała
przyjaciele.
d ł u g o i c i ę ż k o . Ś m i e r c i się nie
bala.
Wierzyła
s a m ą miarą, jak twórczość środowisk elitarnych. Nie u z n a w a ł a
b o w i e m mocno i g ł ę b o k o . Nieobecni są n a j b l i ż e j nas,
a r g u m e n t ó w w rodzaju „ j a k na garbatego, t o on jest bardzo
w j e d n y m ze s w y c h wierszy k s i ą d z T w a r d o w s k i . Pewnie t a k jest,
p r o s t y " , z a c h w y c a ł y j ą dawne r z e ź b y , d r z e w o r y t y , obrazy. N a
gdy
ś c i a n a c h w p o k o j u w i s i a ł y — niepodal ulubionego p e j z a ż u J a c k a
P ó k i p a m i ę t a m y — s ą w ś r ó d nas. Czasom j a k o p a m i ę ć przesz
S e m p o l i ń s k i e g o i l i n o r y t u Gielniaka — N i k i f o r , a n a d tapczanem
łości, czasem — j a k o p u n k t odniesienia.
obrazy na
szkle A d a m a
Słowińskiego
i Leokadii
L u d o w a r z e ź b a ceramiczna z S a r d y n i i ś w i e t n i e
Plonkowej.
Ludu
Polskiego"
wypełnić.
U r . 9.03.1918 w Warszawie, u k o ń c z y ł a w 1935 g i m n . „ W s p ó ł
Z wdzięcznością wspominam wielomiesięczną wspólną pracę
albumem „ S z t u k a
daje się
*
harmonizowała
z n i e w i e l k i m i b r ą z a m i j e j m ę ż a — Jerzego Jarnuszkiewicza.
z J a d w i g ą nad
l u k a spowodowana i c h o d e j ś c i e m nie
napisał
(Arkady,
p r a c a " i w s t ą p i ł a n a U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i , gdzie s t u d i o w a ł a
polonistykę.
Przed
wybuchem
wojny
zdążyła
jeszcze
zrobić
W - w a 1967). J e ź d z i l i ś m y po muzeach, p r z e g l ą d a l i ś m y i s t n i e j ą c e
a b s o l u t o r i u m . W czasie o k u p a c j i b r a ł a u d z i a ł w t a j n y m naucza
a r c h i w a , z n o s i ł e m jej zdjęcia w y b r a n e z p o ś r ó d
n i u , od 1943 u k r y w a ł a się. Po p o w s t a n i u z o s t a ł a wywieziona do
t y s i ę c y — a ona,
kilkudziesięciu
j a k r e ż y s e r , k o m p o n o w a ł a je n a
planszach
t w o r z ą c s w o i s t ą s a g ę o sztuce l u d o w e j .
obozu rozdzielczego w Spellen, s t a m t ą d
wysłana
do
fabryki
„ F e r r u m " w Sosnowcu. Po w y z w o l e n i u p r a c o w a ł a j a k o nauczy
Do „Polskiej Sztuki Ludowej" wniosła Jadwiga swą wrażli
cielka w g i m n a z j u m i m . St. Staszica w Sosnowcu. J e s i o n i ą 1945 r.
w o ś ć i s p r a w n o ś ć o r g a n i z a c y j n ą . M o ż n a b y ł o b y ć s p o k o j n y m , że
p o w r ó c i ł a do W a r s z a w y , r o z p o c z ę ł a p r a c ę w referacie p r a s o w y m
po j e j a d i u s t a c j i t e k s t nadaje się do d r u k u , po korekcie
Biura
nie
O d b u d o w y Stolicy i j e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł a studia h i s t o r i i
zostanie wiele b ł ę d ó w , p r z y p i s y z o s t a n ą ujednolicone, ilustracje
s z t u k i . M u s i a ł a je p r z e r w a ć w z w i ą z k u ze s p r a w a m i o s o b i s t y m i .
trafnie wyeksponowane. B y ł a sekretarzem r e d a k c j i ,
W 1951 k o ń c z y studia polonistyczne, p i s z ą c p r a c ę m a g i s t e r s k ą .
grafikiem,
p ó ź n i e j z a s t ę p c ą r e d a k t o r a naczelnego. Jej inspiracji z a w d z i ę c z a m
Rozpoczyna p r a c ę z l e c o n ą dla I n s t y t u t u B a d a ń L i t e r a c k i c h —•
rozszerzenie z a i n t e r e s o w a ń t a k ż e na t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a i i n n y c h
pisze o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę m a l a r s t w a polskiego 2. p o l . X I X w .
„ n i e p r o f e s j o n a l n y c h " , p o g ł ę b i e n i e stosunku do l u d z i , do a r t y s t ó w .
A l e w i e d z i e l i ś m y dobrze, ona i j a , ż e redakcja nie jest miejscem,
W
1953 rozpoczyna p r a c ę w P a ń s t w o w y m I n s t y t u c i e S z t u k i ,
p o c z ą t k o w o j a k o sekretarz r e d a k c j i „ P r z e g l ą d u A r t y s t y c z n e g o " ,
w k t ó r y m m o g ł a b y się n a j p e ł n i e j r e a l i z o w a ć . Т а к się j e d n a k po
p ó ź n i e j Sekretarz Sekcji h i s t o r i i s z t u k i X I X i X X w . O d
t o c z y ł o jej ż y c i e , ż e po r ó ż n y c h p e r t u r b a c j a c h z g o d z i ł a się w
w r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . Po 1978 r. w s p ó ł p r a c u j e
1958 r. p r z e j ś ć do naszej r e d a k c j i . T e n k r o k p o c i ą g n ą ł za s o b ą
z A k a d e m i ą Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie. Z m a r ł a 7.11.1986.
n a s t ę p n e , o d d a ł a n a m 20 l a t swego a k t y w n e g o ż y c i a . C ó ż ! w y
Wydala
dwie
b i e r a m y m y , ale i los w y b i e r a za nas. N i e c h c ę a n a l i z o w a ć t y c h
W-wa
spraw, z r e s z t ą nie
(PWN, W-wa
wiem,
czy
zdołałbym
to obecnie u c z y n i ć ,
1960,
f a k t e m jest, ż e p r a c u j ą c w r e d a k c j i z a w ę ż a ł a pole i n n y c h swych
Polskiego
książki:
wersje
Polaka
obcojęzyczne)
rzeźba
współczesna
oraz
Pomnik
1975). B y ł a w s p ó ł a u t o r e m a l b u m u Sztuka
d z i a ł a ń . N i e d o s t a w a ł o jej b y ł o z d r o w i a , siły przebicia, u m i e j ę t
k i l k a n a ś c i e recenzji, w s t ę p ó w do k a t a l o g ó w
teoretycznych, m . i n . Sztuka,
„przezroczysta"
z r e a l i z o w a ć w p o l n i swych t a l e n t ó w , u c z y n i ł a
rzeźby
p r z e j ś c i u n a e m e r y t u r ę . P a t r z ą c teraz na Jej
wystaw,
po
1979
życie m o ż n a
do
1984 [ k a t a l o g ] , Galeria B W A „ A r s e n a ł " , P o z n a ń
strzec w n i m z a r ó w n o niezrealizowane obszary m o ż l i w o ś c i , j a k
Ludu
27;
Granice
pojęcia
1984 ( w y d a n y w 1980].
tekstów
„Kultura", R.
dopiero
nr
(PWN,
Mickiewicza
( A r k a d y , W - w a 1967, w y d a n i a o b c o j ę z y c z n e ) , n a p i s a ł a
n o ś c i zabiegania o w ł a s n e interesy. D a j ą c wiele n a m nie m o g ł a
to
1958
[ w : ] Rzeźba
polska
17,
1944—.
20.IX—21.X.