-
extracted text
-
I.ud. l. 83. 1999
\i\N:\ STYC/YŃSKA
\lu/,,:uITI An:h..:ologiun..:
Lód;
i Flnograliun..:
ZBIÓR POlAEUROPEJSKI
ETNOGRAFICZNEGO
W ŁODZI
MIEJSKIEGO
MUZEUM
A LIGA MORSKA I KOLONIALNA
W trakcie badali prowadzonych
nad historią kolekcj i pozaeuropejskiej
Muzeum Archeologicznego
i Etnograficznego
w Łodzi moją uwagę zwróciły powtarzaj'.lce się \v zachowanych
archiwaliach
nazwiska osób związanych z Ligą
Morską i Kolonialną. Fakt ten stał się punktem wyjścia do szerszych studiów
nad tymi działaniami stowarzyszenia,
które mogły rozbudzać w społeczellstwie
polskim zainteresowania
kulturami pozaeuropejskimi'.
Liga Morska i Kolonialna to organizacja o charakterze masowym, działająca
w okresie międzywojennym,
której aktywność przerwał wybuch II wojny światowej. Jej źródeł można szukać już w roku 1918, kiedy powstała "Bandera Polska".
W miarę upływu lat stowarzyszenie rozrastało się, zmieniało profil i zakres zainteresowat"J, czego konsekwencją były kolejne zmiany nazwy: Liga Żeglugi Polskiej 1919, Liga Morska i Rzeczna1924, Liga Morska i Kolonialna-1930.
Miejskie Muzeum Etnograficzne
w Łodd
powstało w roku 1931 poprzez
\\yodrębnienie
zbiorów
etnograficzno-archeologicznych
dawnego
Muzeum
'vfiejskiego. Była to wówczas niewielka
instytucja,
zajmująca
lokal a powierzchni 220 m~ i posiadająca 343 zabytki (269 etnograficznych
i 74 archeologiczne).
której kierownictwo
powierzono
mgr. Janowi
Manugiewiczowi.
W ciągu następnych lat rozwinęła się w znaczny sposób. W roku 1934 zdołano
uzyskać nowy lokal o powierzchni
prawie '000 m2. Zbiory Muzeum w roku
1939 osiągnęły liczbę ponad 14000 pozycji katalogowych.
Wśród nich znalazła
miejsce liczna (prawie 1500 obiektów) etnograficzna kolekcja pozaeuropejska',
W dziale kroniki pierwszego numeru kwartalnika "Wiadomości
Ludoznawcze" wydawanego przez lódzkie Muzeum, czytamy: "Początek roku ubieg/ego
pr::yniósl utwor::enie nowego 11' Polsce muzeum etnograficznego . .Jest nim MiejI Art)kul
j..:st oparty na jnlnYIll / rozdziałów
nl/prawy
na. a ro/.bud/ani..: /ainl..:r..:sowaJi etnograti,\
pozaeuropejską
II roku
1998
II
Instytucic
t\rch..:ologii
i Etnologii
doktorskiej
"Liga Morska
społeezeJistwa
polskiego".
PAN. pod kierunkiem
naukowym
i Kolonialpowstałej
prof
dr. hab.
Anor/.eja AbramOllil'/a.
~ Nazwa Mu/..:um byla pol..:m widokrolnic
zmieniana.
Obecnie - Muzcum Archeologiczne
i Etnogratiun..:
II Lod/j.
Autorka niniejszego
artykulu kieruje Działem Kultur Ludowych
Krajów
Pozaeuropejskich
t..:go Muzeum.
; O historii MU/.cum pisała m.in. Tcn:sa
licIle
II'
Lod::i
Laszczewska.
d::ieje. ::hiOlY. d::ia/a/no!;ć·... Prace
Por.: Jfll::ellm Arche%gicne
i Mnterialy
Muzeum
i f;tnogra-
t\rcheologicznego
i EtnograliC/ncgo
II I.od/i
Scria EtnograliC/lla".
nr 21. 1980. s. 11-34. Na temat kołekcji pozaeuropejskiej pisał natomiast Witold NOllosz .- wieloletni kierownik Działu Kultur Ludowych
Krajów
Pozaeuropejskich
tego Mu/cum.
Wys/czcg(')lnienie
tytułów
/Ilajduje
się w wykazie
literatury.
110
skie Muzeum EtnoKrąficzne w Lodzi, zmvierające nad/o oddział archeoloKiczny.
Pow.~'/alo ono przez usamodzielnienie szczupZvch zbiorów etnograficznych
i prehistorycznych, przechowywanych w dml'nem muzeulII miejskiem, a istnienie
swe zayvdzięcza inicjatywie A1iasta. r ..) Muzeum ma zaczątek kolekcyj egzotycznych. z któ,:vch znaczniejszymi są zbiór wschodnioa:::jatycki. stanowiący
depozyt p. Przeclawa Smolika i interesująca kolekcja z górnego dorzecza Amazonki. Osta,tnia kolekcja zos/a!c, zKromadzona przez p. Aleksandra Freyda, członka ek.~pedycji badmvczej. wydelegowanej przez Urząd EmiKracyjny na tereny
koncesyjne w Montm?ji Peruwimiskiej',4.
W archiwum Muzeum Archeologicznego
i Etnograficznego
w Łodzi zachowały się dokumenty z lat 1931 - 1939, dotyczące historii i charakterystyki
interesującej
nas kolekcji). Wynika z nich, że kierownik muzeum postanowił
wykorzystać
handlowo - przemysłowe
kontakty ·Lodzi z innymi kontynentami
do stworzenia zbioru ilustrującego
kultury pozaeuropejskie.
Nawiązał również
współpracę z uniwersytetami
oraz instytucjami typu emigracyjnego,
licząc na
efekty "kolekcjonerskich"
zainteresowań
polskich podróżników
i emigrantów.
Wśród wspomnianych
instytucji znalazła się także Liga Morska i Kolonialna.
Kontakty Muzeum z tym stowarzyszeniem
rozpoczyna
list z 17 października
1934 roku,' adresowany do wieloletniego
działacza Ligi - Mieczysława Lepeckiego, zawierąjący sugestię dotyczącą jego pośrednictwa
w nawiązaniu współpracy z powyższą organizacją.
Argumentując
swą prośbę dotychczasowym
niewielkim zrozumieniem
mieszkańców
Łodzi dla sprawy zbiorów pozaeuropejskich Manugiewicz
pisze: "Gdyby natomiast impuls llyszedł z Ligi Morskiej
i Kolonialnej lO już pewne udatne próby pobudziżvby przemysł łódzki do lviększej ku temu uwaKi" i dalej: "Wszelki (...) udział finansowy liKi Morskiej i Ko-
lonialnej szedlby prawie wyłącznie na powiększenie zbiorów. Radbym aby Pan
kopi/on zechcia/ byĆ'rzecznikiem tej sprawy na terenie liKi.
Bardzo by/bym
wdzięczny za adre.~y znanych Panu osób, które według przypuszczeń g%we
by/yby przekazać swe zbiory naszemu Muzeum,,6.
r ..)
Następne pismo zostało skierowane do Zarządu Głównego LMiK w Warszawie. Kierownik
Muzeum
wyraża w nim pragnienie
nawiązania
kontaktu
4 Kronika ... Wiadomości
Ludol.llawczc".
z. I. 1932. s.20 -21. Cytowanc w artykulc archiwalia
są ze wzgl~du na zachowaną
oryginalną
składnię i pisowni.; wyróżnione
w tckścic kursywą.
, Jest to korcspondencja
wykazy zabytków. rachunki. potwiadzenia
I\)'płal. a także ksi.;gi majątkowe Muzeum. Zbiór ten uzupclniąją (nieliczne niestcty) karty katalogu naukowego. C'cnnym dodat-
kiem. pochodzącym
z nieco późni~is/ego
okresu. są karty katalogu Muzeum II I.ipsku. do którego
część zbiorów tratila II ł 941 roku. WykorLystlUle w opracOl\ aniu materialy były już w części prezentowane przcz autorkę VI' wystąpieniach
na sesjach organilOwanych
przez Uni\\wsytet
Wrocłal\ski.
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze.
Muzeum Etnograficzne
wc Wrocławiu ..Polskie opisanie świata"
w 1996 roku oraz Uniwersytet Wroclawski - sesja pl. .. Ludy Australii i Oceanii w polskich badaniach
etnogralicznych"
II 1997 roku. a takżc IV artykułach
omawiających
histori.; kolekcji pozaeuropejskiej
MAil::!" których tytuły zostały \\yszezególnione
IV spisie literatury.
6 List .I. Manugicwicza
do kpI. M. Lepeckicgo
z 18.10. ł 934 roku.
MAiEL
(Dokumenty
Nicktóre
cytowane
Micjskiego
w tckśeie
Muzcum
materialy
Etnograłicznego)
archiwalnc
zostały
nr
!\rchil\ium
Etnograficzne
AI~ MAiUj[)MME/ł934il.
zamieszClonc
IV aneksie.
III
z Zarządem stowarzyszenia w celu wspólnego działania "dla potrzeb zaniedbanej
u nas dzied::.iny lIIu::.ealnictwaetnograficznego". Informuje w nim również Ligę
o podjęciu współpracy z polskimi podróżnikami w celu utworzenia kolekcji amerykanistycznej. Pisze także: " ... nadzieję przykladamy do gromadzenia poważnych
::.biorówafi~l'kanistycznych, hiorąc pod uwagę poczynania Ligi Morskiej i Kolo-
nialnej orct::.::.większające się ::.ainteresowania w kraju A.fiyką. (...) O ek.~pedycji
liherJjskiej dowiadujemy się zhyt późno, nie mogli!illlY tedy przygotować interesujących nas spraw H' .\jJo.wJhnależyty zawczasu. niemniej pewne ogólne wska::.ówkiMuzewll lIIoglohy jej uczestnikom przesIać, co by ulatwilo wykorzystanie
pobytu na lIIiejscu dla o/J/awianej sprawy,,7. W dalszej części listu Jan Manugiewicz prosi przedstawicieli Zarządu Głównego o ustalenie terminu spotkania, którego uczestnikiem miałby być także prof. Stanisław Poniatowski. Nie wiadomo
niestety, czy do takiego spotkania doszło. Dalsze efekty tej korespondencji
nie są
znane, ponieważ nie zachowały się odpowiedzi na wspomniane listy.
W materiałach brak także dowodów podjęcia stałej współpracy
instytucjonalnej pomiędzy Muzeum i Zarządem Głównym Ligi Morskiej i Kolonialnej.
Można więc domniemywać,
że być może kontakty powyższe nie spełniały
w pełni nadziei i oczekiwaó kierownictwa
Muzeum. Jednakże podjęte działania
zaowocowały nawiązaniem przez Jana Manugiewicza
indywidualnej
współpracy z ludźmi związanymi z Ligą, co w efekcie pozwoliło mu w znaczny sposób
poszerzyć kolekcję pozaeuropejską.
W zachowanych
dokumentach
odnajdujemy
m.in. nazwiska
Kazimierza
Armina. Ludwika Anigsteina i Marii Januszewiezowej
- osób zaangażowanych
w działania kolonizacyjne prowadzone przez Ligę na terenie Liberii. Od nich
rozpocznę przegląd i charakterystykę
pozyskanych przez Muzeum kolekcji.
Kazimierz Annin (jeden z liberyjskich plantatorów). przekazał Muzeum odpłatnie zbiór zawieraj<lcy: rzeźbę w drewnie, 19 masek obrzędowych. miecz oraz sztylet. Transakcja ta znajduje potwierdzenie zarówno w księdze majątku Muzeum, jak
i \V zachowanym rachunku, opiewającym na kwotę 325 złR. Ze zbioru tego ocalały
zaledwie trzy maski i wspomniany miecz w skórzanej, zdobionej pochwie9.
Ludwik Anigstein - znany bakteriolog (rzeczoznawca
Rządu Liberyjskiego
do spraw higieny) przekazał Muzeum zbiór około 80 zabytków, zawierający
m.in. przykłady uzbrojenia, wyroby ze skóry, obiekty sztuki i instrumenty muzyczne (fot. 110). Był to zbiór realizowany "na zamówienie"
kierownika Muzeum.
, Mowa o pnlll adlOll<:j IV lala<:h 30. na terenie Liberii akcji kolonizacyjnej.
poprzedzonej
podroż,\ specjalnej dekgacji Ligi. I.ist l Manugiewicza
do Zarządu Głównego LMiK - AE MAiELlD 1ME!1934/2
8 Al-- MAiFł.lDMMLlI93XI2.
'i W zbiorach
D/ialu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich
MAiEL znąjduje się pewna
liczba zabytk{m (w tym lakie liberyjskich) ocalałych z okresu międzywojennego.
których proweniellcji nic udalo się jak dotąd określić w sposób jednoznaczny.
Zdjęcia po<:hodz'l z i\r<:hiwurn Etnograficznego
Muzeum Archeologicznego
i Etnogratieznqw \\ Lud/i, Ich autorami S,t Władysław Pohorecki i Kazimierz Weee!.
II)
112
Fot. I. Bransoleta z dl:\\"onkami. Lib,ria. nr in\\. M;\iU
(zakupiona
od dr Ludwika ;\nig.skina).
Mowa o tym w liście skierowanym
do Manugiewicza
.(UII/23
5 sierpnia
1936 roku:
"W związku z /is/em Pm/{{ przesIanym mi w 11I/ym r.h. do Uherii w sprawie
zbiorów e/noKraJicnych. l11al11
zaszczyt zawiadomif: Pana. że czę.l:ciowo udalo
mi się uwzKlędnić PWlskie życenie. przywożąc do Polski niekt()re obiekty. klóre
jak sądzę posiadają dla Muzeum warlo.l:ćnaukową"". Natomiast \V zachowanej
notatce z 13 grudnia tego roku mowa jest o przesłaniu Muzeum przez dr. Anigsteina 51 negatywów fotograficznych
z Liberii. Niestety brak informacji o ich
dalszych losachl2. W kolekcji zwraca uwagę spora ilość ozdób metalowych.
ciekawy zestaw instrumentów
muzycznych: bębnów, grzechotek, instrumentó\\
strunowych,
ksylofonów
oraz dobierane zespołami elementy uzbrojenia, np.:
łuki, strzały do łuków, kołczan; oszczepy i ostrza do nich itd. Niestety w wykazach brak szczegółowego
określenia
pochodzenia
poszczególnych
przedmiotów.
W obecnej chwili w zbiorach Muzeum znajduje się zaledwie kilkanaście
obiektów, które można bezspornie zaliczyć do powyż.sz~i kolekcji. Są to głównie
maski, ozdoby i kilka przedmiotów codziennego użytku ( w tym" łapka na szczury").
Niewątpliwie
naj bogatszą okazała się współpraca .lana Manugiewicza z Marią .lanuszewiczową
(żoną Edwarda .lanuszewicza. jednego z liberyjskich plantatorów).
II Al,:
M;\ iJ-:/./DM ME/I 936/13.
L! I 936/26.
12 Al-: M;\it-:ł.lDMM
113
Korespondencja
dotycząca tej kolekcj i jest szczególnie bogata. Rozpoczyna
ją list zawierający propozycję przywiezienia
z Liberii zbiorów etnograficznych
oraz nadana już z terenu plantacji (24 lutego 1936 roku) oferta sprzedaży około
40 obiektów, zebranych wcześniej przez Edwarda Januszewiczal3.
Już w październiku tego roku Muzeum otrzymało informację a wysłaniu pierwszej partii
zbioru liberyjskiego, do której dołączono rachunek i opis 57 przedmiotów.
O
stosunku Marii Januszewiczowej
do przeprowadzanej
transakcji świadczy najlepiej fragment kolejnego listu: .. Robienie zbiorów dla Muzeum nie traktuję
jako interes wie/ce dochodowy. gdyż (...) obliczając same wydatki minima/ny
procent zostaje d/a mnie. Robię to raczej z zamilowania, oraz z chęci poznania
tutejszej sztuki jak również ce/em zaopatrzenia pCl/lskiego Muzeum udostępniającego po:::nanies:::erszymwarstwom sztuki aftykOllskiej"14.
Kołejny list, z 8 lutego 1937 roku, informuje a wysłaniu drugiej części zbioru. Zawiera także rachunek za sprzedaż 50 eksponatów
i komentarz do tych
obiektów. Charakterystykę
współpracy
obu wymienionych
stron dobrze ilustrują dwa listy Jana Manugiewicza
nadane w listopadzie 1936 roku. Kierownik
Muzeum pisze: ,.Je.<1iwięc czas pozwoli proszę o możliwie pelny material mu-
:::ea/n)l.ażeby.<my mie/i mniej więcej skończoną ko/ekcję liberyjską. (...) Przyda/aby się ]Je/na ko/ekcja różnych typów naczy'] choć będą trudności z transportem. Co do masek obr:::ędowych to pożądane jest także skompletowanie po::osla/ej od:::ie::yk/ubołl'iczrJw np. plm'zczy z sitowia itp."I) W następnym piśmie
czytamy: jd/i
wątle si~v naszej Ehploratorki pozwolą otrzyma Łódź warto.<dow)' owoc polskiej penetracji w Liberji. Będzie to dla Pani ladną zaslugą
::rciową. (...) Warto. :::ew:::ględuna charakter Łodzi więks'zą uwagę przylożyć do
tkanin. przydalobv się ki/kana<cie kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami >wars:::tat()I1'<w ruchu"I(,. Korespondencja
ta świadczy o dużym zaangażowaniu obu stron w ideę utworzenia bogatej, wszechstronnej
i co ważne
dobrze określonej kolekcji zabytków ilustrujących
życie i kulturę ludów zamieszkujących
teren Liberii. Są zarazem dowodem na to, że stały wzajemny
kontakt dawał szansę pomyślnego zrealizowania
tych zamierzeó.
Ostatecznie zbiór pozyskany dzięki współpracy z Marią Januszewiczową
liczył okola 200 obiektów, przysłanych co najmniej w 4 ratach. Była więc to
kolekcja liczna, a dołączona do spisów charakterystyka
obiektów, zawierająca
określellie funkcji przedmiotu oraz jego nazwę (podaną nieraz w kilku narzeczach), czyni ją jeszcze cenniejszą. Zbiór obejmował
m.in. przykłady sztuki
11 Al': Mi\iEI./DMME/1935/43
i 1936/3. Maria Janus7.ewiczowa pośredniC7.y/a także w na\\ iązaniu konIaktów Manugiewicza z przchywąjącymi
wówczas v.. Liberii prot: Janem Hirshlcrcm
i dr. Ludwikiem i\nigsleinem.
Niestety. wracający już do kraju prof. Hirshler nie zdołał zebrać
l\okl\cji dla Muzeum.
l~ l-ist M. Jarllls/.ell'iclOlI'ej
do .I. Manugiewicza. z dnia 18 października 1936 roku. AE MAiLUDMME/1936iI9.
I' List J. Manugie\\ icza do M. Janus7.c\\iczonej
z dnia 13 listopada 1937 roku AE MAiELlDMMElI936/22.
II> .I. IV .. list z 4 listopada
1936 roku. AL: MAiEUDMMEI1936/23
(aneks. nr I).
114
(rzeźby i maski), przedmioty codziennego
użytku, strqje, broIl, pojemniki plecione z rafii, naczynia ceramiczne
i tykwowe, a także co najmniej 10 instrumentów muzycznych (fot. 2 i 3). Oto krótkie fragmenty jednego ze wspomnianyc ł 1 wy k azow:
f'ese
Bossa
Buze
Ciissi
29) piszczolka z rogu
gemo
kolO/Ima
Iell'zio
P U III
kllńll
30) bęben z hwnhuslI
hule
ke
k/lłl(~v
33) cYJIlhalki z drzewo i li.ści blm/y
kIl/Idu
hO!11hus(JHych
17
hihej
lali
huma
39) ha!11ak z rafji slu::qcy jako hIe
/;rodek lokoJllomocj i, drewniany drąg nctle::'v przeprowadzic:
przez oha uszy nad le::ącym
zastępuje nJwnież ló::ko
Powyższy zbiór wyróżniał się przede wszystkim tym, że był prawie w całości zbierany ,.na zamówienie",
a więc dostosowany
do potrzeb. możliwości
ekspozycyjnych
Muzeum i uzasadniony merytorycznie.
Jego wartość podnosi/a
obecność dużej liczby przedmiotów codziennego
użytku. zbieranych kompleksowo, zawierających
po kilka sztuk podobnych przedmiotów (np. tkanin, ozdób.
elementów strojów), różniących się między sobą wzorem, rodzajem materiału
czy kolorystyką,
co moglo pozwolić na uchwycenie różnic w stylach zdobniczych chal:akterystycznych
dla poszczególnych
grup etnicznych.
Warto także
zwrócić uwagę na obecność naczY/l glinianych - przedmiotów nieczęsto przywożonych do kraju ze względu na trudności transportowe.
Fol. 2. Ton:hka skór/.ana. Libćria. nr in\\. M/\iU .flo/II/50
(;: kolekcji ·1arii .Ianus/<:\ViCl).
17
AL MAiEł./DMMI-:/I')37/2
(an<:ks. nr 2).
115
Fol. 3. Bęl1l:n~k szcz<.:linllllY. I.ih~ria. nr irl\\. MAiI-:LlE/11/3-l (z kolekcji Marii .Ianllszcwicz).
Obecnie zachowało
się okolo pięćdziesięciu
obiektów,
które pochodzą
z kolekcji Marii Januszewicz. Są one różnorodne i zawierają zarówno przykłady
zdobnictwa i sztuki, jak i pozbawione
ornamentów
przedmioty codziennego
użytku, które choć mniej ..ekspozycyjne'·
są niezwykle
istotnym elementem
zbioru muzealnego.
ilustrującym
kultury poszczególnych
grup etnicznych zamieszkujących teren Liberii. Ocalała dokumentacja,
spisy i komentarze do poszczególnych ohiektów, są pomocne w ich określeniu i opracowaniu
merytorycznym.
Wskazane jest takie odnotowanie
w niniejszym artykule faktu nawiązania
przez Muzeum współpracy z lekarzem płk. Jerzym Babeckim, który także brał
udział w liberyjskich dzialaniach Ligi Morskiej i Kolonialnej.
Księga inwentarzowa Muzeum zawiera wpis informujący o zakupieniu od niego instrumentu
IX
chordofonicznego
.
Sądzę także, że uzasadnione
będzie umieszczenie
w tym opracowaniu
informacji o transakcji. jaką Muzeum przeprowadziło
z p. Romanem Szabłowskim. który odsprzedał Muzeum sześć obiektów z terenu Gwinei Francuskiej
(\\achlarz. torebkę, pantolle, nóż z paskiem i uprząż kOllską). Aktywnym działaczem Ligi Morskiej i Kolonialnej był co prawda Stanisław Szabłowski (także
uczestnik akcji liberyjskiej). jestem jednak zdania. że małe prawdopodobiell-
I'
AL Mi\il.l.. Księga inwentarzowa.
cz. l (przcpisana).
pOL IS2. Co prawda zachowany
biędzG II pis dOlyCly instrUIllGntll zakupionego od pik. Bahiekiego. lecz sądzę. l.t: drohna nie';cisloŚć w risowni mlz.\\iska mojc hyć zwykłym hłędem literowym. Zachowala się także odnośna
doklllllGl1lacja Mu/cum II I.ipsku (ancks. nr 3).
\I
116
stwo przypadkowej
zbieżności nazwisk upowaznla nas do uznania, że także
w tym przypadku
zaowocowały
kontakty Jana Manugicwicza
z działaczami
• 19
tego stowarzyszenia
.
Warto wreszcie odnotować fakt istnienia bogatego zbioru afrykanistycznego,
powstałego
w wyniku współpracy
Jana Manugiewicza
z Jerzym Giżyckim,
podróżnikiem
i literatem, a z zamiłowania
etnografem.
Brakuje, niestety, bezspornych dowodów na to, że był on członkiem Ligi Morskiej i Kolonialnej.
Jednakże czynnym działaczem
tego stowarzyszenia
był Kamil Giżycki, jego
krewny (również podróżnik,
literat i dyplomata).
Tak więc prawdopodobieństwo dotarcia Jana Manugiewicza
do Jerzego Giżyckiego poprzez osoby działające w Lidze jest spore i daje podstawy do zasygnalizowania
istnienia powyższego zbioru także w tym artykule. Jerzy Giżycki, podróżujący przez lat kilka
po Afryce Zachodniej, zaproponował
Muzeum sprzedaż kolekcji w roku 1936.
Interesującym
dokumentem
dotyczącym tej współpracy jest wykaz 74 obiektów, uzupełniony odręcznym potwierdzeniem
odbioru należności w wysokości
1500 zł"o. Kolejny list zawiera natomiast objaśnienia
do 79 zabytków wraz
21
z obietnicą
nadesłania
brakujących
5 eksponatów •
Cennym uzupełnieniem
tych materiałów jest wykonany przez Manugiewicza
wykaz obiektów zakupionych od Giżyckiego (obejmujący
168 pozycji)22. Ciekawy jest także list o przekazaniu przez Jerzego Giżyckiego 42 fotografii, zawierający zarazem listę komentarzy do poszczególnych
zdjęć2:1. Dokumentacja
obejmuje również potwierdzenie zakupu 150 klisz fotograficznych,
ilustrujących
sceny z życia Afryki
Zachodniej, zawierające informację o przekazaniu Muzeum praw do ich reprodukowania24.
W chwili obecnej w zbiorach Działu Kultur Ludowych Krajów
Pozaeuropejskich
znajduje się 31 zabytków, które bezsprzecznie
można uznać
za pochodzące z omawianej kolekcj i oraz 21 kał1 katalogu naukowego z naklejonymi zdjęciami. Z klisz szklanych zachowały się zaledwie 3 egzemplarze,
z których jeden uległ niestety uszkodzeniu"5. Kolekcja Giżyckiego była różnorodna i za\vierała przedmioty codziennego
użytku (m.in. poduszki, sakwy, naczynia z tykwy, nakrywy do mis itd.), broó (m.in. zestaw uzbrojenia wojownika
Lobi), stroje, różnorodne
ozdoby oraz liczne, zróżnicowane
stylistycznie.
obiekty z zakresu sztuki. Zabytki pochodziły z terenu dawnego Sudanu Zachodniego, reprezentując
m.in. kulturę plemion Massi, Lobi, Fulbe, Bambara,
Tuareg (fot. 4 i 5). Wspomniany
komentarz do przekazanych
przedmiotów zawierał uwagi interesujące dla etnografa. Na przykład nr 44 listy dotyczył san-
AE Ml\iEŁlDMME/1936/15.
AE MAiEUDMME/l936/11.
(aneks. nr4)
21 AE MAiEŁlDMME/l936/9.
22 AE MAiEUDMME/
wykazy/I 936/1.
13 List J. Giż.yckiego do T. Gumowskiego.
R1iższych danych na temat tego ostatniego
nie udalo się autorce odszukać. AE MAiEŁlDMME/1936/12.
24 AE MAiELlDMME/1937/5.
eS Odbitki tych zdjyć znajdują si,,: archiwum Działu Kultur Ludowych Krajó\\ Pozaeuropejskich.
19
10
117
dalów tuareskich. Opis tego obiektu
brzmi następująco:
"Noszone są
przewainie na hardzo .\ypkilll piasku, gdzie zapohiegają zhylllielllu
zapadaniu się, na hard:::ogorącym
piasku, /uh na gorqL}'ch kamieniach
>hamady< (puslyni kamienistej)
lub na terenach poro.~niętych ko/ącemi >kram - kramami< - ro.~Ii/wlIli o wysoko.ki ok% 30 centymetrów, z I1'w/I!mi przez plemię
Bambora ../v/usso .. koro - nji" zęhami starej kohiety. .. Sonda/y Ie
są zwane przez ple/lIię hambara
>\1'010<,co znaczy dos/ownie skóra. Luh >sena - w%< - skóra na
nogi. Nazwv IV języku Fulhe nie
znam .
latomiast nr 14 spisu to luk
Fot. 4. Rzcźha łiguralna. Hurkina Faso. nr inw.
plemienia Gurunga, opatrzony naMAiF.UE/II/64 (z kolekcji Jerzego Giżyckiego).
stępującym komentarzem:
"Cięciwa. jak zwykle w Afiyce zachodniej, z >/yka< hambusowego. Norma/ne uzbrojenie wojownika z plemienia Gurunga (liczha poj. Liczba mnoga Gurunsi)
z okolic' Leo luh też zamieszkując~vch tam również plemion Dagari i Zanga)
sklada się: ( od >wielkiego dZłvonu<) z dwóch luków, 2 ko!c'zanów (l płaski
nad le'wvm łokciu. J cylindryczny pod /e.vą pachą - przylrzymywany przez sznur
/la lewem ramielliu) i oszczepu o zatruZvm grocie. zahezpieczonym przez kapltl-
Fot. 5. I'odlls/ka skórzana. Afryka lachodnia. nr inw. MAil-:ljE/II/16
(z kolekcji Jerzego (ii~yckiego).
118
rek skórzany. Jest lo jedyne mieJsce, gdzie widziałem za/rute Gs::czep}'. Pozalem: nóż, zawieszony ztylu u pasa i toporek. Na glowach IIOSZą Ilieraz my.~liw(y
GurU/lsi rodzaj hell7lóH' :: tykwy, slużących rÓlI'lloC=e\llie do c=crpalliu wodv
(mam/otogra/ię
tych "l<l'ojoH'llików)"6".
Ze zdjęć zachowało się zaledwie 20 odbitek. Przedstawiają
tancerzy w strojach obrzędowych,
budownictwo,
sceny z życia wsi itp. Okazały się bardzo
przydatne przy identyfikacj i n iektórych obiektów. Ich wartość podnosi dobra
jakość techniczna, pozwalająca na wykonanie reprodukcj i i powiększell. Uwagę
zwracają także zdjęcia wykonane przez Giżyckiego w kraju [)ogonów (określanych przez niego jako Habe)27. Całość przedwojennej
kolekcji musiała mieć
znaczną wartość muzealną zarówno ze względu na różnorodność zbioru, staranny dobór obiektów stanowiących
pierwotnie prywatną kolekcję, jak i na kompleksowość dokumentacji (także opisowej), uzupełnianej zdjęciami.
W materiałach można też odnaleźć dowody kontaktów Jana Manugiewicza
z prof. Jerzym Lathem, w sprawie przejęcia kolekcji afiykanistyczne/8.
Natomiast Justynowi Wojsznisowi, znanemu taternikowi, kierownik Muzeum udzielał
wskazówek dotyczących metod i zakresu penetracji tercnowych, w celu ewentualnego pozyskiwania dla Muzeum eksponatów poludniowoamerykCIIlskich~<).
Kolekcj'a pochodząca z tego kontynentu była naj starszą i jedną z ciekawszych części zbioru pozaeuropejskiego
Miejskiego Muzeum w Lodzi. Wśród
osób, które przyczynily się do jej powstania znaleźli się Kazimierz Warchałowski i Aleksander Freyd. Obaj podróżnicy byli aktywnymi działaczami emigracyjnymi, związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Wcześniejszc doświadczenia
Kazimierza Warchałowskiego
w zakresie działaJl kolonizacyjno-emigracyjnych
w Ameryce Południowej
nie pozostały bez wpływu na zorganizowanie
przez
Ligę akcji osadniczej w Brazylii. Natomiast dr Aleksander Freyd był od 1930
roku przewodniczącym
Sekcji Higieny Tropikalnej działającej w ramach Wydziału Kolonialnego tego stowarzyszenia.
Jan Manugiewicz
nawiązał z nimi współpracę jeszcze przed rozpoczęciem
kontaktów'z
Ligą i nie jest wykluczone, że właśnie K. Warcbałowskiemu
lub
A. Freydowi zawdzięczamy
podjęcie inicjatywy nawiązania współpracy ze stowarzyszeniem.
Dr Aleksander
Freyd odsprzedał
Muzeum niewielki zbiór 16
obiektów etnograficznych,
na który składały się stroje, ozdoby i przedmioty codziennego użytku plemion Campa i Yagua'O (fot. 6). Natomiast kolekcja odkupiona od Kazimierza Warchalowskiego
liczyła 87 zabytków i była pozyskana
26 AL: MAitl.l[)MME/1936/11
i 1936/9.
Karty znajduj,! si.; 1\ archiwum
[)zialu Kultur l.udowych
Kraill\\ Po/.acurllpcjskich.
W)daje się. żc .Jerzy Gii)'cki byl pierwszym
Polakiem. który [)ogonó\\
opisal i sl()togral()\\al.
Por.:
.I. Giżycki, Hah£' ... Kuricr Literacko NaukO\\y"
nr 16. 1l.J31. s. 10·11: {Jiali i ('::arni. Warsza\\'a
27
I 93-L s. 217 - 244 (aneks.
nr Sl.
Al: MAiEI.IDMME/193511S.
29 At MAiEł./DMME/1936/IX
2g
.10 Obecnic
pochodzą
IV
zbiorach
z tcgo zbioru.
naszego
.
Muzeulll
znajduj,]
sil; zalcdl\ic
lu:) zabytki.
którc na pcwno
119
Fot. (,. B.,:hend; d\\umemhranowy.
Peru. nr in w, Ml\iEI./E111/220
(/akupione
od dr I\kbandra
I-'n:yda),
\\ :2 ratael1. Tell ciekawy zbiór zawierał m.ill. liczIle ozdoby z nasion, piór, roślin i z~bów zwierzęcych. naczynia z gliny i tykwy. narzędzia drewniane i kamienne oraz tkaniny - pochodzące z ohszarów Montanii Peruwiaóskiej, kilka
obiektów z tcrenu Chilcl1 (fot. 7). a takżc pewną liczhę zabytków wykonanych
z kam icn ia (przedm ioty rzeźbione. maczuga). zgromadzonych głów n ie na terenach Peru. Na podstawie posiadanych dokumentów nie sposób jednoznacznie
określić dokladncj liC/by ocalałych zabytków pochodzących z tej kolekcji. Zaledwie kilka przedmiotów z Chile (np. ozdoba srebrna, lassa. strzemiona) i z rejonu Ucaya Ii (Ill. ill. dwa naczyn ia. ozdoby, szydlo) Illożna uznać za zabytki
odkupiolle z pcwnością od tcgo podróż.nika.
Kazimierz Warchalowski skierowal do Muzeum także innych kontrahentów.
B) li to Wacław Chrostowski. od którego Muzeum pozyskalo zabytki z terenu
Ameryki Południowcj i Afryki Wschodniej'" oraz dr Zdzisław Szymoóski, który sprzedał Muzeum liczną kolckcję (około 200 ohiektów) ilustrującą kultury
Indian dorzccza Ucayali, a także pomnicjszoną głowę ludzką, wykonaną przez
Indian znad rzeki MaraJlon. Co prawda brak jest dokumentów potwierdzających
przynależność SzymOllskiego do Ligi. ale jestem zdania, że uwzględnienie jego
osoby w naszych rozwa:i.aniach jest zasadne właśnie ze względu na osohę Kazimierza Warchalowskiego
- inicjatora i pośrednika kontaktów lekarza z Muzeum'l ..Sądzy. że powsta Iy zbiór można traktować jako jeden z efektów współpracy Manugiewicza 7. osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Zdzi'1,\1: M;\iFI!I)\HvlU)
': /\/', MAil,:!
').\5n (aneb.
ksi.,:ga maj'ltku
d~lIs/a ChroslO\\Skiego
:; /\1: M;\il:UDMMI:iI
/nanego
')'\5/-ł.
nr (».
MM/-:. p%~~ 171 i 156. Być może chodzi
baJaua
I\m~ryki
Po!udnio\\cj.
tu o krcwnego
- Ta-
120
sław Szymollski był lekarzem, specjal izującym się w zagadnieniach
chorób
tropikalnych.
W roku 1928 wyjechał do
Peru,
podejmując
się sprawowania
opieki medycznej
nad grupą polskich
osadników w jednym z ośrodków kolonizacji polski~j nad Ucayali. Organizatorem i dyrektorem tej akcji był wielokrotnie wspominany
Kazimierz
Warchałowski.
Po upadku tego przedsięwzięcia, Szymollski wrócił na kilkanaście lat do kraju. Z tego okresu pochodzą
Iiczne
prace jego
autorstwa:;-l.
Współpracę
z łódzkim Muzeum SzymOllski nawiązał w roku 1935. Na złożoną przez Jana Manugiewicza
propozycję odstąpienia posiadanej kolekcji z
terenu Montanii
Peruwiallskie/5,
podróżnik wyraził skłonność
sprzedania
Fol. 7. Ozdoba kobieca. Chile. nr in\\'.
Muzeum zbioru za sumę 2200 zł. OpiMAiEŁ/E/ll/236
(z kolekcji Kazimierza
sując jego zawartość, zwrócił szczególWarcha/cl\\skiego). ną uwagę na posJa. d aną "s/ynnq g / owę
Indianina zmniejszoną do wie/koki pię.\:ci", określając ją jako "preparat" bezcenni('.
o.statecznie,
zbiór zdeponowany
w Muzeum do czasu uregulowania
należności,
wyceniono,
korzystając
z konsultacji
prof. Stanisława
Poniatowskiego, na sumę 1600 zł. Wart odnotowania jest takt, że towarzysząca transakcji
niezwykle bogata i pełna emocji korespondencja
dotycząca rozliczell i zaległości płatniczych Muzeum wykazuje zadziwiające
podobiellstwo
do dzisiejszych
realiów:;7. Zbiór zgromadzony
dzięki współpracy ze Zdzisławem
Szymońskim
obejmował liczne ozdoby, stroje, środki toaletowe, tkaniny, warsztaty tkackie,
plecionki, naczynia, przedmioty gospodarcze
i łowieckie, instrumenty muzyczne, a także urządzenie służące do deformacji główek niemowlętom i wspomnianą zmniejszoną
głowę ludzką (fot. 8). Obecnie w zbiorach naszego Muzeum
znajduje się 18 zabytków, które możemy bez wątpienia uznać za pochodzące z
powyższej .kolekcji oraz 12 obiektów, których pochodzenia nie sposób ostatecz-
34 Są to zaró\\'no
opracowania
medyczne. jak i zamicszClanc
II Clasopismach
wspomnienia
z podróży do Peru. Kilka z nich ukazalo się IV •• Morzu". Wi,,:ks/.<l iloś\' informacji na temat działalności Zdzisława
Szymońskiego.
IV tym także
na te maI jcgo Ilsp()łprac)'
I. łódzkim
Muzeum
można uzyskać z opracowania
autorki Indianie ,\/onlanii 11' opisach dr Id::islm1'(/ S::vI1101iskiego.
złożonym do druku \\' redakcji ..Prac i Materiałów
Muzcum Archeologie/.nl'go
i Elnograliczn<:go
IV Lodzi".
;, AE MAiLUDMMUI935/4(aneks,
nr 7).
36 Ar: MAiEI./DMMI:/I935!7.
17 AE
MAiEI./DMMI:/1935/R:
1935/19
i 1936/7 (aneks.
nr 8).
121
Fot. 8. lir/ądz<:ni<: do spłaszczania główki niemowlęciu, nr inw. MAiEL/E/1I/113
(z kolekcji dr. Zdzisława Szymoński<:go).
nie ustalić, ze względu na podobiellstwo
przedmiotów
pozyskiwanych
od innych podróżników
(m.in. A, Freyda i K. Warchałowskiego).
Uzupełnieniem
tego zbioru są zachowane odręczne notatki Szymońskiego,
zawierające charakterysty~ę sprzedawanych
obiektów oraz uwagi dotyczące kultury Indian dorzecza Ucayali. Prawie każdy z przedmiotów umieszczonych
w wykazie opatrzony
jest odpowiednim komentarzem. Możemy tutaj odnaleźć m. in. następujące uwagi: .,ku.{:lI1a:; kory drzewnej. którą używają najdziksi. Nabyta w górnej części
Ucayali. Używająją /fl(ijanie, którzy nie mają kontaktu ze swymi w,~pólplemie'lcallli i którzyjeszc::e nie umieją tkać. Zdejmują korę z drzewa, mocząją i potem
biją kamienialIIi. a:: kora zrobi się miękka i elastyczna", czy też "tabliczka
do ucisku gl/J1l'kinoworodka Indjan = Czamasów. Zakladająją na czolo i silnie
związują i tak na kilka IIIiesięcy. Czolo w tyl się odchyla, oczy na wierzch wychodzą. PotellI oczy wracają do normy, ale czolo na zawsze jest w tyl odchylo,..1R
Ile
Ciekawe są także wspomniane
komentarze dotyczące gospodarki i obyczajów Indian Shipibo, określanych
przez lekarza jako Czama. Oto ich krótki
fragment: ,.Uprawa roli _. rolę drugorzędną odgrywa. Rolnictwo to zajęcie,
którem Indjanin pogardza. System: Las się .ścina i wypala lecz nie karczuje.
Banany. yuka. kukurydza, 'yż oto plody rolnicze. Fasola nieluhiana. Rolę upra'v
wioją glównie kohiety mężczyźni ~ylko wycinają las ,,-,.
Wartość tego rękopisu
podnoszą
rysunki, a także liczne wykrzykniki
o znacznym zaangażowaniu
ich autora.
Al-: Mi\iICL/DMMJ:lI<H5/45.
Al-: MAiEI./DMMLlI935/
46. Materialy powyższe
11<:IIspolnnianym artykule autorki. Ponadto ich fragmenty
ni<: Świata" (przypis 5).
i podkreślenia
świadczące
3~
3')
zostały prawic w calości przytoczone
przedstawiono
na sesji ..Polskie opisa-
122
Z korespondencji
wynika, ze kierownik Muzeum planował zorganizowanie
cyklu odczytów dla publiczności
muzealnej, prowadzonych
przez Szymońskiego, lecz nie udało mi się w zachowanych
materiałach odnaleźć potwierdzenia
40
realizacji tego zamierzenia .
Lektura zachowanych
archiwaliów
musi wywołać pewne refleksje. Świadczy bowiem niezbicie, że Muzeum już od początku działalności
borykało się
z poważnymi
kłopotami finansowymi,
które powodowały
przeciąganie
terminów płatności, dokonywanie oszczędności w rozliczeniach pocztowo-telekomunikacyjnych
z kontrahentami
itd. i niewątpliwie
musiały znacznie utrudniać
realizację działaó podejmowanych
przez kierownika
Muzeum. Interesującym
źródłem są także materiały dotyczące skomplikowanych
formalności celnych
i przeliczeJl dewizowych.
Z omawianych
zbiorów do dnia dzisiejszego zachowało się niewiele obiektów. W znacznym stopniu uległy one rozproszeniu, zniszczeniu czy zaginięciu w
okresie ostatniej wojny. W roku 1941 prawie cały zbiór pozaeuropejski Miejskiego Muzeum Etnograficznego,
liczący pod koniec lat trzydziestych około 1460
zabytków,
został przez niemieckie
władze Muzeum sprzedany do Muzeum
w Lipsku, a następnie odsprzedany
Instytutowi
Etnologii przy Uniwersytecie
w Getyndze (299 obiektów), Muzeum Etnologicznemu
w Hamburgu (276 z.abytków) oraz Miejskiemu Muzeum Etnologicznemu
w Kolonii (148 obiektów)~I.
Przedmioty, które udało się ocalić w Łodzi (niecałe 140 zabytków) lub odzyskać
w drodze działall rewindykacyjnych
z Museum fur V61kerkunde w Lipsku (około
300 obiektów) stanowią cenny trzon zbioru Działu Kultur Ludowych Krajów'
Pozaeuropejskich
Muzeum Archeologicznego
i Etnograficznego w Lodzi42.
Zachowana
dokumentacja
archiwalna
dotycząca
ich historii jest dzisiaj
wartościowym
źródłem umożl iwiającym identyfikację
i interpretację
merytoryczną obiektów.
Świadczy ona także o wszechstronności
działaó podjętych
przez Jana Manugiewicza
w celu stworzenia kolekcj i pozaeuropejskiej
w łódzkim Muzeum. Jest dowodem na to, że zbiór był nie tylko liczny, ale dość dobrze
określony i opisany. WaIte podkreślenia jest to, że kierownik Muzeum nie ograniczał się jedynie do odkupywania
interesujących
go fragmentów istniejących
już zbiorów, ale starał się współuczestniczyć
w ich tworzeniu, sugerując zakres,
charakter i sposób pozyskiwania obiektów, biorąc pod uwagę aktualne potrzeby
i możliwości Muzeum. Ważne jest także, że w doborze ewentualnych
kontrahentów brał pod uwagę ich kompetencje,
możliwości pozyskiwania
obiektów
i zainteresowania. Oczywiście miał świadomość współpracy z amatorami, o czym
świadczą, jak sądzę, dość szczegółowe
zalecenia dotyczące zakresu i sposobu
pozyskiwania
zbiorów zamieszczane
w korespondencji,
selekcja zabytków po-
~o AE tvIAiELlDtvltvlE/l936/4.
Dane powyższe zaczerpnęlam
~I
i Etnograjic::ne
11' Lod::i.
d::ieje
z opracowania:
T. LaszC/cwska.
,Ihce/lnl
,-/rcheologiC::/I1!
::biory - d::icilalno'\:c:. op. cil.. s. 16.
~2 Pozostałe obiekty uznano za zaginione \\ trakcie działań wojennych pro\\adzonyeh
nic Niemiec.
na tere-
123
zyskiwanych z kolekcji prywatnych czy konsultowanie
zakupów z profesorem
Stanisławem Poniatowskim.
Jednakże warto zwrócić uwagę, że wśród kontrahentów Muzeulll znajdujemy także nazwiska osób wykazujących
znaczne zainteresowania etnografią (K. Warchałowski,
Z. Szymoński, J. Giżycki), czemu
dawali wyraz w publikacjach
zawierających
opisy kultury napotykanych
grup
etnicznych4.1.
Działania powyższe umożliwiły zapewne zrealizowanie
ciekawych, cieszących się uznaniem publiczności
wystaw (iI. II). Dzięki zachowanym
dokumentom niemieckim, głównie opisowi zabytków przygotowanemu
w roku 1940
przez władze niemieckie Muzeum w związku z planowaną sprzedażą zbiorów,
można było w przybliżeniu
odtworzyć
istniejący wówczas układ ekspozycji
pozaeuropejskiej.
Dokonała tego Teresa Laszczewska
w opracowaniu
dotyczą44
cym historii naszego Muzeum • Wynika z niego, że zbiory pozaeuropejskie
zajmowały trzy sale wystawowe.
Pierwsza - to zbiór z Ameryki Południowej,
eksponowany w siedemnastu gablotach. W drugiej sali prezentowane
były zbiory azjatyckie (cztery gabloty). Natomiast trzecia sala zawierała zabytki pochodzące z Afryki, grupowane w osiemnastu gablotach w układzie tematycznym,
z uwzględnieniem
zróżnicowań regionalnych.
Z szacunkowych
wyliczei1 wynika, że opisane w niniejszym artykule kolekcje, pozyskane dzięki nawiązaniu przez kierownika Muzeum kontaktów z osobami związanymi w rozmaity sposób z Ligą Morską i Kolonialną, stanowiły
mniej więcej połowę zbiorów pozaeuropejskich
Miejskiego Muzeum Etnograficzneg~ w Lodzi. Ich wartości muzealnej nie wolno nie doceniać choćby z tego
względu, że Janowi Manugiewiczowi
udało się zebrać co najmniej dwa zespoły
obiektów pochodzących
ze stosunkowo
niewielkich
obszarów,
pozyskanych
w krótkim czasie, ilustrujących w różnorodny sposób kultury zamieszkujących
je grup etnicznych (Liberia i dorzecze Ucayali). Ponadto pozyskane wówczas
zabytki były na tyle interesujące,
że nawet dzisiaj, mimo burzliwych
losów,
które drastycznie zmniejszyły
ich liczbę i wpłynęły na ich stan zachowania,
stanowią cenny trzon kolekcji pozaeuropejskich
naszego Muzeum, zawierając
obiekty unikatowe w skali kraju (m.in. deseczkę służącą do spłaszczania czoła
niemowlętom,
łuk muzyczny,
czy flet kościany z rejonu Ucayali, dzwonki
do łuków plemienia Lobi, czy przykłady tradycyjnej sztuki afrykai1skiej z terenu Liberii). Wartość zbiorów podnosi wspomniana jednorodność
terenu i czasu,
w jakim zostały pozyskane. W odniesieniu do zabytków z Montanii, zachowane
około 200 obiektów pozwala nadal na zilustrowanie
podstawowych
cech kultuPor. m.in.: K. Warehalowski. Na wodach Ama::onki. Warszawa 1938; J. Giżycki. Biali
1934 oraz Międ::y mor::em a pustynią, Warszawa 1936. Jerzy Giżycki
i Zdzislaw Szymoński hyli także autorami artykulów zamieszczanych w ..Kurierze LiterackoNaukowym" ... Morzu" i ..Kurierze Porannym". Relacje te nic są wolne od subiektywizmu. emocjonalnego podcjśeia do tematu. w niektórych przypadkach widoczny jest brak dostatecznej wiedzy ctnograficznej (1:0 szezególnic widoczne jest w opisach autorstwa Zdzisława Szymońskiego).
lecz można w nil:h odnalcż~ wiele interesujących opisów typu etnograficznego.
44 T. Laszczewska. :\IIceulI/ Archeologic:;ne .... op. cit .• s. 13.
43
i C::arni. Warszawa.
124
ry mieszkallców tego rejonu Peru45. Natomiast kolekcja afrykańska pochodząca
z okresu przedwojennego pozwala (po uzupełnieniu) na zaprezentowanie podstawowych cech tradycyjnej sztuki i zdobnictwa Afryki Zachodniej.
Oceniając powyższy zbiór z perspektywy czasu, należy stwierdzić, że był on
efektem rzeczywistego zaangażowania Jana Manugiewicza w ideę utworzenia
kolekcji pozaeuropejskiej naszego Muzeum. Na bazie niewielkiego zbioru
(głównie azjatyckiego), przejętego z byłego Muzeum Miejskiego, udało mu się
zebrać kolekcję ciekawą, niemałą i co istotne, planowo i konsekwentnie uzupełnianą. Widoczne jest także, że znaczą rolę w osiągnięciu tego celu odegrało
nawiązanie współpracy z osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną.
BIRLlOGRArI/\
l3iałas T,
1983
Giżycki
Liga :\lorska i Kolonialna 193()-1939. Gdallsk.
.I,
1934
Biali i carni. Warszawa,
1932
Ilahe ... Kuri.:r Literacko - Naukowy" nr 16. s, 10-11.
1936\1ięd:v
mor::em a pustynią. Warszawa.
Królikowska
L.
1980
Jan jolno-Mo/1l1giewic
~ ::olo::yciel Miejskiego A/lI::ellnl I:'tnograjic::nego IV Lod::i
(/931-193'h
"Prace
i Materiały
Muzeum
Archcologicznego
i Etnograficznego
IV 1.IH!?j
I..aszuewsk
a r.
19lW
Seria '·.tnografiC/.na··
,\lu::elllli 1(I'dwu/ogiene
nr 21. s. 41-47,
i Etl1ografic::ne IV Lod::1
"Pr,lce I Materialy MuzeuITI Archeologicznegl'
nograiie/na"
nr 21. s. 11-39.
Nowosz W.
1969
1970
Styczyńska
Amt'n'konistyc::na
t1::ieje
i litnogralicznego
::hio/'v
d::iall/l/1o.~ć,
ł.odzi.
Seria Et-
koleA.cja w Afll::eum ;/rcht'ologic::nYIJl i !:'tnograjicnym
w I.od::i.
II'
,..Prace i Materiały Muzeum Archeologiu:nego
i Ftnograliczncgo
w ł.odzi. Seria Etnograficzna"
nr 13. s, 153-167,
AjiJ1k0l1skie maski i r::t'::'by obr::ędowe w ::hiorach ,HII::ellm .·lrclieologic::nf.'go
i E1nograjic::nego w Lod::i. "Prace i Materiały
Muzeum Archwlogicznego
i Etnogra licznego w Lodzi, Seria Etnograticzna"
nr 14. s, 169-175.
A.
1992
Rola Jer::ego Gi::yckiego 1V Ilvor::enill kolekcji ajiykani,l'tyc::nei ,'vli(~jskiegoA/II::ellm
Etnograjic::nego w Lvd::i. "Kronika Miasta Lodzi" t. 2 .. s, 131-137,
Liga Morska i Kolonialna, a ro::bud::.anie::aintereSO\I'1I/1etnografią po::aellropejs/.:ą
spolec::eństwa polskiego, rozprawa doktorska.
Maszynopis
w Bibliotece
Instytutu
1999
Archeologii
Warchalowski
i Etnologii
Polskiej
Akademii
Nauk
II'
Warszawie.
K,
1938
Na wodach Ama::onki. Warszawa.
SzynlOJ1ski Z.
1930
1934
'Lądem, mor::em, r::ekami. ,.Morze" z. 7 i dalsz.:.
Z ::ycia Indian ::nad Ama::onki, Tam gd::ie nie dotarl ::aden wiew kllltllry. "Kurier
Poranny"
45
Wybrane
zabytki
Anny Kowalskiej-Lewickiej
l 9 września.
z tej kolekcji
zostały
SllljJibo. Wrocław
wykorzystane
1969.
jako
material
ilustracyjny
w prac~
125
I\NEKSY
. .,
fJ'2
::1/):.'
."
A J;;b['iJ
listopada
.4 J9. ..-ł'JL~,'" ~-
"i,.,{,
N
ISroano••
n •• Pani
6
,,~~,~,
"-
I
Niemal w~łldając do koperty list do Szanownej Pani otrzymałem
wiadomości wraz z rachunkiem i spisem wysłanych przedmiotów.
Jak widzę sprawy stoją doskonale.
zbiór gromadzony
jest bardzo
starannis. Nawiązując
do mego przewidywania
o nabraniu przez
Panią w przys~łości
doświadczenia
w zakupywaniu
sądziłem. te
są to ceny 'netto. Jeśli natomiast włącza Pani laszty to są
wcale umiarkowane,
bo istotnie koszty gromadzenia
zbiorów
etnograficznych
.~ bardzo często przewytszają
wartość przedmiol
W wypadkach jaskrawszych
motna podawać oeny oryginalne,
a na
osobnern zestawieniu
/również pokwitowanem/
koszty transp~u.
przejazdów,
wyszukania itp.
Chyba nie biezze mi Pani bardroo za złe owej niewczesnej
uwagi.Nie mniej proszę mieć w pa~ięci na6zą umow~. przewidującą
pewn"
honorarjum.
Nie chciałbym mieć na s.mieniu strat Pani zwłaszczh
wobec dutego wysiłku fizycznego
i zdrowotnego
związanego z tą
pracą·
Projektowane
otwarcie działu afrykanistycznego
odłotyliśmy
w oczekiwaniu
na dodatkowy lokal i Pani materjały. Obecnie
motemy zaryzykować
większy zbiór aniteli projektowało
się
pierwotnie
i.jeśli wątłe siły naszej Eksploratorki
pozwol,.
otrzyma Lódź wartościowy
owoc polskiej penetracji w Liberji.
Będzie to dla Pani ładną zasługą życiową.
Horopatrując się w .pieie wysłanych przedmiotów
widzę, te
wszystkie odpowiadają
potrzebie.
Warto, ze względu na charakter
Lodzi, więkeząuwagę
przyłotyć do tkanin, prZYdałoby
się
kilkanaście
kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami
"warsztatów"
w ruchu. Z uwagi na silny wyraz czynnika społeczne
u ludów nadgwinejskich
warto znów zgromadzić sporą kolekcję
przedmiotów
związanych ze zwyczajami i produktów,
tak tam nawsk
społecznej sztuki. Zresztą ma Pani doskonałe wyczucie terenu
1 nie wątpię w dobre rezultaty.
O uZYSKanie dewiz nie jest nam,Jak się okazuje, trudno. Bietącą
należność prześlemy Dr. Szamocie, a pr~yszłe, Jeśli potrzeba,
motemy wyełać do Liberji.
Serdecznie dziękuję za pierwszą
tyczę obojgu p ••
ństwu powodzenia
i muzealnych
eprawach.
partję zbiorów i s~czerze
na przyszłość
w prywatnych
I jst .lana Manugicwicza
do Marii Januszewicz
z 4 listopada
(Al: Ml\iEL/E/DMME/1936/23),
1936 roku
126
-==-7ó2r~ Pasy ~ pit.oiorKl5V~Ol1:().uu~ .~._._
l
--43)
Ochraniaoz łuczniozy. (Większy) ,..
/ .
44) Sandały Tuareg6w.
45) 7 amulet6w sudańskich.
46) Paciorki drewnlane.p6~n.8udaN.frana.
'47) Pugilares czerwony. Okolice B~oko.
48)
II
bronzowy. Okolice T,mbuktu.
-49)
Tabakierka bambusowa. G6rna Wolta.
. - 50) Derka wielka (Mostlllkera) Paster~e Pullo.
51) 3 derki bla~e. Okolica DOri. p6~n.górn~Wolta
._..52) Derka bawe~nlana. Z~ote Wybrzete.
_ 53) 2 Wachlar ze.
7' ;7>
54) Wierzcho~ek Maski obrzędowej.
65) Nót .Mossl.Górna Wolta.
56) Nót z rękojeścl~ moslęt~.Nlgerja
ang.
57) Tabakierka z pęcherza. Mossl. Górna ~oltA.
58) Bransoleta męska marmurowa. Górna ~olts.
59) Kosz. Nigerja.
60) 2 pary grzechotek od ~uków plemienia Lobi.Górna
101ta
61)1Jrzebleń drewniany. Plemię Bambara. Sudan franc.
62) Tabakierka bambusowa. Plemię 1.IOssl.Górna ·I/olts.
63) K~ódka arabska. Okolice Tlmbuktu. Ruden frAnc.
64»2 futera~y na kosmetyk. Plemię Pullo. Górna 'ilolta.
65) Ochraniacz ~uczniczy. Ma~y. Plemię LObi. Górna "mlta.
66) Przepaska na czo2:o.z paciorków. Okolice Timbuktu.
67) 7, bransolet z paciorków. Okolice Timbuktu,/
68) 7 bransolet ze s~omy i trawy. Plemię Hossi.Górna '.'Iolta.
69) 5 bransolet mosiętnych notnych.
j"
, 70) 3
II
aluminiowych
II
p.
-- 71) 2 przetyczki kamienne do warg. Plemię Bobo.Górna "olta.
'-72) 3 pierścienie na palce do nóg.Okolice Ramako.Plemię Bambara •
• 73)LJ4 pierścienie mosiętne.
?'
- '·74)75 groty od strza2
1',
Jerzy aitycki
Zakopane
Willa"Nietwoja"
Parcele urzędnie~~
.. 1 I
~.;".f!'
...•.~.. 'p-4
Fragment wykazu z opisem zabytków. autorstwa Marii Januszewicz. dotyczący jednej z partii
nadesłanych eksponatów (AE Mt\iEŁlDMMElI(3712).
127
l
~'I ~
~
8
ci
z;:
'o;
.:t:
~c
.I:
:~
,~
I-
'~
~
J
" ~
O
O
~\{
-.;
,,:o
2
.c
c
E
E
~
~
••
••
VI
i\~
E
"
r::: C
::I U
.x
.• "
>
l-
VI
.I: I_"O
"
~
"
~
C
Q
o
c
>
ci ,,:o
z: c
"0"0
E"
'Ol:
Q
>
r:::
::I
••~
I-
l-
lU
••
I-
"ts
1:
<
4
~
~
"<
""
""
'~
~
-ti
c
o
~
-;
I
•..
VI
c
.:t:
C. L-:
"••
:I:
{
~
'Ol:
~·'v
" ~
'Ol:
U
l-
Q
"
"ts
C
os
~
<::>
----.N-
T
".•.
·I,~"·I}"·
_:r~'· ..;~
Karla kala logu Muscum rur Viilkcrkundc IV Lipsku, dotycząca instrumentu zakupionego od pIk
Jerzego 13ahickicgo (ze zhiorów Dzialu Kultur Ludowych Krąjów Pozaeuropejskich MAiEŁ).
128
Za zbiór aneryk~nistyczny
przedmiotów:
"klad~j~cy
si~ z następuj~cvch
3 baków
peruwjai,skieh
1 pas z nasion z nsd Ueaya1i
l grzebyłc.
""
fi
1 fajka
1 makana
2 łuki
10 strzał
l rzeźba kamienna
5 kuj z tykwy
1 róg do wody
4 siekierki kH.loienne
2 ozdoby srebrne Chilijskie
l lasso
l bat
l bat (BJl-kador)
1 pas tkany. Chilijski
l igła z koBei
otrzymałem
od rae,jskiego Muzeum
Etnograficznego
Zł.
jczterysta
w ; odz,i
480,--
oSiemdziRsi,tj
(-) Kazimierz Wnrchałowski
"';"J'szawa,
Rybnki 30 m .10.
':arszawa, dnia
5 marea
1935 roku.
ZAKSIĘGOW'NO
• ksł.d~e in'Nent3fl
..,.J.L..
9CUO>
Udl •• n ••
podoi.,
; •.
+:~-..,
;"ł
:ti' £1. ~:l '
XfJ'
,t
(/.
j6JJ .' iJ ,f
~
/ P-
• ';
' .. ../
If OWI P1'Y;>
.,' ~t 'tit.'.HI.
~ł;~ ....
'\. -.••. ,.'-I':.s:~!;.,....•.
Fragment
wykazu zabytków
potwierdzeniem
zakupionych
od Jerzego Giżyckiego.
z naniesionym
odręcznym
odbioru należności (Al: tvIAiEł./DtvItvIE/I
936/1I ).
129
-;; :ł
-" II.5
Z
-1
"
·c
"
N
-O
O
..c.
u
a..O
\
~
.•'u . -"'c.•
.• ••.,..~ ~
/
..c
>,
A
u
C
.
A
~l;\
O
~~
.~
o.
Vl
~
~.•
::E
.•
'u
~
~
C
O
-"c
Jl'"
Karta katalogu Miejskiego Muzeum Etnograficznego z naklejonym zdj.,:ciem autorstwa
Jerzego Giżyckiego.(ze zbiorów DKLKP MAiEL).
130
1l "/' /C.,.
--'-<i',
__:,'
1
5 r.
81/35.
W.sznnowny Panie
Od Panlł Ka~1mierza
Pan ;)Okt6r podo~as
nadzil
zbiory
chwili
zbiór
nRsze skupia
w polsoe
p.~archRłowskiego
bę.dŹ w r:~ie
zbi6r
nowym lokalu,
w tej
bardzo
i ms
Ąrneryknnistycz~
(zbi,
Radzibyśmy przej~,
oprawie
się
ze szozeg61-
zachowu.lt'c w6wczlls
dzi ••.;!: 1r.Jienin ofiarodnwOT
Poniewn~ w na.lblitszym
gro-
oriary.
korzystnej
muzealnej,
te
i innyoh).
spoc.lalny
VI
siQ.
mater j a2 porudniowo -ameryku{,skl
najwiQkszy
Pana Doktora.
dO"iadujq
w !llontawj1 peruwini:skiej
etno"rRflol'me.'l.4uzeurn
ry dr.Freida.
l
"Iarohałowskiego
swego pobytu
nem ~Rintere8owaniem
w tej
Doktorze
pomieszozony
b~dź tat
nR drodze
ozasie
odb~lIie
siq
prosimy
o motHwle
w tlllrdzo
odst~pnej.
otwarcie
Muzeum
rTClhłe wypo"ledzel'
sprawie.
~czQ
wyrazy nsletnego
szaounku
kustosz
(Jan unnuglewioz)
A"
•...
'":;.. , -~ ./#.~ ".
·~~J7;~~~/
.~~.~
~'f'~.,.~
List Jana Manugiewicza do Zdzisława Szymońskicgo I.S marca 1935 roku
(AE MAiELlDMMUI935/4),
] 31
Wykaz skr<itllw.
AE MAiUJDMMUnr
- Archiwum Etnograticzne Muzeum Archeologicznego
ncgo w Lodzil Dokumcnty Miejskiego Muzeum Etnograficznego
I nr
DKLI:(I' .. Dzial Kultur Ludowych Krajów Pozacuropejskich.
LMiK _. I.iga Morska i Kolonialna.
MAiE!.-- Muzeum Archeologiczne
i Ltnograticzne w Łodzi .
i Etnogralicz-
.\nna Styczyriska
NON-I:lJROI'EAN
COLI.ECTION
OF THE ETHNOGRAPHIC
MUSEUM
YS. TIlE MARINE AND COLONIAL LEAGUE
IN ŁÓDŻ
(Summary)
This article w n CI': m s thc history ol' the non-European collection of the Ethnographic Museum
(at prcsef1t calkd the Archeological and Ethnographic Museum) in Lódź, founded in 1942.
Thl' then head of the Museum, .Ian Manugicwiez, wished to take advantage of the industrial
and trade connections of the city so as to found an exotic collection in Łódź. He established cooperation with I'olish cxplorers. universities, and emigration institutions, among them the Marine
}nd Colc)flial League. Owing (o his consistent and arduous efTorts, in the late 1930s the Museum
~athered almost 1500 exhibits from Africa. Asia, and South America.
The Archeological and Ethnographic Museum in Łódź is in possession of some documents
t'rom the !irst period. including ktters, inventories. lists of exhibits, etc. On the basis of those
Tlateria!s it is possiok [o kam. at least pal1ially, aoout the methods and effect of the efforts un.lcrta"en oy .Ian !'vlanugiewicz lO set up the collection.
The article 1~H:uses OIJ a pan ol· the collcction from Africa and South America, which came
n\o tlH':pos:,e,:sion
till' ,\11Iseum thanK:; to its clloperation
with people associated (at ditTerent
kgrees) \\ lib the MarilJc <mel I..·olonial I.eaguc. It is cmph:lsilCd in the article that" exhioits pur.·Ilas~d ,ja tksc <':Olllleelillll' constituted almost half ol· the pre-war non-European
collection of
11<:City 1':thnogr;q>llie MUSl'llnl ill I.(\d;.
or
