34200d13579451779646ac6fc9c5511b.pdf
Media
Part of Kultura pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu Himachal Pradesh / LUD 1999 t.83
- extracted text
-
Lud. t. 83. 1999
RAFAL I3FS/TFRIM
I'raco\\n ill i-:lnoiogi i
lnst~ IlIt Archeologii i i-:lnologii PAN
Po/nml
KULTURA PSZCZELARSKA
I JEJ MIEJSCE W EKONOMICE
INDYJSKIEGO
STANU HIMACHAL PRADESH
Najstarszymi na świecie źródłami świadczącymi
o koegzystencji
człowieka
i pszczół są rysunki naskalne, które znajdują się na obszarze Indii I. Zostały
na nich zobrazowane starożytne sposoby podbierania miodu od dzikich Pszczół
o/br=V/liich.
Można dopatrzyć
się tam odwzorowaI1:
długiego
przedmiotu
o małym przekroju trzymanego przez człowieka w prawej dłoni, drabiny sięgającej aż do gniazda pszczelego (nierównoległość
jej boków sugeruje, że materiał. z którego zostala wykonana, odznaczał się znaczną giętkością),
obłego
przedmiotu trzymanego przez ludzką postać w dłoni (podkurzacz
łub np. ceramiczny/roślinny
zasobnik
spełniający
taką rolę), nagich postaci ludzkich,
\\ziatujących
pszczół i gniazd pszczelich. Biorąc pod uwagę wiek znalezisk,
przedstawione tam postaci ludzkie należą do ówczesnych
mieszkaI1ców - plemion drawidyjskich.
Dokumentowane
współcześnie techniki podbierania miodu
Jd największych pszczół na ziemi mają swoje korzenie właśnie w tych starożytnych "polowaniach
na pszczoły,,2. Należy zwrócić w tym miejscu uwagę
'la bardżo wcześnie vvystępującą wśród ludów przedaryjskich
specjalizację
prac
! wyjątkowo dopracowaną technikę obchodzenia się z pszczołami'.
Posiadając
ak cenne, wczesne źródła nie potrafimy jednak odtworzyć pełnego cyklu roz,\ojowego pszczelarstwa
na obszarze Indii. Pomiędzy najwcześniejszymi
źrójlami a chronologicznie
po nich następującymi
źródłami literackimi,
istnieje
Jrzerwa licząca kilka tysięcy lat. Lat polowaI1, doskonalenia technik i być może
Joczątków udomowienia pszczół, czyli ich hodowli.
Po całych epokach, z których nie zachowały się źródła poszerzające
naszą
\ iedzę o pszczelarskim
kunszcie Drawidów, nastąpiła ekspansja plemion aryj:kich na obszar dzisiejszych
Indii. Z tego okresu dysponujemy już m.in. naj-
[ Rysunki naskalne majduj'l się w środkowej części kraju (stan Madhya Pradesh). Zostały
ato\\ane pomiędzy 15-1 1000 lal p.ll.e. Najbard/iej znane europejskie rysunki naskalne z Altami, (Hiszpania) zape\\ne nic są starsze niż 6000 lat p.n.e. (Crane. 1983. s. 20-21~ Joshi i in., 1980).
: Termin: ..polowanie na ps/czoly"' z braku lepszego w języku polskim według: Encyklopedia
s=c::elarska, Wars/.alVa 1989. s. 153. Zgrabniejsze jest angielskie .,honey hunting", tratiające
odmienność technik stosowanych w przypadkach hodowli pszczół i podbierania miodu/wosku
~ltunkom dziko żyjącym.
i NajwCLcśniejsl.e
rysunki naskalne dlltyCZą z pewnością P.ccolv olbcYll1iej (Apis dOl'sala).
156
wspanialszym
tworem piśmiennictwa
wedyjskiego - RiJ., wedq4. Od tego czasu
nieprzerwanie
aż do VI wieku n.e. możemy śledzić udoskonalanie
technik
pszczelarskich
równolegle z rozwojem sfery sakralnej i symbolicznej związanej
z pszczołą.'
Sytuacja na omawianym
terenie jest bardzo złożona, gdyż występują tam
w stanie naturalnym aż trzy gatunki pszczół miodnych.
Wszystkie one żyją
społecznie i gromadzą miód, tak pożądany przez człowieka, lecz każdy z gatunków żyje inaczej. Inaczej gniazduje, inaczej się broni i co w historii pszczelnictwa jest najważniejsze - tylko jeden z nich daje się hodować.
W artykule, po krótkim wprowadzeniu,
przedstawiam
charakterystykę
stanu
Himachal Pradesh, omawiam występujące w tym regionie gatunki pszczele oraz
związane z nimi tradycyjne pszczelnictwo,
aby w podsumowaniu
zwrócić uwagę na współczesne tendencje rozwojowe tej gałęzi gospodarki.
T
L Wprowadzenie
Pszczelarstwo
było wielokrotnie
przedmiotem
rozważaJl polskiej literatury
etnograficznej.
Literatura ta dotyczy jednak tylko jednego gatunku pszczół
z rodzaju Apis - Pszczoly miodnej (Apis melli/era). Podstawową różnicą pomiędzy dotychczasowymi
opracowaniami
a niniejszym
szkicem jest próba
uwzględnienia
wielości gatunków występujących
na obszarze Himachal Pradesh. Jest to zupełnie unikatowy region świata, w którym można spotkać równocześnie cztery spośród sześciu gatunków pszczół występujących
na świecie.
Tradycja pszczelarska
w stanie Himachal Pradesh powinna być rozumiana
jako działania hodowlane, jak i podbieranie miodu oraz pozostałych produktów
pszczelich
od gatunków pszczół naturalnie występujących
w Indiach (czyli
z pominięc'iem Apis mel!{fero). Na poziomie technologicznym
mamy do czynienia z wykorzystaniem
konstrukcji ulowych nie mających ruchomych ramek
(lub bezramkowych).
Badania5 prowadzone nad pszczelarstwem
oparto na obserwacjach
uczestniczących, wywiadach i studiach nad literaturą6. Pszczelarstwo
rozumiane jest \V
prezentowanym
opracowaniu
nie tylko jako zjawisko biologiczne,
ale przede
wszystkim jako zespół przejawów kultury materialnej. Ze względu na nieznajomość miejscowych
języków (kilkadziesiąt
dialektów
i poddialektów),
taki
sposób ujęcia tematu był optymalny. Prace terenowe miały przynieść wiadomości o okresie zimowania Pszczoły wschodniej (Apis ceronu) i wczesnych pożytkach wiosennych.
Kontakt językowy
w tej sytuacji mógł być ograniczony
~ Rigweda powstała na obszarze dolnego Indusu ok.4500-2500 lal p.n.e. (jak stwierdzają autorytety indyjskie) lub dopiero ok. 1500 roku p.n.e. (jak w wi<;kszości uważaj,t hadacze euroamerykallsey).
, Na wyhranych ohszarach stanu Himachal Pradesh eKsploral:je lerl:nowe prowadziła sludenl:ka wyprawa etnologil:Zna ..Toward Asia"' (listopad '96·- mai '97). W jej skład wszedł Przemvsław Hinea i autor artYKułu.
- ó Należało
wYKorzy;tać dostypne teKsty publikowane II Indiach i Nepalu. malo znane II Europie.
157
do najpfostszych
zwrotów związanych
z prośbami o zezwolenie
na weJscle
do obejścia domowego. pomiary, fotografowanie
itd. Zbierane informacje dotyczyły także stosunkowo prostych spraw. jak: kalendarium prac, ilość uzyskiwanego miodu pszczelego, topografia terenu.
2. Charakterystyka
regionu
Himachal Pradeshjestjednym
z mniejszych stanów Indii. Jego powierzchnia
jest równa 55 637 km2• Obszar ten stanowi zaledwie 1,69% terytorium kraju
7
\\TaZ z obszarami stowarzyszonymi •
Swoje dzisiejsze granice uzyskał w 1966
8
roku . Scalił w swoim terytorium wiele drobnych dóbr prywatnych i część górskich obszarów Pendżabu. Całość stanu jest górzysta. Wysokość poszczególnych punktów wykazuje sporą amplitudę, bowiem zawiera się pomiędzy 350
a 7025 m n.p.m. Tak wielkie zróżnicowanie
terenu wynika z faktu, iż omawiane
terytorium przecina aż sześć pasm wzniesie!'l, które w zasadzie przebiegają
równolegle do siebie, z północnego zachodu na południowy wschód.
Na obszarze stanu Himachal Pradesh mamy do czynienia ze znaczną różnorodnością
klimatyczną.
Od klimatu tropikalnego
(semi tropical), poprzez
umiarkowany (moderate) do arktycznego (semi arctic) (Balokhra,
1996, s. 4).
~ajbardzie.i istotną cechą omawianego
terytorium jest właśnie jego geograficzne zróżnicowanie,
które wpływa na odmienność warunków bytowania ludności,
zwierząt i roślin').
Ze względu na znaczne zróżnicowanie
rzeźby terenu i klimatów stanu Himachal Pradesh. trudno jest precyzyjnie określić rodzaj gospodarki dominującej
na jego obszarz.e. Ogólnie można ją nazwać rolniczo - pasterską
(agropastoralism). W 1991 roku 63,2°1<) aktywnej zawodowo ludności Himachal Pradesh pracowało
w rolnictwie.
wytwarzając
aż 50% dochodu
stanowego.
Co ważne. z rolnictwa wyklucza się w powyższym ujęciu: hodowlę zwierząt,
leśnictwo, rybołówstwo,
zbieractwo, itp. Uwzględnia się wyłącznie bezpośrednią uprawę ziemi. Produkcja rolna i wymiana nie przekracza często granic dystryktu lub nawet lehsilu1o• Wyjątkiem jest tylko stosunkowo nowa gałąź - sadO\\inictwo. Nadwyżki uzyskiwane z produkcji rolnej (w najszerszym znaczeniu), zamieniane są na altykuły do tej produkcji niezbędne, które nie są produ-
, WytiCl.:nia opark na danych z lat 1991-1992 u\\zględniajll terytoria Indii okupowane przez
Chim i Pakistan (Halokhra. IlJ96. s. 104-1(5).
s" W roku IlJ4X pojawiła si.; nazwa Himachal Pradesh jako nowo utworzonego
terytorium
ze scaknia 30 ksi":Sl\\ I'cndi.ahu i Simli. Późnicj dohlczono obszar Bilaspur (1954). Reorganizacia P.:ndżahu przyniosła Ilimachalowi dalszc obszary ( 1966). Od tego czasu powierzchnia stanu
j.:sl niezmienIla. Ilimachal Pradesh pełnoprawnym
stanem Indii zostal dopiero w roku IlJ71 (BaiokhriL 1996, s. 5-6).
" Charakterystycznym
Ija\\ iskiem. potwierdzających
występującą
tu różnorodność
klimat~CLną Sil \\ySlt,:puj'lcc na ohs/arze staIlu łypy lasów - \\yróżnia sit,: ich aż 26. Opisane są najpełni.:j \\ pracy S. S. cgi'ego. 1')l)3.
lo Indic dzid'l
si.,: adminislracyjnie
na stany, dystrykty. tchsile i subtehsile. Tchsiljcst
odpo\\ ićdnikicm gminy_
158
kowane na mieJscu. Siła nabywcza
towarów
pochodzcnia
rolniczego jest
w różnym stopniu ograniczonaii.
Do naj istotniejszych
upraw należą: kukurydza, pszenica, ryż, ziemniaki, jęczmiCl'l, czosnek, rośliny strączkowe, warzywa.
Ponadto coraz ważniejsze staje się sadownictwo owocowc.
W ramach gospodarki rolnej prowadzone są intensywne pracc wdrożeniowe
dotyczące upraw na przemysłową
skalę odmian kminku, szafranu uprawnego
a także buraka cukrowego.
Z najciekawszych
przedsięwzięć
ostatnich lat należy wspomnieć o prekursorskiej działalności
stanu w zakresie produkcji grzybów jadalnych,
zainicjowanej przez projekt FAO w 1977 roku.
Drugą, równie ważną jak rolnictwo dziedziną produkcj i jest hodowla zwierząt reprezentowana
przez następujące działy: hodowlę owiec i kóz, bydła rogatego, drobiu i ryb.
Osobny dział stanowią przedsięwzięcia
przemysłowe:
przetwórstwo
owocowo-warzywne,
wydobycie
minerałów, produkcja pulpy drzewnej i papieru,
a także planowane huty stali i aluminium (przy wykorzystaniu
względnie taniej
energii wodnej). Faktem jest, iż w całej historii obszarów dzisiejszcgo
Himachal Pradesh produkcja przemysłowa prawie nie istniała. Nawet okres brytyjski,
poza rozwojem kolejnictwa,
sieci dróg, produkcji gorzelnianej
nie przyniósł
długofalowych
inwestycji.
Współcześnie
najlepiej rozwija si~ sektor małych
przedsiębiorstw
zatrudniających
od 20 do 50 pracowników.
Po omówieniu podstawowych
działów gospodarki Himachal Pradesh przechodzę obecnie do zagadnie"} bezpośrednio dotyczących pszczelnictwa.
3. Gatunki pszczele i tradycyjne pszczelnictwo w stanie Himachał Pradesh
Na obszarze badaJl jedną z dość ważnych gajęzi gospodarki stanowi pszczelarstwo. Mamy tu do czynienia
z czterema
gatunkami
pszczół należącymi
do rodzaju PSZCz()~V(Apini).
Najprostszym
podziakm gatunków Apini występujących
w Indiach jest prezentowany- poniżej, w którym kryterium różn icującym są formy gn iazdowania:
gniazdo oąkryte - jednoplastrowe
(typ A) lub ukryte - wieloplastrowe
(typ B).
Pojedynczy
plaster na otwał1ej przestrzeni budują: Pszc::o/a kar/owa/a (Apis
jlorea), Pszczoła olbrzymia (Apis dorsa/a) - typ A. Kilka równoległych do siebie plastrów ukrytych tworzą: Pszczoła lvschodllia (A/Jis cerullo), Ps::czoła
miodna (Apis mellifera) - typ B.
Sposoby gniazdowania
pszczół mają podstawowe
znaczenie dla człowieka
i jego działall hodowlanych.
W dalszej części omówienia utrzymuję przedstawioną kolejność gatunków pszczelich.
II
rynków
Przede wszystkim
I.e względu na zespól prohlcml)\\
1\\iv.al1)ch
zbylu i slosLlllkO\\O wysokimi kOSl.lal11i produkcji na llhsl.arach
I. doslJ,:pl1ości;! nizinnych
\\)'/ynnych.
159
Pszczoła kar/ol\'ala (Apisj7orea)
Przedstawicielki
tego gatunku są najmniejsze
spośród pszczół miodnych.
l2
Występuje on w zasadzie
na obszarze od Iranu i Omanu do Indonezji. Brak go
na północ od Himalajów. Najczęściej
gniazduje na nizinach, ale zasięg jego
występowania
może dochodzić do 1500 m n.p.m. Apis jlorea buduje pojedynczy plaster o wymiarach dochodzących
do 35 cm szerokości, 27 cm wysokości
i około 1,8 cm grubości (Tropical. .., 1986, s. 43)'J. Plaster składa się z pogrubionej części górnej (miodni) i części spodniej, na której znajdują się komórki
czerwiu i zapasy pyłku kwiatowego.
Większość
komórek składających
się
na plaster ma wymiary: 3 mm szerokości
i około 7 mm głębokości. Jedynie
głębokość komórek miodni może dochodzić do 50 m11114. Gniazdo sytuowane
jest zazwyczaj od 50 cm do 5 m nad powierzchnią
ziemi 15. W warunkach klimatycZllych stanu Himachal Pradesh można je znaleźć głównie w dystryktach:
Kangra. Sinnaur, Solan. Apisflorea potrafi zgromadzić do 3 kg miodu o wyjątkowym aromacie i smaku Ii,. Dopiero R. P. Whitecomb w sezonie 1980-1981
na podstawie badar'J w Omanie sformułował wniosek, iż nie prowadzi ona oblotów poniżej temperatury + 18°C. L. R. Verma przytacza go jako obowiązującyl'. Cecha powyższa wpływa znacząco na ograniczenie obszaru występowania
Apisj7orea, szczególnie w stanie Himachal Pradesh.
O tym najmniejszym,
endemicznym
gatunku wiadomo
niewiele.
Przed
człowiekiem nie możc skutecznie się bronić. Może dlatego też informatorzy
twierdzili, iż pozysku miodu dokonują nawet kobietyl8. Rocznie uzyskuje się
od rodziny Pszc=o~v kar/owalej \-3 kg miodu (Venna,
1990, s. 246). Najczęściej od\:ina się przy tym całe gniazda tego gatunku. co wiąże się z zagładą rodziny. Znaczenie gospodarcze Apisflorea jest znikome, chociaż miód zbierany
przez nią ceni się bardzo wysoko ze względu na jego aromat i własności leczni-
12 Chociaż
raporty z kOlica lat 70. i początku
( hop/cal. ... I 98(,. ,. 43 l.
lat 80. notują
jej obecność
także
w Sudanie
I' l.. R. Verma
podaic: ..35 cm szcrokości.
18 cm wysokości
i okolo 2 cm grubości"' (Venna.
1990. s 244)
I~ L. R. V<.:rma podaie
za Singhelll.
1960. gł<;hokość miodni 50 - 70 mm (Verma.
1990.
, 244) ..
I; Raport
1'1\0 ( 1986) podaje na s. 43: ..3 do 5 m nad ziemi,(.
co jest
przedziakm
zdeeydo-
lIanie zhyt I",skim.
Podc/as halhui wlasnych potwierdzono
\\yslo;powanie
gniazd tego gatunku
jui od II ysokośei 50 cm nad P(lII ierzchlłią /iemi.
1<> hop/mI. ... 1986. ,. 45 podajc: ..ok%
1 do 3 kg". Dolna wartość jest zawyżona.
W oczywisty sposób nic powinno si.; określać minimum.
Wynosić ono może np. 0.1 kg dla rodzin osłabi 0n:ch. L. R. Vcnna podaie toisamy prl.edzialjak
IV raporcie r 1\0 (Verma. 1990. s. 245).
17 Vcrma.
1990. ,. 245. Nie są mi znanc wyniki podobnych
hadań na obszarze pólnocnycb
Indii. Lwenlualne różnice mogą być znael.ne.
IS Jest lo ciekawy
trop hadawcz.y. Praktyka ta wydaje się \\)istępować
jedynie w przypadku
lego gatunku.
Dla om,l\I iancgo ohszaru.
\\ysl.;powanie
.'/. jlorea jest ograniczone
do tcrcnów
o klimacic
suhlropikaln)
m.
160
czel9. Gatunek ten jest wymieniany
w literaturze,
nie zachowały się jednak opisy dotyczące dawnych
.
20
znlm
.
od starożytncj poczynając,
sposobów obchodzenia się
Pszczola olbrzymia (Apis dorsala)
Pszczoły olbrzymie są największe spośród omawianych.
Występują wyłącznie na obszarze Azji21 w strefie klimatów tropikalnego
i sub-tropikalnego.
Szerokość pasa występowania
tego gatunku jest imponująca:
od nizin do około
2000 m n.p.m. (Verma, 1990, s. 139). W zasadzie wiele wyżynnych obszarów
gniazdowania
A. dorsa/a daje się zakwalifikować jako klimatycznie odbiegające od podanych powyżej (za Tropical ... , 1986) - górny pas należy już bowiem
zazwyczaj do klimatu umiarkowanego.
Gniazdó jest podobne do tego, które buduje A . .florea, z tą różnicą, iż jest
ono u A. dorsala znacznie większe. W okresie największego
rozwoju rodziny
pszczelej,
charakterystyczny
pojedynczy
plaster może osiągać rozmiary od
30 cm do 100 cm szerokości. Jego wysokość zazwyczaj stanowi połowę powyższych wartości22.
Gniazda przytwierdzane
są nad ziemią. Do tego celu
pszczoły wybierają konary drzew, nawisy skalne, szczeliny naturalne, przęsła
mostów czy inne twory człowieka.
Wysokość usytuowania
gniazd waha się
od 3 do 6 m nad powierzchnią
ziemi (Verma, 1990, s. 240 za Ahmad and Abbas, 1965), ale czasami gniazda znajdują się nawet 0,75m nad ziemiąn
Dość charakterystyczne
jest przebywanie
kilku do kilkunastu kolonii tego
gatunku w sąsiedztwie24,
nawet na konarach tego samego drzewa czy skalnym
nawisie. Najchętniej wybierane przez A. dorsala gatunki drzew to: Mango indyjskie (Mangifera indica), Figowiec (Ficus religiosa), Czapetka kuminowa
(Syzygium cumini) (Verma, 1990, s. 240).
Tak jak i u pozostałych gatunków rozmnażanie odbywa się poprzez wychodzenie rojów. W silnej rodzinie liczba robotnic waha się pomiędzy 60 a 100
tysięcy, a poszczególne
roje liczą od 6 do 12 tysięcy osobników (Tropical. ..,
1986, s. 42).
IQ Przez
znawców medycyny ayurwedyjskiej
miód gromadnlll)'
przez tcn gatunek pszczół
uznawany jest za najlepszy \v leczeniu chorób oczu. owrzodzeli i trudno gojących się ran.
We wszystki<;h tych przypadkach aplikuje się miód bezpośrednio na chorc miejsce.
20 Wobec stale zmniejszających
się obszaróv/ leśnych jej przyszłość zrównujc si" zA. dorsala. Niestcty ,,1.jlorea nie lokuje swoich gniazd w malo dost"pnych miejscach i nic grozi atakującemu śmiercią.
~I Także na obszarze
wysp: Jawa. Sumatra. Filipiny (hopical. ... 19X6. s. 41).
~~Za: li·opicaJ. ... 1986. s. 41. Natomiast L. R. Verma (za Singh, 19(2) podaje szerokość 1.5
do 2 m i wysokość 0.6 do 1.2 m (Verma. 1990. s. 239).
2.l Morse
and Laigo. 1969. s. 22 i n. Badania tychi.e są lak istotnI: dla pomania biologii
A. dorsala, że uważam za konieczne podanie najniższej wysokośl:i. na której znaleziono gniazda.
pomimo iż dane dotyczą ob,zaru Filipin. Nie lwierdzę bynajmniej. il: 5<\ onI: właściwe dla Indii.
a \\' szczególności dla Ilimachal Pradesh.
24.,30 do 150 kolonii na tym samym drzl:wie I:zy budynku" (Ruttner. 19X7, s. 112).
161
Legendarnymi
stały się zachowania obronne Api.\' don,·ala. Wiele źródeł nawet wyolbrzymia i tak niepokojące fakty. Na terenie gęsto porośniętym roślinnością strażniczki mogą zlokalizować
zbliżającego
się człowieka z odległości
50 do 100 metrów od gniazda, często zanim on spostrzeże rodzinę. Pojedyncza
pszczoła może zaalarmować do 5 tysięcy innych, które wyruszą na poszukiwanie intruza w czasie około l minutl5.
Pobudzenie rodziny trwać może od około
30 minut do 48 godzin (Morse i Laigo, 1969; Tropical ..., 1986, s. 42-43). Prawie niemożliwe jest, by raz użądlony obiekt mógł ujść zmasowanemu
atakowi
rozwścieczonych
owadów. Charakterystyczny
zapach towarzyszący
chociażby
pojedynczemu
użądleniu
bezbłędnie
i bardzo szybko naprowadza
pszczoły
strażniczki na cel ataku. Z różnych opowiada!'1 i opisów wynika, iż zagrożone
pszczoły atakują każdy obiekt, który wyda im się podejrzany - nawet przedmioty. Zdarza się też, że Apis dorsala gniazdujące w miejscach gęsto zaludnionyc h·nIe są s kore do ata k'
'ow -0(, .
Najczęściej opisywanym
zagadnieniem
w odniesieniu do tego gatunku jest
zasobność magazynu miodowego. Zdaje się, że rozbieżność ustaleń zależy bezpośrednio od kondycji rodziny i terminu podebrania miodu. Tropical..., 1986
podaje, że Koeniger nie znalazł w pojedynczej miodni więcej niż 20 kg, a często nie było nawet l kg. Średnią ustalono zatem na poziomie 10 kg miodu.
Uznano ją za możliwą do uzyskania,
przy założeniu dokonania
podebrania
27
we właściwym czasie . L. R. Verma podaje18 średnią pomiędzy S-lO kg, zaś
jako najwyższą 37,3 kg od jednej rodziny w ciągu roku19.
Najprawdopodobniej
człowiek podbiera miód rodzinom tego gatunku już
od kilktinastu czy nawet kilkudziesięciu
tysięcy łat. Zaledwie ułamek tej koegJ
zystencji potwierdzają
źródła o. Schemat przebiegu
"polowania
na zapasy"
Pszczoly olbrzymiej (Apis dorsa/a) wymaga przede wszystkim współdziałania
grupy mężczyzn \I. W zależności, czy gniazda znajdują się pod gałęziami drzew,
czy też na osłoniętym miejscu ściany skalnej, potrzebnych jest od kilku do kilkunastu osób. Bezpośredniego
podebrania dokonuje w zasadzie jedna osoba,
~, "ZaalarmO\\anc pS/.C/oly gotowc do natychmiastowcgo ataku zostaly zaobserwowane
\\ \\iclkiej ilości \\ odległości I. (, km. a niewiclka ich grupa nawet 3. 2 km od gniazda" (Rullner.
1987. s 114).
~6 hopical. ... 1986. s. 42. Popicraj'l to zdanie Morse i Laigo (1969).
W całej pozy~ji dąią
przyklady: na nicjl·dnol.l1aczność skrajnych ocen zachowania pszczóL
~7 Pozornie to niewielkie lastrzcżenic
hudzi spore niejasności. Wobec skomplikowanego. etapowego życia rodliny w trakcic okrcsowych osiedleń i migracji ustalcnie "właściwego czasu" jest
..trudne".
~g la: Singh. 1962.
~.)Nie mając dost.,:pu do puhlikacji Singha z 1962 roku nie potrafi.,: stwierdzić ilu pozysków
od tej rodziny wymagalo osiągni.,:cic cytowanego wyniku.
10 Apis dorsa/a nic daje si.,: udomowić. tzn. hodować w specjalnych
ulach. do dzisiaj. Próby
są pn.madzonc w Ccntral Ike Rcsearch Institute w Punie (stan Maharashtra). dotychczas niestety
bez powodzenia.
11 Nic znam przypadków. by zajo;cie to wykonywały
kobiety. I to nie tylko na terenie Himachal Pradcsh czy Indii. ale \\ jakichkolwiek kulturach występujących na obszarze endcmicznym
dla .-Illis dorsl/Ia.
162
częściowo asekurowana
(z góry). Wspina się w pobliże gniazda za pomocą
drabiny zrobionej z włókien roślinnych z wplecionymi w nie szczeblami z różnych gatulików bambusów.
Poprzeczki te są wykonane z odcinków świeżo
ściętych, które są bardziej wytrzymałe na zginanie~2. Polowania obserwowane
współcześnie
na obszarach granicznych pomiędzy Indiami a Nepalem odbywają
się podobnie. W pierwszej kolejności umieszczone
zostają w spodniej części
plastra krótkie elementy drewniane (zaostrzone z obu stron i opatrzone w długie
linki). Przebija się nimi powierzchnię
gniazda, uprzednio obficie odymionego,
co w sporej części odpędza z jego powierzchni
pszczoły\).
Końcówki linek
przytrzymywane
są przez grupę znajdującą się ponad gniazdem. Wtedy można
zaostrzonym końcem długiej łodygi bambusowej odciąć spodnią część gniazda.
Dzięki linkom nie upada ona bezwładnie nawet z kilkudziesięciu
metrów, ajest
wolno opuszczana na ziemię, gdzie odbiera ją grupa pomocników. Następnym
etapem jest podstawienie
kosza pod wciąż nietknięty
magazyn miodowy.
On również zaopatrzony
jest w linki przytrzymywane
przez pomocników
"z góry". Odcinanie miodni trwa nieporównanie
dłużej niż części dolnej. Powierzchnia
umocowania
komórek jest kilkunastokrotnie
większa, a i gęstość
miodu nie ułatwia tego zadania. Jeśli obfitość miodu tego wymaga, kosz jest
opuszczany na powierzchnię
ziemi, opróżniany i ponownie napełniany. W trakcie odcinania miodni praktycznie
nie można uniknąć wyciekania
poza kosz
litrów miodu. Pszczoły co prawda zostają w większości usunięte z gniazda gryzącym dymem, ale i tak tysiące osobników atakuje grupę "pszczelich łowców".
Badacze zgodni są, że przy tej lub zbliżonych technikach,
zagrożenie życia
wszystkich biorących w niej udział ludzi jest wysokie. Najbardziej zagrożony
jest dokonujący operacji przy gnieździe, ale pszczoły, łatwo wpadające w furię,
34
atakują także każdy obiekt w promieniu oblotu . Nie jest to jedyny sposób,
w który dokonywano
i dokonuje się podebrań zapasów z gniazd A. dorsata.
Najbliżej obszaru Himachal Pradesh, w sąsiednim Uttar Pradesh pozostawia się
plaster z czerwiem, zabierając pszczołom jedynie miodnię (Soman, 199 I, s. 20).
Nawet w środkowych Indiach (stan Maharashtra) przebieg i sposób podbierania
miodu odbywa się podobnie do opisanego powyżej, właściwego dla południowego Nepalu. Wspólny dla tych trzech przykładów jest wybór wczesnego ranka
jako najlepszego okresu dnia na "polowanie,,35.
32 Naprężenia
występujące na którymś ze szczebli drabiny są \\ czasie pracy znaczne. Człowiek wykonu:ie na nim szereg rucbów umożliwiającym
mu odci~cie gniazda (lub jego części).
33 W tej części nie ma komórek
wypełnionych miodem. Składaj,! sit; nań różnc formy rozwojowe owadów i komórki pyłku. Przy znacznych rozmiarach gnia/.da /1 dors{{{(/ i tak waga
tej części może dochodzić do 20 kg.
34 Valli i Summers.
1988. s. 660-671; Venna. 1990. s. 109-112; Harrer. 1953. s. 67; Crane.
1983. s. 27-30. Wypadki śmiertelne musiały hyć częste, skoro \V XIII wieku zakazano takich
praktyk w Chinach ze względu na ryzyko z nimi związane.
ie są mi znane dane pozwalające
przedstawić statystykę współczesną.
3' Za: Soman. 1991. s. 20-21. Dla porównania odmienny wybór pory stosuje się w południowych Indiach (stan Karnataka). Preferuje się noce. i to hezksiężycowe.
163
Pozyskiwanie wosku pszczelego odbywało się najczęściej poprzez ogrzewanie kawałków plastra (z czerwiem i pyłkiem) w wodzie. Inna metoda polega na
wlaniu rozgrzan~j masy woskowej do naczynia wypełnionego zimną wodą.
Następnie formuje się z wosku grube placki albo prostopadłościany (przypominające cegły), w której to formie są sprzedawane. Odbiorcami są najczęściej
rzemieślnicy wykorzystujący wosk pszczeli w odlewnictwie metali, przemyśle
kosmetycznym i farmaceutycznym. M iód z kawałków miodni odzyskuje się
poprzez wyciskanie ręczne lub w prostych, drewnianych prasach, co powoduje
jego zanieczyszczenie i uniemożliwia długie przechowywanieJ6. Wszystkie
opisane powyżej metody pozyskiwania miodu i wosku od dzikich Pszczół olbrzymich powodują, że gatunek ten stopniowo zanika.
Ciekawostką jest całkowicie odrębna metoda podbierania miodu przynosząca, jak się wydaje, najmniejsze zagrożenie dla dalszej egzystencji gatunku.
Miód uzyskuje się w sytuacjach jego doraźnej potrzeby. Należy precyzyjnie
umieścić w miodni przy pomocy łuku strzałę z dowiązaną do jej końca długą,
nawoskowaną nicią. Z głębokich komórek miodni krople miodu spływają
po nici wprost do podstawionego naczynia. Powtarzając czynność, przy pomocy
tej samej strzały, można ponoć uzyskać od 0,25 do 0,5 kg miodu przy równoczesnym minimalnym ryzyku bycia narażonym na atak pszczółJ7. Współcześnie, od. wysokich uzysków miodu i wosku ważniejsza jest jak najmniejsza ingerencja w życie rodziny pszczelej.
Cytowani autorzy uznają, iż występujące na obszarze całego kraju techniki
podbierania miodu od pszczół omawianego gatunku są w zasadzie podobne.
Uzasadnione wydaje się więc przypuszczenie, że także w Himachał Pradesh
praktykowane są takie sposoby podbierania miodu. Z dotychczasowych badaJ)
własnych autora wynika jedynie, iż zainteresowanie gatunkiem Apis dorsala
jest tam bardzo małe, głównie ze względu na masowość hodowli A. cerana31i•
36 Także z powodu najwyższej zawartości wody w miodzie tego gatunku pszczół (do) 7%).
)7 TO; technik.; rclacjonowali mi także wiekowi pszczelarze z Doliny Kangry (stan Himachal
Pradesh)."Na tcrenie stanu zapomniano już praktycznie o użyteczności luku. Wspomniana metoda
jest tak dalece różna od wzmiankowanych w literaturze przedmiotu. iż wymaga rzetelnej dokumentacji wszelkich jcj uwarunkowali . .lej występowanie znane jest jedynie u plemienia Warli
(Maharashtra) (wywiad przeprowadzony w listopadzie 1966 roku z dr. Tribhuwanem z Tribal
Research and Training Institute. Pune. Maharashtra. Indie).
38 W trakcie przeprowadzonych
wywiadów udało się ustalić. że miód A. dorsata jest znany
niektórym starszym mieszkańcom dystryktów: Chamba Kangra Kinnaur i Solan. Miód ten nie
jest przez nich ceniony ze względu na wysoką zawartość wody i szybką fermentację. Wielu z nich
II) rażało popularny pogląd. iż jest to miód trujący. powodujący
zawroty głowy i halucynacje.
Rzeczywiście. często zdarza się. iż miód pozyskany od A. dorsata jest toksyczny w przypadku
gdy w pobliżu gniazd rosną skupiska rododendronów. Jedynie dwaj respondenci. ząjmujący się
zawodowo medycyną ayurwedyiską. znali doskonale różne gatunki miodów od Ps=c::oły olbrzymiej. Obaj sprowadzali go ze stanu Uttar Pradesh. Wskazane przez nich miejsca pozyskiwania,
szlaki handlu i osoby trudniąc..: się nim nie zostały dotychczas przeze mnie sprawdzone. Dowodzi
to jednak. że pozysk miodu i wosku od pszczół gatunku A.dorsata jest prowadzony przynajmniej
w sąsiednim Uttar Pradesh. IV pohliżu granicy z opisywanym Himachal Pradesh.
164
Pszczoła wschodnia (Apis cerana)
Pszczoła wschodnia rozprzestrzeniona
jest w szerokim pasie od Afganistanu
po Chiny i Japonię. Gatunek ten jest najbardziej
zbliżony do powszechnej
w Polsce Pszczoły miodnej. Analiza poszczególnych
zachowall osobniczych
oraz rodziny pszczelej wskazuje, że więcej cech łączy oba gatunki niż je dzieliJ9. Pszczoła wschodnia (Apis cerana) i Pszczoła miodna (Apis melli/era)
to jedyne gatunki pszczół, które zostały przez człowieka udomowione.
Warto
zatem ich charakterystykę
przedstawić w porównaniu. To porównanie ma tym
większy sens, iż pozwala ocenić, który z omawianych
gatunków jest lepiej
przystosowany
do specyficznych
warunków środowiskowych
stanu Himachal
Pradesh.
Apis cerana wybiera dla swojego wieloplastrowego
gniazda miejsce zaciemnione. Plastry mają kształt pół-eliptyczny
i składają się, jak i u pozostałych
Apini, z komórek heksagonalnych
ułożonych obustronnie.
Szczególnie w górach A. cerana czuje się znakomicie.
Większość specjalistów
zwraca uwagę,
że w trudnych warunkach wyżyn przewyższa cechami adaptacyjnymi
A. mel/ijera40• Jej znaczną zdolność oblotu określa się na poziomie 3 000 - 3 200 metrów (Verma, 1990, s. 224). Bardzo ważną cechą adaptacyjną A. cerana jest
częste wyrajanie się lub/i opuszczanie gniazd. W ten naturalny sposób gatunek
ten upowszechnia
się w warunkach naturalnych, lecz to zachowanie nie sprzyja,
ze względów oczywistych, praktykom pszczelarskim
(por. Mattu, 1989, s. 185).
FOl
A
Besztcrda
Fot. I. Fragment przyświątynnej ściany z rzędami tradycyjnych whudowanych uli skrzynkowych.
przeznaczonych dla pszczół Apis cerana (Sangla. dystrykt Kinnaur. Ilimachal Pradesh).
39 •• Ogólnie mówiąc, gatunek A. cerana jest podohny do europ~jskieh ras gatunku Apis me/lilem. tyłka mniejszy" (Tropical .... 1986, s. 37).
40 Tropical .... 1986. s. 39; Verma. 1990. s. 224; Mallu. 1989. s. 183. Także dzięki cesze oblatywania pożytków rozrzuconych w terenie i sezonowo uhogich (Verma. 1990. s. 228).
165
41
Od jednej rodziny można uzyskać od 3 do 5 kg miodu rocznie , dla obszaru
Indii średnio 4,3 kg (Verma, 1990, s. 224 za Attwal i Goyal, 1973).
Robotnice wykazują przedłużony w porównaniu z A. melli/era dzienny harmonogram prac na zewnątrz gniazda. Pomiary dokonane w Chinach wskazują,
iż wynosi on średnio 13, I godzin dziennie, co przy porównaniu z A. melli/era
dla tego samego obszaru daje różnicę 2 do 3 godzin dziennej aktywności.
Także tzw. skłonność do zachowań agresywnych
(w tym żądlenia), jest
znacznie niższa niż u A. mellijera. Nawet składniki jadu Pszczoły wschodniej
są lepiej tolerowane przez zwierzęta i ludzi, chociaż także powodują ogólnie
znane objawy pieczenia, miejscowego obrzęku i swędzenie. Zachowania
agresywne pszczół tego gatunku wzmagają się w przypadku wysokich temperatur
otoczen ia.
Redukując omówienie kolejnych cech biologicznych
Apis cerana do minimum, wspomnę dodatkowo jedynie o dwóch, odgrywających
w hodowłi ważną
rolę. Pierwsza, to mała skłonność do rabunku. Z tego też względu introdukowanie na niektórych obszarach Azji Pszczoły miodnej (A. melli/era), stało się dla
Pszczoły l-I'schodniej (A. cerana) istotnym zagrożeniem42.
Drugą cechą jest po\vszechne opuszczanie
gniazd przez A. cerana, gdy temperatura
otoczenia
przewyższa +40"C. Wiele pomniejszych doświadczeń
i analiz uzasadnia stwierdzenie, że gatunek Apis cerana jest o wiele lepiej przystosowany
do warunków
chłodu niż gorąca (Verma, 1990, s. 233 i n.). Znów zatem Pszczoła wschodnia
okazuje się być lepiej dostosowana
do górskich
warunków
hodowli
niż
Pszczoła miodna.
Początek pasiecznictwa
w Indiach związany był właśnie z Pszczołą wschodnią. Budowanie
przez ten gatunek wieloplastrowych
gniazd w ciemności
umożliwiło podjęcie zabiegów hodowlanych
- zbudowanie
ula. Przełomem
było dokonanie braci Ribhu, którzy mieli skonstruować
pierwszy ul. Po okresie
podbierania miodu z barci naturalnych,
najwcześniej
budowane w Indiach ule
były prawdopodobnie
konstrukcjami
z wykorzystaniem
wiotkich części roślin.
Jednakże skąpe wiadomości
na temat najodleglejszych
sposobów "chodzenia
koło pszczół" są nieporównanie
młodsze od rysunków naskalnych dotyczących
.4. dor.mfa. Nie wiadomo nic np. o rozmaitości dziania barci w pniach drzew,
ich kształtach, narzędziach
do tego używanych
itd. Pod tym względem naj-
~I Zgadza się z powyższym większość ogólnych opracowań tematu (por. Mattu, ł 989, s. 187).
Jednakże dane z Sri Lanki. Bangladeszu. Chin uwypukląią różnice "in plus" dla kolonii prowadzonych wzorcowo, gdzie pozysk roczny sięga 15 a nawet 20 kg (dla strefy lasów eukaliptuso\\ych środkowej Sri Lanki 20-30 kg) (Tropical.,
1986, s. 38 i n.).
~2 Przypadki. gdy rabunkiem zajmują się robotnice A. cerana są bardzo nieliczne. Gdy w łalach 80. choroba wirusowa czerwiu pozbawiła i.ycia około 90% ogólnego stanu kolonii A. cerana
\1 Ilimachal Pradesh (MaUu. 1989. s. 190). A. melli/era dodatkowo poważnie zagrozi Ia dalszemu
lrwaniu gatunku. L. R. Venna stwierdza jednoznacznie. iż .,wprowadzenie A. melli/era na wielką
skal.,: może spowodować wynis/.czenie A. cera no" (Verma., 1990. s. 233). Cytat ten odnosi się
do całego pasa Hindukuszu i Ilimalajów. a nie wylącznie Himachal Pradesh czy Indii.
166
41
wcześniejsze
znaleziska z obszaru Polski są dużo starsze . Sytuacja zatem jest
dość typowa dla krajów Azji. Wiadomo, że hodowla rozwinęła się bardzo
44
wcześnie, ale rzadko opisywana wprost, jest skąpo udokumentowana .
Na obszarze badaJl zaobserwowano
występowanie
różnych konstrukcji ulowych. Od
tradycyjnych
uli kłodowych (stojaków i leżaków), uli wbudowanych
w ściany
budynków do nowoczesnych
uli skrzynkowych.
Ule kłodowe45 spotyka się na obszarze stanu Himachal Pradesh zarówno
w położeniu horyzontalnym,
jak i wertykalnym.
Dla poziomej kłody (leżak) nie
stosuje się specjalnych podstawek. Wydrążony pieJl o długości około 60-75 cm
z obu stron czopuje się płaskimi kawałkami drewna, kamieniami
lub metalowymi pokrywkami.
W jego środkowej części wykonuje się otwór o okrągłym
przekroju, mający ok. 6 mm średnicl6.
Zatwory uszczelniane
są mieszaniną
gliny, wody i nawozu zwierzęcego.
Do górnej części gniazda, we wnętrzu kłody, przymocowuje
się wąskie paski starych plastrów w taki sposób, by pomiędzy nimi znajdowała się szczelina ok. 30 mm. Środkowa część gniazda pozostaje pusta. Pszczoły
w pierwszej
kolejności
odbudowują
plastry według
umieszczonych,
równoległych
pasków, później ciągną plastry wewnętrzne (dotychczas przestrzeJl pusta).
Pionowy ul kłodowy (stojak) sporządzany jest również z wydrążonej części
pnia. Często jest stawiany na masywnej podstawie drewnianej lub kamiennej.
Górny otwór zostaje zasklepiony drewnianą pokrywą (wspókześnie
także metalową)47. W spodniej części kłody otwory wiercone są w poziomym, równole48
głym do podłoża szeregu. Ich liczba zazwyczaj przekracza jeden . Większość
dokumentowanych
przeze mnie kłód miała od jednego do trzech otworów. Pra4
widłowością wydaje się wiercenie otworów w spodniej części kłód <J.
Wszelkie szczeliny w konstrukcjach
ulowych przeznaczonych
dla A. cerana
muszą być starannie uzupełnione. Pszczoły tego gatunku nie kitują50, co w razie
nie zadbania przez hodowcę o szczelność gniazda może powodować zagrożenie
~, Piel) bąrtny wydobyty z dna Odry datowany zastal na ok. 500 rok n.e. (Wróblewski.
1991.
s.48).
4~ W indyjskiej literaturze naukov,'cj powszechnic
utożsamia siC;istniejące współcześnie konstrukcje ulowe z wcześniejszymi i na ich podstawie próbuje się wnioskować o czasach historycznych (por. Joshi i in" 1981; Verma. 1990; Crane. 1983).
~.i Tzn. powstałe z wydrążonej
klody drewna.
46 Za: Verma. 1990. s. I j 2-1 13. W trakcie badań własnych ustalono, iż średnica otworów może dochodzić do l S mm.
47 Zdarza się, że w górnym zatworze wywiercone zostają otwory w liczbie od kilku do kilkunastu. Umożliwiają one pszczołom przejście do nadstawki (super clwmher). klórą może być pusta
skrzynka. naczynie ceramiczne (Vama. 1990. s. 113) lub o p%wę krótszy od spodniej części
wydrążony pieli (badania własne).
~8 L. R. Verma ( 1990) podaje: ..pięć do sześciu otworów".
4ą Nie udokumentowano
podczas badań wylotków umiejscowionych w środkowej części ula
(jak to czc;sto·miało miejsce w dawnym pasiecznictwie europejskim) .
.lO Kil pszczeli (propolis) jest substancją organiczną o złożonym składzie. przynoszoną do ula
przez pszczoły zbieraczki. Głównymi źródłami propolisu są lepkie żywiczne substancje wydzielane przez rośliny. przede wszystkim w okresie wiosny i lata.
167
zdrowia rodziny pszczelej (ze strony owadów, gryzoni, małych płazów i gadów) lub spadek stabilności termicznej gniazda (co dla obszarów górskich jest
bardzo istotne).
W o'bu opisanych typach uli grubość ścianek wydrążonej
kłody waha się
od 3 do 12 cm. Zależność grubości ścian od występujących
w danej strefie
chłodów nie znąjduje poparcia w praktyce badań. Można znaleźć kłody o zasadniczo różnej grubości ścian na jednym stanowisku. Rzadko jednak w czasie
zimy ule te nie zostają osłonięte zewnętrznymi
materiałami
izolacyjnymi.
Kilkukrotnie w czasie rekonesansu
w tzw. Barot Area (dystrykt Kangra/Mandi)
stwierdzono, że ule były mało widoczne spod sterty starej odzieży, kawałków
tektury czy innych tego typu izolatorów. Nie widziałem zimowego ocieplania
51
uli słomą czy innymi resztkami pochodzenia organicznego •
Najbardziej
typowymi
dla górskich obszarów
Himachal
Pradesh są ule
umieszczane wprost w ścianach budynków mieszkalnych
lub pomieszczeń
gospodarc'zych (fixed wall hives). N iemożliwe jest przesądzenie czy są to warianty
młodsze od opisywanych
(kłodowych)52. Na badanym terenie nie spotyka się,
właściwych
dla Kaszmiru,
Ladakhu
i Zanskaru, rzędów uli w wolnostojących ścianach. Mieszkailcy Himachal
Pradesh kierowani,
być może, wrodzoną góralom praktycznością,
wbudowują je w konstrukcje
budowlane
a innym przeznaczeniu.
Jedyną koniecznością jest pogrubienie
ściany
(ścian) dolnej kondygnacji.
W niej
zazwyczaj pszczoły znajdują miejsce
do gniazdowania.
Przekrój poprzeczny uli jest prostokątny,
owalny (wydrążona
kłoda)
lub trapezowaty.
W przypadku tych typów uli występuje ogromna różnorodność
technik
ich wbudowywania.
Jednak w każdym przypadku
budowniczy
musi
Fol. i\. Beszlcrda
zaplanować
miejsce dla uli na najFot. 2. Wbudowane ule skrzynkowe w obejściu
wcześniejszym
etapie
wznoszenia
gospodarczym (Kamru. dystrykl Kinnaur.
murów. Zależnie od przyjętej techHimachal Pradesh).
nologii,. spodnia i górna krawędź ula
51 Temalten
pomijany jesl w dOSlt;pnej mi literaturze przedmiotu. Z przeprowadzonych w terenie rozmów wynika. ii. docieplanie uli w czasie zimy jest problemem pierwszorzędnej wagi.
Borykają się z nim także naukowcy chcący unowocześnić pszczelarstwo na terenach powyżej
I 500 m n.p.m.
52 Wobec wielu niejasności związanych z okresem zasiedlania wysokogórskich
dolin himaląjskich. ewolucjonistyczna typologia konstrukcji ulowych bazująca na stopniu ich skomplikowania
technologicznego nie musi mićĆ tu uzasadnienia.
168
Fot. 3. Motywy roślinne zdobiące belki i ścianę przednią wbudowanego ula skrl.ynkowego
(Sangla, dystrykt Kinnaur. Ilimaehal Pradesh).
może wynikać z układu belek konstrukcyjnych lub wpasowuje się gotowy ul
w przygotowany zawczasu otwór ścienny. Popularność tych sposobów hodowli
nie ułatwia typologizacji uli. Wydąje się jednak, że tradycyjne domy, np.
w osadach dystryktów Kinnaur, Kullu, Mandi, Chamba, opierały się najczęściej
na konstrukcji szkieletowej z drewna cedrowego (parter), uzupełnianej ciosami
kamiennymi o różnym stopniu obróbki. Tym samym przynajmniej dolna i górna
ściana uli miała grubość dochodzącą do 15 cm. Ściany boczne (pionowe) niekoniecznie nawiązują grubością do poziomych. Jednakże częste pozostawianie
widocznych belek konstrukcji przy równoczesnej dbałości o estetykę ścian budynków powoduje, iż ule zostają zaopatrzone w bardzo solidne ściany boczne.
co tworzy w zewnętrznym oglądzie harmonijny akcent wynikający z użycia
elementów o jednakowym przekroju. Pomijąjąc względy estetyczne istotne dla
człowieka, pszczoły mogą zamieszkać gniazdo cechujące się wysokimi walorami izolacji termiczne/'.
Ul jest zamknięty z obu stron płycinami drewna
(przód i tył). Ich grubość nie jest na ogół tak znaczna jak ścian bocznych. Przód
jest zaopat~zony w pojedynczy otwór w kształcie koła, trapezu lub owalu (Verma, 1990, s. I 17) bądź trójkąta (badania własne). Znajduje się najczęściej
u dołu zatworu, a najrzadziej w części środkowej lub górnej. Tylny zatwór
przygotowany jest do wielokrotnego otwierania. Nie tylko dokonuje się tamtędy
53 W czasie długich. mroźnych i śnieżnych zim w górach llimaehal
Pradesh nawet takie rozwiązania nie są wystarczające.
169
podcinania plastrów, ale także pozbawia się ul tej tylnej ściany w czasie zim/4•
W zależności. czy dotyczy to obszarów nisko czy wysoko położonych, plastry
podcina się dwa razy lub raz w roku. Pierwszy zbiór ma miejsce późną wiosną
(kwiecie111maj), a drugi jesienią (wrzesieIl). W hodowli pszczół w wysokich
górach dokonuje się jednego zbioru jesiennego. Plastry wycina się w całości lub
jedynie w częśct'.
Z tych najbardziej tradycyjnych uli uzyskuje się ok. 4 kg miodu rocznie.
Wielu specjalistów zwracało uwagę na trudności w dokonywaniu przeglądów,
a tym samym prowadzenia tzw. racjonalnej gospodarki pasiecznej przez pszczelarzy wykorzystujących takie anachroniczne konstrukcje ulowe. Faktem jest
jednak, że z nowoczesnych typów uli56 rodziny A. cerana częściej migrują,
wyrajają siy lub je opuszczają (Verma, 1990, s. I 18).
Fot. 4. Parter budynku mieszkalnego z szeregiem wbudowanycb okrągłych ulikłodowych
maro. !\rca. g.ranica dystryktów Kangra i Mandi. Himachal Pradesh).
,4
Ma lO miejsce. gdy ul (ule) znajdują się w ścianie budynku gospodarczego
- obory. Stłoczone z\\icrzęta nie S'\ nicpokojone przez pszczoły tworzące IV tym okresic kłąb zimowy. a rodzinu pszczela korzysta z ciepła wydzidanego
przez stado. Wiciu informatorów w dystrykcie Kinnaur wskaz.Y\\"<llo na I.,: praktyk.,: jako niezb.,:dną. gdy hodowcy I.alcży na utrzymaniu silnej rodzin\ do wiosn\.
. "Silna ~odzina buduje 5-7 równoległych plastrów. Wycinając plastry w całości. pozostawia
się 2-3 nietknięte. klórc znajduj'l się najbliżej wylolka. Przy podcinaniu ich Iragmentów (okolo
połowy plastró\\). czyni si.; tak zc wszystkimi \V gniddzie.
'6 W nowoczesncj
intcnsywnej gospodarcc pasiecznej koniecznością
stają się okresowe wywózki pasiek na niicj położonc poż)'tki. Ule klodowe do takich praktyk nie są przystosowane.
nie
wspominając o ulach na stale związanych z budynkami.
170
Pszczoła miodna (Apis mellifera)
Przedstawicielki tego gatunku są pszczołami zasiedlającymi największy obszar kuli ziemskiej. Jakjuż wspomniałem, podstawowe typy zachowaJl, budowa
gniazda i budowa osobnicza są podobne do A. cerana. Zasadnicze cechy różnicujące to: nieznacznie większa długość ciała i jego masa, mniejsza skłonność
do wyrajania się, gorsza adaptacja do długich okresów zimna57.
Pszczoły miodne są naj lepszymi zbieraczkami pośród czterech przedstawianych gatunków. Chociaż gatunek ten nie jest endemiczny dla Indii, przez ostatnich około 30 lat zyskał wśród hodowców wielu zwolenników. Już choćby
gromadzenie przezeJl w warunkach in.,iyjskich od 14,5 do 19,4 kg miodu (Verma, 1990, s. 224), czyni go bezkonkurencyjnym. Także zasięgi oblotów bliskie
5000 m, stawiąją te pszczoły w hierarchii zaraz za A. donata. Przypomnieć
należy, że Apis mellifera jest jednak bardziej agresywna i podatna na choroby
niżA. cerana.
Ponieważ Pszczoła miodna (Apis mellifera) jest gatunkiem introdukowanym
na obszarze Indii, tradycyjne pszczelarstwo nie było z nią związane. W związku
z tym zagadnienia dotyczące hodowli tego gatunku omówię w kolejnej części
artykułu.
4. Współczesność pszczelarstwa58 w Himachal Pradesh i jego rola w ekonomice stanu
Za podstawę nowoczesnego pszczelarstwa uważa się wykorzystanie uli z ruchomymi ramkami. Taka konstrukcja dla A. cerana powstała w południowych
Indiach w latach 80. XIX wieku. Nazwana ulem Newtona była upowszechniana
w prawie niezmienionej wersji aż do lat 30. XX wieku59. Prace nad coraz lepszym dostosowaniem uli do występujących w Indiach podgatunków i ekotypów
A. cerana doprowadziły do współistnienia 15 konstrukcji6o. Współcześnie, potrzeba standaryzacji uli stała się paląca. Najbardziej zaawansowane prace
są prowadzone właśnie w stanie Himachal Pradesh. Wprowadzane stopniowo,
57 Wybór
cech jest zgodny z wcześniejszymi
ich omówieniami
dla pozostałych gatunków
i nie ma charakteru hierarchicznego.
S8 Tu ..pszczelarstwo·'
w znaczeniu hodowli. czyli dotyczącej gatunków Apis cerana i introdukowancgo Apis met/ifera. W skali całego krąju wyłączenie ,.lpis dorsala (nie poddąje się próbom hodowli) byłoby zbytnim uproszczeniem
(uzyskuje się od niego ponad 60% miodu i prawic
90 % wosku). Jednak dla Himachal Pradesh nieznane są dane pozwalające określić udział produktów od A. dorsala w ogólnym pozysku i handlu artykułami pszczelarskimi.
S9 Jednakże
robotnice z południowych Indii są znacznie mniejsze od spotykanych na północy.
Mniejsza jest także na południu liczebność rodziny. l tak wersja podstawowa nie sprawdziła się
na górzystej północy. Dostosował ją dopiero R. N. Muttoo (założycielOgólnoindyjskiego
Związku Pszczelarzy - All India Beekeepers'
Association,
1937) i nazwał loelikote Villagcr's hive
(1944 i dalsze modernizacje do ł956 roku).
60 Wszystkie
one znane są pod nazwą zmodyfikowancgo
ula Newtona (modi/ied Newlon hive)
lub ula wiejskiego (I'il/agers' hive) (Verma. 1990. s. (21).
171
przyjmowane są z nieufnością przez górali, dla których pszczoły stanowią stały
element krajobrazu, a nie szansę na dodatkowe dochodll.
Wpływ pszczół na rozwój i kierunki upraw rolnych jest wprost związany
z rozdzielnością płciową niektórych roślin62. Na opisywanym obszarze można
zauważyć stopniowy spadek aktywności owadów zapylających spoza rodzaju
Apim<J3. Ta sytuacja sprawia, iż właściwe dysponowanie zasobami rodzin pszczelich Pszczoły wschodniej (Apis cerana) i Pszczoły miodnej (Apis melliferar jest
sprawą zasadniczą. Himachal Pradesh jest głównym producentem owoców strefy umiarkowanej. Sady owocowe zajmowały w 1980 roku około 75 000 ha,
a dla ich należytego zapylenia było potrzeba nawet 200 000 rodzin pszczelich
(ówczesny i bieżący stan wynosi 10 000). Deficyt jest zatem ogromnl5.
Bez
wątpienia coraz częstsze obecnie sukcesy sadowników wynikają z istniejącej
populacji pszczół, głównie jednak z gatunku A. cerana osadzonych w tradycyjnych ulach przydomowych66• W przypadku wielkoareałowej gospodarki rolnej
(możliwej jedynie na stosunkowo nisko położonych częściach stanu), dla optymalnego wykształcenia nasion/owoców potrzeba dwóch kolonii Apis mellifera
lub trzech kolonii Apis cerana na 1 ha upraw67• Rozwijając istniejącą bazę
pszczelą udało się w kilku miejscach stanu68 przeprowadzić ze znacznymi sukcesami tzw. tresurę pszczół, dzięki której pszczoły selektywnie zapylają wybrane gatunki roślin. Chociaż na obszarze Indii są to praktyki nieczęste69, to z pewnością wyznaczają przyszłościowy kierunek hodowli70•
61 Lekkie ule wolnostojące dają siC;przewozić na znaczne odległości.
Detale ich konstrukcji
umożliwiają wysokie składowanie i dają możliwość załadunku aż kilkudziesięciu uli na platformę
jednego samochodu cic;żarowego. Mobilne hodowk mogą być wynajmowane sadownikom na
czas kwitnienia ich upraw. co daje szansę podwyższenia opłacalności pasiecznictwa górskiego.
02 Chociaż rozdzielność
płciowa roślin była przewidywana przez Theophastusa (IV w. n.e.),
pozostala kwcstią nicznaną do lat 80. XIX wieku.
oj Współczesność.
niestety. przedstawia się podobnie w wielu miejscach świata. Spadek lesistości obszarów. postępująca urbanizacja i stopień zanieczyszczenia środowiska to najglówniejsze
przyczyny spychania owadów o małym promi~niu oblotu do enklaw. gdzie nie mogą być bezpośr~dnio pomocnymi dla człowieka.
M Przedstawiam sytuację m~jbardziej współczesną
oS Przybywa uli nowoczesnych
i rozwija się hodowla Ps::c::oły miodnej (Apis mellifera). ale
równocześnie spada liczehność hodowanych rodzin Ps::coły wschodniej (Apis cerana). ąjnowsze
dane 10 177000 ha sadów (1993 rok) i potrzeba aż470 000 rodzin pszczelich (Verma, 1990. s. 25).
06 Jak wspominałem. jedynie nowoczesne konstrukcje umożliwiąią ich przemieszczanie
sezonowe.
67 V~rma. 1990. s. 27. Powstąją tu dwie k\vestie. Pierwsza dotyczy siły rodziny. Obliczono.
iż rodzina 60 000 osobników jest wydajniejsza niż cztery po 15 000 osobników. Prawidłowość ta
odnosi siO;do obu gatunków. Ponadto A. cerana jest I~pszą zbieraczką pożytków rozsianych,
co stawiają zdecydowanie przed A. melli/era w przypadku obszarów górskich.
68 Uwaga dotyczy działań w dystryktach Kangra i Solan.
69 Nawet w skali kontynentu. Dawny ZSRR był pionierem w zakresie tych badań, ale prowadzone były w jego czc;ści curopcjskiej. Chiny wciąż niechętnie skracają okres karencji na nowinki
naukowe.
if)
ie wnikąjąc w szczegóły ekonomiczne i sposoby uzyskiwania takich danych, wiadomo,
iż pożytek z krzyżowego zapylania roślin przez pszczoły (tylko Apis). jest kilkunastokrotnie
172
Stanowa produkcja miodu (150 ton w 1989 roku) i wosku (3 tony w 1989
roku), jest ustalona wyłącznie na podstawie danych rynkowych. Także w tym
przypadku brak danych odnoszących
się do tradycyjnych
dróg dystrybucji nie
pozwala na rzetelniejsze ustalenia. Faktem jest jednak, iż oba podstawowe produkty dawałyby się sprzedać na indyjskim rynku wewnętrznym
w praktycznie
nieograniczonych
ilościach.
Obecna sytuacja pszczelarstwa
w Himachal Pradesh jest obrazem współzawodnictwa obu gatunków udomowionych:
PSZCz()~Vwschodniej (Apis cerana)
i Pszczoły miodnej (Apis mellifera) Do dzisiaj hodowla pszczół ze względu
na czynniki naturalne oraz wywoływane
polityką stanową/rządową,
nie odzy7
skała pewnej stabilności gatunkowej sprzed 1983 roku ': L. R. Verma podaje,
że w oparciu o wielorakie dane wyjściowe i obliczeniowe jedna rodzina Apis
cerana przyniosła podczas roku 369 rupii dochodu netto, podczas gdy Apis
mellifera aż 920 rupii72. Ta różnica sprawia, iż dalekowzroczne
plany rządowe
dotyczą głównie upowszechniania
hodowli A. mellifera (Kaul, 1992). W konsekwencji, w polityce rządu hodowli Apis cerana poświęca się praktycznie mniej
uwagi niż pasiecznictwu
zApis mellifera. Nie zwraca się przy tym uwagi
na fakt, że w warunkach wysokogórskich
to przecież Apis cerana jest gatunkiem zdecydowanie
lepiej przystosowanym.
W dodatku realizacja programów
pomocy dla obszarów plemiennych
napotyka na trudności wynikające z nieco
"patriarchalnego"
sposobu traktowania górali przez urzędników państwowych.
5. Przyszłość pszczelarstwa na obszarach górskich
Pszczelarstwo jest współcześnie jeszcze bardziej atrakcyjne gospodarczo niż
w dawnych czasach. Analizy potencjału środowisk górskich wskazują na znaczne
możliwości jego wykorzystania (por. Tropical..., 1986). Zwraca się uwagę na szereg unikatowych cech, które przemawiają za potrzebą tworzenia wciąż nowych
rozwiązań praktycznych, intensyfikujących tę gałąź gospodarki. Niska waga, przy
stosunkowo wysokiej wartości produktów, trwałość oraz zachowanie przez długi
7
czas pełni własności fizykochemicznych,
łatwość przechowywania "
poręczność
w trakcie transportu to podstawowe cechy charakteryzujące produkty pszczele.
wyższy niż przychody ze sprzedaży uzyskanego w tym samym czasie miodu/wosku i innych
produktów pszczdich.
71 W latach 1983-1988 ma'>owe występowanic
wirusa czcrwiu uśmierciło w llimaehal Pradesh od 90 do 95% rodzin".I. ceramI. Po zakończeniu pełncgo cyklu rozwojowego wirusa kolonie są
obecnie zdrowe i intensywnie rozmnażanc. Ich liczba wciąż jeszczc nie jest przywrócona.
Co ciekawe. obszary wysokogórskie pozostały wolne od choroby.
n Obliczenia dokonane \v roku 1987 (I USD = ok. 20 rupii). Takic porównanic traci sens. jeśli rozpatrujemy gospodarkę na terenach powyżt<i I 800 m n.p.m. (Verma. 1990. s. 71). Od tej
umowncj granicy A. me/lijera spisuje się znacznie mniej wydajnic. a IV skrajnych przypadkach
nie przeżywa.
7, Kolejność cech według .Iodha. 1989, s. 32 .. ,ł.atwość
przcchowywaniu" jest dyskusyjna.
Wszystkie produkty pszczcle wymagają znacznych nakładów technologicznych. hy móc jc należycie przechowywać. Silnie chłoną zapachy zewnętrzne. muszą hyc pozyskiwane i przechowy-
173
Pomimo funkcjonowania
wielu projektów (w tym i międzynarodowych),
mających na celu unowocześnienie
pszczelarstwa,
także na obszarach wysokogórskich7.\
przyjęte rozwiązania nie przyniosły znaczących efektów. Wiąże się
to z wyjątkowo silną niechęcią górali wobec nowinek. Pozostają wierni tradycyjnemu umiejscawianiu
uli (w ścianach budynków) i dawnym konstrukcjom.
Powszechne i obserwowalne
zjawisko początkowej
nieufności wobec nowych
rozwiązal1 na omawianym obszarze nie przeminęło.
Przede wszystkim z tego
powodu, iż proponowane
konstrukcje nie sprawdzają się w surowych warun75
kach . Trudno także ustalić jak poważną rolę odgrywają w owym oporze wierzenia. Rodzina pszczela jest dla tradycjonalistów
widomym znakiem stałej
7
opieki Laxmi a nawet Wisznu />. Ule, tradycyjne w formie i umiejscowieniu,
są dla nich stałym (domyślnie - bezpiecznym) elementem krajobrazu.
Analiza ekonomiki stanu każe oczekiwać stałego wzrostu znaczenia pszczelarstwa. Wierzę, że możliwe jest nawet wynajmowanie
przez sadowników
gospodarzących w wysokogórskich
dolinach rodzin pszczelich z zewnątrz. Moim
zdaniem będzie się to odbywało równolegle do hodowli miejscowej, prowadzonej w konstrukcjach tradycyjnych.
Spektakularne
sukcesy poszczególnych
hodowcówn winny być przykładem
godnym naśladowania.
Dla większości
pasiecznictwo
pozostanie jednak wyłącznie dodatkowym zajęciem. Stopiel'! jego znaczenia będzie, szczególnie dla
nowicjuszy, ograniczony do kwoty pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży miodu
i wosku. Potrzebne są rozwiązania
promujące
rzetelną wiedzę pszczelarską,
by zmienić obecny stan rzeczy. N ieefektywne są realizacje projektów związanych z podniesieniem
statusu indyjskich kobiet, poprzez zainteresowanie
ich
hodowlą pszczół. Według twórców tych projektów pasiecznictwo
przydomowe
miałoby być jednym z pożądanych
rozwiązań wspomagających
ludność wiejSką78.
Ilane z zachowanicm zasad higieny trudnych do utrzymania II Indiach, a z pewnością tinansochlonnvch.
7. U'wagi czynilt na podstawie
badań własnych w dystrykcie Kinnaur (Ilimachal Pradesh).
czo;:ści pogranicza dystryktów KangralMandi (Ilimachal Pradesh).
75 Ule nowoC/csne
są zbyt zimne. SZCl.ególowa polemika na ten tcmat wykracza poza przyjęte ram) tcgo artykułu.
7(, Wątek wymagający
dalszych studiów. Wydaj c silt jednak. że stałość miejsca ula nie jest bez
znaczenia.
77 Wywiady
przcprowadzonc
na pograniczu
Himachalu i Pendżabu dowodzą, iż można
z wielkotowarowcgo
pasiecznictwa uczynić w indyjskich warunkach jedyne źródło dochodu dla
widu rodzin. Wiążc się to jednak z założeniem bazy. wywózkami sezonowymi do np. Kaszmiru,
rezygnacją z hodowli ..I. CI'I'(II/(/ na rzecz A. melltfera i ogromną desperacją IV okresie przeobrażania gospodarstwa domO\lcgo.
JR Podobne
projekty realizujc także [eIMOD (International
Centre for Intcgratcd Mountain
[kvdopment)
dla Ncpalu (okolice Jumli. Dolpo). Przy generalnie chwalebnej idei działania te
natrafiają na latwc do przcwidzenia
trudności. NajcZl;ściej prowadzone
są przez specjalistów
ds. pszczelarstwa i nic wc wspólpracy z antropologami kultury. Negatywne następstwa realizacji
tych proj~kt(l\v mogił być nader tragiczne dla funkcjonowania tradycyinych systcmów rodzinnych.
174
Zdaniem autora ninieJszego artykułu hodowla Apis cerana jest jednym
z najbardziej tradycyjnych zajęć dodatkowych ludności Himachal Pradesh.
Jak wspomniałem, wprowadzanie na teren stanu nowoczesnych uli przebiega
równolegle z powstawaniem konstrukcji tradycyjnych. W dystrybucji nowoczesnych uli mikrośrodowiska górskie są upośledzone. Istniejące agendy rządowe
ds. pszczelarstwa, subsydia rządowe, kursy pszczelarskie, działalność KVIC79,
pomoc międzynarodowa itp., nie są skuteczne w wywoływaniu pozytywnych
zmian na obszarach plemiennych (tzw. tribal areas). Przyczyn głównych upatruję w korupcji urzędników i traktowaniu przez nich członków "grup plemiennych" jako obywateli niższej kategorii, których problemy w praktyce nie
są uznawane za istotne.
Pszczelarstwo na terenie stanu Himachal Pradesh wciąż potrzebuje nowych
rozwiązań gospodarczych. By je z powodzeniem wprowadzić z minimalną
szkodą dla ludzi i ich środowiska, uważam za niezbędne przeprowadzenie dalszych, rozbudowanych badań etnologicznych. Podobnie jak w wielu innych
dziedzinach gospodarki, chęć szybkiego zwiększenia bieżącej zyskowności
nie idzie w parze z ochroną środowiska naturalnego i zapewnieniem możliwości
rozwojowych przyszłym pokoleniom. W przypadku specyficznej kwestii
pszczelarstwa problem jest jeszcze bardziej złożony. Ta dziedzina ma odniesienia znacznie wykraczające poza ramy jakkolwiek rozumianej gospodarki.
Myślę, że wprowadzenie na wysokogórskie tereny nowoczesnych konstrukcji ulowych nie zmieni w najbliższym czasie obecnej sytuacji kulturowej i gospodarczej. Istniejące ule ramkowe nie są w sposób dostateczny przystosowane
do eksploatacji w wysokich górach. Konieczne zmiany dostosowawcze zabiorą
jeszcze naukowcom wiele lat.
BIBLIOGRAFIA
Balokhra J. M.
1995
Himachal Wonderland. H.G. Publications. Delhi.
Bornus i in.(red.)
1989
En(~vklopedia ps=:c=:elarska.PWRiL. Warszawa.
Crane E.
1983
The Archeology of Beekeeping. Duckworth. London.
Dictionwy. "
1993
DictionGly of Beekeeping Terms. ICIMOD. Kathmandu.
Harrer H.
1953
Seven years in Tibet. Harper Collins Pub!.. Delhi.
Jain S. K.
1996
.lvfedicinal Plants. National Book Trust. Delhi.
Joshi M. A.. Divan V. V.. Suryanarayana M. C.
1980
Bees and Honey in Ancient India. w: Second International Conf'erence on Apiculture in Tropical C/imates. Indian Agricultural Research Institute. Delhi.
79 Khadi and Village
Industries Commission.
pszczelarstwa i handlem artykułami pozysku.
Organizacja
ta zajmuje się m.in. rozwojem
175
Joshi T. R.
1989
.4 DictionaJY of the Pahari Dialects. A Grammar & DictionO/y of Kanwari, Himachal Academy of Arts, Culture and Languages, Shimla.
Kallapur S. K.
1950
An Crperiment in The Collection of Wild Honey, .,The Indian Bee Journal" 9110,
s. 122-124.
Kaul G. D.
Developmem o/Beekeepingfor
improving Crop Productivity in Eighth Plan (19921992
1997). Ministry of Agriculture. Delhi.
Krishnamurty T.
1993
lv/inor Forest Products oflndia, Oxford&IBH Publ. Co.PvLLtd., New Delhi.
I.eksykon:>ymboli
1992
I.ek.;ykon ,symboli, red. Marianne Oesterreicher-Mollwo, ROK. Warszawa.
'vlattu V. K.
Scope and Strotegies for Apicultural Development in Himachal Pradesh, w: Honey1989
bees in Mountain Agriculture. L.R. Verma (cd.), Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd.,
New Delhi.
Michener Ch. D.
1974
The _,,'ocialBehavior o/the Bees. Harvard Univ. Press., Cambridge,
Morse R. A, Laigo F. M.
1969
.·/pis dorsata in the Philippines, Philippine Association of Entomologists, Inc.
'vluttoo R.N.
Hygienic Metho,} uf Honey ('ollection Fam Wild Bee Colonie; in the Forest, ..In1946
dian lice Journal" 5/6. s. 79-80.
:--Jt:giS. S.
Himachal Pradesh - The Land and People, Indus, Delhi.
1993
Prakash O.
Food and Drink.;' in Ancient India, Delhi.
1961
Rigveda
Rlgveda. transl. O'Flaherty W. D., Penguin Books India, Delhi.
1994
Ruttner F,
1987
Biogeography and T(Lronomy of Honeybees, Springer Verlag, Berlin.
Soman A. G .. Kshirsagar K. K.
1991
PreliminOl:v Survey on the Rockbel' (Ąpis dordata F.) and Some Observations on
the haditional ,Hethods 0/ Honey Hunting, ..The Indian Bee Journal" 53( 1-4).
s. 17-22.
Thompson C. R.
1940
Handling Apis Dorsata, "The Indian Bee Journal"' 10. 1940, s. 122-124.
1941
Co/lectirJll of Wild Honey, ..The Indian Bee Journal" 3/4, 1941, s. 28-30.
Tropical..
1986
Tropical and Sub-tropical Apiculture. "F AO Agricultural Services Bulletin" vol. 68.
Rome. FAO UN,
Valli L Summers D.
1988
Honey Hunters of Nepal, "National Geographic" 1111988. vo1.174, no, 5, s. 660671.
Verma L. R.
1990
Beekeeping in Integrated Atountain Development, Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd.,
New Delhi.
176
Rafał Beszterda
APIARIAN
CULTURE
AND ITS ROLE IN 'II IE ECONOMY
OF AN INDIAN STATE OF HIMACI lAL PRADESI I
(Summary)
Apiculture
has been discussed
in Polish dhnographie
literature numy times. So far, however.
the literature has bcen focused on only one species trom the ,,'pis family (..Ipis melli/era). In this
paper, in eontrasl. at attcmpt has been made to take into account various species occurring in the
area of Himachal
Pradesh. This is a very unique rcgion. where Ii.lur dilkrent
species of bees
occur: the Giant bee (Apis dorsa/a). thc Little bee ("'pis F/orf!(l). the Indian bee (Apis c'erana). and
the Honey bee (Apis mellijera). the last being an introduced species. Only the last two species can
be cultivated.
while the funner two can live only in natural conditions.
For each of the species
mentioned,
specific apicultural
technologies
were developed.
Apicultural
tradition
in the state of Himachal
Pradesh encompasses
both cultivation
and
honey and other honey-by-products
harvesting
from bee species naturally
occurring
in India
(except Apis mell ijem).
Contemporary
trends in bee development
are primarily fi)cused on spreading the cultivation
of Apis mellijera. Another objective
in this field is standardization
nf bee-hive construction
11:
spreading
hivc boxes. On the basis of field studies and close reading of literature I have come to
the conclusion
that such a dircction of development
is not optimum jill' Ilimachal
Pradesh. In the
mountainous
conditions ofthis state. it is the .:Ipis cerana that is Ihe best adjusted species.
In my opinion cultivation
of the Indian bee (Apis cl!rono) is one of Ihe mo si traditional extra
occupations
of the people of Himachal Pradesh. Thcrcl(lrc along the introduction
of modern beehives
in this area
traditional
constructions
arc manuj~lCtured.
hives among lhe local people is underprivileged.
apiculture
apprenticeship,
etc .. are not e1Tective
areas.
Hence
distribution
The apicultun:
state agcncies.
in triggering
positiw
changes
of modern
bee
statc subsidies.
in those tribal