6542fb611c8c8fcf38797823b29954dd.pdf
Media
Part of Kronika / LUD 1999 t.83
- extracted text
-
Lud. t. 83. 1999
IV. KRONIKA
SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ZARZĄDU GLÓWNEGO
POl.SKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO
7.A OKRES OD WRZEŚNIA 1996 DO WRZEŚNIA 1999 ROKU
20 września 1996 roku na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL w Zielonej Górze odbyły
się wybory do Zarządu (;łównego. Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego.
Do Zarządu Głównego wybrano: Elżbietę Berendt. Janusza Bobdanowicza. Alfreda Gaudę,
Jana Heidcnreicha. Zbignicwa Jasicwicza. Krystyn!,: Kaczko. Zygmunta Kłodnickiego. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską. AI1I1I,:Kwaśniewską. Teresę Lasową. Bogusława Linette. Marię Parnowską. Andrzeja Rataja. Magdalenę Rostworowską. Teresę Smolińską. Zbigniewa Torońskiego.
Irenę Soppę. Romana Tuhaja. Bemadetę Tumo. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium Zarządu Glównego w następującym składzie: prezes - Zygmunt Klodnicki. wiceprezesi Bronisła\\a Kopczyńska-Jaworska i Teresa Smolińska. sekretarz generalny - Magdalena Rostworowska. zastępca sekretarza - Alfred Gauda. skarbnik - Zbigniew Toroński. zastępca skarbnikaJanusz BohdanowicL W skład Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Jerzy Adamczewski, Maria
Gołubkow. Wojciech Sadowski. Zastępcami czlonków CKR zostali: Mieczysław Soppa i Irena
Wronkowska. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: Anna Brzozowska-Krajka,
Stanisław
Chmielowski. Aleksandra Tyszkowa.
W październiku 1996 roku zmarł członek Zarządu śp. Jan Heidenreich i na Jego miejsce Prezydium ZG na posiedzeniu 14.02.1997 roku powołało, zgodnie ze statutem. dr Annę KowalskąLewicką. Natomiast IV grudniu 1998 roku zmarł śp. Janusz Bohdanowicz. pełniący przez wiele lat
funkcję zastępcy skarbnika.
Zmiany pracownicze w Towarzystwie:
31 stycznia 1998 roku została rozwiązana umowa o pracę z Antonim Kuczyńskim i od tego
czasu prace wyda\\nicze pro\\'adzone są na zasadzie zlecenia;
I października 1997 roku na stanowisko dyrektora biura PTL powołana została Paulina Suchecka:
31 maja 1998 roku odeszła z pracy w OdilE Maria Niewiadomska;
od I stycznia 19'19 roku sekretarz redakcji ..Literatury Ludowej" Bożena Kuczyńska wykonuje swoje obowią/.ki na zasadzie pracy zleconej. gdyż nie jest już pracownikiem zatrudnionym
na etacie.
W okresie sprawozdawczym odbyło się 10 posiedzeń Prezydium ZG. 4 posiedzenia Rady
Wydawniczej oraz 7 zebrań Komisji Rewizyjnej. przy czym przewodniczący GKR lub jego zast.;pea uczestniczyli niejednokrotnie w posiedzeniach Prezydium ZG.
Plenarne posiedzenia Zarządu Głównego połączone są zawsze z Walnym Zgromadzeniem
Delegatów oraz sesją naukową:
73. WZD odbył si..; w 1997 roku w Mszanie Dolnej wraz z se~ją zatytułowaną ..Między Lachami a Góralami";
74. WZD odbył si..; w Krakowie IV 1998 roku. a sesja związana była z obchodami stulecia
krakowskiego oddziału PTL i nosiła tytuł ,.Przed 10 laty i dzisiaj. Ludoznawstwo i etnografia
między Wiedniem. Lwowcm. Krakowem a Pragą";
75. WZD odbył si..; w Golotezyźnie kolo Ciechanowa. zaś sesja była poświęcona ..Roli
szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego".
W pierwszym roku działalności obecnej kadencji Zarządu Głównego praca Prezydium skupiała się głównie na sprawach związanych z Pracownią Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga
IV Poznaniu. 1'0 wielu próbach uratowania tej pracowni i niemożności
utrzymania jej przy PTL
ostatecznie utworzony został w Poznaniu Instytut im. Oskara Kolberga, a prezesem Zarządu tego
Instytutu został prot: Wojciech Burszta.
228
Wiele czasu i staraJ1 poświ<;:cono też zabiegom mającym na cclu utrzymanie
dotychczasowej
siedziby Biblioteki
i Archi\\'um
PTL, które micszczą siv w budynku należącym
do Uniwcrsytctu
Wrocławskiego.
Dzięki życzliwości
rektora.
zarówno
13ibłioteka jak i Archi\\um
pozostały
na tym samym miejscu i na dotychczasowych
warunkach.
7:agrożony
byl r{l\mież byt Ośrodka
Dokumentacji
i Inlormacji
Etnograficznej
w Lodzi. ale i tu szC/<;:śliwie udalo si.,: placówkę uratować. Warto podkreślić.
żc na posiedzeniu
Ogólnopolskiego
Przeglądu
Dorobku Twórców Ludowych i Popularyzatorów
Kultury Ludowej
im, Oskara Kolberga
została przyznana
Ośrodko\\ i
nagroda honorowa im. Oskara Kolberga ..Za zasługi dla kultury ludowej (medal i dyplom).
Sprawy
linanso\\e.
poruszane
na wszystkich
zebraniach
Prezydium.
\\ naj\\ i.,:kszej cz.,:ści
dotyczyły
wydawnicl\\.
Przychody
Tomlrzystwa
pochodz'l
bowiem gl(l\\nie
z ich sprzedaży.
totcż często radzono nad usprawnieniem
rozprowadzania
ksi'lżek i czasopism wyJ,manych
przez
PTL - czy to drogą kolportażu.
czy też sprzedaży
komisowej.
Dzi.,:ki :I,aangażowaniu
całego
zespołu pracowników
PTL w sprzedaż wydawnictw
(biuro. ksivgo\VoŚć. magazyn i sam prezes)
ostatni rok kalendarzowy
udało się zamknąć bez zadlużcl1.
Aby poprawić sytuacjv linansową
Towarzystwa
nieustannie
czynione są starania o pozyskiwanie sponsorów
nie tylko na cele \\'ydawnicze.
ale szczególnie
na org'Hliz,owanie
walnych
zgromadzeń
i sesji naukowych.
Pcwnym utrudnieniem
dla gospodarowania
linansami Towarzystwa jest bardzo późne. CZysto po upływie kilku miesi.,:cy bież,'lcego roku kalendarzowego.
przekazywanie
ich przez KBN na konto PTL.
W związku
z wprowadzaniem
do szkół programów
dOly"CZ'łcych d:l.iedzict\\a
\..ulturowego
poczynione
zostały starania związane
ze sporządzaniem
monografii
regionalnych.
W akcj.,: tv
winni włączyć się w jak najwiyl\szym
stopniu członkowi~
naszego Towarzystwa,
Na zebraniach
Prezydium
wysunięto
tel. propozycję
zorganizowania
przy współudziale
Minislerstwa
Edukacji
Narodowej.
konlcren~ji
poświęconej
programom
szkolnym.
u\\'Zględniającym
wiedzę () kulturze
ludowej. Na Uniwersytecie
Lódzkim planowane jest studium dla regionalistów
i nast.,:pnie wprowadzanie tego przedmiotu
do szkól: w przygotowaniu
podręu-nika
z części'l poświ.,:conil kulturze
łudowej mógłby wziąć udział Ośrodek Dokumentacji
i łnIllflll<ICji nnograliu-nej
w I.odzi.
Przedmiotem
zcbrań Prezydium ZG były także spm\\'y dOlyu-'lce przygotowal1 do corocznych
walnych zgromadzeń
delegatów
i sesj i naukowych.
Przy 7:arządzie
Głównym
zarejestrowane
są oddziały
terclHme.
przy czym IiClba ich się
zmienia.
W roku ł996 powslał Oddział w Biclsku-l3ialej.
\\ roku 1997 rozwią/,a! się Oddział
w Kaliszu. Natomiast oddziały \Ii Szczecinie
i Rzeszowie. choć oficjalnie nic zostały rozwiązane.
to praktycznie
nie istnieją, a zatem w chwili obecnej jest IX oddziałów
liczących
"lcmie 884
członków.
Przy oddziałach
w Gdal1sku i Krakowie
I'unkcjonujq
Koła zainteresowań
Kulturą
Ormian. przy Oddziale w Opocznie - Kolo Miłośników
I'ulkloru Opou-yrbkiego.
a w Krakowie
ponadto
Klub Ilall.:iarski. natomiast
z Oddziału
Lódzkiego
odcszlo Kolo Miłośników
Folkloru
Lódzkicgo.
W roku 1999 przy Oddziale
Warszawskim
I'TI. Zll\\ iązalo się Koło i'aintcreso\\ań
Kulturą Gruzji.
Niektóre
oddziały
prowadzą
na swoim terenie róż.norodne
prace. Są lo: pisanie arlykuló\\
i prac naukO\\'yeh.
badania terenowe.
wygłaszanie
odczytów.
refcrat(m.
pr:l.ygotowywanie
seminariów. sesji 'naukowych.
organiz(manie
i współorganizowanie
wystaw. konkursów.
kiermasz).
festiwali.
wycieczek.
uczestniczenie
w pracach
komisji
artystyc:l,nych.
różnych
spotkaniach.
udział w audycjach
radio\\)eh.
lekcjach muzealnych
itd. Wyczerpuj'lce.
S/,czególowe
inlormacje
zawarte są \\ sprawozdaniach
poszczególnych
oddziałó\\.
Do bardzo aktywnych
oddziałów,
regularnie
nadsyłaj'lcych
do /.ei sprawozdania
ze swej
działalności.
należą przede wszystkim
oddziały w Krakowie.
Lublinie. Lodzi. eidaósku. Mszanic
Dolnej.
Opocznie.
Działalność
W okresie
wydawnicza
sprawozdawczym
"Lud": tomy 80, 81. 82;
"Literatura
Ludowa": kolejne
ukazaly
się:
zeszyty
w tomach
40. 41. 42. i 43:
229
"Lód/kie
SlUdia Ltnogralicrne":
l.35 - Wohec kllllllrV. Prohlemy al1lropologa: 36. 37 - Wid
\,·spólc.esl/o.
}':Oll1l'/I/I({cj({ i ::miol/o:
!\ome/lli1r::e do polskiego ({II({sll ell/ograjicnego:
t. 3 i 4:
...'\rehiwulll '·:tnograiiune":
t. 36 /Jr::o::owa i okolica /aklicvna.
cz. 2. oprac. J. Swi.,:tek:
/Jihliogralil/ ('llIograjii Ilolskiej. 193-1-/939 - oprac. A. Andrunik.
/986-19911- oprae. J. Ko~cidska:
.·lIlas I'olskich Slmjri\l' I./ldmn:ch. l. 33 .. SIrój Górali I.ąekich - w opracowaniu
J. Wielka;
"I'racc I·:lnologiun.:":
(iórale .llll/S11 ,\larokw1!;kiego
R. Vorbricha;
"Bihlioh:ka Zcshnka":
/)\1'1/ polskie
pamięmiki
:: .):vberii ,. wiek ){J'II i XI '111; Kędy ka::achski
sIep. /)::ieI1l1ik deporlm!'allej
Z. Kil:rskil:j. Svberia wryla w pamięć d::iecka Z. Fedusa
or~l/:
!:arol/Jollllal/owic.
S::kic I)(lrlrelll hadaca
A::ji - oprac. Z. Wójcik .
.l-lię<l::.\·/Jo,vllią. I//lklll!'illą .. 'ierhią i I)olską Duśana Drljaćy. W drugim pólroczu
1999 roku
\\)jd<l drtlki.:m. /.godnie z planem. nast.,:puj'lce pozycjc:
"l.ud" - t. 83:
"Lill:ratura Ludo\\a"
" t. 43 zes/.)ty 4-5 i 6 (za IlJ99 r.):
"l.ódzkil: Studia 1':UlOgraliczne" - t. 39 (tom 38 wyjdzie w roku 2(00):
"Archi\\um
I:tnogralic/nl:"
t. 36. cz. 3 Brzozowa
i okolice 7akliezyna - oprac. J. Swiętek:
!\omel1lar::e do Ilolskiego allas/I ell/ograjic::nego.
t. 5.
Ob.:cn ic \\ ydawn ict \Va I'Tl. ukazuj,! si.,: hl:z opóźnień.
Na posil:d/l:niu
Rady Wydawnic/.cj
25.06.1999 roku ustalono. że we wrzcśniu. w czasie Walnego Zgrtlmadzl:nia
Ikkgatll\\.
zostanic zgłoszona
kandydatura
prof. B. Jaworskiej
na stanowisko prze\\odnicz,!cej
Rady Wyd<l\\niczej
oral. dr J. Karpińskiej
na stanowisko
sekretarza
Rady.
Ustalono [(:i .. i.c \\ skład komitctó\\
redakcyjnych
serii i czasopism
PTL będą wchodzić najmniej
3 osoby z \dasnych
środo\\ isk. a ponadto zalecane jest uczestnictwo
w nich prezesa lub sekretarza gl:nl:ralnl:go PIL
Biblioteka
im .. 1. Czekanowskiego
Biblioteka gromadzi publikacje głównie z zakrl:su etnografii i ctnologii oraz ważniejsze
ctl\\ania z nauk pOkreWIl)l:h: archeologii,
historii. antropologii.
socjologii. j.,:zykoznawstwa
Bihliokka
pO\\io;ks/a /biory poprze I. zakupy. wymiano;: wyda\\nictw.
dary oraz publikacje
oprai in.
wła-
snej produkcji
\\ythl\\nivcj.
W okresil: sprawozdawczym
zakupiono
202 pozycje. z wymiany
pr/ybyło 672 \\OIUIlliny. / darów 274 woluminy.
a z własnej produkcji wydawniczej
54 pozycje.
I.<[vnie ksi.,:go/bi()r powi.,:kS/yl si.,: o 1202 woluminy i liczy obecnie 39 318 pozycji.
Jak \\ idać. gl(l\\nYIll i.ródlelll po\\io;kszania
księgozbioru
jest wymiana
wyda\Nnictw.
którą
bihlioteka pnmadzi
z 38 instytucjami
krajowymi
i 160 /agranicznymi.
Wymiana zapewnia staly
dopl) w najno\\s/l:j
iikratury
clnogralicznej.
zwłaszcza
czasopiśmienniczej.
Dzięki wymianie
ró\\niei. publikacjl:
\\Iasnl:. \\)dawane
prza
PTL. docien~ją do najważniejszych
ośrodków
naukO\\·ych. mU/,dm i lowar/ystw
zagranivnych.
7. ksi.,:go/.bioru kor/ystaj'l
pracownicy
naukowi
i studcnci
Katedry Etnologii
Uniwersytetu
Wrodawskil:go
i MU/.l:um I-:tnogralicznl:go:
ponadto stałymi czytelnikami
są historycy. archeolodzy. kulturo/.n<l\\cy.
lilolod/.).
gl:ogra!()\\ il:. redaktor/y
radia i telewizji
i inni zainteresowani
z Wrocla\\ ia i Dolnl:go Sląska. W czytl:lni w tym .:zasil: udosto;:pniono
10 107 woluminów'.
na /cwn<\lrz
\\ ypożyuono
3 139 \\'oluminlm:
wypożyczono
\\ ramach wypoiy ul:li III i.,:dzybi bl iotecznych.
Co roku \\ysyłany jl:st do Cl:nlralncgo
Katalogu Biblioteki
czasopism zagranivnych.
k[t'lIT wply\\ają do bibliott:ki PTL..
Biblioteko; prowadzi mgr .Iath\iga Klodnicka.
również.
kilkanaście
arodowcj
woluminów
w Warszawie
Archiwum
Naukowe
Zbiory archi\\alnl:
to gh'l\\'Ilie malerialy sybirackie
liczące obecnie 834 numery
\\.:. Korzystaj'l/.
nich pr/.l:tk wszystkim
studenci historii. etnologii i kulturoznawstwa.
wykaz
inwentarzopracowni-
230
cy naukowi. doktoranci
UniwerS)1etu
Wrocławskiego.
Uniwersytetu
Lódzkiego
i WSI' w Krakowie. Co roku wypożyczanych
jesl około póltora tysiąca tek. Archiwum
prowadzi
mgr Paulina
Suchecka.
Alagdalello
74. WALNE
Rostworowska
ZGROMADZENIE
DELEGATÓW
POLSKIE(iO
TOWARZYSTWA
LUDOZNA WCZL.:GO. KRAKÓW
24.09.1991{
74. Walne Zgromadzenie
Delegatów
Polskiego
Towarzystwa
I.udoznawczego
otlvorzył prezcs PTL praC Zygmunt
Klodnicki
witając serdecznie
wSl-ystkich zebranych
członków Towarzystwa oraz gospodarzy
- dr Annę Spiss. prezesa Oddziału Krakowskiego.
i mgr Marię Zachorowską, dyrcktora
Muzeum
EtnogralCmego
w KrakO\I"ie. W imieniu organizatorólv
uczestników
obrad gorąco powitała Anna Spiss. praes
Oddziału
Krakowskiego.
1'0 powitaniach
prezcs Zygmunt Kłodnieki złożyl na ręce Anny Spiss kwiaty i podziękowania
za zorganizowanie
74. WZD
oraz z okazji IOO-lecia Oddziału
Krakowskiego
życzenia dalszych.
wspaniałych
lat pracy. LisI
gratulacyjny.
życzenia
kolejnych
100 lal oraz piękny wieniec dożynkowy
podarowali
gospodarzom przedstawiciele
Oddzialu II' Mszanie Dolnej.
Prezes
Klodnicki
zlo):ył lakże na ręce .lana Kapłona.
z podziękowaniami
za zorganizowanie
w Zielonej Górze.
Jan Kapłon przypomniał
o jeszcze
73.
jednym
WZD
pr<:zesa Oddzialu
oraz
juhileuszu.
wyrazy
II'
Mszanie
podziękowania
a mialHmieic
dr Anny
Dolnej.
list
Oddziałowi
Kowalskicj-
Lewickiej.
która obchodzi pięćd/.iesięeioleeie
swojej dzialalności
II' TlJl\arzystwie.
Prezes Zygmunt
Kłodnicki
przypomniał.
):e Kraków jest dla Towarzyslwa
miejscem szczcgólnym.
Wśród najznakomilSzych
członków
Oddziału
Krakowskicgo
hyli: Seweryn
Udziela jeden z inicjatorów
powstania Towarzystwa
Ludoznawczego
i Jan Świętek - zalożycicl Oddziału
w Krakowie.
znakomici
uczeni. jak Tadeusz Seweryn i Kazimierz
Moszyński.
Musimy pamiętać
o nich w tc:i szczególnej
chwili. gdy obchodzimy
stulecie naj starszego i najbardziej
zaslużonego
Oddziału
PTL. Dodał także. że ponad stuletnie starania poprzedników
mają obecnie swój linał.
Na naszych
oczach dobiegają
szczęśliwego
zakończenia
działania
zmierzającc
do włączenia
problematyki
dzicdzictwa
kulturowego
do programu edukacyjnego.
Prezcs przypomniał.
żC PTL
zabiegał o to wielokrotnie
przez ponad 100 lat. W Iym roku udało się to osiągnąć i mamy w tym
swój udział. Nie może jednak zabraknąć członków Towarzystwa
przy realizacji zamierzeń władz
oświatowych
i kulturalnych.
Bez pomocy pracowników
muzeów.
instytutów
i katedr etnologii,
pracowników
domów kultury i szerokiej rzeszy regionalistów.
miłośników
i twórców ludowych
nic da się zrealizować
ambitnych
zamierzeń.
Drugie stulecie Oddziału
Krako'lskiego
będzic
zatem czasem realizacji szczcgólnych
planów nakrcślonych
przez Antoniego
Towarzystwa
. .lcstjednocześnic
ogromną szansą i wyzwaniem
dla Polskiego
znawczego.
W dalszej części
I. Powitania:
prezes
przedstawił
porządek
obrad Zgromadzenia:
2. Wybór prze\lodniczącego
zebrania:
3. Wspomnienie
zmarłych członków PTL:
4. Sprawozdanie
Sekretarza
Gcneralncgo:
5. Sprawozdanie
6. Sprawozdanie
Skarbnika:
Przewodniczącego
7. Dyskusja:
8. Sprawozdania
oddziałól\:
9. Wolne wnioski.
Głównej
Komisji
Rel\izyjllej:
Kalinę. założyciela
Towarzystwa
Ludo-
231
ad 2. Pre/es /) gnlllnl Klodnieki zaproponował prowadzenie obrad dr Annie KowalskiejLewickiej. Innych propozycji nic zgłoszono. Wyboru dokonano przez akłamację. Dr Anna Lewicka obejmujac przewodnictwo podziękowała zebranym za zaufanie.
ad 3. W okresie od poprzedniego WZD zmarli następujący członkowie Towarzystwa:
- z Oddziału Krakowskiego: .Janina Bober. członkini Kola Zainteresowań Kultura Ormian
i ks . .Jan Mach. człowiek. który wiele zrobił dla zachowania miejscowych tradycji;
- z Oddziału II' Mszanie Dolnej: Malwa Barycz i Zofia Kmiecik;
- z Oddziału Poznańskiego: Medard Tarko. Zebrani uczcili minutą milczenia pamięć zmarłych kolegól\.
Dr Anna Kowalska-I.ewicka przypomniała zebranym. że pani Malwa Barycz była poetką
i wiele swoich wierszy poświęciła Polskiemu Towarzystwu Lud07.l1awczemu. Niedawno. ale
niestety już po jej śmierci. ukazał się mały tomik jej wierszy. którego kilka egzemplarzy członkowie z Oddziału w Mszanie Dolnej przywieźli do Krakowa.
ad 4. Dr Magdalena Rostworowska. sekretarz generalny PTL przedstawiła sprawozdanie
z działalności /arz'ldu Głównego PTL za okres od wrzcśnia 1997 do września 1998 roku.
W sprawozdaniu omówiono spraw)' organizacxine. dzialałność wydawniczą oraz sprawy biblioteki i archiwum naukowego PTI..
ad 5. Spruwozdanie finansowe wygłosił mgr Zygmunt Toroński. skarbnik PTL.
ad 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił dr .Jerzy Adamczewski. Główna
Komisja Rewizyjna podkreśliła. te do 31 lipca 1998 roku zostały uregulowane wszystkie zobowiązania płatnicze Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W związku
z występuj'lcymi problemami linansowymi i rosnącymi kosztami opIat pocztowych i bankowych
Główna Komisja Rewizyjna wnioskowała. aby redaktorzy poszczególnych periodyków w preliminarzach umieszuali pozycje obejmujące wyżej wymienione wydatki. Dotychczas koszty te
ponosi Zarz'ld Główny. W dalszcj części omówiono działalność wydawniczą. Główna Komi~ia
Rewizyjna podsumOlI uj tę część sprawozdania wnioskolvała o:
I. urealnienie i uaktualnienic skladu rad wydawniczych poszczególnych serii i czasopism.
2. wystt;powanie do Komitetu lladań Naukowych i Ministerstwa Kultury i Sztuki o dolinansowanic zad at] wydawniczych wyłącznie wtedy. gdy w tece redakcyjnej znajduje się gotowy
maszynopis ze wszystkimi wymaganymi dokumentami.
3. zlikwidowanic etatu sekretarza redakcji dwumiesio;cznika ,.Literatura Ludowa". Wzorem
"Ludu" i "Lódzkich Studiów Etnograficznych" wszystkie prace sekretarza winny być wykonywane na podstawie umowy-zlecenia.
4. udzieknic absołutorium Zarządowi Clównemu za okres od września ł 997 do września
1998 roku.
ad 7. Przystąpiono do dyskusji łącznej nad sprawozdaniami. Pierwsza zabrała glos dr Anna
Kowalska-Lel\icka. która zl\Tócila uwago; na to, że tak wielka instytucja. jaką jest PTL. funkcjonuje mimo minimałnej liczby etatów. Biblioteka. która liczy 38.872 woluminów i prowadzi wymianę z wieloma ośrodkami \I kraju i za granicą. zatrudnia jedną osobę. Również jednego pracOlll1ika ma archiwum I'TL. Pani Paulina Suchecka. która je prowadzi. przyjęła z początkiem
roku dodatko\\o li.lllkcję dyrektora biura . .lest to funkcja bardzo potrzebna. Dyrektor biura nic ma
sekretarza i wszystkie prace związane z jego prowadzeniem wykonuje sama. Magazyny mają
takżejednego pracownika. który stara sit; pomagać II' bibliotece i przy sprawach bieżących. Księgowość zaś prowadzi pani Anna Lubańska. zatrudniona na pół etatu ma wiele obowiązków. Prezes. skarbnik i sekretarz pracują społecznie. a nadto bywąją narażani na przykrości. W dobie. gdy
wszystkim rz,jdzi pieniądz. osoby te należy uważać za dobroczyńców Towarzystwa. bo sponsorują go własnym czasem. Przewodnicząca 74. WZD wszystkim tym osobom serdecznie podziękowała za wysilek i pract; na rzecz Towarzystwa.
Delegaci nic mieli pytań co do sprawozdań przedstawionych przez sekn::tarza generalnego
i skarbnika.
W dalszej ezt;ści Anna Spiss. odpowiadając na zarzut GKR o małej aktywności oddziałów.
w tym Krakowskicgo. tłumaczyła. że na nic innego nie starczyło czasu. Zorganizowanie tegorocznego zjazdu było bardzo czasochłonne.
"C
232
Przewodnicząca obrad zapytała. czy wiadomo. co sil,: d/icje I odd/ialem \\ /akopanem.
/ygmunt Kłodnicki poinformował. 7.e oddział od czasu do czasu od/ywa si.;. W Mszanic Dolncj
delegaci z Zakopanego byli jeszc/c obecni.
Krystyna Kaczko zapytala o losy ..Słownika ctnogralt)\\' polskich". /\nna Ko\\'alska-I.c\\icka
wyjaśniła. że K13N trzykrotnie odrzucal wniosek 1''1'1. o dnfinanso\\'anie prac nad słownikiem.
natomiast zatwierdzil wniosek grupy z Warsza\\'Y na opracowanie biogramlm ctnograli·)\\. To. że
praca PTL była gotowa do druku. nie przekonało KBN. Prezes Kłodnicki dodał. /e Towarzystwo
występowało z wnioskiem o dotację trzykrotnie do K13N i raz do MKiS. /a ka/llym razem słownik byl bogatszy o nowe hasla. Można by spróbować wydać go pod inn'l na/wą np. móglby stać
się częścią dluższej scrii o charakterze encyklopedycznym. w kl<'lrejznala/./yby si.; tak/c instytucje etnologiczne. muzea etnograficzne. a z czasem cala kultura ludowa. Jcśli lamysłlcn spolkałby
się z aprobatą środowiska. to wówczas można by wyst,jpić z wnioskiem do KHN. Istniejący
slownik bylby pierwszym tomem serii. Dr Anna Lewicka I pr/.ykrością nUI\\ a/.yła. /.e boi się
angażować czlonk{)\\ w takie d1.iałania. Towarzysl\\'\l \\ jej odClueiu slraeiło l:aul~lIlie publiCInc.
bo jako instytucja nie potrafiło dopnll\adzić sprawy do pomyślnego kmica. Przykre jest lo tym
bardziej. że dużo osób zaanga/owalo się \\. prace nad slownikiem poś\\·i.;caj'Ic \\ iele Clasu. Sprawa wygląda nicdobrze. Tr/.eba ją odloi.yć jeszcze o rok. Mo/.e coś sil,: zmieni. a mo/.e nale/.)
poszukać pieniędzy gdzie indziej.
W dałszej części zebrania Jerzy Bruś zaLl\\a/.ył. i/ sytuacja finansowa Towar/.)stwa jest bardzo zła. Z docierających inlilnnaeji można \\Ilioskować. /e rygor hud/etO\\·y \\. sferze oś\\iat).
nauki i kultury w prl.)'szlym roku będzie jeszcze większy ni/ w roku bicJ.ącym. Nale/y si.; wi.;e
liczyć zc zmniejszonymi nakladami c/.y utrudnionym dostl,:pem do jakichkolwiek dotacji. Mo/c
w tej sytuacji należałoby spróbO\\ać pozyskać fundusze z zewnątrz. np. I. funduszy linii Europejskiej. Następnic dodal. że jego zdanicm nastąpi lo odłączcnic Biura \\c Wroelawiu od oddziałów.
czego dowodcm może być fakt nadesłania tylko przez 4 oddzialy spra\\ol:d,lIi do /.arządu (,Iównego. Poza tym w ciągu calego roku Oddział w Katowicach nic otrzymal I. Wrocławia żadnego
pisma i sam tcż nic nic \\)'sylal. Brak jest więc wsparcia organizacyjnego i nic ma w t) m niCl)jej
winy. Po prostu hrak jcst środków . .lerzy Bruś podkreślił. /e \\edlug nicgo /.arz'ld (,I<')\\'ny koncentruje się na d/iałalności wydm\niezej. co jest zrozumiałc. jeśli osoby lalrudnione w nim z tego
są opłacanc. Trzcba jednak poważ.nic zastanowić się \\' nadchodz'leym roku nad moż.liwością
zmiany statutu. oraz nad opracowaniem pewnych koncepcji. jak pO/.yskać pieni'ld/.e na działalność mcrytoryczną i statuto\\'1 Towarzystwa. Bez picnil,:dzy. nicstel) . nic zrobi sil,: nic. Przed
wojmj do Towarzystwa należeli ludzie bugaci. posiadający maj'ltki. /daniem .lerlego Brusia
trzeba zastanowić się. w jaki sposób stwor I:yć bazę. klóra zarobi laby na siebie i jeszCle wypracowala środki na działalność merytoryczną. Bardzo dobrze. że jest prowad/.()na d/.ialalność wyda\\nicza. ale nie ma środków pieniężnych na to. aby Zarząd Gł{l\vny /.()rgani/.()\\ai .iak'lś sesję naukową czy popularnonaukową. Jerzy Bruś podkrcślił. że sprawą niepokojącą jest brak nowych.
młodych ctnografów. Młodzi mó\yią \\prosl. ŻC PTL nic im nie moie I.ankrować.
Przewodnicząca zebrania stwierdziła. /e jesl to okres przcjści'l\\Y. Tak jak \\ iele osób. tak
i wide instytucji nic może się odnaleźć w nowych warunkach. SZClególnie I.agubione jest pokolenie starszc i średnic. Dr Kowalska-Lewicka dodala. /e po \\) słuchaniu spra\\ol:daJi odniosła
wra/cnie. iż Towarzystwo zaczyna sobie radzić coraz lepiej.
nd 9.1'0 przel'\\ie sprawozdania z działalności Odd/.ial(m I'TL pr/.cdsta\\ iii:
Oddziału Krakowskiego: Malgorzata Oleszkiewicz:
Oddziału Lubelskiego: Anna Brzozowska-Krajka:
Oddziału w Mszanie Dolncj: Jan Kapłon:
Oddziału TorUliskiego: Hanna Muzalcwska:
Oddziału Zielonogórskiego: Irena Soppa:
Oddziału Poznmiskiego: Irena Kabat:
Oddziału Gdańskicgo: Martyna Michalska:
Oddziału \\- Bidsku-l1iałej: Elżbieta Filip:
Oddziału Warszawskiego: Helena Kozicka:
Oddziału Katowickiego: Jerzy Bruś:
233
Oddziału /alll()jskićgo:
!'v!arta Fornal:
Oddziału ()pllćzyllSkićgo:
.lun łuczko\\ski;
Oddziału Opolskićgo:
Tćrćsa Smolińska:
Oddziału Lódzkiq!ll:
1ałgorzata Wilbik.
Anna Kowalska-I.ewicka
serdecznie
podziękowała
delegatom
za sprawozdania.
Podsumo-
Ilując w kilku słowach
działalność
oddziałów
przewodnicz<lca
szczególny
nacisk p%żyła
na konićczność
aktYI\izacji
dzialalności
poszczególnych
oddziałów.
Niestety.
ze względu
na
pÓ7.ną por.,:. dyskusja nad sprawozdaniami
z działalności
oddziałów nie odbyła si~.
Prezcs Zygmunt
Kłodnicki
prz.)pomnial.
żc w dalszym ciągu nie zgłosił się żaden oddział
do zorgani/llllania
prz.)szłorounćgo
~iazdu. Czasu jest już bardzo mało. gdyż w połowic paLd/iernika trzeba zloi.yć \~niosek do KBN o dolinansowanic
sesji towarzyszącej
WZI>. We wnio,ku powinno si.,: podać mićjsce i temat sćsji. Należy więc jak naj,zybcicj
zastanowić
si~ nad
lćmalćm sesji nauk(l\\ej.
Oczywiścić
pomogą w tym koledzy z uni\\crsyteckich
katedr i instytutówetnologii.
Anna Spiss podz.i.,:kowala dyrcktorowi
Muzeum
Etnograficznego
w Krakowie
za bezpłntnc
udostępnienie
sali. w któn:j mogły odbyć si~ obrady 74. WDZ oraz umożliwienie
bezpłatnego
korzy stnnia z teldiHlllll.
a \\szystkim
wspólpracownikom
za pomoc \V orgnnizowaniu
Zjazdu.
Wydziałowi
Kultury Urzędu Wojewódzkiego
za stinansowanie
opracowania
broslllrki
pl. Stulecie I\mkOll"skiego Odd::ialu Polskiego 'l'OIl'ar::yslwa Ludo:nawc::ego 1898-1998 oraz mgr Aleksandrze .Iachćr-Tysz.Kowćj.
która jćst jej autorcm i która. gdy okazało si.,:. że picniędzy przekazanych na broslllr.,: jest za malo. doloi.yfa potrzebną kwo(~.
Prezes Klodnicki pr/ypomnial.
że nie /Ostały jeszcze przeprowadzonc
glosowania
nad wnioskami zglosz.onymi przcz (illl\\m\ Komisio; Rcwizyjną.
Wnioski zostały przyjęte.
Na zakoricz.cnić dr i\nna Spiss przcdstawiła
kilka komunikatów
organizacyjnych
i zaprosiła
I\szystkkh
do zlożćnia podpisll\\ w Księdze Jubilcuszowcj.
Na tym 74. Walnc !.gromadzenic
Delegatów PlL z.ostało zakOl'lczonc.
Małgor:ala Wilhik
WSPOMNIENIE
/ 74. WALNEGO
ZGROMADZENIA
DELEGATÓW
ł'OLSKIH.;O
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
I. OKA1JI IDO-LECIA
OI)DZIAI.U
KRAKOWSKIEGO.
KRAKÓW
24-26.09.1998
Właśnie
II
spomnicnić.
a nic zwykle
sprawozdanie.
s7Clcgólnic dla nas. krakO\\ ian \\ainy.
Wszak
pO\\()łał do życia. naj starszy obccnie. Oddział
bo przecicż
był lo Zjazd
Jubileuszowy.
to 100 lat temu. 4 grudnia 1898 roku Jan Świętck
Towarzystwa
Ludoznawczego
w Polscc. Decyzję
o organizacji
zjazdu \\ Krakowie
podjął Zarząd Główny rok wcześnicj
na wspaniałym
zjeździc
\\ Mszanie Dolncj. a Oddzial Krakowski ochoczo podjął wyzwanie.
Czujqc od samego pocz.ątku brzcmię odpowiedz.iałności.
7arząd Krakowskicgo
Oddziału. pod
kierunki<.:m pre/cs
Anny Spiss.
przez. caly rok z zapałem
obmyślal
strategię
najlepszego
wykorzy-
stania tego, co Krakó\\
ma gościom do zaoferowania.
przygotowując
się do zjazdu, w którym
o,latecznie
\\z.io;ło udział 13D osóh. Wszystkie
wysiłki szly równocześnie
w kilku kierunkach.
z których m\jwai.nicjsz.ymi
z.daly się ohmyślanic
programu
i pozyskiwanie
sponsorów.
których
trudno tu \\szystkich
wymienić.
W pracach nie tylko brali udział. ale najwięcej czasu i sil poza
Panią Prczes poświ.,:cili zjazdowi:
skarbnik,
a zarazem
główny
kwatermistrz
Alicja Ma/cta
i sckretarz. Jan Tomaszcwski
(m. in. organizator
wycicczki).
pomagało
też kilku c7.łonków Oddziału. nie tylko I Zarz<ldu. Oddział zdołal wydać jubileuSlOWą
broszurę autorstwa
Aleksandry
.Iacher-Tyszlo\\<.:j
Slulecie Arakowskiego Odd::ialll Polskiego TowClr::ystwa LlIdo:nClll'c=ego
1898-1998. \\raz. z.malcrialami
Biorąc
pod uwag.;
zjazdO\\ymi.
któn\ oliarowano
rakt. i;i sporo osóh z krakowskicgo
Ltnogralicznym
im. Sć\\\:ryna
c/.lonkini
Oddziału
jt:sl nam
wszystkim
oddzialujest
uczestnikom.
zatrudnionych
Udzieli. a Maria !.achorowska.
dyrektor
niczmiennie
żyt:l.liwa.
biuro organizacyjne
Muzeum.
zjazdu
IV
Muzt:um
a zarazcm
ulokowano
234
w budynku Muzeum przy Placu Wolnica I. Tu równie/ odh) ly si.; 2~ \\T/.eśnia ohrady I'n;/ydium
Zarządu Głównego
PTI. oraz Walne Zgromadzenie
[)elegall·l\\.
podczas których omówiono
bie;lące sprawy PTI.-u. a 14 delegatów
odczytalo
sprawo/.dania
ro<.:l.ne. Na pewno nie tylko milym.
ale i aromatycznym
dodatkiem
do oh rad była kawa. sel'\\ll\vana
\\ przcrw ic prz<.:l. nas/ych sponsorów pp. Zofię i Krzysztof;!
Drohomireckich.
W h;n sam dzie,"l Il'\\ala w ylę/ona
praca hiura
organizacyjnego.
Nie ohyło się. prz) pewnym zamieszaniu
spO\\odowanym
gorącymi
powitaniami. bez drobnyeh
pomyłek
polegających
na zamianie
plakietek
identylikacyjnych.
alc nie
spowodowało
to żadnych komplikacji
dyplomatycznych.
a jedynie ro/.ladO\\ało
nerwO\v,\ atmosterę wśród organizatorów.
Nastc;pny dzieI\. 25 września. hyl poświęcony
sesji naukowej pl. .. I'r/ed 100 1<11) i dzisiaj. I.udOl.nawslwo i etnograJia między Wiedniem.
I.\\·o\\em.
Krakowem
i I'rag;,". Oholl i;IZki sekrelarza
naukowego
pełnil prot'. dr hab. Wiesial'I' Bielikowski.
Sala odczytowa
Muzeum Etnograficznego
.jest zhyt mała. ahy pomicścić \\ s/)'stkich
u<.:lcstników sesji. na tę okazję \\'Y'najęlo \\ic;c okalałą salc,: tealraln'l w P;lIislwO\\ej
Wy/s/.cj Szkolc Teatralnej. Tematyka
sesji koncentrowala
siC; wokół poez'ltk<')\\ ludOl.ll<I\\stwa i etnogralii
(prot: dr
hab. Wiesław BieI\kowski.
prot: dr Richard .Idahek. dr Mieu.)'sła\\
Trojan). pO\\stawania
katedr.
muz.eów etnogralicznych.
to\\arzystw
ludoznawczych.
(mgr Aleksandra
.lacher-Tyszkowa.
prot:
dr Josef Vaf'eka).
a także współczesnego
stanu hadań elnograli<.:l.nyeh
i Il)lklorysty<.:l.nych
w Polsce i Ukrainie (prof. dr hab. Ryszard Kantor. prof. dr Slcpan Pawluk). /apre/cntowano
też
specyfikę
hardziej lokalnej tematyki tych badań (dr RÓ/a (Jodula. dr Anna Kowalska-!.e\\
icka.
mgr Bogdana
Pilichowska).
Materialy
z sesji znajdują
siC; ohecnic \v druku. Sesja z udziałem
wybitnych
i znanych
etnografó\v
i etnologó\\·.
polskich
i zagranicznych.
zostala poprzedzona
miłym
kiego.
i uroczystym
akcentem.
a mianowicie
wręczeniem
prezesa Zarządu Gló\\'I1ego. listów gratulacyjnych
przcl prof dr. hah. Zygmunta Klodniczaslu/onym
(;;.Ionkom ()ddzialu
Kra-
kowskiego:
Aleksandrze
.Iilchcr-Tyszktl\\ej.
Urszuli Janickiej·
Kr/)'wda.
Janus/O\\i
Kamockiemu. Jadwidze Klimasze\\sk
iej. Annic Kowalskiej·
- I.c\\ickiej.
K Iemenso\\i
1'.1'/) SZloll)\\ iClO\\ i.
Romilnowi Reinfussowi.
Annie Spiss. Adamowi Tcrleckiemu
i Marii Zaelloro\\skiej.
Drugi dzieli zjazdu został zakoliczony
wieczorkiem
towarZ) skim \\ nastrojowych
pil'I' nicach
lokalu ..Chimera".
Była lO oka~ja do mniej już. pO\va/nych
i naukowych
rozm<'m. spoIkania d;l\\'no nie widzianych
kolegów ze studiów czy wymiany doś\\iadCl.eli
z działalnosci
i prac) lawodowej pomiędzy członkami
ró/nych oddzialów
PTL umiejscowionych
nieraz \\ odlcglych zakątka<.:h Polski. ROZlll()\\'y były tak interesui'lce.
/e przygry\\ aj'l<.:e.i młod/.ic/O\vcj
kapcli !l)lkowej
nie udalo się porwnć do talica wic;kszośei uczestników.
W pamic,:ci ohccnych I. pemlOsci;\ utm'alila się niespożyta
energia. jaką emalllJ\vał
nie tylko w taIicu Jan Kapłon.
prezes Oddziału
w Mszanie Dolnej. Spotkanie
wprawdzie
trwajo do późnych godzin nocnyell. ale nic do samego
rana. gdyż na następny dziell zaplanowano
wy<.:ieezkę.
Już kilka dni wcześniej
spowite mglą poranki i niepe\\na
pogoda.
spc,:d/.aly scn z powiek
or-
ganizatorów
zjazdu. I)okladilno
\\ szelkieh starari. ahy WSI.) st ko si.; jak naj Iepil:i udalo. ale prze<.:ież na warunki atmosferyczne.
które były \\ai.nym elemcnlem
\\)cicC/ki.
nikl nic mial \\plywu.
Najgorsze
przewidywania
sprawdzily
się i ranek 26 \\ rleśnia
\\ Krako\\ ie okazał się chłodny
i mglisty. Wyrus7.0no
trzema autobusami
w kierunku
malo\\·niCl.ej
i)oliny Mnikowskiej.
klóra
hyla piel'\\s/ym
etapcm
zaplanowanej
wy<.:ieczki. Przed stu laly \\ podohncj
scenerii.
<.:hoć
w innej dolince. sllJlografówali
sic,: czlonkO\\ie
Oddzialu
KrakO\\skicgo
na krajoznawczcj
wy<.:icczce. Idąc siadami
nasI.) ch poprzednikó\\
zaplanO\\ano
\\ ykonanie
podohnej
fotografii.
Po dotarciu na miejs<.:c okazało się. że chmury sic,: przerzedził).
\\yjr/.alo stOlice i pO\\staly nadspodziewanie
Mnikowska.
łudność
dohre warunki do dzialalności
której wizerunek
wymalo\\'any
zwykła
Wykonano
przy<.:hodzić.
ahy się modlić
nie tylko to jcdno
silt wszyscy uczestnicy
przyjaciół
totograf(maly
pamiątkO\\e
rótograficznej.
Mo/e spO\\'odowala
to Matka Boska
na skale góruje nad dolin;,. Tu przecic/
okoliczna
m.in. o pogodę.
zdjęcie
pod skałą
na którym
I
trudcm
pomieścili
\\ycieczki.
ale poszly \\ ruch apilraty: kolejno \\S/ystkic
oddziały
się za\vzięcic.
mając na w/.ględ/.ie kolejne slulecic 1'1'1 .. Znala/la
i grupy
sic,:16
lampka szampana.
którą wzniesiono
toast na cl.eść uC/cstnikl'J\I
!..ja/dll. a do tcgo malopolskie
specjaly. jak: kielbasa i kukidki
lisieekie. bunc O\\czy i OSC) pki IIlillldO\\anl' przez \\ ieloletniego
sympatyka
P II. i pr/yjacicla
krakowskiego
Muzeum
Etnogralicznego
.lacka Lodzińskiego.
1'0 tych pr/)jemJl)ch.
pr/rth: \\s/ystkim
dla ciała. chwilach nad strumykiem.
trzeba było zadbać
o ducha. \\i.;c \\)TuS/.ono dakj. do polożonej opodal Alwerni.
W i\h\crni
/\\ieJ/ano
ri.;knie położony na zalesionym
wzgórzu zabytkowy.
XVII-wieczny
kościól _. sanktuarium
dedyko\\ane
św. FralH;iszkO\\·i. przy klasztor/.e 00. Ikrnardynów.
W tamlejs/)'m kościele majduje
si.; otoc/on)
Cl.cią obra/ Pana .lezusa Miłosiernego.
zwanego Galicyjskim. Cieka\\(
\\ tej miejscowości
okaz,do si.; również naj starsze w Polsce Muzeum Pożarnictwa.
Duże /ainlereso\\anic
\\/.bud/i/a
ekspo/ycja
poś\\i.;cona
dziejom
i\lwerni.
a także dawnym
pojazdom konnym i mcchanic/nym
ui.ywanym prze/o strażaków.
Nic bez /naczenia
było serdeezIK pr/)j.;cic
uCl.cstnikll\\
przCl. pana Wiesława
Rogalskiego
l. micjscow..:go
Samorządowego
Ośrodka
Kullur).
który pod/.ielil si.; obs/erną
wiedzą na temat miejscowości
i jej zabytków.
Po krótkim spacer/c po Rynku / rcs/tkami
zabytkowej
zabudowy.
udano si.; do Nadwiślańskiego
Parku I·:tnogralio.ncgo
\\ Wygicłzowie.
aby tam spo;dzić reszt.; dnia.
Wygicldm
pr/yj.\ł uCl.cstnik<'m wycieczki
pod każdym wzglo;dem wspaniale.
a przypomnieć
nah:ży. ie skanscn obchod/il
\\laśnie jubikusz
30-lecia. Po oticjalnym
powitaniu
przez Jerzego
\Iotyko;. dyrcktora
·1u/cum \\ Chrzanowie.
którego Park jest oddziałem.
i Henrykę
Haducb.
kićro\\nika
Parku. pr/y di.wio;kach kapeli ludowćj. \\sz.ys<.:y /Ostali ugosz<.:zeni spc<.:jałnośeiami
micjsl:ll\\ej
ku<.:hni. przygo\o\\lllJymi
przez Koło GospodYI] Wicjskieb z Groj<.:a. Jednocześnie
już
widać by/o pr/ygoto\\ania
do /iiec::ol7ego
(danie I. /it:mniaków.
boczku. cebuli itp. pieczone
\\ Ieli\\ ny III gal'llku na ognisku).
Posileni goś<.:ie. zostawiają<.: jednak
te zabiegi micjscowym
ł~Kh{)\\com. ruszyli do /wićd/ania
ekspozycji
skculsenowskicj.
na której terenie pracownicy
Parku ch.;tnie udzićlali \\vćlkich
\\yjaśnień.
Można siy też b)'lo zapoznać
z pracą garnearza
i \\ ikliniar/a.
Wspaniała
pogoda pO:l\volila tym. których sil)' nic zawiodly
i tym. którzy zdołali
oderwać siO; od /Iiec::ol/eg()
oral. wszćlki<.:go innego jadła i napitku. pochlanianyeh
przy wtórze
przyśpie\\ćk
gospodYI] - autorćk tych specjałów.
na wędrówky
do ruin zamku w Lipoweu. aby
zć s/uytu
\\ ieży lamkO\\ćj
pod/iwiać
I'O/ległą panoramę okoli<.:)'.
Prl.) przygolowaniach
i organizacji
Zjazdu nic ustrzeżono
siO; od nicdociągnio;ć.
ale przecież
zado\\oknić
i uśmićch na \\\arzaw
ue/estników.
słowa sćrdeeznyeb
podziękowań
stanowiły
dla organi/.atllrll\\
satys\;,kci.; i nagrod.;.
Wyd.mać
h;. si.; m0t!lo. i.ć 7-1. Zjazd PTL musi al pozostawić
po sobie same dobre wspomnienia. ak jćdnak kładzit: si.; na nich cićJl. WS/.y"y
z pe\\Ilością
pamiętaj,\ spotkanie
z prof
Rćinlussćnl
ho;d'lcym \\ I.nakomitćj
limnić \\. dzień sćsji naukowcj. Nast.;pnego
dnia. w ten piękn;. roz~lonćuniony
d/idl.
spo;d/.Ony przC/ uoestników
zjazdu na wycieczce.
odszedł od nas
I'roksor.
,'ić ma tćż już \\·śród nas Jana Kapłona.
zasłużonego
prezesa Oddziału
w Mszanie
Dolnej. który I.marl JO gIlIdnia I tJtJX roku. którcgo zapał i energio; wszyscy podziwiali
podczas
ly<.:h trzeeh
dni. Możć jćdnak dohrze. że w ten \vlaśnie sposób. w otoczce miłycb wspomnień
po/.Ostan'l Oni \\ pami.;ci ćzłonków PTL.
Odd/ial Krakowski PTL swlecie swojego istnienia i wejście w nastypny wiek działalności
postarał siO; gm.lnie uocić dopt:iniaj'lc
obchody zapoczątkowane
na Zjeździe Towarzystwa
uroczystym zebraniem \\Sl.ystkich
czlonków.
które odbyło si.; 4 grudnia 1998 roku w krakowskim
Mulćum I·:tnogrationym.
Dala ta ni..: /.Ostała wybrana przypadkO\\o.
ponieważ
dokładnie
100 lat
\\cz..:śnić.j. \\ d/idl Ś\\. Barbary. /chrali się e/łonkowie-zalożyciek
Oddziału.
Na współczesnym
,potkaniu odu;. tano pro\okól 1 tćgo pierwSl.ego posi..:dzenia. dlOĆ nie bez przeszkód.
gdyż okres
lć /ja/du.
gr;. p i prl.oi.;hidl
nić tylko /.dl.ićsiątkO\\ał
oraz wpl;. 11<11 na I.mian<; programu
I're/ćs.
limo
to. postarano
ctlollków
spotkania.
si.;. aby nić tylko
Odd/ialu.
nic pozwalając
alc tci odbierał
odpowiednio
I nm\
chwilami
zamknąć
y mi silami i pom) slami na dals/.q d/iałałność.
\\ kroczyć
projćktó\\
I.dćcydowano
si.; na utworl.cnie
sekcji \\ycieokowcj.
zuj'lć \\)cićuk.;
na silmacki
Spisl.
im na przybycie
glos <.:zytającej go pani
mijając..:
stulecie.
ak
też
w następne
lata. Wśród wiciu
która rozpocz.;!a żywot organi-
15-16 maja ł 9tJ9 roku.
,'vIalgor::atll Oles::kiewic::
236
JUHILUJSL
PROFESOR
A
50-LECIA
PRACY NALJKOWU
Y CZEKANOWSKIEJ-KLJKLI
. SKII':J
UroczYSIOŚĆ jubileuszowa
odbyła się 8 października
1999 roku. w Sali Senatu Uniwersytetu
Warszawskicgo.
\\' Palacu Kazimierzowskim.
ZainicjO\l'ana
zostala przez Komitet Nauk Etnologicznych
PAN. Wydzial
llistoryczny
Uniwersytetu
Warsza\\skiego
oral Instytut Muzykologii
tegoż Uniwersytetu
dla uczczenia I'roJesor Anny Czckano\l'skiej-Kukliliskiej.
\\ybitnego
c!nomuzykologa.
autorki podstawO\\ yeh dla tej dyscypliny
prac. takich jak /:'llIogl'll/io 1I111:.1'c::no,
Alelodo/agia i melo(Źvka. 1971 (II wyd. 1998. tlum, rosyjskie
1983): /1:lIlllIn' 1111cvc::ne11:ji. 1981:
Glówne kierlInki
i orienlacje
ellloll1l1::ykologii
wspólC::l!slll!j. Nej/eksie lIlelodologic::ne.
1983.
(II wyd. 1987): Polish Folk MIlsic: Slavonic flerilage
Polish hodilioll
('Ol1fellll)()rW)' hellds.
kierownika
Zakładu Muzyki Ludowej Instytutu MUl.ykologii UW. a \\ latach 1<)76-19<)0 dyrckto1''1 tcgoż
Instytutu. wykładająccj
na wielu uniwersytetach
l.agraniCl.nych.
I.aangażowanej
od roku
1975 w prace International
Folk Music Counsil (od 1981 roku Inkrnational
Council for Traditional Music) i szeregu innych stowarzyszeń
naukowych
zagranicznych
i krajowych.
cl.łonka Warszawskiego
Towarzystwa
Naukowego
i Polskiego Towar/ystwa
Ludol.nawczego.
wielokrotnie
wybieranej
do Komitetu Nauk Etnologicznych
PAN.
Spotkanie
otworzył rektor Uniwersytetu
Warszawskiego
proC Piotr Węglarbki.
Mówił o poważnym dorobku
naukowym
i dydaktycznym
ProCesor Anny Cl.ekanowskicj
i o widkiej
roli
wybitnych
prolesoró\\
w rozwoju Uni\l'ersytetu,
Po złol.eniu gratulacji
Juhilatce przckazal prowadzcnie posiedzcnia
w rltce przewodniczącego
Komitetu Nauk Etnologicznych
PAN.
Prof'. Z. Jasiewicz.
obejmując
prze\l'odnictwo
uroczystości.
podkrcślił znaczenic prac naukowych Profesor Anny CzekanO\l'skiej
dla nauk etnologic7.l1yeh.
\\ ramach których lak wai.ne miejsce zajmuje etnomuzykologia.
Wskazał na to. że przedmiot
zainteresO\\ań
Profesor!\.
Czekanowskiej - niuz) ka. rozpatrywana
była przez nią jako dziedzina
kultury i w kontekście
kultury.
jako kultura muzyczna.
a ludowe kultury muzyczne.
którymi si.; /.ajmowała
przede wszystkim
jako terenem badań użytecznym.
jak Jubilatka napisała w jednej ze swoich prac. dla ..przysporzenia wniosków
do ugólnej tcorii kultury".
Mówił także o przejęciu
i rozwinięciu
przez prof
A. Czckanowską
jednej z interesujących
cech polskiej etnologii
i antropologii.
jaką było i jest
łączenie przez wiciu badaczy studiów nad kulturą własnego kraju z hadaniami
pozaeuropejskich.
w czym Juhilatka poslJa w ślady SI'\\:go Ojca. Etnologiczne
co ma charakter
łokalny. etniu.ny.
narodowy
od tego co jest uniwersalne.
tcrenó\v odległych.
ro/.rói.nienie
tego
globalne.
uczyniła
jednym z założeń swoich prac. 7.wrócił także uwagę na zasługi Prof Anny Czekano\\skiej.
pracującej w ścisłym kontakcie z nauką światową. \viele publikująccj
\I' uasopismaeh
zagranicznych
i uczestniczącej
\I' wielu
konferencjach
międzynarodowych.
dla otwarcia humanistyki
polskiej
na świat. ważnego
zawsze lecz szczególnie
po 1956 roku. kicdy pojawiły
się pierwsze w tym
zakresie
możliwości.
Przedstawił
takżc uroczystość
jubileuszu
jako ważny zwyczaj środowisk
naukowych.
stwarl.ająey
okazj.; do podziękowań
za długoletnią
pracę a jednoczcśnie
pozwalający
na dostrzeżenie
osoby uczunego
w rozwoju
nauki i kszta!tuj,\cy
właściwe
wzory stosunków
w obr.;bie społeczności
naukowej.
Z kolejnymi
przemówieniami
gratulacyjnymi
wystqpili:
prodziekan
Wydziału Ilistorycznego
UW prof. Wojciech Tygielski.
przewodniczący
Komitetu Nauk o Sztucc PAN prof'. Juliusz Chrościcki oraz dyrektor
Instytutu
Muzykologii
UW prof Sla\\omira
Żerańska-Kominek.
Życzcnia
złożyli ponadto: prof Zolia Helman z Instytutu Muzykologii
!JW. prot: I.olia Sokolewicz
z Katedry Etnołogii i Antropologii
Kulturowej
UW. ks. prot: Jerzy Pikulik z Uni\vcrsytctu
Kardynała
Stefil.l1a Wyszyńskiego.
ks. prof. Ścibor z KUL. prot: Zygmunt
Sl.\\eykO\\ ski z Kateelr:- Muzykologii
UJ oraz inni przcdsta\\icicłe
środowiska
naukowego,
OdCl.ytano
także niektóre
z nadesła-
nych telegramó\\
i listów gratulacyjnych.
W części uroczystości
zatytulO\\Unej
.. I-:tnomuzykologia
polska \\ kontekście
dorohku Profesor Anny Czekanowskiej"
omó\\ienie
roli Jubilatki
w ro/woju
ctnomuzykologii
splatało się
ze wspomnieniami.
Mówili: prof'. Ludwik Rielawski - /,jl7omu::ykologia
1/(/ pr::e1ollli •...
: prof'. Jan
Stęszewski
-- /-fanka
Pro./esor Anna C::ekanowska, Si!?gaiąc pomif,'cią do k0l1Cl1fal -lO. i pOc::ąlkufal 50.: prot: Slawornira Źcrańska-Kominek
- Z d::iejó11' hadOli lI1u:yki kufwr I)(GIl'UrOI!l!jskich
237
oraz mgr Tomasz Nowak - /:'Inollllcykolod::y piąlej generac:ii. Zamknięciem tej części spotkania
była prczcntacja i \\T<;Cl.cnic Jubilatce specjalnie przygotowanego tomu Anna C::ekanowska.
/'allnl'llvs o/UllllOl1l11sicology. dokonane przez dr. hab. Piotra Dahliga.
Wystąpicnic swojc ProlCsor Anna Czekanowska poświęciła przemijaniu i obrazom. którc ono
pozostawia. () s\\oim /yciu zawodowym mówiła jako ,.nudnym·'. związanym tylko z jedną instytucją. \Ii którcj pracll\\ała - Uniwersytetem Warszawskim a jednocześnie urozmaiconym
i bogatym dzięki nauC/.aniu. badaniom i pobytom w innych ośrodkach naukowych. Swoim biografom. nJwnió /artobliwic leC/. stanowczo. wytknęła mitologizację dla potrzeb rytuału jakim
jl~st jubileusz. Podzi<;kll\\ala swoim przyjaciołom. nauczycielom i wspólpracovmikom. Po przemówieniu dlugo odbierała /yC/.enia składane przcz zebranych.
Uroczystości towarzyszyły występy Chóru Kameralnego Uniwersytetu Warszawskicgo ColIegiul11 Musicum oraz grupy studentów muzykologii UW uczestniczących \Ii warsztatach mgr
Ewy Wróbel. W Sali lłotej na uC/.estników Jubileuszu oczekiwała ekspozycja publikacji Profesor
Anny CzekaIlOwskiej oraz spotkanie z Jubilatką przy winie. Organizatorami całości uroczystości
hyli: dr hab. Piotr I)ahlig. mgr Tomasz Nowak oraz mgr Ewa Wróbel.
Ważnym świadcct\\em dotychczasowej działalności Profcsor Anny Czekanowskiej a jednocześnie Jubileusm pOlOslanic księga Palhways of /l411sicology. 5()'iI Anniversary of Research
Work oj'/'ro/i's.wr .Inna C::ekanowska. Warszawa ł999. ss. 336. wydana przez Instytut Muzykologii Uniwcrsytetu Warszawskiego. zredagowana przez Piotra Dahliga, Ludwika Bielawskiego
i Slawomirę i.era(lsk;,-Kominck. Księga zawiera wybrane. opublikowane już. ale takżc znajdującc
się w druku albo jeszcl..e nic wydane prace Profesor Anny Czekanowskiej. ogłoszone w języku
angielskim. nicmicckim i rosyjskim _... rozproszonc i dlatcgo dotąd trudno dostępne". Dołączona
bibliografia prac Jubilatki umo/liwia zidentylikowanie micjsca i czasu wydania lub wygłoszenia
tekstów zamicsl.Cl.onych w tomie. Bezpośrednio związana 7. Jubileuszcm jest Tabula Gratulaloria. biografia Proksor Anny Czekanuwskicj. lista magistcriów i dOKtoratów obronionych pod jcj
kierunkicm. artykuł Ludwika Bielawskiego F:.'lhnon11lsicoloK}'
on the Tum i Piotra Dahliga On the
Continuitv ill J-:tlll1ol1lusicologyoraz zcspół intcresujących fotogralii.
Ad mllllo.\' (/ni1o.\·'
Zbigniew Jasiewicz
SII:DI·:MD/.lr-:SII;CIOLI::CIE PROfESORA
KLAUSA BI::ITLA
16 b\ietnia 1999 roku odbyla siy w Austriackim Muzeum Ludoznawczym w Wiedniu
(OM VW) uroczystość uczcl.en ia 70-lecia wieloletniego (1977- I994) dyrektura tego muzeum
i przewodniCl.ącego Stowarzyszcnia Ludoznawczego w Wiedniu (VVW). proC hon., dr. Klausa
Beitla. Wśn')(ł ponad stu I.gromadzonych osób byli obecni przyjaciele i współpracownicy Jubilata
z Austrii i z innych kraj{)\\': l. iemiec. Francji. Węgier. Chorwacji. Czech. Słowacji. Polski.
Jubilatowi został \Hęczony poświ.,:cony mu. duży zbiorowy tom pl. l\'et::werk f'o/kskllnde. /deen
lind Wege. I.awierająey artykuły 46 autorów z 12 krajów Europy. Laudatio oraz życzenia w imieniu ludoznawcll\\ /. obs/aru dawnej Galicji złożył F:. Pictraszek. podkreślając jego życzliwe zaintercsowani..: dla polskiej i ukraińskiej ctnografii tej krainy. Dyrektor Bcitl był jesienią 1979
roku w Polsce. gdzie odwiedził kilka muzeów i zakładów etnograficznych. a kilka lat późnicj
zaprosil dyrektora i paru kustoszy z Muzcum I::tnogralicznego w Krakowic du przeglądnięcia
bogatych zbiorów z Galicji. głównie wschodniej oraz ich inwentarzy. znajdujących się w Wiedniu oraz w Muzeum Ltnograticznym Schloss Kittsee. Był inicjatorem konterencji nt. etnografii
Galicji. zorgani/.o\\·anej \\ pai.dzicrniku 1996 roku we Lwowie (niegdysiejszej siedzibie jej
\\'ładz naczelnych) z udziałem uC/.estników z Austrii. Polski i Ukrainy. wystawy pt. Galicja
\\ obrazach (z Kronprinl..\\'erk). przcdstawiunej wc Lwowie. Krakowie i Wiedniu. oraz przedsta\\ionej w Kittsee i w Wiedniu od lata 1998 do lata 1999. dużej wystawy ze zbiorów austriackich
i ukraińskich. ukazuj;lccj kultury BQjków i I łuculów.
238
Klaus Beitl urodził sii( w marcu 1929 roku w Berlinie jako syn znanego później ludoZIH1WCY
Ryszarda Reitla. który pod koniec wojny powrócil do rodzinnego
Voralbergu
w zachodni<:j Ausll·ii. Tam jako gimnazjalista
miody Klaus ujawnił zainteresowanie
dla jo;zyków i kultur romańskich. które rozwinął
póżniej. obok zainteresowania
dla filologii niemieckiej
i ludoznawstwa.
w czasie studiów uniwcrsyteckich
w Wiedniu. 1'0 dopdnicniu
swych studiów na Sorbonie oraz
w Musće National
des Ans et Traditions
Populaires
II' Paryi.u uzyskal w 1957 roku doktorat
na podstawie porównawczej
pracy o maskach obrzi(dowych.
a w 1960 roku rozpoczął długolctnią
pracy IV Osterreichisches
Museum mI' Volkskunde
in Wien ()MVW).
stai'lc siO; hliskim współprClcownikicm jego dyrektora
I.eopolda
Schmidta.
wybitnego
I.nawcy austriackiej
kultury ludowej. W ciągu około 40 lat lIydał 5 ksiąi.<:k. oglosił kilkad/.i<:siąl anykullm
II kraju i zagranicą.
kilkasct hasel w wydawnictwach
encyklopedycznych
i inne. Rcdagowal
10 serii wydawniczych.
współpracowal
z kilkoma wydawnictllami
bihliograficznymi.
zainicjoll'at
II 1965 roku i lIydawał austriacl\,!
hihliografii(
ludoznawczą.
zostal współwydawcą
mio;d/ynarodowcj
hibliografii
ludoznawczej.
W 1977 roku został nasto;pq
I.. Schmidta jako dyrektor {)MVW. od 1979 roku
jest także dyrektorem
muzeum w Kitls<:e (EMK). od 19K3 roku prezesem VVW. Od 1973 roku
zapraszany
na wykłady przez uniwersytety
w Wiedniu i w Grazu otrzymał póżni<:j tytuł profesora honorol\'ego.
Wybrany został do widu slOwarzyszer1. komisji i komitet(l\\
naukowych
w Austrii i zagranicą.
w tym do władz ICOM. Z rozszerzaniem
swy ch funkcji podejmował
liczne
wyjazdy zagraniczne.
początkowo
do zachodnich.
a później. zwłaszCl.a po usulli.;ciu ..i.elaznej
kurtyny". także do Il'schodnich
krajów Europy i licznych krajóII pO/aeuropejsk
ich. N,l\\ i,jZywaniu i utrzymywaniu
przezdl
licznych kOlllaktów naukowych
sprzyjal i nadal spr/.yja jcgo ujmujący. pogodny chClrakter i autentyczn<: zaangażowanie
1\' to. co rohi . .lak odnotowala
autorka jcgo
zwięzlcj
biogralii
w Ne/::ll'erk "o/k.l'klll1de. nićwicIe
jcst
znaez.,cych
Illuzdnl'
c!nogralicznych
w Europie. których Klaus Beitl nie zwiedził i z których nic gościlhy kogoś z wizytą li siehie
w Wiedniu.
Określany
był więc nierzadko jako buduj'lcy pOlllosty porozumienia
i wspólpraey
ludoznawczej
w skali Europy.
Osiągnięcia
zaś kierowanych
przez niego mU/.dm II' Wiedniu
i 1\ Kittsce godne są wyróżnienia
tym hardziej. że dokonywal
ich i dokonuje nie\l·iclki. sprawnie
kierowany
zespół kilkunastu osób. Obecnie kieruje nim dr Franz (jrieshol'cr
przy hliskiej I\spółpracy ze swym poprzednikiem.
który nadal jest prezes<:m WW i dyrektorcm
hlisko zlli'łZancgo
z ()MVW muzeum dnograficznego
w Kiltscc. ohejmująccgo
zakrcsem dz.ialalności caly ooszar
dawncgo
państwa
Ilabsburgów
(1\ jego
czyści austriackiej).
NAGR.ODA
IM. IIUGO
STI:':INHAUSA
wi.;c takżc (ialick
DLA DR.. ANTONII(iO
KllC/yŃSKłL<iO
Kapitula Nagrody
im. Hugo Steinhausa.
pracująca
pod pr/.cwodnictwcm
prof. Ew: ł.o;towskiej. wyróżniła
1\ roku
19<)8 dr. Antoniego
KuczYllskicgo.
dnologa
I. lJnil\crsytetu
Wrocławskiego. Dr A. KuC/.yr1ski od wielu lat jest związany z .. Ludcm": jcst autorcm licznych artykułów
i rccenzji zamicszczonych
w piśmie. wydawał
w nim ważne dokumenty
do historii etnologii.
np ... 111/ohiografię .lana Witorta.
inspirował
pisarstwo
innycl1. m.in. badaczy
rosyjskich.
przcz
kilkanaścic
lat zasiadał ponadto w Komitecie Redakcyjnym
.. Ludu".
Nagroda
im. Hugo
Steinhausa
ustanowiona
została
II' 1994 roku przez Polsk"
Fundacjo;
Upo-
wszechnienia
Nauki oraz Towarzystwo
Popicrania
i Krze\lienia
Nauki i prz.y I.nawana jest corocznie przcmiennie
za najlepszą książkę popularnonaukową
polskicgo
autora. za wyhitną działalność organizacyjną
w zakresie
upowszechniania
nauki i osi"gnio;eia
w popularyzacji
nauki
w prasie. radiu i telewizji.
Uroczystość
wręczenia
dr. A. KUCZYllskiemu tcj prestiżowej
nagrody
odbyła sii( w Sali Lustrzanej
Pałacu Staszica 1\ Warszawie
K k widnia
1999 roku. I.audację wygłosił prof. Krzysztof
Jakubowski.
Dr Antoni KuczYliski otr/.ymał .i'l za dllutomo\lą
książkę
Polskie opisanie świata. ,'-;(lIdia:: d::iejów pU::llallia kll//ur /UdIJllych i e/ellliellm'C!l. l. I A::ja
i Ali~vka. l. II /Imelyka. Alls(ralia :: Oceanią. Wydawnictwo
lJnil\Crsytelu
WrOl:łall·skicgo.
Wroclaw
1994-1997.
Książka.
znakomicie
wydana
i przynosząca
wide
inlill'lll<lcji. stano\li
polączenic
239
sl<mnika hiogralicznćgo
i antologii tćkstów z próbą całościowcgo
ujo;cia zjawiska gromadzenia
i anali70wania
przu. Polaków rnah:rialów etnologicznych
z tcrenów pozaeuropejskich.
Koncepcja
..polskiego
opisania świata".
hudząea wątpliwości
z naukowego
punktu widzenia.
okazała się
przekonuj'lea
w pisarstwie popularyzującym
naukę i w odbiorze spolccznym.
Dzio;ki II)Tó/nićniu
/.Ostał dostrz.ćżony
i nagrodzony
I\ieloletni
i efektywny
wysiłek pisarski
i II) d <lI1 niczy dr. A. Kucz.yr\skićgo.
skiaowany
przede wszystkim
ku dziejom badar\ i obscrwacji
eliHllogicznydl
dokonYI\anyeh
przo Polaków na obszarze ćalcgo świata. Ze szczególnym
jednak
zaintćresOllanićm
dr A. KUCZYllski zajmowal sit; terenami azjatyckimi.
zwłaszcza
Syberią. Dalekim Wschodem
i Kazachstanem.
Poszerzyl je zresztą. prz.enosz<\C z autorów tekstów etnologiczn)ch
rÓlmic/
na inn)ch
Polaków.
którzy
znalci.li
siO; na rozległych
obszarach
za Uralem.
W tym
zakresie zaslu/yl
si.; m. in. jako zało/yeicl
i redaktor
Biblioteki
Zesłar\ca.
autor kilkakrotnie
wznal\ianc.i
bią/ki
.\\·h<'l"/u. (':/<'rvsla la/ polskiej dim.pory (1994. 1995. 1998) oraz współredaktor ohszćrnćj pracy zbionmej
Polacy w Ka:achslanie. flisloria i wspólc:esnnść ( 1996).
Nagroda ma znaezćnić
nić tylko dla laureata. ale również dla całego środowiska
etnologicznego. Wskazuje bOllićm na moi.liwości
i szcrokic zaintcresowanie
popularyzacją
wiedzy etno 10gicmćj. ini'ormujć o ćtnologii i budujć .jej obraz w spolcczer\stwie
polskim.
Zhigniew Jasiewic:
HOR YS I\-IAI.KI
- 1:1
OGRAF
- PRZYRODNIK
- KOLEKCJONER
Niezw) kk trudno jćst pisać o dorobku i zasługach osoby /yjącej. szczególnie
wtedy. gdy pisz<\cych biCZY widoktnia
znajomość
I. bohah:rem
artykulu. Pozwolimy
wi.,:c sobie raczej na garść
osobist)eh
relkksji.
nii w pćłni naukowy i wyważony
tekst o bliskicj nam pod względem profesji
osobie.
Borys Malkin (Malkin) to etnolog. przyrodnik.
kolekcjoner.
fotograf i 111mowiec - dokumentalista. Wybitny badacz ~ullury materialnej
tubylczych
ludów Ameryki
Południowej
obszaru
pozame/.Oamćl") kail.'kiego
i pozaand)jskiego
(surowce.
technologie.
wiedza tubylcza.
w szczcg61ności etnoz{'(llogiuna).
z.nawea świata przyrodniczego
kontynentu
poludniowoamerykailskicgo. specjalista
II zakrćsie
bezkr.,:go\\'ców.
rzc;du chrząszczy.
rodziny biedronek;
człowiek o niezw ykk b<lmnym i praeol\ itym iyeiorysie.
Przyszedł
na Śll iat w' Witćbsku.
w roku 1917. W roku 191X jego rodzicc przenieśli
siC;
do Warszally. Tu uu,;szClal
do kil~u kolejnych gimnazjów . .lego ..kariera" edukacyjna
skor\ezyla
si.; .jćdnak na piątej klasić ginlllazjalnćj.
gdyi. jak sam wspomina.
sprawiał niejakie kłopoty natury lIyehol\aI\czej
. .lu/ w hardzo mlodym w'ićku wykazywał
dużć zainteresowanie
światem przyrod) (szczćg(')inie owadami)
oraz. gćogralią.
Brak matury skłonił go do wyjazdu
w roku 1938
za oećan. do krel\n) ch matki. mieszkających
w liSA. Borys Malkin zamieszkał
w Nowym Jorku.
gdzić uczył si.; <lIlgielskiego i parał dorywczą pracą. a weekendy spędzał na krótkich wycieczkach
za miasto. low iąc z wicl~ im z.apalem owady.
Szybko nawiązał
pierwsz.e kontakty
naukowe.
glóI\ nie I. entomologami
s~upion) mi przy American .Huseul11 of Nalural flis/ary w Nowym
Jorku. W I ')41 roku przeniósł sit; do Eugene. w stanic Oregon. gdzie uczo;szczal do szkoly zawodowej. W tym samym roku został warunkowo
przyjc;ty na Universily ol Oregon i otrzymał stypendium z fundacji udziclaj<lcć.i pomocy młodym emigrantom.
Stypendium
zostaje przedłużone
o I rok. ak lakm 1942 roku Borys Malkin otrzymal
konkurencyjne
..stypendium"
podpisane
prza
prc/ydćnla
F. D. I{oosevdta
- pOll'Olanie do wojska. Prz)d/ielony
do sil powietrznych
t:Si\ (obsługa nazielllna). sp.;dzil warmii
ponad trzy lata (1942-1946). z tego około półtora roku
hazach \\'ojskOl\ ych na Pacy liku: na Nowcj GI\ inei Ilolenderskiej.
IV północnej.
wschodniej
i zachodniej Australii i na Filipinach. Caly wolny czas poświęcilna
zbieranie pająków dla nowo.iorskicgo :11I/('ricClI1\!II.I'l'11I1l
o!,"o/lIralllislol)'
oraz owadów dla waszyngtoilskiego
Smithsonian
IlIs/ilulion. W rezultacie powstaljćden
z trzćch najwit;kszyeh
zbiorów stawonogów.
jakie zostały
zćhranć przCl iolnićrzy
am<:ryka,'lskich
w okresie wojny. Po ;akor\czeniu
slużby wojskowej
l\Tóeił na L'l1in'rsil\' o!,Oregol1 b) kontynuować
rozpoczęte
przed wojną studia. Po roku udał siC;
II
240
do Anglii. na University College w Londynie'.
Tam uczo;szczał na wyklady związane z antropologią. bywał również na wykladach
w Instytucie
Archeologii
I_ondon School ojlc·eonomic.\" oral.
Institute ofAfi'ican Studies. Z California Academy ofSciences w San Franeis(;(J otrzymal fundusze na wyjazd do Afryki. gdzie spędzi I przeszlo rok. Trasa podróży wiodła przez Trypolitanio;
(obecnie Libia). Tunezj~. Algierię. Niger. Nigerio;. Wybrzeże
Kości Sloniowej.
Brytyjski i Francuski Kamerun. I~yspę Świętego Tomasza, Angolę i RepublikO; Południowej
Afryki.
Po powrocie z A tryk i Borys Malkin wraca do Stanów ZjednOClOnych.
Decyduje si\ na kontynuację studiów na University of Washington w Seattle (stan Washington).
W roku 1<)52 odbył
czteromiesięczną
podróż. po rozległych
przestrzeniach
zachodnich
stanów USA. poznaj'lc tereny
dotychczas
mu nie znane: Góry Skaliste - od Idaho po Colorado. Ari/ono;. Nowy Meksyk. Teksas
i Kalifornię.
W roku 1957 ukończył studia uniwersyteckie
i rozpocZil1 pracę w charakt<.:rzc wyk/adowey
na University of Minnesota w Minneapolis
(stan Minnesota).
Przez dwa lata wykładał antropologię ogólną.
po czym stwierdził.
że.... woli podróżować
i zbierać
kolekcje
etnograficzne
i zoologiczne
dla muzeów i innych instytucji naukowych.
niż z,\imować się dydaktyką
lub pracą
w muzeum. W ten sposób rozpoczyna
się nowy rozdział w życiu Borysa Malkina licz'lcego wówczas lat czterdzieści!
(Szczególowy
wykaz wyjazdów
badawczych
i kolekcjonerskich
znajduje się
w aneksie I tegoż opracowania).
W latach 1957-1973. przebywając
głównie II Ameryce Południowej
i prowadząc
tam badania. często odwiedzał
Europę. \lo' tym PolskO;. gdzie miał dalszą
rodzinę. kolegów naukowców
i przyjaciół.
W latach 1973-)<)83 /.amiesl.kał na stale w SZllajcarii.
w okolicy miasta Solothurn.
W tym czasie wyprawiał
się czo;sto nic tylko do Ameryki Poludniowej. ale i do Warszawy.
wiedziony
tam głównic porywami duszy. W sierpniu 1972 roku poślubil
wybrankę
swego serca, Helenę Przestalską.
Na początku lat SO. przenosi si.; na stale do Warsza\vy.
***
Na czym polega wklad Borysa Malkina w poznanie tubylc/.ych
kultur Amcryki Poludniowej
obszaru pozamezoamerykańskiego
i pozaandyjskiego')
Czy tylko na tym, ie IV ciągu czterdziestu
lat odwiedził
niedostępne
i nieznane zakątki kontynentu
oraz zebrał kolekcje etnograficzne
liczące tysiące egzemplarzy.
wykonał dziesiątki
tysięcy zdjęć. nakr.;cil kilometry
taśmy filmowej.
zapełnil
notatkami
setki stron sll'ego fieldbook'lI
i napisał dziesiątki
artykult'>w o charakterze
naukowym
i popularnonaukowym?
Nie. nie tylko! Jak każdy poważny i odpowiedzialny
kolekcjoner. Borys Malkin musiał odpowiedzieć
na dwa zasadnicze
pytania: co zbierać i jak zbierać"
Odpowiedi..
jakiej udzielił sobie przed czterdziestu
laly sprawiła. że jego zbiory maj,! dziś wielką
wartość dla etnologii poludniowoamcrykańskiej.
Dlaczego zebrane kolekcje i dokumentacja
łotograliczna
sporządzona
przcz norysa Malkina
są ważnc dla nauki?
Po pierwsze dlatego.
że tworzył
kolekcje
kultury
materialnej
i dokumentował
przede
wszyst-
kim te ludy indiańskie.
które w latach 50 .. 60. i 70. naszego stulecia byly na granicy wymarcia.
W wielu wypadkach
był ostatnią.
a często jedyną
osobą, która taką kultur.; dokumentowała.
Prawdziwa
antropologia
nagląca I Ostatni dokument
odchodzącego
świata! Na 42 kultury. które
badał Borys Malkin. aż 33 są dziś tak silnie zakulturowan.:,
iż trudno je odróżnić od lokalnego
chłopskiego
wariantu
kultury narodowej
danego kraju. Nast'lpiła
pnlllie calkowita
dystill1kcja
starych wzorców kulturowych.
a język tubylczy znają tylko osoby II' starszym wicku. Nastąpił tcż
drastyczny
spadek populacji
takiego ludu. Głębokim
przeksztaleeniom
uległa tei. kultura mat.:rial na, pierwotne
tormy adaptacji do środowiska
naturalnego.
Jeśli z grupy 42 ludów odejmiemy
5 ludów. które naleiy zaliczyć do indiańskich
chłopskich
kultur obszar(l\V g(')rskich (tka. !\amsa.
Inga. PiJe::.Guamhiano). to tylko 4 ludy obszarów nizinnych znajduj,j si.; d/iś II dobrej kondycji
kulturowej:
Guajiro. ;Voonamó. J-:mhera i Kuna. Są to ludy liczne, posiadaj,tce wysoko roZ11ini.;tą
1 Tuż po II wojnic światowej rząd federalny USA. po raz pierwszy w historii kgo kraju. pr;ryma! weteranom - tym. którzy z owej propozycji chcieli skorzystać - stypendia na studia techniczne. zawodowe lub
wyższe: każdenni z nich opłacal jeden rok i dodatkowo jeden miesiąc sludil)II·. ua wybranej uuclni. za kaidl
odsłużony miesiąc. Borys Malkin otrzymał prawie S-letnie stypendium.
241
świadomość kulturową. własnc organizacjc dbąjące o prawa polityczne. własnościowe. społeczne
i kulturowe swego ludu, gdzie większość populacji jest dwujęzyczna, a zmodyfikowane wprawdzie - pod wpływcm wielolctnich (czasem wielosetletnich) kontaktów ze światem nieindiańskim
- organi/.acja spokczna, kultura materialna i system wierzeniowy tych ludów oparły się zagładzie
i dziś wykazują niespotykane możliwości adaptacyjne. Reszta kultur badanych i dokumentowanych przez Borysa Malkina bezpowrotnie odeszła do historii. a zebrane kolekcje i matcriał fotograliczny sil jedynymi dokumentami ich istnienia.
Po drugie: wartość zbiorów etnograficznych (kolekcje przyrodnicze. choć często gromadzone
równolegle - patrz aneks II - mają odmienny charakter) zgromadzonych przez Borysa Malkina
można w dużym skrócie zawrzeć w trzech słowach: ILOŚĆ. CZAS, JAKOŚĆ. Cóż zawiera ta
triada')
ILOŚĆ: (szacunkowa) to wymierny. materialny efekt badań i eksploracji w postaci kolekcji,
dokumentacji fotograłicznej i filmowej, będących w posiadaniu muzeów całego świata i kolekcji
prywatnych (wszystko. o czym poniżej. zebrał jeden tylko człowiek). Rozpocząć trzeba od najmniejszej liczby. czyli: 22 dokumentalne filmy etnograficzne. czarno-białe, powstałe w ciągu
31at (1968-1971) na zlecenie IWF IV Getyndze (patrz: aneks IV). Przedstawiają one przekrój
podstawowych technik wytwórczych Indian północno-zachodniej Amazonii. Te filmowe etiudy
ilustrują takic proccsy, jak: wyrób napoju z kukurydzy (Noanama). proces wytwarzania lapy
(Tucuna). wyrób dmuchawki i zatruwanie strzalek «('oj(111. t:mbera). wyplatanie wyciskarki
do manioku
·o/an). połów ryb przy użyciu ..barbasco" (Slll/ar). czy preparowanie mąki maniokowej (WiIOlo). Dalcj. ok. 40 najbardziej znaczących placówek muzealnych w Europie i obu
i\merykach posiada zbiory Borysa Maikina. Ponad 120 kolekcji etnograficznych i zbiorów archeologicznych trałiło do wspomnianych wył.ej ośrodków (najbogatsze z nich, liczące powyżej 1.000
sztuk każda. pozyskane /.Ostały wśród następujących grup: Kaa 'por-Urubll. Tucuna. Karcu·a.
Cojim i :Voanul1ló). 15.000 obi<.:któw etnograficznych (od broni. przez kosze i gliniane naczynia,
po ozdoby. instrumenty i akccsoria obrzędowe) dokumentujących rękodzieło ponad 40 grup
tubylczych i\m<.:ryki Południowej. 1.500 zabytków szluki prekolumbijskiej (kamienne posążki,
ostrza. naczynia ceramiczne), pochodzących z 10 kultur archeologicznych Wyżu Andyjskiego
Ekwadoru i Kolumbii (kultury La Tolita. San Juan. Rahia. Tairona i in.). Bogata dokumentacja
fotograficzna zamyka siC;liczbą przekraczającą 40.000 przezroczy i fotogralii czarno-białych. Dla
dopełnienia ohrazu \\arto przytoczyć także szacunko\vc dane dotyczące zbiorów zoologicznych:
około 1.000.000 (') zebranych okazów entomologicznych i herpetologicznych z całego świata,
znąidujących siC;w 10 najważniejszych instytutach naukowych i muzeach świata (aneks II).
CZi\S. Wszystko to zostało zgromadzone przez jednego tylko człowieka na przestrzeni czterdziestu lat.
JAKOŚĆ:. Wszystkie wyżej przytoczone liczby mogą budzić respekt, czy wręcz niedowierzanie. Ogrom zcbranych obieklów łączy siC;z wysoką jakością zdobytego maleriału. Wszechstronne
studia (przyrodniczc. archeologiczne i antropologiczne) i wrodzony wręcz instynkt badacza terenowego umożliwiły profesjonalne i kompleksowe kolekcjonowanie
materiału badawczego.
Nic nie umkn.,:lo jego uwadzc. wszystko miało scns i znaczenie w powstającej kolekcji. począwszy od kawałka sUf(l\\ej gliny (surowiec do wyrobu ceramiki), poprzez zaledwie rozpoczęty
koszyk (zatrzymany. jak \\ kadrze łilmu dokumentalnego, ciap obróbki), aż po 12-metrową dłubankc; (lokalny środek transportu). co w odpowiednim zestawieniu dawało lzw. ciągi technologiczne. Wnikliwa obserwacja i znajomość lechnik plecionkarskich Indian poludniowoamerykańskich poz\\oliła badac/.Owi określić 14 różnych rodzajów plccionek wśród Indian Noanama.
Doświadczenia z pobytów w innych grupach tubylczych pozwalały bezbłędnie określić np. znaczenie i funkcj.,: danego przedmiotu. Dzięki lego typu nastawieniu do badanej rzeczywistości
udało siC;zgromadzić wartościowy materiał naukowy i ekspozycyjny.
Kolekcje Borysa Malkina obejmują:
- zbiory monograficzne jcdn~i kultury, liczące od 100 do 300 obiektów. jak np. kolekcje Chacobo. Chiriguano. Cofano Galibi. Guajiro. Kaa 'pOr-Url/bll. Karaja. Kuna. Noanama Oyana.
Tapirape. TUCllna. Wilolo. )'uco (np. Glenbow Museum w Calgary, Kanada oraz Muzeum Etnograficzne w Bazylei. Szwajcaria):
«
242
- przekrojowe kolekcje kultur danego arealu czy kontynentu. liczące od 500 do gOO przedmiotów codziennego użytku kilku ludów (np. Muzeum Etnogra1iczne w Krakowie):
- ciągi technologiczne. czyli zbiory obiektów ilustrujące wybrane aspekty kultury technicznoużytkowej badanych społeczności (jednej lub kilku). np. ceramika z nicwypalanej gliny Indian
C1wcobo (z Boliwii) znąjdująca się w American Museum ofNa/uralllis/ory
i w Muzeum Etnograficznym w Goteborgu:
- kolekcje specjalistyczne, np. instrumenty muzyczne - archeologiczne i etnograficzne (Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu). czy ozdoby z piór (kolekcje prywatne):
- pojedyncze obiekty. gromadzone ze względu na unikatową wartość historyczną, np. ostatnic
używane kościane groty do harpunów oraz koszyki Indian Yaghan z Ziemi Ognistej, znajdujące
się m.in. w krakowskim Muzeum Etnograficznym.
Osiągnięcia kolekcjonerskic Borysa Malkina są w naszym kraju stosunkowo malo znane. nawet w gronie specjalistów. Mimo zaangażowania się w realizację zleceń dla zachodnich ośrodków muzealnych. już w latach 60. można odnotować pierwsze ślady jego kolekcjonerskiej pasji
w postaci pojedynczych obiektów czy niewielkich zbiorów. jakie trafiły do osób prywatnych
w Polsce (patrz: m.in. KlI//lIra Indian w polskich :::biorach niemll:::calnych. Warszawa - Kraków
1970. katalog A. Krzanowskiego i R. Mańkowskiej). Miniona epoka nic ułatwiala nawiązania
oficjalnej współpracy placówkom PRL-u z obywatelem ..impcrialistycznych" Stanów Zjednoczonych . .Jednak nieprzerwane związki z Polską zadecydowały o przekazaniu w darze. w połowic lat
70 .. bogatego. bo liczącego ponad 800 eksponatów. zbioru etnogralic7.llego MU/.eum Etnograficznemu w Krakowie. Po tym okresie inne ośrodki. np. PME w Warszawie. /aczęly nabywać
od 13. Malkina broń. ozdoby. ceramikę. plecionki oraz inne przykłady n,:kodzicla indiańskiego
z Ameryki Poludniowej (aneks II).
W połowie lat 90. obszerny zbiór etnograficzno-archeologiczny
(blisko 400 sztuk). wraz
z dokumentacją fotograficzną. zakupiło poznańskic Muzeum Narodom:.
Stosunkowo duże zbiory Borysa Malkina (ok. 1.500 sztuk) oraz ich wyj'ltkowy charakter.
w kontekście stanu posiadania polskich muzeÓw. nic zostały właściwie docenione przez ich posiadaczy - kolekcjonerski dorobek B. Malkina nie został jeszcze w Polsce w pc/ni zaprezentowany. Nąjwięcej dokonalo w tym 7lłkresie Muzeum Etnogratlczne \Ii Krakowie (wystawa w 1976
i 1992 roku). ale żadnej z tych prób nie towarzyszyło wydanie katalogu z prawdziwego zdarzenia.
omawiającego całość zbiorów. Mamy nadziejo;. że do wystawy poświęconej dorobkowi osiemdziesięciodwuletniego dzisiaj etnografa wreszcie dojdzie.
Śledząc historię życia Borysa Malkina należy przypuszczać. że trudno byłoby znaleźć w czasach współczesnych drugą osobę, której dorobek dokumentacyjny dawałby się choćby w przybliżeniu porównać z dorobkiem tego etnografa. Plasuje się on bowiem \Ii kręgu nąjwybitniejszych
kolekcjonerów i dokumentalistów indiańskich kultur Ameryki Poludniowej drugiej połowy XX
wieku. nawiązując tym samym do zaszczytnych tradycji wielkich badaczy i kolekcjonerów
XV IIL X IX i pierwszej polowy XX stulecia, takich jak rrancis Castclnau. I łenri Coudreau. Carl
von Martius. JosefNalterer. Johann von Spix. Karl von den Stcinen czy Theodor Koch-Grunberg.
Aneks I
(a) BADANIA WYŁĄCZNIE PRZYRODNICZE
1938 - 1994
- USA: Alaska. Arizona. Colorado.
Floryda. Idaho. Michigan. Nell
Jersey. Nowy Jork. Nowy Meksyk. Oregon. Teksas. Washington
1944-1945 - Nowa Gwinea Holenderska
1945 - Australia: Queensland. Terytorium Północne
1945-1946 - Filipiny: Luzon
1947 - Meksyk: Chiapas. Oaxal:a, Nayarit
1948-1949 - Algieria, Angola, Libia, Kamerun, Nigeria, RPA, Tunezja, Wyspa Św. Tomasza
1955- Meksyk: Sonora. Nayarit: Nikaragua: Rio Waspuc: Kostaryka
1958 -Nowe Hebrydy, Nowa Kaledonia, Wyspy Banksa, Wyspy Lojalności, Wyspy Fidżi
1938-1944,
1946-1957
243
1960-1961- Trynidad i Tobago, Argentyna (Ziemia Ognista), Chile (na południe od Ziemi
Ognistej aż po Wyspy Diego Ramirez)
1962 - Chile: Archipelag Wysp Juan fcrmindez
1965, 1968, 1971 - Antyle Holenderskie: Bonaire, Curac,;ao. Saba, SI. Eustatius, SI. MarlinlSI. Maartcn
1968 - Dominika
1968 - S1. Kitts (ohecnie: SI. Christopher i Nevis)
1974 - Hiszpania: Wyspy Kanaryjskie
1974-1975 - Maroko
1959-1992 - Grecja, Hiszpania, Szwajcaria, Turcja, Wiochy, Polska
(b) BADANIA O CHARAKTERZE
PRZYRODNICZYM
I ETNOGRAFICZNYM
1953-1994
KU"5~Y11'ąpodano J1(CI1Y tuby/c:;ych grup etno-/ingwistyc=nych
MEKSYK
Cora- 1953. SIan Nayaril. Badania etnozoologiczne.
Seri - 1953. 1955. I.atoka Kalifornijska. Badania etnozoologiczne.
NIKARAGUA
Sumu - 1955. Rzeka Waspuc. Badania etnozoologiczne.
BRAZYLIA
Karajti - 1957. Sanla Isahel nad rzeką Araguaia. W czasie tej wyprawy - krótki pobyt w Alto
Xingu u kilku grup n;gionu: Youa/apeli. Alleli. WOlim, K%p%,
Koyopó. Zbioryetnograticzne
głównie Korajli.
Komjli i Tapirape - 1960-1966. Barra do Tapirape nad rzeką Araguaia. Liczne wyprawy
lącznie trwaj'lce około roku. Bardzo dui.e zbiory etnogratiezne dla różnych instytucji, zbiory
entomologiczne i herpetologiczne.
Kl/a 'por (Uruhli)
1963-1966. Rzeka Gurupi. Kilka wyjazdów - łącznic ponad 8 miesięcy.
l.iczne zhior) dnograłil·l.I1e. Do lego czasu jedyne kolekcje Kaa 'por IV Europie (niekomplt:tne)
znajdowały się w British Mus..:um (Museum of Mankind) i w Narodowym Muzeum Etnograficznym w Kopenhadze. w Ameryce Pólnoencj nic było żadnej. Najlepszy zbiór (poza Brazylią)
otrzymało (jlenhow Mus,,:ulTl\\' Calgary (Kanada): ponad 700 eksponatów (ok. 60% to piękne
ozdoby z piór). w tym około 400 Vładimira Kozaka, reszta Borysa MaIkina, a w Europie, Muzeum Etnograliel.l1e w Bazylei (Szwajcaria): 250 eksponatów.
Temhe - 1963. 1965. Canindć nad rzeką Gurupi. Nieliczne, lecz bardzo cenne eksponaty,
\\' tym ozdoby rytualne z piór.
TlIClIlIlI -- 1966 i 1970. Dwa wyjazdy z bazą nad 19arapć Belem (górna Amazonka). Pobyt
kilkumiesi.;ezny. Bogate zbiory. szczególnie różnego rodzaju maski obrzędowe z turury (tapa).
PERU
SIlipiho - 1960. Rzeka Calleria. prawy dopływ Ucayałi. Zbiory etnograficzne dla American
Museum of Natural Ilislory i Museum of the American Indians (Nowy Jork. USA). Zbiory entomołogiCl.ne dla Muzeum Przyrodniczego w Chicago.
I.\'hcliłlahull
1960. Rio Calleria. prawy doplyw Ucayali. Niewielki zbiór etnograticzny,
z powodu uhogicj kultury materialnej i zaawansowanych procesów akulturaeyjnych.
Wilolo - 1960, 1966, 1970. Rzeka Ampiyacu. Pobyt kilkumiesięczny. Pokaźne zbiory etnograficzne. cntomologiezne i hcrpetologiczne. Przy oka~ji badania penetracyjne u Indian OClIinll,
8ora, Orejołle.~ i CO(,lImll.
Yagull
1971. Rzeka Loreto- Yacu. Pobyt kilkutygodniowy. Zbiory etnograficznie niezbyt
udanc. I. powodu gl.;hokieh procesów akulturacyjnych. natomiast bardzo udane herpetologiczne
i entomologiczne.
BOLIWIA
Oil/coho - 1960. Rio Benicito. Zbiory etnograficzne i inne. M.in. ciekawa ceramika z suszonej na słońcu. niell")'palane.i gliny.
244
ChiriguatlO - 1960. 1965, 1983-1986 (kilkakrotnie), 1990-1991. San Antonio de Parapeti.
Liczne zbiory etnograficzne. mimo daleko posuniętej akulturacji. Bogate zbiory entomologiczne
i herpetologiczne.
Mataco - 1965 i 1985. Crevaux nad rzeką Pilcomayo. granica Boliwii. Paragwaju i Argentyny. Skromny zbiór etnograficzny.
łsoselio - 1985 i 1994. Grupa zguaranizowanych
Indian Arawak. La Brecha w Baiiados
de Isosog. Dept. Santa Cruz. Co do zbiorów etnograticznyeh - material podohny do Chiriguano,
ale gorzej wykonany.
CHILE
Yaghan - 1961. Kilku ostatnich Indian. na utrzymaniu chilijskiej marynarki wojennej, wyspa
Navariiio. na południc od Ziemi Ognistej. Kilka eksponatów: groly harpunów z kości wielorybów. model czółna z kory drzewa No!ophaglls (buk południowy). plecionkarstwo.
GUJANA HOLENDERSKA (SURINAM)
Galibi - 1963, 1965. Dwa wyjazdy. Osady Langamankondre i Christiankondre u ujścia rzeki
Marowijne. Bogaty materiał etnograficzny. Na szczególną uwago,: zasługuje ceramika Galibi użytkowa (gigantyczne dzbany do fcrmentacji piwa z manioku) i obrzo,:dowa.
Oymra - 1963. Górny bieg rzeki Marowijne (Maroni). Wioska Anapaike. Bogaty zbiór t:tnograficzny. w tym ozdoby z piór. plecionkarstwo. wyroby z drewna i bogate zbiory przyrodnicze.
Te ostatnic zbierane dla muzeum Secretaria de Agricultura w Sao Paulo - obecnie nalcżącego
do Uniwersytetu w Sao Paulo.
DOMINIKA
Karilia - 1968. Dokumentacja etnograticzna kultury Karaibów.
KOLUMBIA
Noallamli (/f"allnancl) - 1968-1972. Wielokrotnie. razem okolo rok pobytu. Kilka różr.ych
osiedli wzdłuż rzeki San Juan lub jej doplywów. E3ardzo duże zbiory bogatej kultury materialnej.
Uderza zwłaszcza niezwykla różnorodność plecionkarstwa. Borys Malkin zarejestrował 14 lypów
koszyków wyrabianych z użyciem prawie wszystkich znanych tcchnik wyplalania. Najlepszy
zbiór tej kultury znajduje się w Muzcum Etnograficznym \\ GiHcborgu. - w tym 3 czółnadłubanki od 2,5 m (dziccio,:ce) poprzez średnie. po bardzo duże ponad II-metrowe.
Guajiro - 1968-1972. Liczne wyjazdy - w porze deszc.~owej i suchej. Głównie osada Meraehón. E3ardzo ciekawc zbiory dnogralicznt: i zoologicznc.
Yuco-Moti/ólI - 1968 i 1969. Soeorpa, Sierra de I'erija. Bogate zbiory etnograficzne. entomologiczne i herpetologicznc.
łka (Arhuaco) - 1968. San Sebastian w górach Siara Ncvada de Santa Marta. Niezbyt udany
wyjazd ze względu na niechęć Indian do kontaktów z obcymi.
KlImsll i [IIgll - 1969. 1971. Dol ina Sibundoy. Trzy wyjazdy. Cickaw)' zbiór dnograliczny
(tekstylia. urozmaicony sprzęt codziennego użytku. w tym kuchcnnego, instrumenty muzycznc).
skromne zbiory zoologiczne.
Collin - 1970 i 1971. Santa Rosa de Sucumbios. górny bieg rzeki San Miguel. Bogate zbiory
etnograticzne. entomologiczne i herpetologiczne.
Pliez - 1970. Dept. Pasto. Kolekcja tkanin.
Emberli - 1971. Górny bieg Rio Saija. Dept. Cauca. l3ardzo wa;inym rczultatem badań było
odkrycie nieznanego gatunku żaby, której skórną wydzieliną Ember{1 zatru\\aj<t strzalki do dmuchawek . .ledno z najbardziej toksycznych zwierząt na świccie (trucizna jedncj ;iab)' może uśmiercić do 200 osób). E30rys Malkin zarcjestrował caly proces wyrobu dmuchawki i zatruwania strza·
lek. Ch. Myers, hcrpctolog I. Muzeum Przyrodniczego \II Nowym Jorku, .I. Daly. biochemik toksykolog z Narodowego Instytutu Zdrowia w l3ethesda \II pobliżu Waszyngtonu oraz Borys Malkin. opisali lę żabę jako Phy//oba!es !erribilis.
GUlImbilll10 - 1971. Dept. Cauca. okolice Popayan. Glównie tckslylia.
PANAMA
CUlla - 1969. Wyspa Ustupu. Archipelag San Bias. Bogaty material ctnograliczn).
\\ tym
wyroby tkackie. SZalllaI1Skiepałeczki i inne akecsoria leczniC/c.
EKWADOR
245
Colorado·
197 L Santo Domingo de los Colorados. Wyjazd zaledwie kilkudniowy. Kilka
ciekawych eksponatów, m.in. wielka marimba raczej nie występująca na kontynencie Ameryki
Południowej.
Shuar i Achutlr - 197 L Prowincja Pastaza. Zbiór ctnograficzny ograniczony, ze względu
na wysoki stopień akulturacji odwiedzanych grup.
PARAGWAJ
Ache - 1985-1986 i 1994. Chupa Pau, Dcpt. Canindeyu. Do niedawna lud zbierackołowiecki. Kultura mat<:rialna ograniczona z wyjątkiem broni (łuki i strzały). Zbiory entomologiczne i herpetologicznc.
C!llImaco('o - 1994. Okolicc Fucrte Olimpo nad rzeką Paragwaj. Zbiory entomologiczne
i herpetologiczne.
ARGENTYNA
Chane - 1986. 1991. Campo Dunln. Prow. Salta. Zbiory etnograficzne - tylko ceramika.
Aneks II
(a) POLUDNIOWOAMERYKAŃSKIE ZBIORY MUZEALNE
O CHARAKTERZE ETNOGRAFICZNYM
(I) Muze:a. które: otr/.ymaly najwi.;kszc i najobszerniejsze zbiory etnograficzne:
- GknholV Muse:um IVCalgary. Alberta, Kanada. 1964- I974.
- Muzcum Etnograficzne w Bazylci. Szwajcaria. 1963-1982.
Praktycznic ohic instytucje: otrzymały matcrialy ze wszystkich grup odwiedzonych w podanych latach. Jako najkpszą kolcke:j.; tf/.eba uznać zbiór Kaa'por (Urubu) z Brazylii dla Glenbow
Museum. liczący okolo 700 cksponatów. w tym ogromną liczbę ozdób z piór. Wymieniony zbiór
to około 400 cksponatów V. KO/aka i nicco ponad 300 R. Maikina. Oprócz Kaa'por największe
kokkcje (si.;gaj'lcc ok. 1.000 e:ksponatów każda) zebrane zostały wśród Indian Karaja, Naanama
i fl/clIna. nieco tylko mniejsza wśród Cojan. Ogółem dla każdcgo z wyżej wymienionych muzell\1 B. Malkin prze:kazal po kilka tysi.;cy eksponatów.
(") Du/e /.bimy sklad;~jące si.; przynąjmni"i z kilku kolekcji różnych kultur:
- American Muscum orNaturall-listory
w Nowym Yorku, USA:
- Muscum ol' the: American Indians w Nowym Yorku. USA;
- Muzcum Ltllograłic/Ilc Uniwersytetu w Zurichu, Szwąjcaria:
- Muzcum Elnograliezne \\ Berlinie. Nie:mcy:
- Muzcum Etnogralkzne: w Gote:borgu. Szwccja;
- Muzcum Etnograficznc \\ Ilamburgu, Niemcy:
- Muzcum EtnograliClne: \V Krakowie. Polska (darowizna. ok. 800obicktów);
- Muze:um I-:tnograliczne \V Monachium, Niemcy;
- Muzcul1l Etnograficzne: II" Poznaniu. Oddział Muzeum Narodowego, Polska;
- Muzcum Etnogralicznc w Wiedniu, Austria;
- Muzcum Etnograficznc wc frankfurcie nad Menem. Niemcy;
- Muzcum Instrumcntów Muzycznych, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu;
- National Muscul1l of Man \Ii Ottawie, Kanada;
- Ohcrscc Muse:um w Bremie, Niemcy.
(III) Zbiory składająec się z nic więcej niż dwóch kolekcji:
- Dcnvc:r Art Museum w Denvcr. Colorado. USA;
- Hcard Muscum w Phocnix. Arizona. USA;
- Muscum I'aulista (ohccnic Muzcum Uniwersytetu w Sao Paulo) w Sao Paulo, Brazylia;
. Muscul1l Idaho Stalc Univc:rsity \1' Pocatcllo. Idaho. USA:
- Muzcum Uniwcrsytctu II" Brasilii. Rrasilia, Brazylia:
- Muzcum Arehe:ologicznc \V Krakowic, Polska;
- Muzcum Archcologiczne wc Wrocławiu, Polska:
- MU/.cum Etnograłicznc w Gcnewie, Szwajcaria;
. Muzeum Etnograficznc II" Lcidcn, Holandia:
- Muzcum Etnogralicznc wc frcihurgu 13resgajskim. Niemcy;
246
- Muzeum Narodowe w Szczecinie, Polska;
- Narodowe Muzeum Etnograficzne w Kopenhadze, Dania;
- Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Polska;
- Rutgers Univcrsity w New Jersey, USA;
- SI. Paul Science Museum w SI. Paul, Minnesota, USA;
- Science Museum Milwaukee w Milwaukee, Wisconsin, USA;
- Smithsonian Institution w Waszyngtonie, USA;
- University of Alberta w Edmonton, Alberta, Kanada:
- University of Illinois w Urbana Illinois, USA;
- University of Washington w Scattle, Washington, USA;
- Uniwersytet w Oslo, Norwegia.
(IV) Kolek~ja V. Kozaka
Z inicjatywy B. Maikina, Glenbow Muzeum zakupiło ogromną kolekcję zebraną przez Czecha, Vladimira Kozaka, przez wicie lat mieszkającego w Brazylii, który wiclokrotnic, w końcu lat
40. i 50. odwiedzał rozmaite indiańskie ludy Brazylii. Zbiory te mają ogromną wartość dokumentacyjną i poznawczą (ok. 1.700 eksponatów etnograficznych, kilkaset portretó\v Indian
z różnych ludów w typowych strojach i ozdobach - rysunki kredką. akwarele).
(b) ZBIORY MUZEALNE INNE NiŻ POŁUDNIOWOAMERYKAŃSKIE
Zbiory o charakterze etnograficznym:
- Field Museum of Natural History w Chicago, USA, zbiory z Melane;;o;ji,ok. 200 sztuk
przedmiotów codziennego użytku ludu "Big Namba", wyspa Malekula (Nowc Ilcbrydy, obecnie
Rep. Vanuatu), nieliczne obiekty z wyspy Viti Levu (Fidżi):
- Glenbow Museum Calgary, Alberta, Kanada, zbiory z Maroka (ok. 200 cgzcmplarzy ol.dób,
biżuterii, tkanin. ceramiki, głównie zebranej wśród Berberów Środkowego Atlasu) i I. Polski
(ok. 500 obiektów. jak szopki krakowskie, obrzędowe maski żywicekich przebicrańców - zebrane
przy udziale J. Karnockiego ~ ceramika stroje, tkaniny):
- Muzeum Etnograficzne w Bazylei, Szwajcaria, zbiory z Polski (kilkasct eksponatów. w tym
szopki krakowskie) i Bułgarii (ok. 100 sztuk ceramiki).
Zbiory archeologiczne (wyłącznie Kolumbia i Ekwador):
- Glenbow Museum, Calgary, Alberta, Kanada:
- Muzeum Archeologiczne w Krakowie. Polska:
- Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Polska;
- Muzeum Etnograficzne w Bazylei, Szwajcaria:
- Muzeum Etnograticzne w Poznaniu. Polska:
- Muzeum Etnograficzne w Wiedniu. Austria:
- Muzeum Etnograticzne we Freiburgu Bresgajskim. Niemcy:
- Muzeum Instrumentów Muzycznych, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Polska.
Zbiory zoologiczne:
zbiory entomologiczne:
- American Museum ofNatural Ilistory w Nowym Yorku, USA. 1940-1994:
- BerniceBishop Museum w Honolulu, Hawaje, USA. 1955, 1962:
- California Academy of Sciences w San Francisco. Calilarnia. USA. 1948-1949:
- Field Museum ofNatural History w Chicago, USA. 1960-1982:
- Instytut Zoologii PAN w Warszawie, Polska:
- Muzeum Przyrodnicze w Bazylei. Szwajcaria, 1989-1990:
- Smithsonian Institution IV Waszyngtonie, USA, 1945-1946:
- University of Indiana w Bloomington, Indiana, USA, 1960-1963:
- Zakład Entomologii University ofCalifornia w Berkeley. Kaliti)rnia, USA. 1955:
zbioQ' herpetologiczne:
- American Museum ofNatural History w Nowym Yorku. USA. 1969-1994:
- California Academy of Sciences w San francisco, USA. 1968:
- Departamento de Zoologia Secrelaria de Agricultura (ohccnie Muzeum Zoologiczne Uniwersytetu w Sao Paulo) w Sao Paulo. Brazylia. 1962-1965.
247
(c) WYSTAWY, NA KTÓRYCH PREZENTOWANO
INNE MATERIAŁY
DOKUMENTACYJNE
ZEBRANE
EKSPONATY, ZBIORY, LUB
PRZEZ BORYSA MALKINA
I.. ,Indianie Ameryki Poludniowej z fotografii i zbiorów Borysa Maikina", Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 1976 (informator z katalogiem fotografii, tekst B. Malkin), ok. 200 fotografii
czarno-białych. kilkadziesiąt obiektów;
la. Tytuł j.w .. Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 1984, (informator autorstwa M. Zaehorowskiej). liczba obiektów: ok. 300:
2.. .Indianie lasów tropikalnych". Muzeum Etnograficzne w Krakowie, 1992. liczba obiektów:
ok.500;
3. "Wśród Indian Ameryki Poludniowej", Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie,
1992, (folder autorstwa B. Maikina), liczba obiektów: ponad 100 (zbiory prywatne oraz eksponaty wypożyczone z Muzeum Etnograficznego w Krakowie). wystawa bogato ilustrowana czarno-białymi fotogramami z Muzeum w Krakowie;
3a. Tytul j. w .. Muzeum Pojezierza Lęczyńsko- Włodawskiego we Wlodawie, 1993, folder
i obiekty: j. IV.:
4.. ,Ameryka Indiańska - Spotkanie Dwóch Światów'" Muzeum Etnograficzne w Poznaniu,
1992. (katalog pod red. J. Jaskulskiego), liczba obiektów: kilka, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie:
4a. Tytulj.w .. Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu. 1993. katalog: j.w .. liczba obiektów:
kilkanaście. ze zbiorów Muzeum Instrumentów Muzycznych Oddziału Muzeum Narodowego
w Poznaniu i prywatnych:
5. "Polskie opisanie świata". Muzeum Etnograficzne wc Wrocławiu, 1995 (informator autorstwa J.Jaskulskiego), liczba obiektów: ok. 30. ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie;
6.. ,Zwierz<;la Ameryki Poludniowej". Muzeum Ewolucji PAN Warszawa. 1995, liczba
obiektów: ok. 30. ze zbiorów prywatnych: 46 fotogramów barwnych autorstwa B. Maikina;
7. Wystawa prezentująca dżunglę tropikalną Ameryki Południowej, Muzeum Przyrodnicze
PAN w Krakowie. 1995. liczba obiektów: ok. 20, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
Aneks III
(a) PUBLIKACJE BORYSA MALKINA
- '\-Iexican Ftprlrilllenl, "Pacific Discovery" I (2), 1948, California Academy of Sciences, San
Francisco. lJSA.
- Trails 0111 ofTripoli. "Pacific Discovery" I (6). 1948, California Academy of Sciences, San
Francisco. lJSA.
- Sa/wran ('on/ras/s. "Pacilic Discovery" 2 (2). 1949, California Academy of Sciences, San
Francisco. USA .
• Nigerian Odyssey .. '/'acitic Discovery" 2 (4), 1949, California Academy of Sciences, San
Francisco. USA.
• Clouds Over ('ameroons. "Pacific Discovery" 2 (6), 1949, California Academy of Sciences,
San Francisco, USA.
- Passage /0 sao Tome. "Pacific Discovery" 3 (5), 1950, California Academy of Sciences,
San Francisco. USA.
- Doryline Dragne/. "Pacitic Discovery" 3 (6), 1950, California Academy of Sciences, San
Francisco. USA.
- Ango/a Repor/ .. .Pacific Discovery" 4 (5), 195 L California Academy of Sciences, San Francisco. USA.
- Afi'iw 5;oll/h.. .Pacific Discovery" 5 (4), 1952, California Academy of Sciences, San Francisco. USA.
- Ango/an Species of Mach/o/es (('o/e op/era. ('o/vdidaeJ, "Publicacao Cultural do Compania
dos Diamantcs dc Angola" 15. 1952. Luanda. Angola.
- African .~iJecies of ,Ilach/o/es (Co/eop/era. Co/vdidaeJ, "Revue Zoologique et Botanique
Africainc" 1951, Bruksela, Belgia.
248
- Seri Ethnozoology. A Preliminary Report. "Davidson Journal of Anthropology"' 2 ( I), 1956,
Seattle, USA.
- Sumu Ethnozoology: Herpetological Knowledge, ,.Davidson Journal of Anthropology" 2 (2).
1956, Seattle, USA.
- Cora Ethnozoology. Herpetological Knowledge. A Bia-Ecological and Cross-Cultural
Approach, "Anthropological Quarterly" 31 (2). 1958, Washington D.C.. USA.
- Wśród Indian Seri, "Poznaj Świat" 9 (82). 1959, Warszawa.
- Sierra Madre Nayarit, "Poznaj Świat" II (84), 1959. Warszawa.
- Na Wyspach Banksa, "Poznaj Świat" 12 (85),1959. Warszawa.
- Na tropach ludo:':erców z Malekuli, "Poznaj Świat" I (86). 1960. Warszawa.
- U Indian Sumu. ,.Poznaj Świat" 2 (87), 1960, Warszawa.
- Nad Rio Araguaia, "Poznaj Świat" 3 (88), 1960. Warszawa.
- Wśród Czakobów. "Poznąj Swiat"' 2 (99), 1961. Warszawa.
- Araguaia po raz drugi. "Poznąj Swiat'· 9 (106), 1961, Warszawa.
- Seri Ethnozoology. Occasional Papers of the Idaho State College Museum, no. 7. 1962. 1'0catelo, USA
- W dorzeczu Ucayali. "Poznąj Swiat" 4 (113), 1962, Warszawa.
- Na Ziemi Ognistej, "Poznaj Swiat'· 5 ( 114). 1962. Warszawa.
- W amazońskich selwach. "Poznaj Swiat" 9 (118). 1962. Warszawa.
- Wyspy Robinsona Cruzoe (I): fvlós Ajllenl, "Poznaj Swiat" 2 (135). 1964. Warszawa.
- Wyspy Robinsona Cruzoe (2): Mas A Tierra .. ,Poznaj Świat" 3 (136). 1964. Warszawa.
- Przy ujściu rzeki lviaroni, "Poznaj Swiat" 5 (138). 1964. Warszawa.
- Wśród Indian w Gzt}anie - Dyana. "Poznaj Swiat" 6 (139). 1964. Warszawa.
- W dżunglach Rio Gurupi (I), "Poznaj Swiat" 9 (154). 1965. Warszawa.
- W d:':unglach Rio Gurupi (2). "Poznaj Swiat" 1O (155). 1965. Warszawa.
- Indianie Tzdama, .,Poznąj Swiat" 4 ( 173). 1967. Warszawa.
- Gran Clwco (I): Nad Rio Parapeti, "Poznąj Swiat" 5 (174). 1967. Warszawa.
- Gran Chaco (2): Nad Rio Pilcomayo, "Poznaj Swiat'· 6 ( 175). 1967. Warszawa.
- Z La Paz do Cusco, "Poznaj Swiat" 8 (177), 1967. Warszawa.
- Machu Picchu, ,.Poznąj Swiat" 9 (178), 1967, Warszawa.
- Nad rzeką Tapirape, .,Poznaj Swiat" 10 (179). 1967. Warszawa.
- Coto Doiiana, "Poznaj Swiat" 6 (187). 1968. Warszawa.
- Na Antylach (I): Cura<;ao. "Poznaj Swiat" 7 (188). 1968. Warszawa.
- Na Antylach (2): Bonaire. "Poznaj Swiat" 8 (189). 1968. Warszawa.
- Na Antylach (3). Saba .. ,Poznaj Swiat"' 12 (193). 1968. Warszawa.
- Na Antylach (4): Saint Eustatius i Saint Alartin, "Poznaj Świat"' I (194). 1969. Warszawa.
- Na Antylach (5): Dominika i Saint Kills ••. Poznaj Świat" 2 (195). 1969. Warszawa.
- Wśród Indian w Kolumbii (I): Sierra de Perija. ,.Poznaj Swiat"' 8 (201). 1969. Warszawa.
- Wśród Indian w Kolumbii (2): W śródgórskiej dolinie. "Poznaj Swiat" 9 (202). 1969. Warszawa.
- Wśród Indian w Kolumbii (3): Na pólwyspie Guajira. "Poznaj Świat" II (204), 1969, Warszawa.
- Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (I): Nad Rio San .Il1an. ,.Poznaj Świat"' 3 (208).
1970, Warszawa.
- Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (2): Streptomycyna i czary .. .Poznaj Świat" 4
(209), 1970, Warszawa.
- Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (3): W indiańskich cha111pach. "Poznaj Swiat"
5 (210), 1970, Warszawa.
- fagua znad rzeki Loreto-Yaczi. "Poznąj Swiat" 4 (233). 1972, Warszawa.
- U Kofanów, "Poznaj Swiat" I (242), 1973. Warszawa.
- Cuna ... Poznąj Świat" 8 (249), 1973, Warszawa.
- Rio Saija, "Poznaj Swiat" II (252), 1973. Warszawa.
249
- Noanamó Fishing. Dip Nel. "Etnologische ZeitschrifC' no. l. (Fcstschrift Otto Zerries),
Szwajcaria.
- U Indian rukuna po ra:: drugi. "Poznaj Świat'" 4 (257), 1974, Warszawa.
- Indianie Xuara. "Poznaj Swiat" 7 (260). 1974. Warszawa.
- (J Indian Axuara .. J)oz~aj Swiat'" 10(263),
1974, Warszawa.
- U Indian Witoto i 8ora, "Poznąj Świat" 12 (265), 1974. Warszawa.
- A Dangerously roxie New Frog (Phyl!obates) Used by Ihe Embera Indians of Weslern Colomhia, wilh f.)iscussiol1 o{Rlow Gun Fabrication and Darl Poisoning, "Bulletin ofthe American
Museum orNaturai History" 161 (2). 1978. New York, USA (z Myers C.W .. Daly .J.W.).
- Tierradenlro. "Pozm~j Świat"· 5 (318). 1979. Warszawa.
- /\'uraghi. ,.Poznaj Swiat'· II (324), 1979. Warszawa.
- I ("of{m: Czworo e cerbollane, "Geodes", II (6). 1980, Mediolan, WIochy.
- Rodos ::imą. ,.Poznaj Swiat" 3 (340), 1981. Warszawa.
- I(vspa llipokralesa. ,.Poznaj Świat" II (348), 198 L Warszawa.
- II pune dogli Indii. ,,(,eodes", IV (9). 1982, Mediolan, Włochy.
- GOIlIera.. .Poznaj Swiat'· 3 (353). 1982, Warszawa.
- Sumas. "Poznaj Swiat" 2 (385). 1985. Warszawa.
- ,\'ullański karawanserąj .. .Poznaj Świat" 10 (393). 1985, Warszawa.
- 'v(ljjadowids::u :':aha.~wiala. "Aqua-Ter" I (3). 1992, Warszawa.
-I.my f)es::cOIve "'mel~vki Poludniowej (e::. I), ..Aqua-Ter" 2 (3). ł 993. Warszawa.
- I.my /)es::cowe ./mel:vki PoludniOlvej (c::. If), "Aqua-Ter" J (7), 1994. Warszawa.
- !-asl' /)es::cmve .·Imelyki Poludniowej (c::. III), "Aqua-Ter" 2 (8), 1994. Warszawa.
- Indianie. :':ahy i owady. -lO luI wypraw elnograjic::nych i pr::yrodnic::ych do Ameryki Poludniowej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa (w druku)
(b) RECENZJE KSIĄŻEK
- M. Flavin. l3fack and While .. .Pacitic Discovery" 3(4). 1950. Caliłornia Academy of Sciences. San Francisco, USA.
- Anlhropology Toduy, cd. A. Kroeber. "Pacitic Discovery" 3 (3), 1959, Calitornia Academy
of Sciences. San ł'rancisco. US!\.
- R. Maurrais, /.ielone pieklo .. .Poznaj Świat" 6 (175), 1967.
J 974. Zurich.
Aneks IV
DOKUMENTALNE FILMY ETNOGRAFICZNE NAKRĘCONE PRZEZ BORYSA
MALKINA DLA lNSTlTUT FOR DEN W1SSENSCHAFTLlCHEN FILM W GETYNDZE
- Noanam{\ - Extraction of Dye and Hody Painting, prod. 1968; 5,5 min.
- Noanama - Making a Bark Cloth. prod. 1968; I I min.
- Noanama - Plaiting a Fire Fan. prod. 1968; 7,5 min.
- Noanam{\- Making a Gourd Dish and Gourd Strainer. prod. 1969; 5.5 min .
. Noanama -- Making a Pot Used as House Decoration. prod. 1969; 18,5 min.
- Noanamii -- Prcparation or an Unfermented Maize Drink, prod. 1969; 5 min.
- Coflm - Making a Blowgun. prod. 1970; 16 min.
- Cofan - Making a Spear. prod. 1970; 5,5 min.
- Cofan - Manioc Processing. prod. 1970; 7 min.
- Cotan - Plaiting a Manioc Press .,lipiti", prod. 1970; 6 min.
- Tucuna - Making Bark Cloth. prod. 1970; 6 min.
- Witolo- Manioc Processing, prod. 1970; 7 min.
- Witoto - Plainting a Manioc Press "tipiti", prod. 1970; 7 min .
. Collm - Making a Cooking Pol. prod. 1971; 9 min.
- coam - Making a Necklace from Peecari Teeth. prod. 197 J ; 4.5 min.
- Cotan - Preparation orthe Stimulant Drink .,yoko". prod. 1971; 3 min.
- Embera - Making a Blowgun and Application of Poison to the Dart, prod. 1971; 19.5 min.
- Noanam{\ - I':xlracling Juice from Sugar Cane, prod. 1971; 7 min.
- Shuara (.livaro) - Fishing with Drugs (Root of..barbasco'"). prod. 1971: 6,5 min.
250
- Shuara (Jivaro) - Making a Cooking Pot. prod. 1971: ł2.5 min.
- Shuara (J ivaro) - Making a Feather Headdress, prod. 1971: 9 min.
- Shuara (Jivaro) - Making a Musical Bow, prod. 1971: 5 min.
Marius= Kairski.
KONFERENCJA
Janus= .Jaskulski
..LUDY TUBYLCZE - WYMIARY PARTNERSTWA"
WARSZAWA.14-l5.05.1999
W ramach "Dni kultury ludów tubylczych świata" (14-16 maja 1999). /Organizowanych
w Warszawie przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego
oraz Koło Naukowe KEiAK UW odbyła się konleren~ja poświęcona problcmatycc obccnej sytuacji oraz przyszłości rdzennych mieszkańców poszczególnych kontyncntÓw.
Godny uwagi jest fakt, iż pomysłodawcami. a zarazem głównymi realizatorami tcgoż przedsięwzięcia byli Jarosław Derlicki i Wojcicch Lipiński - studenci KEiAK UW. Udało im się zdobyć wsparcie finansowe w Radzie Konsultacyjnej ds. Studcnckicgo Ruchu Naukowego UW.
Fundacji im. S. Batorego. Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministcrstwa Kultury i Sztuki.
W czynnościach organizacyjnych pomogły Instytut Archeologii i Etnologii PAN oraz Galeria
..Zachęta". Państwowe Muzeum Etnograticzne w Warszawic u/yczylo sali. w której odbywała się
konferencja.
Podczas dwudniowych obrad 21 prelegentów zaprczcntowało swoje spostrzc/cnia i wyniki
badań w 9 sesjach tematycznych.
Obrady otworzyłjcden z organizatorów konferencji. Jarosław Derlicki. 1'0 krótkim powitaniu
gości poprosił o poprowadzenie pierwsz~j części obrad prof dr. hab. Lcszka Mroza (KEiAK
UW) . .lako obszerne wprowadzenie w problematykę tubylczości planowano dwa wystąpienia:
prof. dr. hab. S. Szynkiewicza (JAiE PAN) oraz mgr. P. Trzcińskiego (IS UW). Ze względu
na nieobecność drugiego z wymienionych refcrcntów słowo wstępne wygłosił prof. L. Mróz.
stawiąjąc szereg pytaI1 roboczych dotyczących kryteriów jakie mają wyznaczać pojęcie tubylczości oraz możliwości i zakres jego stosowania. Problematykę tę kontynuował w swoim wystąpieniu prof. Sławoj Szynkiewiez wskazując m.in. na powiązania i różnice między ruchami ludów
tubylczych oraz ruchami chłopskimi. które stawiają za cel walkę o swoje prawa oraz na próby
pozytywnych dzialaI1 na rzecz ludów tubylczycb. które w specyficznych sytuacjach mogą stać się
przyczyną degradacji kulturowej i fizycznej społeczności.
Kolejna sesja poświęcona została ludom Australii i Oceanii. Prowadzenie dalszego loku obrad
zostało przekazane dr. hab. R. Vorbrichowi (IEiAK UAM). Pierwszy glos zabrał dr Wojciech
Bęben (KEiAK UW). Na początku wystąpienia postawił pytanie: czy w ogólc mo/na obecnie
mówić o istnieniu prawa zwycząjowego oraz jakie trudności wynikają I. konfrontacji praw zwycząjowych z prawcm państwowym') Następnie autor przedstawił sytuację w jakiej znalazło się
prawo zwycząiowe spoleezności tubylczych z Nowej Gwinei oraz Aborygen<"lw australijskich.
Współczesna sytuacja ctniczno-kulturowa Polinezyjczyków z Polinezji Francuskicj była przedmiotem rozważań Rocha Jakuba Olearskiego (IEiAK UAM). Po obszernym zarysie historycznym
spokczności. autor przedstawił swoje spostrzeżenia z badaI1lerenowych.
Pierwszy dzień obrad został zakończony wystąpieniem dwóch prelegentów w ramach sesji
afrykaI1skiej. Ogólny zarys problematyki ludów rdzennych na kontynencie afrykańskim zaprezentował dr Maciej Ząbek (Instytut Krajów Rozwijających si~ UW). Uwypuklił on kwestię marginaliz.acji spoleczności tubylczych. Kontynuację rozważań zaprezentowanych przcz dr. M. Ząhka stanowiło wystąpienie dr. hab. Ryszarda Vorbrieha. Autor opisał obecną sytuacj~ grupy Kirdi
z Północnego Kamerunu częstokroć odwołując się do przcmian etnicznych. jakic zachodziły
na omawianym obszarze w przeszłości. Na takim tle omówił rolę rozwijąiąccgo się ruchu Kirditude oraz trudności na jakie napotykąjąjego przedstawiciele wc współczesnym Kamerunie.
W drugim dniu konfercncji rolę prowadzącego ponownie objąl prof. L Mróz.
251
Planowany harmonogram dnia został zmieniony ze względu na wystąpienie mgr. Pawła
TrzcińsJ..icgo (IS UW). Przedstawione przez niego rozważania nad problemem tubylczości jako
idcologii i ohiekcie prawa stanowiły uzupełnienie dyskusji przeprowadzonych poprzedniego dnia.
Kolejna prclegentka. mgr Joanna I.ewicka (PSPI) omawiala charakter i przebieg indiańskiego
Świ,,:tego hicgu na rzeC/. ziemi i życia. Duchowy charakter tego cyklicznego wydarzcnia sprawił,
iż jest ono traklOl~anc jako jeden 7.elementów bt;dących wyrazem panindiańskości na obszarze
Ameryki Północnej. Nast,,:pne wystąpienie dotyczyło Indian Równin - Crow. Przemysław Bartus7.ek (PSPI) starał sit; zilustrować dzisicjsze problemy z jakimi borykają się Crow w odniesieniu
do szeroko prz.edstawionych dziejów grupy.
Sesi.; poświycoll<\ Ameryce Poludniowcj rozpocząl dr Mariusz Kairski (IEiAK UAM). Oma\\iając prohlematyk,,: grup żyjących w izolacji kulturowej na obszarze Amazonii poruszył m.in.
kwesti.,: hraku idei. które przedstawiałyby wizję rozwoju grup izolowanych oraz zerwania transmisji kułturowcj w owych grupach. którc zetknęły się ze ..światem zewnt;trznym". Nawiązując
do poprzednika dr Marek Wolodźko (IS AR, Olsztyn) skoncentrował się na działalności prozelitycznej \~śród spo!cczności zamieszkujących Amazonię.
Podczas dwóch kolejnych prezentacji mgr Alicja Pasek (ILiAK UAM) oraz mgr Ewa Prądzyńska (Muzcum Narodowc \\. Szczecinie) przedstawiły aktualną sytuację etnokulturową Indian
Kofan zc wschodnicgo Ekwadoru oraz zarys dzialalności misyjnej w tej grupie prowadzonej
przez czlonkliw Summa Institutc of Languages.
Prowadzcnic ohrad dmich sc~ji azjatyckich przcjął dr M. Kairski. Problematykę łudów tubylczych w Indiach podj<\ł w swoim wystąpicniu dr Dagnoslaw Demski (IEiAK PAN). Glównym
\\ątkiem wypowicdzi hyło ukazanic różnic i cech wspólnych ludności plemiennej i chłopskiej
na przykładzic grupy Warli z indyjskicgo stanu Maharasztra. Następny zabral głos mgr Przemysław Hinca (ILiAK UAM). Rdercnt omówil trudności jakie napotykają plemienne społeczności
pastcrskic na ohszarze Ilimaląjów indyjskich w odniesieniu do sytuacji zaistniałej po tragicznym
trzt;sieniu ziemi w północnej cz..,:ści stanu Uttar Pradesh. Pracownik poznańskiego oddziału
IEiAK PAN. mgr Rafał Bcsztcrda. ząiął się obrazem współczesnych zmian wśród Kanaurów
ze stanu flimachal Pradesh. Prohlem rozpatrywany był w odniesieniu do zmian gospodarczych.
które staly się hodh:cm do wiciu przeohrażeń społecznych z.aistniałych w omawianej grupie.
Druga sesja azjatycka w główncj mierze dotyczyła obecnej sytuacji uchodźców tybetańskich
w Indiach. Organizacj;; i funkcjonowanie osiedli uchodźstwa tybetańskiego w indyjskich Himalajach om(miła mgr Anna Urhariska (fAiEK PAN). Swoją wypowiedź poparła nąinowszymi
danymi statystycznymi oraz własnymi obserwacjami z tegorocznych badań terenowych. W wystąpieniu Agnieszki Oleśkowicz-I'opicl (IEiAK UAM) poruszona została kwestia postrzegania
zachodniego stylu i.ycia \\śród mlodcgo pokolenia Tybetańczyków pozostających na uchodźstwie
w Indiach.
Scsja dotycząca ohsl.aró\\· Syhcrii i Arktyki. obejmująca cztery wystąpienia. kończyła dwudniowe ohrad~. Ogólną sytuacj.,: elnokulturową poszczególnych ludów Arktyki zamieszkujących
Europ,,:. Azj;; oraz oha kontyncnty Ameryki zaprezentował dr Piotr Klatkowski (IEiAK UAM).
rematyka zawt;i.ona już tylko do jedncj społeczności była kontynuowana przez prof. dr hab. Ewę
Nowicką (IS UW). Na prl.ykladzie Koriaków autorka przedstawiła kształtowanie się elementów
tożsamości etnicl.l1cj w konfrontacji l. postrzeganiem ich przez społeczności sąsiadujące, takie jak
Itelmcni luh h\enkowie. Kolejny prelegent Lukas/. Smyrski (KEiAK UW) przeprowadził zwięzłą analizę proccsu kształtowania się tożsamości na obszarze południowej Syberii. Natomiast
Wojciech Lipiński (KFiAK UW) omówił problcmy stojące przed stowarzyszeniem Małych Ludów Północy. tworzonym przcz. 26 grup zamieszkujących Jakucję.
Konli;rcncję z.akoliczył Jarosław Derlicki dziękując uczestnikom obrad. Zaznaczył, iż podczas
dyskusji nic zdołano zdcłiniować określeń ..tubyłezość" czy "rdzenność". ałe zdano sprawę
z wiciu terminologicznych nicjasności. W perspektywie wielu wystąpień okazało się. iż problematyka tub~ łezości I.rói.nicowana jest regionalnie. bowiem każdy prelegent przedstawiał ją uwypuklając odmienne krytcria. Podsumowując obrady .I. Dcrlicki stwierdził, ił. kwestię tubylczości
powinno si;; odnosić indywidualnie do każdej społeczności z osobna.
Atutem tego spotkania była możliwość zapoznania się z temalyką prac prowadzonych w różnych ośrodkach antropologicznych w kraju. Należy zatem mieć nadzi<:ję. ż.: konf.:rencj.: o podobnym charakterze będą się odbywały cyklicznie, co zapewn.: przyspi.:szy wymianę doświadczeń w środowisku etnologów zaangażowanych w problematykę ludności tuhylcz.:j różnych
regionów świata.
l)r~('myslaH'
!linea
KATEDRA ETNOGRAFII/ANTROPOLOGII
UNIWERSYTETU W SANKT
PETERSBURGU - WAŻNY OŚRODEK KSZTALCENIA ETNOLOGÓW W ROSJI
W roku ł964. kiedy po raz picrwszy przyjechałem do ZSRR i dotarłem do ówczesnego Leningradu, nie było tam uniwersyteckiej kat.:dry etnografii. Krótki wyjazd z rami.:nia Instytutu
Etnologii i Antropologii Kulturow.:.i UAM do S. Petershurga \V dniach 10-17 cz.:rwea 1999 roku.
drugi mój pobyt w tym mieście. znalazł jUl. oparcie w działająecj na tamtejszym uniw.:rsytecie
Katedrze. Za pomoc i zainteresowanie dziękuję kierownikowi Kat.:dry pror. A. W. Ciadło oraz
prof W. J. Gusiewowi. Uzyskałem nic tylko możliwość zapomania sit; z nie znanym mi dotąd
ośrodkiem etnologicznym. Przekonałem się, Ż.: na terenie. na którym dotąd wi.vano uprawianie
etnologii raczej z instytutami Akademii Nauk, pojawi/o się siln.: dąż.enie do umocnienia i rozszerzenia dzialnlności i liczby uniwersyteckich katedr etnologii/etnogralii.
Innym. nieznanym mi
dotąd elementem w obrazie etnologii w Federacji Rosyjskiej. jesl li/ialalność Slowarzyszenia
Etnograf(l\\' i Antropologów Rosji (Assocjacija etnografo\\ i antropologow Rossii). utworzonego
w roku 1991. przełamująecgo hariery instytucjonalne dziel,\ee etnograli')\\; i tWllr/ącego możliwości dyskusji. m.in. nad rozwojem uniwersyteckiego kształcenia etnograli'm.
Przez długi okres na ogromnej przestrzeni Związku Radzieckiego pracowaly jedynie d\\a
uniwersyteckie ośrodki etnograficzne. Były to Katedra Etnografii I Jniwc:rsyldu Moskiewskiego.
którą przez długi okres kierował S. J\. Tokariew. zastąpiony póiniej przez Ci. Markowa i W Pimiellowa oraz Z<iklad Etnografii Uniwersytetu w Tbilisi. którego załoiycidem
i widoletnim
kierownikiem był G. Czitaja. Obydwa te ośrodki przygotowywały etnograli.iw w ramach specjalizacji na Wydziale Historycznym: w Thilisi bylo to studium archeologii. etnogralii i historii sztuki.
na którym speejalizaej<; w zakresie etnografii wyhierano po lrzecim roku studiów. Jakiż kontrast
z sytuacją w Polsce z jej licznymi. od dawna. katedrami i instytutami etnologio.nymi. Na wielu
innych uniwersytetach w ZSRR wykladano etnogratit; jedynie jako naukt; ponlOcnicz'l historii.
koncentrując sit; przede wszystkim na historii spokczelistwa pierwotnego. I~rak etnografów
z wykształceniem spccjalistycznym.
dotkli\\y \V republikach z.\\i'Vkowych. uz.upcłniano doksztaleąiąc glównie historyków i filologów na aspiranturach \\ ośrodkach Akademii Nauk. najcht;tniej w Moskwie i Leningradzie.
Katedra Etnografii i Antropologii na Uniwersytcei.: w Leningradzie powstała w roku 1968.
W historii Uniwersytetu poprzedzały ją wykłady z etnologii L. J. Szternherga. W. Ci. Bogomza
iD. K. Zielenina ... prywatnego" docenta na Uniwersytecie jeszcze sprz.eJ I wojny światowej.
Uniwersyteckie kszlałeenie etnogratiiw przerwano jednakże w Leningradzie na pocz'ltku lal 50.
Wznowienie studiów etnograficznych i utworzenie Katedry "tnogralii w roku 1968 hylo dz.idem
Rudol f'a rerdynandowicza !tsa ( 1928-1990).
Tragiczne było dziecir'lstwo tego uczonego. Urodził sit; w rodzinie estor'lskiego emigranta politycznego z ówczesnej Estonii. który w ZSRR kierował powiall)w,\ Cl.c-Ka. W roku 1937 rodzice jego zostali areszlowani: ojciec rozstrzelany. a matka osad/Ona \\ ohozie. Rudolf' wraz z hratem zostali wziyci do domu dziecka. W roku ł 944. ściągnit;ty z domu dziecka. staie sit; słuchaczem kursów aktywu komsomolskiego przy Komitecie Centralnym KOlllunistyuncj Partii Estonii. organizowanych pod Leningradem. St'ld /Ostał skierowany do zajt;tego przo Armit; Czerwoną Tallina. w którym tworzy szkolne organizacje komsomolskie. Oddclegowany na studia uniwersyteckie do Leningradu. specjalizuje się w historii Chin i innych kraj\lI\ Dalekiego Wschodu
na Wydz.iale Wschodnim.
253
1'0 zakOliC/ćniu studió\\ nic wyjeżdża, jak inni z jego roku, do Chin. Przeszkadza
pochodzenie, jest przecież synćll1 ..\\Toga ludu'". Nie pomaga list napisany
do Stalina. Jak sobie radził,
wc wszystkidl
tych latach. ze stosunkiem
do rodziców?
Ostatecznie
znajduje pracę w bibliotece
Wydzialu Wschodniego
Uniwasytctu.
W roku 1952 przyj<;ty został na aspiranturę
w Instytucie Etnogratii
AN ZSRR. po jej zakończeniu staje si~ jego pracownikiem.
W roku 1968 zatrudniony
został na Uniwersytecie,
gdzie na
pustym micjscu tworzy Katcdrę, zresztą z poparciem
J. Bromkja,
wówczas dyrektora
Instytutu
Etnografii
AN ZSRR. Związków
z Instytutem
jednak
nie przerywa
i w roku 1983 powołany
zostaje dodatkowo
na kierownika jego Oddziału w Leningradzie.
Ważnym kićrunkiem
zainteresowań
naukowych
R. F. ltsa był Daleki Wschód. Z tego zakresu
publikuje cal y szćreg artykułów oraz książkę /fistoria etnic=na poIlIdnia Wschodniej A:ji, Leningrad 1972. Kierl)\\'anie
Katedrą i dydaktyka
uniwersytecka
zwraca uwagę uczonego
na teori~
i metodyk~
etnografii.
Przygotowuje
"IJrowad:enie do etnografii, wydane w Leningradzie
\\ roku 1974 i 1990. Byl ponadto autorem wielu prac popularnonaukowych
i. rzecz raczej wyjątkowa. utworów z z.akrcsu literatury pi~kncj. nasyconych
informacjami
historycznymi
i etnografieznymi.
I'rzedst<l\\'ienie
tak stosunkowo
obszernej
informacji o życiu R. F. ltsa znajduje uzasadnienie
nic tylko w jcgo tragicznym
łosic, z.reszt,! dzielonym
z wieloma z jego pokoknia
w ZSRR. Związam: jest ponadto z jcgo znaczeniem
w środowisku
etnologicznym
S. Petersburga,
w którym
nadal silny jest kult tego uczonego.
A. W. Cladło, następca R. F. ltsa na stanowisku
kierownika
Katedry. napisał "Autorytet
R. F. Itsa jako badacza. a także jako organizatora
działalności
nauko\\ej, był w latach 80. praktycznie
absolutny"
(A. W. Gadlo. Etnograf K jubilieju Rudolfa
Fierdil/atldml'ic=a Itsa ... Sankt Pictierburgskij
Uniwiersitiet"'
ł 998. nr 20, s. ł I).
Od roku 1992 Katedr'l Ftnogralii
A. W. ('aLlło. spćcjalista
\\ zakrcsic
i Antropologii
Uniwersytetu
ćtnologii
Kaukazu.
Katedra
w S. Petersburgu
zatrudnia obecnie
kieruje prof
siedmiu pra-
cO\\ników na pelnych dalach i kilku innych na cz\=ściowych.
Na studiach dziennych,
wieczoro\\ych i zaounych
kvtalci
si~ ok. IW studentów,
studiujących
pięć, a na studiach wieczorowych
i zaoc.mych
vcść
lat. Program studiów ohejmuje
dużą liczbę obowiązkowych
zaj\=ć. nie tyko
l. zakrćsll
ctnogralii!ctnologii
ale również dyscyplin
pokrewnych
(li.llklorystyki,
socjologii,
psychologii.
lingwistyki)
i tradycyjnie
związanych
z etnologią.
takich jak antropologia
fizyczna.
Przedmioty ćtnologiunć
to. poza" Wprowadzeniem
do etnografii".
także kursy etnografii
kontynentalnej i regionalncj.
historii dnogralii
krajowej i zagranicznej.
sztuki ludowej, z metod badali
tcre\ll)\\'~ch.
rozbudowanc
I.aj~cia ze hódloznawstwa
etnograticz.nego.
w tym z archiwistyki
i nllućalnictwa
dnografieznego.
sćminaria.
Ostatnio.
tytulem
eksperymentu,
wprowadzono
przedmiot
.. Melody kombinatoryczne
i statystyczne
w etnogralii".
Obowiązują
praktyki
micsięcznć po kai.dym roku studi{)\v, zarówno (acnowe,
jak i muzealne.
W ramach Wydziału Historycznego. którego cz~ści'ljćst
Katedra. prowadzona
jest takż.e aspirantunL
kończąca
niem stopnia kandydata
nauk (pięć micjsc dla etnograf{)w),
a także "doktorantura",
na uzyskanie
stopnia
doktora
nauk. stanowiącego
odpowiednik
naszej
się uzyskapozwalająca
habilitacji.
Katedra, podohnić jak cały Uniwersytet.
pracuje w trudnych warunkach
lokalowych
(niedostakk pomieszczdl
i potrzehy
remontowc)
oraz braku środków
linansowych.
Wynagrodzenia
pracO\\I1ikó\\ i stypcndia sludent{)\\· są bardzo niskie. a obciążenia
dydaktycz.ne
kadry nauczającej
kilkakrotnić
wyi.s!.ć od obowiązujących
na naszych
uniwasytelach.
Mimo trudności.
dzięki
zdohy\\ariym
grantom
badawczym,
udaje
się utrzymać
praktyki
terenowe
obowiązujące
po pierl'sz.) m. drugim
i trzccim
roku studiów.
W przeszłości
praktyki
te prowadzone
były
w różnych micjscach da\\nego ZSRR Dzisiaj, ze względu na koszty i odczuwane
tendencje separatystyczne.
koncentruj'l
się \\ pMnocno-zachodniej
Ro~ii. a w szczególności
w obwodzie
leningradzkim (taka na/wa nadal obO\\i<v.uje) i w pskowskim.
Po praktykach
każdego roku organizo\\ane S'l kon!'crcncje
terenowych.
Możliwości
uczycieli
aspirant{)\\
i poziom
uniwersyteckich,
pracy
i studentów.
Katedry
ale równicż
\\ środ()\\ isku. W tym zakn:sie
Katedra
służące
określone
zasohami
Unogratii
prezentacji
i ocenie
są nic tylko jakością
kadrowymi
i wartością
i Antropologii
materiałów
z badań
i zaangażowaniem
materiałów
\\ S. Petcrsburgu
na-
naukowych
nie ma sobie
254
równych w Rosji. Na wykłady zapraszani są na Uniwersytet pracownicy Muzeum Antropologii
i Elnogral1i im. Piotra Wielkiego, oddzielonego w roku 1992 od Instytutu Etnologii i Antropologii
im. Miklucho-Makłaja Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie oraz Rosyjskiego Muzeum EtnogralIcznego. znanego ze starych i bogatych zbiorów muzealnych. Tu znąjduje się bezcenne archiwum Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz wielkie biblioteki. Warunki dzialałności
naukowej i dydaktycznej. tworzone przez środowisko. są lepsze niż w jakimkolwiek innym mieście.
Dzisiaj w Federacji Rosyjskiej. obok katedr etnologii w S. Petersburgu i Moskwie. etnologów
kształcą uniwersytety w Omsku, Kazaniu i Jekaterynburgu. Powołanie katedr i studiów ctnologicznych przygotowują uniwersytety w Rostowie i Eliście. Uniwersyteckie kształcenie etnologów
stało się przedmiotem konferencji specjalnie w tym celu organiz.owanych (m.in. kontcrencja
..Etnogratia a kształcenie etnograficzne" w roku 1998 na Uniwersytecie w S. Petersburgu). dyskusji na zjazdach Stowarzyszenia Etnografów i Antropologów Ro~ji oraz artykulów (por. choćby
A. Eltimowa. The Stale of the Discipline in Russia. Interviews with Russian .·Inthrop%gists .
.,Ameriean Anthropologist" t. 99 (4). 1997, oraz L. G. Alieksandrienkowa. Opyt priepodawanija
etnografii Amieriki ... Etnograticzeskoje obozrienije" 1999, J). Rozwój etnologii uniwersyteckiej
odbywa się bez wzgłędu na poszerzanie się zakresu oddziaływania innych nauk społecznych.
takich jak socjologia i. dość nieoczekiwanie, kulturologia. zajmuj<tca miejsce zwalniane przez
tilozotię marksistowską. naukowy komunizm i historię Partii Komunistycznej oraz korzystająca
z kadr likwidowanych dyscyplin. Wzrost liczby katedr etnologii stal się moiJiwy dzięki przede
wszystkim osłabieniu administracyjnego kierowania nauk<t i szerszcj autonomii uniwersyteckiej.
sprzyjających rozluźnieniu relacji między liczbą miejsc na studiach a zakładaną liczbą miejsc
pracy. Uniwersytety skłonne są w tej sytuacji odpowiadać na potrzeby środowisk lokalnych
i młodzieży starąiącej się na studia. Popularność etnologii z kolei bierze się z poszerzcnia jej
zakresu. Z dyscypliny stanowiącej przcz wiele dziesięcioleci nauk.,: pomocnicz'l historii przekształciła się. w wyniku starań etnologów rosyjskich i oddziaływań zachodnich, w dyscyplinę
o różnych orientacjach teoretycznych. uczestniczącą w rozwiązywaniu złoi.onych problcmów
społeczno-kulturowych
i politycznych. S. Czeszko, redaktor czasopisma ..Etnograticzeskoje
obozrienije". stwicrdził: ..Pierwszą rzeczą. która powinna zostać wprowadzona, to więcej katedr
antropologii na uniwersytetach w całym kraju" (A Elfimow. op. cit .. s. 780).
7.hiRl1iewJasiewic::
KULT GÓRY KAlLAS I JEZIORA MANASAROWAR.
WYBRANE ZAGADNIENIA Z BADAŃ WYł'RA WY ETNOLOCiICZNE.I ..KAILAS'98"
Wyprawa etnologiczna .,Kailas·98" została przygotowana przez Annę Urbańsk<t z Pracowni
Etnologii Instytutu Archeologii i Etnołogii Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu oraz
przez studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii KulturOlvej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Cclem wyprawy było zebranie materiałów do kilku tematów Iwi<tzanych
z kultem mit:isca. kulturą tybetańską oraz współczesnymi przemianami w diasporach tybctańskich na terenic Himaląjów.
Wyprawa trwała od 26 lipca 1998 do 17 lutego 1999 roku. Pełny udział w niej wzięły cztery
osoby: Anna LJrbatiska (opiekun grupy), Agnieszka Oleśkowicz-I'opiel.
Ałona Susłowa oraz
Dariusz Sowul (od 26 września). Ponadto dwóch studentów. Wojciech Choros7.ewski i Marcin
Wawrzyniak. przez dwa miesiące (październik. listopad 1998 roku) przeprowadzali badania jako
grupa samodzielna. Badania mialy charakter sondażowy. zostały przeprowadzone w następujących mi<-:iscach: Dharamsała - McLeod Ganj w Himachal Pradesh (Indie). Leh i Choglamsar
w Ladakh (stan Jammu & Kashmir. Indie). dolina Kathmandu (Nepal). rejon Kailas - Manasarovar w Ngari (Tybet Zachodni). okolice Lhasy w Tsang eryhet Centralny). dolina Yarlung (1')'-
255
bet Centralny). Darjeeling w Zachodnim Bengalu (Indie), okolice Gangtok we Wschodnim Sikkimie. Rabangla w Zachodnim Sikkimie (Indie). Ponadto grupa odwiedziła takie miejsca związane z tybetańsk'l i buddyjską kulturą, jak: Bhodgaya. Varanasi i Sarnath (stan Bihar, Indie) oraz
Lumbini i Pokhara (Ncpal).
Materialy zebrano do następujących tematów: kult miejsca i zjawisko pielgrzymowania
\V kulturze tybetańskiej
zc szczególnym uwzględnieniem góry Kailas i jeziora Manasarovar
w zachodnim Tyhccie: wply\',' kultury euro-amcrykańskiej na mlode pokolenie Tybetańczyków
na uchodJ.stwie i ich wyobrażenia o zachodnim stylu życia: turyści zachodni w Himalajach
i Tybecie: obozy uchodźstwa tybetańskiego w Himaląjach - organizacja, funkcjonowanie i problemy współczesne: obecna kondycja świątyń buddyjskich w Tybecie: problemy społeczno kulturowe zwi,vane z sinizacją Tybetu.
Cele wyprawy zostały osiągnięte. Zebrano znaczącą ilość materiałów niezbędnych do dalszych prac gabinetowych. które zaowocują zapewne szeregiem artykułów etnologicznych oraz
pracami magisterskimi studentów, a także opracowaniem monograticznym. Na zgromadzony
material skladają się wywiady kwestionariuszowe i rozmowy (prowadzone były po angielsku.
jeśli rozmówca wladał tym językiem. lub za pośrednictwem tłumacza angielsko-tybetańskiego),
notatki z obserwacji. kwerendy w bibliotekach i archiwach (Biblioteka Rządu Tybetańskiego
na Uchod/.stwic. Archiwum Tibetan Refugee Camp I'.' Choglamsar - Ladakh. Biblioteka Centre
for Nepalese and Asian Studies w Kirtipur - Nepal, Biblioteka Triphuvan University w Kirtipur
- Nepal. Archiwum Tibet House w Kathmandu - Nepal. Archiwum Tibetan Handicraft Centre
\\. Lalitpur - Nepal. Archiwum Tibetan Youth Club w Darjeeling - Indie. Archiwum Tibetan
Settlement w Rabangli - Indie). wreszcie tilmy i przeźrocza. Zebrano również dużą ilość materiałów drukowanych lokalnie i rozprowadzanych w diasporze tybetańskiej. Przy okazji przepro\\adzania badań na określone tematy, zebrano wiele informacji dotyczących zagadnień pokrewnych.
W tym omówicniu zasygnalizuję jeden z tematów, a mianowicie: kult Góry Kailas i Jeziora
Manasarowar. Wywiady na temat kultu miejsca. prowadziłam w Tibetan Refugee Centre w Choglamsar i wśród Tybetańczyków z tzw. społeczności rozproszonej w Leh - Ladakh, w Tibetan
Handicraft Centre w Lalitpur - Nepal. w rejonie Góry Kailas (tyb. Kang Rimpocze) i Jeziora
ManasarO\var (tyb. Tso Mapham) - Tybet, w Tibetan Refugee Centre w Darjeeling - Indie,
\\ Gangtok i w Tibetan Settlement w Rabangli - Sikkim.
Wyprawa zakończyła się w lutym 1999 roku, materialy są w trakcie opracowywania. Już teraz można stwierdzić. że konieczne są kolejne. pogłębione badania dotyczące kuhu Kang Rimpocze i Tso Mapham. szczególnie w okresie szczytu pielgrzymkowego. tj. w mąiu - czerwcu dla
TybctańCl.yków OT<lI IV sierpniu - wrześniu dla Hindusów. W 1998 roku. ze względu na tragiczne IV skutkach lawiny błotne. które pochłonęły ponad trzysta ofiar. w tym większość indyjskich
pielgrzymów, nic bylo mi dane uczestniczyć w hinduskiej yalrze (pielgrzymce). Le względu
na okoliczności władze indyjskie przerwały pielgrzymkę. Dotarłam do góry 19 października,
w okresie, kiedy już tylko pojedynczy Tybetańczycy odbywali khorę (okrążanie świętego miejsca). spiesząc się przed nadejściem zimowych opadów śniegu. Udało się szczęśliwie przejść trasę
wokół góry tuż przcd opadami śniegu.
Góra Kailas (6714 m n.p.m.). po tybetańsku zwana Kang Rimpocze (Śnieżny KI"inot), znajduje się w południowo - zachodnim Tybecie, w prowincji Ngari, na terenie ChiI1skiej Republiki
Ludowej. Na południe od niej rozciąga się Jezioro Manasarowar, po tybetańsku Tso Mapham.
Góra i jezioro należą do naj świętszych miejsc dla hindusów, dżajnistów i Tybetańczyków. zarówno z blin. jak i szkół buddyjskich. Góra Kailas utożsamiana jest z mityczną Górą Meru występującą już w hinduskiej "Vishnu Puranie" 200 lat przed Chr.. której korzenie sięgają tradycji
sumeryjskiej. Meru tu serce azjatyckiej kosmologii religijnej. to centrum świata, a-r:ismundi.
pępek ziemi. miejsce. w którym powstał świat i uporządkował się chaos. Mityczny obraz Meru
przedsta\\ia górę zakorzenioną w siódmym piekle. a sięgającą najwyżej położonego nieba. Cztery t\\'arzc góry. to Cltery strony świata, każdej przypisany jest odpowiedni element, kamień,
i:ywiol. kolor. zwiem;. Utożsamienie góry Kailas z Meru występuje już w eposie Ramajana.
Hinduska tradycja sięga więc dwóch tysięcy lat, a oddawanie czci temu miejscu i odbywanie doń
256
pielgrzymek,· zwanych yatra, znane jest od około tysiąca lat. Kailas dla hindusów to siedziba
tron boga Śiwy - Niszczyciela i Retormatara. Śiwa wyobrażany jcst jako siedzący na szczycic
w pozycji lotosu, nagi, medytujący, którego ciało pokryte jest popiołem. Ukazywany jest również w mniej surowej formie ze swą małżonką Parwati, siedzącą mu na kolanie. Wich: legend
opowiada a przybywaniu bóstw do tego wlaśnie miejsca, by złożyć hold Siwie lub uczestniczyć
w uroczystości, np. w weselu Siwy z Parwati. Góra Kailas. nazywana w literaturze "tronem bogów", "pępkiem świata", to miejsce. w którym bóstwo przybiera ziemską fi.lnnę w postaci góry.
Także obszar wokół szczytu jest siedzibą bóstw. świętym miejscem.
Indyjska tradycja pielgrzymowania do góry Kailas związana jest z fllktem traktowania Himaląjów w całości jako miejsca naznaczonego przez bóstwa i duchy. Kailas. ze względu na swe
mitologiczne odniesienia - tron Śiwy - jest w tym przypadku miejscem najważniejszym. nąjświętszym. Potęguje to niedostępność terenu. surowość klimatu i nictypowy kształt szczytu.
Podstawa góry znajduje się na wysokości około 4700 do 5200 m n.p.m .. gdzic ciśnienie spada
średnio do 510 hPa. a temperatura we wrześniu moż.e spaść do minus 20 oC w nocy. Góra ma
kształt kopulasty. z charakterystycznym. już z daleka widocznym jkbelll na południowej ścianie
i poziomym trawersem mniej więcej na wysokości 6000 m n.p.m. Szczyt zawsze jest ośnieżony
i góruje nad równą granią pasma Gang Tise Shan. Wielu hindusów pielgrzymuje do innych górskich sanktuariów. takich jak Badrinath, Kedamath. Gangotri. Yamunotri. Amamath, czy Vaishnodevi. Jednakże pielgrzymka do Kailas ma zupełnie inny charakter. Różni ją sposób przygotowania do niej. czas trwania. trasa oraz miejsce (Tybet). Ta yatra trwa 32 dni z Delhi do góry
i z powrotem, z czego 24 dni to ciężki trekking przez Himalaje. Nąjważnicjszym punktem są
dwie parikramy, czyli okrążenie świętego miejsca. Pierwszą z nich wykonuje się wokół góry.
a drugą wokół Jeziora Manasarowar. Pielgrzymi podążają w kierunku zgodnym z ruchem wska·
zówek zegara. Parikrwnę wokół jeziora kończy rytualna kąpiel w jego wodach. Wcdług Icgendy
nazwa jeziora pochodzi od umysłu Brahmy (monas), który stworzył jezioro zc swej myśli.
Obecnie, tzn. w cz.asach okupacji Tybetu przez Chiny. indyjska tradycja pielgrzymowania
do Kailas została bardzo mocno ograniczona z przyczyn politycznych. Rząd chiilski zezwala
na zaledwie trzystu pięćdziesięciu pielgrzymów indyjskich rocznie. przy kilkusetmilionowej
populacji wyznawców sziwaizmu. Procedura wyboru pielgrzymów jest bardzo długa i kosztO\\"·
na. Hindusi mąją prawo przekroczyć granicę chiilską tylko w jednym punkcie i w określonej
porze roku. w zorganizowanej grupie. Trasa wiedzie z Delhi do Almory (370 km). pociągiem lub
autobusem. Dalej autobusem przez Dharchulę do Tawaghat. skąd pielgrzymi wyruszają pieszo
przez góry wzdluż granicy indyjsko-nepalski<;i aż do Taklakot w Tybecie. Z Taklakot podje7.dżają ciężarówkami do Darczen, wioski położonej u południowego zbocza Kailas. Najwięcej
grup wyrusza w sierpniu i wrześniu, w czasie nasilonych opadów monsunowych i niebezpiecznych lawin błotnych. Trasa jest więc nie tylko bardzo trudna, ale i nicbezpieczna, czego potwierdzeniem była tragedia 1998 roku. Niestety, władzc chińskie nie zGwalają na przckraczanie granicy \\ innych miejscach. Dawnicj. przed 1959 rokiem, piclgrzymi mogli wkraczać do Tybetu
łatwiejszymi przejściami w Himachal Pradesh i Ladakh. Tcrazjednak przcjścia te są zamknięte.
W związku z ograniczeniami ze strony Chin. co roku \\ kwietniu indyjskic Ministcrstwo Spraw
Zagranicznych ogłasza w telewizji i prasie rozpoczęci c zapisów na piclgrzymkę. Spośród milionów zgłoszeń wylosowywanych jest 350 nazwisk. Kandydaci dzieleni są na grupy 25-35 osobowc. Każda grupa ma swojego opiekuna - oficera przydzielonego przcz. Ministerstwo Spraw /.agranicznych. Następnie kandydaci przechodzą szereg testów i badań medycznych oraz prowadzą
intensywny trening sportowy przygotowujący do długotrwałego wysiłku fizyczncgo w warunkach wysokogórskich. Oprócz dużych wydatków finansowych związanych z pielgrzymką. każdy
musi zapłacić ok% 5 I5 USD za chiilską wize;:z pozwoleniem na wcjścic do Tybetu. Oplata ta
jest prawie dziewięciokrotnie droższa niż kwota którą zapłaciłby Europejczyk za analogiczn)
dokument. Powyższe trudności w znacznej mierze przyczyniąją się do zaniku lak niegdyś po\vszechnej tradycji indyjskiej. jaką byla coroczna pielgrzymka do Kailas iManasarowar.
Wśród pielgrzymów indyjskich są również dżajniści. Święt'l górę naz.ywaj'j gór<j Ashtapada.
Wcdług legendy, jeden zzalożycieli d7.ąjniz.l1lu.Rishabanatha, medytuj'lc pod szczytcm, osiągnąl
tu duchowe wyzwolenie. Wyznawcy Mahawiry traktują więc to micjsce jako jedno z najważniej-
257
szych miejsc piclgrzymkowych i wraz z sziwaistami odbywają parikrwnę zaró,vno wokół góry,
jak i jeziora.
W tradycji tybclarlskiej góra Kailas znana była już w czasach istnienia starożytnego królestwa Szang-Szung w zachodnim Tybecie. Nazywana była Kang Tise i identyfikowano ją z mityczną górą na któnl zst~po\\'ali z nieba królowie i z której po swcj śmierci wstępowali z pollrotem do nieba. Dla Ilymaweów bon - religii stanowiącej synkretyczną formę tradycyjnej
religii tybetailskiej opartej na szamanizmie z buddyzmem. a obecnie traktowaną jako piąta szkoła
buddyzmu tybetańskiego. jest to najświc.;tsza góra Tybetu. siedziba boga Gekho. zwana Górą
Dziewięeiopoziomowej Swastyki (l"ungdruk Gil Tseg), mityczną duszą calego świata. Swastyka.
jeden z naj starszych symboli w dziejach ludzkości. dla wyznawców biin oznacza moc i potęgę.
W mitologii biin góra pw;dst<t\\ianajestjako
krysztalowy c::orlen (stupa).
W XIII wieku n.e .. buddyjska szkola kargyll, silnie związana z tradycją Milarepy. rozwinęła
centra medytacyjne wokół góry Kang Rimpocze i jeziora Tso Mapham. Nasilił się i upowszechnil kult lego obszaru i ruch pielgrzymkowy wśród Tybetańczyków. Pielgrzymowali tutaj nąjsłynniejsi lamowie. jogini. nauczyciele i arystokracja. Do XX wieku w porze od mąja do października rejon rozciągaj'lcy się od Kang Rimpocze do Tso Mapham byl centrum kulturalnym,
religijnym i handlowym na dalekim zachodzie Tybetu. Tu krzyżowały się szlaki handlowe
z Kaszmiru i Ladakhu do centralnego Tybetu i Chin oraz z Mongolii i Kaszgaru do Indii.
Tu przybywali wielc)' jogini. myśliciele i tysiące pielgrzymów. W czasie okupacji chińskiej.
II szczególności podczas Rewolucji Kulturalnej wiele tutejszych świątyń i klasztorów zniszczono. a wicś I)arczcn pr/.cmicni!<l sic; II' upadly. zdcmorali/owany kolchoz. Ruch handlowy zamarl,
a pielgrzymkol\Y jcst na wyginięciu.
Warto dodać. że idea świ.,:tej góry Kailas lIlana jest rÓ\Hlież w ludowych opowiadaniach sikhijskich i kaszmirskich. zapcllne dzi;;ki kontaktom handlowym. jakie mialy miejsce w tym
rc:gionie geogralicznYI1l.
W mitologii lybelUl'lskiej Kang Rimpocze jcst siedzibą. troncm Demczoga (Samwara - NąjI\y;i.sze S/.czc;ście) - bóstwa tanlrycznego. Wszystkie najświętsze góry Tybetu: Kang Rimpocze.
Lapcli, Tsari. Amnye Maczen. są siedzibami Demczoga. ale Kang Rimpoeze jest nąjważniejszą.
CZęSIObóstwo to jest przedstawiane w zjednoczeniu ze swym żeńskim odpowiednikiem Dordżc
Phagmo. Posiada ona swój tron na malym szczycie Tidżung. przy zachodniej ścianie Kang Rimpoczt.:. Góra utożsamiana jcst z męskim aspektem tego bóstwa tantrycznego. a Tso Mapham
zjcgo aspektem ;idlskim. Demczog i I)ordże Phagmo razem symbolizują dualizm współczucia
i mądrości. kt(lry prOl\ ad/.i do duchowcgo oświecenia. Wokól głównego szczytu wyrastąią małe
IIzniesicnia uwa;iane I.a I Ó bogirl adorujących Buddę - Demczoga. Wewnątrz góra jest mandalą
Demezoga zapcinion'l 62 boginiami. Niektórzy rozmówcy uważali. że wnętrze góry wypełnia
II calości sam Demczog.
W Tybecie góry zazwyczaj s'l traktowane jako siedziby bóstw i z nimi utożsamiane. Przykładem mo;ie być góra Al1lnye Maczen w Armio (Tybct pólnocno-wschodni). Jest ona czczona jako
mieszkanie najważniejSIego bóstwa tego regionu, Maczin Pomra. którego mieszkańcy Amdo
uI\ażąją la opiekuna. Specyliczna pozycja gór w religii tybetailskiej związana jest z mitologią
opisująC'l porz11ukowanie świata. /.iemia przytwierdzona jest przez góry. Są one rodzajem czopów powstrzymujących krnąbrne demony. Są rytualnymi sztyletami (phurbas) przekłuwającymi
ziemię. Przytwierdzenie porz(\(lkujc chaos i pozwala kontrolować świat bogów i demonów
I.a pomocą rytualól\. Jeśli owe ..kolki" trzymające ziemię są rozmieszczone w krąjobrazie symetr:-cznie. tworzą mandai;;. a co za tym idzie silne centrum obdarzone mocą czynienia pokoju
i zapewniające bezpieczerlstwo. Najważniejszym przytwierdząjącym sztyletem w postaci góry
jc:st właśnie Kang Rimpocze. ponieważ jest utożsamiane z górą Meru - osią świata. Jego okolicę
interpretuje siy jako elemcnty mandali. Cztery źródła rzek wypływające z czterech stron góry:
Tsangpo. Satledź. Indus i Karnali. potwierdzają symetryczność otoczenia. Góry. przytwierdzając
ziemię. zapobiegaj'l szkodliwym i zaraźliwym działaniom demonów i bóstw. Jednakże w mitologii pochodzenie gór CZystojest Iwiązane z ich cudownym przeniesieniem na obszar Tybetu (legendy dotyczące Kang Rimpoeze. Amnye Machen. Tsipri - poludniowo-wschodnia
część Tybelu centralnego). Dlatego glówny szczyt-tron
bóstwa - aby nie uniósl się ponownie i nie wy-
258
zwolił złej mocy demonów. zazwycząj przytwierdzony jest przez mniejsze "czopy" w postaci
małych szczytów z czterech stron góry. Taka struktura geologiczna pomaga wierzącemu rozpoznać naturalną mandalę i świętą siedzibę boga. Odbywanie pielgrzymki wokół świętego miejsca.
zwane khorq, nie tyłko pełni funkcje typowe dla zjawiska pielgrzymowania. takie jak pokutno ekspiacy.ine. dziękczynne. adorujące itp .. ale również zakreśla obszar mandali - świętego miejsca
- i niejako potwierdza istnienie mistycznych phurb przytwierdząiqcych świętą górę. określąjąc
za każdym razem porządek świata. Czynność ta zapewnia w ten sposób nic tylko uzyskanie lask.
wymazanie win i nagromadzenie zasług na lepsze przyszle życic. ale także utwierdza wierzącego
w przekonaniu. że niszczycielska sila bóstw jest kontrolowana i przekształcana na użytek odprawiającego rytuał.
Z Kang Rimpocze jest związanych wiele opowiadań legendarno - mitycznych wskazujących
na niezwykłość miejsca i jego rangę w geografii religijnej Tybetu. uświycąiąc górę czy to przez
łączenie miejsca z wielkimi postaciami historycznymi lub mitycznymi. czy też przez nadawanie
temu obszarowi lub elementom z jego krąjobrazu cudownych mocy. I tak Kang Rimpocze traktowane jest jako miejsce szczególnie błogosławione przez Buddę Śakjamuniego. który w magiczny sposób miał przylecieć i medytować na szczycie. W buddyjskiej kosmologii tybetańskiej
Kang Rimpoeze jest mandalą. na której szczycie znajduje się pałac Buddy. (ióra więc jest równocześnie pałacem Śakjamuniego. Jedna z legend opowiada. że Budda osobiście naznaczyl
z czterech stron górę. zostawiając odciski stóp. rozkazując przy tym. ahy nikt nic ośmielił się
przekraczać wyznaczonej w ten sposób granicy. wchodząc wyżcj. Istnieje przekonanie. że kto
przekroczy ów trawers. ten rozbudzi gnicw Demczoga. Legenda o odciskach Buddy interpretowana jest również jako cztery kołki przytrzymujące góry w micjscu. W ślad Śakjamuniego przyleciało tu z południa pięciuset arhatów (ascetów. którzy osiągnęli doskonałość). Po zachodniej
stronie szczytu znajduje się miejsce pełne kamiennych kopczyków ulożonych przez pielgrzymów. zwane Polem Pięciuset Bodhisattwów. Tu właśnie mieli medytować i doznać oświecenia.
Po Buddzie medytował tu Padhmasambhawa zwany w Tybecie Guru Rimpoeze. Pozostawił
po sobie odcisk w jaskini. w której przebywał. Najbardziej popułarne legendy zwi'lzanc są z XIwiecznym Milarepą. który mieszkał i medytował w tutejszych jaskiniach. Powszechnie jest znane wśród Tybetańczyków zarówno z Ngari. jak i z Tsang. Kham i Amdo. opowiadanie o rywalizacji między Milarepq - przedstawicielem buddyzmu. a kaplanem hon ~- Naru Blindziu. Wersji
tego opowiadania jest wiele. Przytoczę dwie charaklerystyczne. Pierwsza jesl wersj'l buddyjską.
Rogowic postanowili_ że kto pierwszy zdobędzie szczyt Kang Rimpocze. ten I.ostanie ..właścicielem" góry. a jego religia hędzie dominować. Naru Biind/iu eahl noc wjeżdż.al na swym hębenku nucąc pieśni szamańskie. Kiedy zbliżał się wschód słOliea kapłan był prawic na szczycie.
Wtedy jeden z uczniów Milarepy. widząc to. obudził swego mistrza. hy ten się pospieszy/. gdyż
może przegrać. Wtedy Milarepa ze spokojem dosiadl pierwszego promienia słolica i w jednej
chwili znalazl się na szczycie. Kiedy Naru Bondziu zobaczył nad soh,! zwycięzcę, zapomniał
o zaklęciu. bybenek stracił moc i kapłan zjechał na nim w dół. pozostawiając widoczną do dziś
wielką rysę na południowej ścianie góry. Naru Bondziu hardzo siy póiniej żalił Milarepie. więc
ten ulepił kulkę śniegu i rzueilją ze szczytu w stronę południowo-zachodnią. Powstał w ten sposób maly szczyt. zawsze ośnieżony. który należy do Naru Blindziu. Wersja hlin-po jest nieco
inna. Wyścig wygral Naru Biindziu. To on hył pierwszy na szczycie, gdyż Milarepa zbyt ufal
swym cudownym mocom. Zaspał. a kiedy się obudził było już za póino. Ale wjechał szyhko na
promieniu słońca. a kiedy był blisko wierzchołka oślepi I promieniem kaplana hiin. który wypuściłz ręki swój szamański hybenek. Zszedł. hy go odnalóć. a \I tym e/.asie Milarepa podstępem
zajął jego miejsce. Legenda ta tłumaczy dominację szkoly h.al",t;,1'1I \I rejonie gtH} i jeziora. Zdecydowana większość klasztorów należy do tego odłamu . .Jedyny klas/tor hlin-po to Zutulpuk
Gompa przy wschodniej ścianie Kang Rimpocze. To mityczne wydar/.enie ma równocześnie
potwierdzać zwycięstwo huddyzmu nad starszymi lilrmami religijnymi istniej,!eymi w Tyhecie.
Wicie legend związanych jest także z poszczególnymi elementami krajobra/u naturalnego
na zboczach góry. jak np. ze źródełkami. t/umacz'le ich genezę i specjalnc wlaści\\-ośei.
Wzdłuż trasy pielgrzymkowej wokół góry znajdujq się trzy małe gompy - świ'ltynic będące
jednocześnie mieszkaniami rezydujących tam latem mnichów. (;ompy I.osta!y zbudowane wokól
259
jaskill. naznaczon)ch \\czcśnic:iszą obecnością świętych. joginów lub bodhisattwów. Ciuku
Ciampa. zali ićs/.ona na ~kak. naprzćciw zachodniej ściany Kang Rimpocze oraz Dirapuk Gompa
w północno-zachodnim rogu należą do kargyupy. Po wschodniej stronie znajduje się wspomniana już ZUlulpuk Gompa. Ponadto pod południową ścianą góry są dwie świątynie: Gengta i Silung. Przy Dirapuk i Zutulpuk wybudowano kamienne baraki dla pielgrzymó\v. głównie indyjskich. oraz dla turystów zachodnich. którzy ze względu na rozrzedzone powietrze na tej wysokości nie są w stanic w jćden dzierl. jak w przypadku 1'ybetarlczyków. wykonać kllorę. Zazwyczaj
potr/.ehują trzech. cztćrech dni. Na początku drogi. przy południowo-zachodnim
narożniku. stoi
wysoki larcel/. maszt z flagami modlitewnymi i błogosławionymi szarfami - kIlalami. Według
kgendy. pierwszy larcen.
zniszczony przez Chirlczyków. zostal zbudowany z drzewa. które
wyrosło w centrum świata. na środku wyspy, w centrum jeziora Tso Mapham. Jego symholika
axis 1ll1lndi jest bardzo klarowna. Obecny Wrc:en został postawiony prawdopodobnie na początku lat 90. Tyhctańczycy wicrz~\.jednak. żc ten tarc:::en także pochodzi od święlego drzewa. Każdy
święty maszt na terenie świ~ltyń tybetańskich czy w świętych miejscach jest nawiązaniem
do pierwowlOru spod Kang Rimpocze. Tuż obok znąjduje się kamienny corlen
w kształcie
tunelu. przez który każdy powinien przejść i pozostawić IN nim lub ohok niego swoją starą
odziei. na znak wcjścia w świt;ly ohs/.ar. rozpoczęcia nowego. lepszego życia. Punktem kulminac)jnym kllOlTjcsl momcnt wcjścia na przełęcz Drolma La (5630 m n.p.m.). Jest to miejsce 108
Tar Opickunck. To onc dccydują o uczciwości i sku!cczności odprawianej pielgrzymki. Pielgrzymi wicrzą żc nicuczciwość może się zakOliczyć śmiercią w kamiennym tunelu. Na przełęczy wierni powieszają kIw/v i flagi. odmawiąją mantry. modlitwy i pozdrawiąją opiekunów
przcll,:cz)'. Mil,:dzy przcłl,:cz'l a północną ścianą Gang Rimpocze znajduje się mały święty staw
Ciaurikund. Prawo do zejścia i odprawicnia kllory wokół tego jeziora mają tylko ci. którzy oheszli górl,: trzynaścic razy. Według tradycji trzynaście kllor wystarczy do uzyskania lepszego następnego wcielenia. Wierz'lcy czo;sto jednak rohią o wiełe więcej okrążeń. nie tylko w pokucie
za grzechy. ale takżc jako prośbę o czyjeś oświecenie luh lepsze życie. Niektórzy Tybetańczycy
wykonują kllo!'ę poprzCl. c:::aklsal. Polega on na przyl07.eniu zlożonych rąk do czoła. ust i serca.,
a następnic rozciągnio;ciu sil,:na ziemi z wyciągniętymi do przodu rękoma i powstaniu. Czynność
ta powtarzana jest wiclokrotnic. Mio;dzy jednym c:::aktsalel11 a drugim pielgrzym wykonuje trzy
kroki. Tcn lizycznic cio;iki sposób oddawania czci w czasie pielgrzymki jest szczególnie ceniony
II' Tybecie. Górzysty odcinek wokół Kang Rimpocze. liczący 55 km. Tybetańczycy pokonują
II ten sposóh IV czasic dwóch do ośmiu tygodni w zależności od sprawności fizycznej. Jedna
kllOYU c:::aklsal odpowiada trzynastu /wykłym okrążeniom. Warto dodać. że wyznawcy han okrążają górt; i jezioro w kierunku przcciwnym do ruchu wskazówek zegara.
1'0 ukończcniu picłgrzymki wokól Kang Rimpocze pielgrzymi odprawiąją khorę wokół 1'so
Mapham. Pokonanie odległości około J 00 km po płaskim terenie ząjmuje tyle samo mniej więcej
czasu. co wokół góry. przcd okupacją wokół jeziora było siedem świątyń. Zachowały się tylko
trzy: Ciu Ciompa. (Jossul i Seralung. Dwie pierwsze zostaly w znacznym stopniu ograbione
i zniszczone. Czwal1,j" Trugo Gompt; niedawno odbudowano. Obecnie odbudowuje się piątą
z nich - ł.anghonę. Z jc/.iorem również łączy sit; wiele legend. Część z nich łączy jezioro z jego
opiekuncm. górą. poprzcz /wi'jlki mitycznych zwierząt lub podzicmne rzeki. Powszechnie znane
są opowiadania o /.Iotej rybic - malec. od której pochodzi nazwa jeziora. która zamieszkuje jego
głębinę i ukazuje się tylko dohrym i oświeconym ludziom. by spełnić ich życzenia. Znane też S'l
opowieści o pływających wyspach zabierąjących na przejażdżkę po jeziorze tylko ludzi czystego
serca. Tyhetariscy lekarze uda wal i się nad brzeg jeziora. by zebrać tu specyficzny rodząj trawy
i ziół. ..trójkolorowy piasek" leczniczy. kamienie. czy nabrać do pojemnika wody z jeziora
o cudownych wlaściwościach. Starano się wyłowić małe rybki. które podane z wodą z jeziora
miały hyć najlepszym lekarstwem dla kobiet mąiących problemy z porodem dzieci. Woda z jeziora przc/. I\ielc lat jcst przechowywana i używana jako cenny dodatek do łekarstw.
Na zachód od Tso Mapham l.I1ajduje się jezioro Raksas (Raksal). które jest uznawane
za symbol ciemności. a jego wody mają mieć moc trującą. Nie odbywa się tam pielgrzymek.
W sferze wier/eniowo - mityC/nej jcst to przeciwieństwo 1'so Mapham i jego dopełnienie.
260
Obecnie
ruch pielgrzymkowy
nie usta!, ale jest zdecydowanie
ograniczony
w porównaniu
do okresu sprzed pól wieku. Największe
nasilenie pielgrzymek
ma miejsce w m,~ju i czcrwcu.
w okresie święta bóstwa Czenrezika.
który w czasie pełni zstępuje na szczyt góry. Kaida święta
góra przypisana jest do jednego z dwunastu
zwierząt z kalendarza
tybctańskiqw.
Kang Rimpocze patronuje
Koń. Tybetallczycy
wierzą. że w Roku Konia wszystkie bóstwa i demony zamieszkują Śnieżny Klejnot. Dlatego co 12 lat następuje
szczyt pielgrzymkowy
do Kang Rimpocze.
Tybetańczycy
nawet z najdalszych
krańców kraju i z zagranicy staraj" się \V tym czasie dotrzeć
do góry. Pielgrzymka
w Roku Konia obdarza szczególnymi
łaskami. Dla Tybetańczyków
podrói
do Kailas łączy się nie tylko z dużymi wydatkami
rinansowymi
z oplacnniem
chińskich POZ\\Oleń, ale również z utrudnieniami
natury prawno-policyjnej.
Niektórzy jednak ryzykują i podejmują pielgrzymkę
bez zezwoleń.
a często nąjkrótszym
szlakiem
ciągnącym
się z Darczen do
granicy indyjskiej i nepalskiej uciekąją do Dharamsali
w Indiach (siedziba Dalaj I.amy XIV).
Na zakończenie
warto dodać, że w latach 90. zaczęla się rozwijać na Zachodzie
i w bogatych
krajach
Dalekiego
Wschodu
turystyka
religijna.
Polega
ona na organizowaniu
wycieczek
do Kang Rimpocze
na konkretne
święta buddyjskie.
by odbyć khorę wokół góry i jeziora. Ponadto rozwija się również turystyka trekkingowa
organizowana
z Nepalu do Kailas.
W krótkim omówieniu
jedynie zasygnalizowałam
problematykę
badnń prowadzonych
przez
Pracownię
Etnologii
IAE PAN Oddział w Poznaniu.
rcalizowanych
również w czasie półrocznych hadali terenowych
w Ilimaląjaeh
i Tyhecie.
il nna lJrhwlska
9. KOLOKWIUM
MIĘDZYNARODOWEGO
STOWAIVYS/FNłA
NAD LADAKHIEM,
LEH, INDII':. 25-27.0lU999
STIJDI()W
Międzynarodowe
Stowarzyszenie
Studiów nad Ladakhicm
(IAI.S - Inh:rnational
Association
for Ladakh Studies) jest organizacją
skupiającą
badaczy z wielu dyscyplin.
kl()rzy w swoich
pracach nawiązują
do zagadnień
związanych
z regionem
Ladakh (krainy Inanej również pod
nazwą ,.Maly Tyhee).
Głównym
celem założenia
IALS hyło ulatwienie
kontaktów
między osohami zainteresowanymi prowadzeniem
badań w Ladakhu.
Istotnym aspektem
działalności
wszystkich
członków
lAI S jest takie ukierunkowanie
swych prac. aby przynosily
one wyniki. które mogą być zastosowane w praktyce.
Wiele z dotychczas
zrealizowanych
projektów dotYCl.yło studiliw I lakresu
nntropologii
kulturowej.
W ramach tych działań szczególną
uwagt; poświęcollo
pO/,naniu buddyzmu.
Począwszy
od roku
naukowców
zrzeszonych
198 I. w nieregularnych
odstępach
cz.asowych.
odbywai'! sit; spotkania
II' IALS. Są one organizowane
II (imnic kołokwium.
Spotkania stll'a-
rzaj'1 możliwość
bezpośredniej
wymiany
informacji
oraz przedsta\\ienia
wyników studit"m prowadzonych
w różnych dziedzinach
nauki. Przedostatni
zjazd odbył sit; IV 1<)<)7 roku \I Aarhus
(Dania).
Wszystkie
referaty przedstawiane
na kolokwiach
S'\ publikowane
II' serii sprawozdań.
Każdy tom zawiera zbiór tekstów prac odczytanych
na poszczególnych
spotkaniach.
W roku 1999 rolę gospodarza
IX kolokwium
IALS przej'll komitet organizacyjny
w slolic~
Ladakhu - Leh. Jednaki.e realizacja całego przedsięwzięcia
stała pod znakiem zapytania do lutego 1999 roku. Przyczyną
byla eskalacja
konfliktu granicznego
II' pohliżu miejscowości
Kargil
(stan Dźammu i Kaszmir).
Uczestnicy
kolokwium
niemal do ostatnich dni przed w)'lnaezonym
terminem spotkania nie byli pewni. czy dojdzie do skutku. Sytuacja ta IIpłynęła na IJnniejszcnie
liczby
zgloszcll
i potwierdzell
dniach
sierpnia.
komitet
IVjego
picrwolnej.
oticjalncj
uczestnicllVa
organizacyjny
li--mnie.
wśród
z teh
czlonkóll
podjął
dec)'ljt;
IAI.S.
Ostatecznie.
o IOrganilO\\aniu
II' pierwszych
kolokwium
261
Obrady odbywały sic,:w sali szkoly prowadzonej przez misjonarzy z Kościoła Morawskiego
IVLeh. Oficjalnie otwarcie kolokwium nastąpiło 25 sierpnia 1999. Gościem honorowym i otwieraj,te) m obrady była obccna królowa Ladakhu Diskit Angmo. Po wystąpieniu królowej głos
zabrał dr Nmvang Tscring. przcwodniczący komitetu organizacyjnego w Leh i członek Komitetu
IALS. który powitał wszystkich uczestników i gości. Dr John Bray. honorowy sekretarz IALS.
przedstawi I trudności. z jakimi borykal sic,:Komitet przy organizacji 9. Kolokwium. Kolejnym
mówq był Ilcnry Osm asIon - prezydent IALS pełniący tc,:funkcję od początku istnienia stowarzyszcnia. Po krótkim przcmówicniu wręczono mu kolejny tom sprawozdania, który poświęcono
jcgo osobic. W tcn sposób członkowie IALS postanowili podziękować Sir Hcnremu Osmastonowi (ur. 1927) la ogromny wklad w prace związane z poznaniem rcgionu Ladakhu. Gości powitał równic/ paslor Elijah Gergan. dyrektor szkoły i pastor Kościola Morawskiego w Leh.
Po przerwie zaprCi'.entowano krótki program folklorystyczny. podczas którego przedstawiono
tańce i pieśni z Ladakhu oraz PIaskowy/u Tybetańskiego.
Plan kolokwium obcjmował 9 scsji tematycznych. W ramach każdej sesji przedstawiono 3
do 5 referatów ograniczonych czasowo do 20 minut. Po zaprczentowaniu wszystkich tekstów
dancj scsi i odbywała sic,:dysku~ja z udziałem gości.
Po oficjalnym rozpoczc,:ciu obrad odbyły się odczyty w ramach dwóch sesji. Pierwsza z nich
zostala zatytulowana ..Ladakh \\ kontckście lokalnym i globalnym". Rozpoczął ją John Bray.
który mówił o niedawno opublikowanych w I3hutanie materiałach dotyczących osiemnastoIliccznej wi/yty bhutariskicgo lamy w Ladakhu. Kolejny prelegent Martijn van Beek, edytor
Ilic,:kszośei publikacji IALS. porusl.ył problem marginalizacji określonych miejsc w Ladakhu
\\zglc,:dem szybko ro/wijająeych sic,:du/ych ośrodków turystycznych. W następnym wystąpieniu
Helena Norberg-Iłodge w oparciu o fakty omówiła wpływ globalnych przedsięwzięć ekonomicznych na gospodarkc,: i życic IV Ladakhu. To wystąpienie wywolało burzliwą dyskusję
na zakończenie sc~ji. Po krótkiej przerwie rozpoczęto kolejną sesję pl. .,Miejsca historyczne".
Tashi Dawa Tshangspa w krótkim referacie omówił wyniki własnych prób interpretacji rysunków naskalnych z doliny Nubra. Przygotowany przez Parveza Parwana wykład o historii Kargilu
(tematu jak najbardziej wówczas aktualnego) zastal zaprezentowany jako ostatni w tej sesji.
Pierwszy dzier\ kolokwium zakOl1czono pokazem przeiroezy przedstawiających zdjęcia wykonane przCl angiclskieh administratorów w pierwszych latach XX wieku. Pokaz został przygotOI~any przel. .lanet Rizvi reprezcntującą Institute of Ladakh Studies. Porównanie obrazów
z przeszlo~ei ze stanem obecnym dało rzadko nadarznjącą sic,: możliwość uchwycenia zmian
nie tylko architektonicznych. lecz tak/c kulturowych.
Drugi dzieri kolokwium rozpoczc,:IO sesją dotyczącą edukacji w Ladakhu. Historic,: rozwoju
instytucji edukacyjnych w Ladakhu zaprezentował Prem Singh .lina. Dl.ieje pierwszych misjonarzy morawskich II I.ahulu i Ladakhu przedstawi! wnuk jednego z nich. Christian "eyde. Treść
pamic,:tników!\. II. Franckc'go. jednego I. misjonarzy morawskich. przytoczyła Gabriele Reifenberg. Był lO opis szkoly prowadzonej przcz mi~ionarzy w Leh. sporządzony w roku 1890. Jednab.e wyst'IPienicm. kt(lre wywolało najwięcej komentarzy w tej części kolokwium, było wystąpienie Tshcringa Samphela. pracownika oddziału Ministerstwa Edukacji. Przedstawi I on dane
dotycz'lee obecncj sytuacji w szkołach Ladakhu. sposobów uczenia i ich skuteczności.
Nast<;pna scsja ..Rytual i przedstawienie" obejmowała trl.y referaty dotyczące zagadnień
j()lkloru II I.adakhu. Pierllv.a I.abrala glos Spalzes Angmo. w skrócie omawiająe przebieg tańca
Baks. który staic sic,:coraz rzadszym c!cmcntem obchodów nowego roku tybetańskiego. PonieIlai. językami konlCn:ncyjnymi na kolokwiach tALS są jc,:zyk angielski oraz ladakhijski, kolejne
lI)st'lpienic zaprClentollano w jc,:zyku gospodarzy. Ogólny opis kultury Dardów przygotowany
przCl Sonama I'hunlsoga hył na bic/ąco tiumaezony przez Ravinę Aggarwal. Kolejny prelegent.
\1ipham Otsal. przedst;l\I il prohlemy. jakie napotyka podczas prób zorganizowania grupy. która
zajc,:labysic,:kultYllollanicm tradycyjnych przedstawień teatralnych.
Sesja. II kl<')rejporuszano kwestie pozycji kobiet w spo!cczności Ladakhu, rozpoczęta została
\1) stąpieniem Sonam Dolm). która omówiła kobiecy punkt widzenia zajęć rolniczych jako źródeł rol.woju. W nastlc'pnyrn wystąpieniu Dolma Tshering przygotowała sprawozdanie o dzialal-
262
ności i zamierzeniach Ladakhi Women 's Alliance. Ravina Aggarwal, ostatnia mówczyni tej sesji.
przedstawiła zmiany pozycji kobiet w rodzinach tradycyjnych Ladakhu.
Wieczorna sesja dotycząca historii i filozofii zostala zorganizowana w jednym z wielu polożonych wokół Leh karawan-serajów. miejsc, które obecnie spełniają rolę kompleksu turystycznego. Zaprezentowano dwa referaty. Pierwszy. przygotowany przez Loozanga Tsewanga. traktował o rozwoju teorii świadomości w pracach indyjskiego filozohl buddyjskiego Vasubhandu
(żyjącego w V w. n.e.) oraz Zygmunta Freuda. Drugą przedstawioną pracą było przypomnienie
legendy nawiązującej do bohaterskich czynów Gyąjunga Nagpo z królewskiej osady Stok.
Pierwsza sesja ostatniego dnia obrad obejmowała prace prezentuj;lce różne /<Irmy tradycyjnej
gospodarki. W tej części kolokwium znalazły się dwa polskie akcenty. Po raz pierwszy w historii
IALS na kolokwium zostały przedstawione prace polskich badaczy. Fakt godny odnotowania.
tym bardziej. że oba referaty w swej treści nie były bezpośrednio związane z obszarem Ladakhu.
Gościnne odczyty dotyczyły regionu Kinnaur (położonego we wschodniej części stanu Himachal
Pradesh). Wystąpienie Przemysława Hiney (IEiAK UAM) traktowało o pasterskich Iradycjach.
jakie do dnia dzisiejszego zachowały się w Kinnaurze. Rafal Reszlerda (/AiE ()AN. Poznań)
mówił o roli tradycji w sposobach interpretacji 7jawisk kulturowych na przykładzic tradycyjnej
formy pszczelarstwa w regionie Kinnaur. Obie prace były oparte na badaniach tcrenowych przeprowadzonych w ramach wyprawy "Toward Asia 96/97". Jako trzcci prelegent IV tcj sesji wystąpił Toshihiro Tsukihara, gość z Japonii, który przedstawił efekty swoich prac w I'.akresie badań
nad sposobami hodowli w Ladakhu.
Na zakończenie przedstawiono jeszcze sześć referatów w dwóch sesjach obejmujących zagadnienia zdrowia IV Ladakhu oraz wpływu działań modernizacyjnych na spoleczność i kulturę.
Podczas ogólnej dyskusji kończącej konferencję uczestnicy zgodnie stwierdl'.ili. ;ie sposób
i tempo. w jakim przebiegąją praee członków IALS. b.,:dą w przyszłości dostarczały prz,emyśłanych rozwiązań i pomogą stawić czoła niekorzystnym wpływom szybko zachodzących zmian.
Zwrócono uwagę. że szczególnie ważnym elementem działalności łALS jesl przygotowywanie
materiałów i podręczników dla szkół podstawowych. których treść odpowiada rzeczywistości.
zjaką stykają się na co dzień młodzi Ladakhijczycy.
Zamknięcia konferencji dokonał John Bray. sekretarz IAL.S. Wyraził nadziej.,: ponownego
spotkania w podobnym gronie na następnym seminarium. Ustalono wstępnie. :i.e gospodarzem
kolejnego. 10. Kolokwium IALS. które zaplanowano na rok 20t)l, będzie Uniwersytet IV Oxfordzie.
!'r::emyslaw /-linea