c07241565fb8c69b8b1bda1dd10afca9.pdf
Media
Part of Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4
- extracted text
-
Roman Reinfuss
LUDOWA RZEŹBA KAMIENNA NA ZACHODNIM POGÓRZU
Na t e m a t l u d o w e j r z e ź b y w k a m i e n i u n i e w i e l o
dotychczas
pisano. O ile b o w i e m r z e ź b a w d r e w n i e o d d o s y ć d a w n a
cieszyła
sii; y.aintoresowaniem ze s t r o n y b a d a c z y s z t u k i l u d o w e j ,
z w y k l e skalnicy po
dwóch
kamiennej
lub trzech, d o b i e r a j ą c się „ p o z n a j o m o ś c i " . Jeżeli praca
układa
zachowano
prowincjo
s i ę i m d o b r z e , w ó w c z a s z e s p ó ł t a k i u t r z y m u j e s i ę p r z e z czas d ł u ż
rezerwę.
Uważano
ją
za
wytwór
tyle
do
skały.
w stosunku do p o d o b n e j p o d w z g l ę d e m f o r m y r z e ź b y
dużą
o
„ p o l o w e g o " , dopiero po I I wojnie światowej zaczęto u ż y w a ć
t e g o c e l u k a m i e n i a ł u p a n e g o ze
Do pracy „ w skale" przystępują
nalnych, r z e m i e ś l n i c z y c h p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , k t ó r e z „ p r a w
szy.
dziwą" s z t u k ą l u d o w ą n i e m a j ą
wiosną, chociaż „ n a zimnie robota kamieniarska bardzo szkodzi".
nic
I m bliżej j e d n a k p r z y g l ą d a m y
bardzioj o c z y w i s t e
staje
się, że
znalazła się p o z a
nawiasem
obróbka
jest monopolem l u d z i , k t ó r z y
praktyki
się t e m u
rzeźba
zagadnieniu,
kamienna
zainteresowania
Okazuje s i ę , ż e a r t y s t y c z n a
systematycznej
wspólnego.
tę umiejętność
rzemieślniczej.
wywali j ą c i , k t ó r z y m i e l i w
sztuką
kamienia
ogóle
1
i dłutom, j a k n p . m ł y n a r z e ,
do
zdobywali
Równie
dobrze
czynienia
z
mówiąc
już
o
kamień
dla
celów
produkujących
przedmioty
brusy do ostrzenia, k a m i e n i e d o ż a r e n
czy
Podobnie j a k w o ś r o d k a c h w i e j s k i c h
S k a l n i c y ł u p i ą k a m i e ń w czasie w o l n y m
się jesienią
lub
wczesną
od innych zajęć,
często
nie c z e k a j ą c nawet na konkretne z a m ó w i e n i e . G d y zjawi się od
biorca, s p r z e d a j ą m u p r z y g o t o w a n y k a m i e ń i dzielą się u z y s k a n ą
drogą
opano
zawodowych
użytkowe,
odbywa
nie
kamieniem
nie
ozy
ludową.
bynajmniej
kamieniarzach, p r z y g o t o w u j ą c y c h
nych
tym
niesłusznie
Wydobywanie kamienia
I I . 1. Oselkarz M i c h a ł D u d e k p r z y p r a c y , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a ,
g m . T u c h ó w , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2. N a r z ę d z i a k a m i e n i a r s k i e :
A — śpica, B — oskarb, C— siulajza, D — k n y p e l , E — stohamer
budowla
jak
osełki,
młynów.
przemysłu
drzewnego,
które od p r o s t y c h w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , j a k ł y ż k i c z y w r z e c i o n a ,
przechodziły do p r o d u k c j i b a r d z i e j a r t y s t y c z n e j
— np.
zabawek,
tak w o ś r o d k a c h k a m i e n i a r s k i c h z d a r z a ł o s i ę , ż e o b o k
produkcji
osełek ozy m ł y ń s k i c h
kamieni
rozwijała
figuralna. P r z y k ł a d y t a k i o z n a m y
czy z okolic
się
z
z terenów
czasem
rzeźba
Łomkowszczyzny
2
3
Lubaczowa .
Oprócz o ś r o d k ó w , w k t ó r y c h
obróbką
kamienia
zajmowała
się znaczna c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w w s i , p r z y c z y m z d o l n i e j s i p a r a l i
się rzeźbą, m a m y p r z y k ł a d y
twórców
działających
w rozproszeniu. W i e j s c y r z e ź b i a r z e w k a m i e n i u
swych prac, co o b e c n i e z w y k l e u t r u d n i a i c h
pojedynczo,
nie podpisywali
autoryzowanie.
Ludowa r z e ź b a w k a m i e n i u n i e n a l e ż y w P o l s c e d o r z a d k o ś c i .
Wszędzie gdzie w y s t ę p u j e o d p o w i e d n i s u r o w i e c , s p o t y k a m y
rów
nież k a m i e n n ą r z e ź b ę c z y t o w f o r m i e p r z y d r o ż n y c h f i g u r ,
czy
nagrobków n a
cmentarzach.
Sporo
togo
rodzaju
notujemy n a t e r e n i e K a r p a t i P o d k a r p a c i a ,
biarskich w y k o r z y s t y w a n y j e s t
Kieleckiem,
piaskowiec,
jak również
np.
obróbki
kamień
w
Gorlic
i Jasła,
ludowa
opoka.
Na z a c h o d n i m P o g ó r z u ,
w
okolicy
rzeźba k a m i e n n a j o s t b o g a t o r e p r e z o n t o w a n a .
wej, s ą s i a d u j ą c e j
gdzio do celów rzeź
do
gdzie w y d o b y w a n y j o s t ł a t w y
wapienny, c z y l i t z w .
przykładów
z Łemkowszczyzną,
W części p o ł u d n i o
występują
często
i krzyże p r z y d r o ż n e w y k o n a n e p r z e z k a m i e n i a r z y
Natomiast w c z ę ś c i p ó ł n o c n e j
figury
łemkowskich.
działały j u ż inne miejscowe
pra-
oownie k a m i o n i a r s k i e . M i e s z k a ń c y w s i p o ł o ż o n y c h n a p ó ł n o c
od
(ierlic j a k o c e n t r u m k a m i e n i a r s k i e , g d z i e w y r a b i a n o r z e ź b y
ka
mienno, w s k a z u j ą J o d ł o
w k ę
T u o h o w s k
ą, wieś
łożącą k i l k a k i l o m e t r ó w n a p ó ł n o c n y w s c h ó d o d G r o m n i k a .
Nie u d a ł o s i ę d o t y c h c z a s u s t a l i ć g e n e z y k a m i e n i a r s t w a w J o d lów.H) T u c h o w s k i o j . N i e u l e g a j e d n a k
wątpliwości, że
rzemiosło
to posiada we w s i t r a d y c j ę s i ę g a j ą c ą c o n a j m n i e j k i l k u
pokoleń.
We wsi z n a j d u j ą s i ę m i e j s c a , g d z i o w y b i e r a n y j e s t k a m i e ń .
Miejs-
oa to, zwano „ s k a ł y " , z n a j d u j ą s i ę w d o l n e j c z ę ś c i w s i „ p o d W i e l k ą
Górą", na , , G n i d ó w k a c h " k o l o s z k o ł y , n a „ Ś w i e r c z u " i i n . M i e j s c o
wy piaskowiec n i e j o s t w y s o k i e j k l a s y . Z M ł y n a r z o w e j
Góry
na
daje się n p . j e d y n i e d o b u d o w y d r ó g i j a k o d o d a t e k p r z y w y r o b i e
betonu. W y d o b y w a n i e m
którzy p r z y g o t o w u j ą
kamienia
zajmują
się
tzw.
skalnicy,
k a m i e ń g ł ó w n i e n a cele b u d o w l a n e .
Obro
biony k a m i e ń k u p u j ą o d n i c h c h ł o p i z o k o l i c z n y c h w i o s e k . U p r a
wianie k a m i e n i a r s t w a
nie
wywarło
wyraźniejszego
miejscowe b u d o w n i c t w o . S t a r s z e d o m y n i e m a j ą
rówki k a m i e n n e j , a p i w n i c e b u d o w a n e
wpływu
nawet
na
podmu
były dawniej z kamienia
167
ze s p r z e d a ż y k w o t ą . Z a e k s p l o a t a c j ę k a m i e n i a n i e m a
ustalonej
o p ł a t y . S k a l n i c y z g ł a s z a j ą j e d y n i e w ł a ś c i c i e l o w i g r u n t u , ż e „po
trzebują
k a m i e n i a u c i ą ć " , r o z r a c h u n e k z n i m n a s t ę p u j e dopioro
wtedy, gdy wyłupany
k a m i e ń zostanie
sprzedany.
„ Ł a m a n i e s k a ł y " j e s t p r a c ą c i ę ż k ą . N a l e ż y n a j p i e r w zebrać
z powierzchni darń
taczkach
poza
„rumowiska".
i ziemię, a następnie usunąć
obręb
miejsca
Kamień
eksploataoji
występuje
w
Jodłówco
w p o s t a c i j e d n o l i t e j m a s y s k a l n e j , lecz
w
i w y w i e ź ć na
warstwę
skalnego
T u c h o w s k i e j nie
kawałach.
Odsłonięte
b l o k i s k a l n e ł u p i e s i ę n a m n i e j s z e c z ę ś c i p r z y p o m o c y : „śpicy",
„ k l i n ó w " i m ł o t a . „ Ś p i c a " j e s t t o s t a l o w y p r ę t o ś r e d n i c y 2 cm,
a d ł u g o ś o i 2 6 c m , z a o s t r z o n y n a j e d n y m k o ń c u . S ł u ż y o n d o wy
bijania
otworów.
wbija
się stalowe
W
otwory
kliny,
te,
które
biegnące
wzdłuż
uderzane
6 —7
jednej
linii,
kilogramowym
m ł o t e m p o w o d u j ą o d ł u p y w a n i e s i ę m n i e j s z y c h b l o k ó w kamienia.
O d k r u s z o n y b l o k o d s u w a n o n a b o k p r z y p o m o o y l e w a r a zwanego
„śtangla",
czyli
Zwykle
charakterze
w
Prócz
stalowego
kamienia
budowlanyoh,
pręta,
długiego
śtangli u ż y w a n a
łamanego
wydobywano
przez
go
na
ok.
1,5
metra.
j e s t s t a r a o ś o d wozu.
„skalników"
również
dla
dla
dalszej
celów
obróbki.
Z a j m o w a l i s i ę t y m t z w . o s e ł k a r z e , k t ó r z y r o b i l i o s e ł k i d o ostrzenia
kos,
3
brusy i kamienie do żaren,
młyńskich
w
Jodłówce
miejscowy
piaskowiec
czyli tzw. żarnowce.
Tuchowskiej nie
był na
ten
cel
Kamieni
odkuwano,
„za
slaby",
ponieważ
o ż y l i zbyt
m i ę k k i . M a t e r i a ł n a b r u s y i ż a r n o w c e ł u p a n y b y ł ze s k a ł y . Wstęp
n a o b r ó b k a o d b y w a ł a s i ę p r z y k a m i e n i o ł o m i e . T a m p r z y pomocy
ś p i c y i m ł o t a d z i e l o n o b r y ł y k a m i e n n e n a m n i e j s z e c z ę ś c i , którym
n a d a w a n o z grubsza k s z t a ł t b r u s ó w czy ż a r n o w c ó w .
J o d l ó w k a T u o h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 3. N a g r o b e k , w y s .
2 0 0 c m . 1 8 4 5 r . I I . 4 . B r o n i s ł a w W a ń t u c h , Św. Rodzina,
rzeźba
n a g r o b n a , w y s . 115 c m . O k . 1 9 4 9 r . I I . 5. K z e z b a n a g r o b n a . i l . 6.
A n t o n i H a j d e c k i , n a g r o b e k , w y s . . 1 4 4 c m . I I . 7. B z e ź b a n a g r o b n a .
b y ł y dalszej
4
168
Półfabrykaty
p r z e w o ż o n o n a t a c z k a c h l u b w o z i e p r z e d d o m , g d z i e poddawane
5
o b r ó b c e , a ż do c a ł k o w i t e g o
4
wykończenia .
Na osełki w y k o r z y s t y w a n o o d p a d y k a m i e n i a r s k i e w
odprysków,
które
zbierały
się
na
dnie
postaoi
„kamieniaka",
czyli
5
miejsoowej,
W
jego
uprawiająoej
warsztacie
kamieniarstwo
zatrudnionych
było
od
paru
ok.
6
pokoleń.
praoowników.
dołu, gdzie w y b i e r a n o k a m i e ń . K a m i e n i a r z e p r a c o w a l i z r e g u ł y
Prowadził on roboty kamieniarskie przy kościołach w
na w o l n y m p o w i e t r z u i t o z d u ż y m i p r z e r w a m i , p o n i e w a ż
„ka-
Żmigrodzie, a t a k ż e w r ó ż n y c h wsiach Sądecozyzny. W pracowni
mieniarkę r o b i ć , t o n a j w y ż e j
płuca
jego w y r a b i a n e b y ł y p o m n i k i nagrobne z a r ó w n o
p a r ę dni w miesiącu, bo na
chrześcijańskie,
idzie". C h o r o b ą z a w o d o w ą k a m i e n i a r z y j e s t p y l i c a i r e u m a t y z m .
j a k i ż y d o w s k i o „ m a c e b y " , zwane przez j o d ł o w s k i c h
Uważa się, ż e „ k a m i e n i a r z n i e ż y j e
„ciajwesy".
d ł u ż e j j a k 50
lat".
Narzędzia s ł u ż ą c e do o b r ó b k i k a m i e n i n i e s ą s k o m p l i k o w a n e .
Używany jost w t y m c e l u „ o s k a r b " , k t ó r y m
obciosują
kamień
przy k s z t a ł t o w a n i u f o r m y ( i l . 2 b ) , „ s i u l a j z a " , c z y l i d ł u t o o o s t r z u
szerokim na 3 — 4 c m
— do w y g ł a d z a n i a
drowniana p a l k a , z w a n a
„knypel",
p o w i e r z c h n i ( i l . 2c),
do pobijania
dłuta
oraz „ ś p i o a " ( i l . 2a) i „ s t o h a m e r " ( i l . 2 e ) , t j . m ł o t o k
( i l . 2d)
karbowany
w kratkę, do w y r ó w n y w a n i a p o w i e r z c h n i . U z u p e ł n i e n i e
sprzętu
stanowi d u ż y
ziemię
brus
osadzony
na
palikach
w pobliżu m i e j s c a p r a c y , s ł u ż ą c y
do
wbitych
ostrzenia
w
narzędzi.
rannie
Obok „ s k a l n i k ó w "
i „oselkarzy"
byli
jeszcze w
zostawały
według
wzorów
Prostą
płytę
zdobioną
robotę" w p o s t a c i d e k o r a c y j n y c h e l e m e n t ó w
Wspomniana
gałąź
kamieniarstwa
6
iv okresie m i ę d z y w o j e n n y m .
przy budowie k o ś c i o ł ó w
Niektórzy, j a k n p .
7
Kamieniarze
Osika, w
się
tu
„czyści"
i innych obiektów
Teofil
architektonicznych.
rozwinęła
głównie
pracowali
architektonicznych.
ogóle w
domu
„rzemiosła
nio prowadzili, t y l k o p r a c o w a l i p o ś w i e c i e " . I n n i d z i a ł a l i r ó w n i e ż
na miejscu, w y k o n u j ą c r ó ż n e r o b o t y n a z a m ó w i e n i e
mieszkańców
okolicznych w s i . B y ł y t o g ł ó w n i e p r z y d r o ż n e i c m e n t a r n e k r z y ż e ,
a takżo p ó ł f a b r y k a t y
zamawiane
W Jodłówce Tuchowskiej
kamieniarskich. K a ż d y
nionymi
przy
przez kamieniarzy
miejskich.
nie
było
większych
kamieniarz
(poza
„skalnikami"
wydobywaniu
kamienia)
pracował
warsztatów
zatrud
oddzielnie.
wykończone
i
zaopatrzone
przez
kamieniarzy
było
obrabiać
odpowiednio
Chrześcijańskie
żydowscy.
nież
Podobną
Wantucha
żydowskich.
przoz
dłużej,
4—6
dni,
wynikały
stąd
Najdroższo
zamówień
odbierali
właściciele
maceby
t r u d n i l i się
rów
oraz A n t o n i
Swo-
w y k o n y w a n y c h dla d u ż y c h
z Jodlówki Tuchowskiej
i nagrobnych
mieszkańców okolicznych wsi. Przykłady
dwóch
również
tamtejszych
zakładów
kamieniarze
półfabrykatów
się w y r o b e m k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h
znajdujemy
zaś
z rodziny Gnidów
kamieniarskich, kamieniarze
dla
t u wyroby odsyłał
Tarnowa*.
Kulka,
produkcją
„czyści kamieniarze"
szowski. P r ó c z
do
nagrobki
kamieniarskich P. Musiał i P.
pracowni
zajmowali
oraz
kapliczek
tego r o d z a j u
prac
w samej J o d ł ó w c e
Tuchowskiej czy to
omentarzach,
przy
czy
drodze
na
biegnącej,
ś r o d k i e m w s i . I t a k n p . M i c h a ł D u d e k (ur. 1902), o s e ł k a r z
znający
r ó w n i e ż „ c z y s t ą r o b o t ę " ( i l . 1), w y k o n a ł k r z y ż s t o j ą c y w p o b l i ż u
jego
pola,
a
ponadto
odrzwia
są
zwieńczone
prostych
Wyrób
umieszczonego na
niezamożnej
trzeba
co t y d z i e ń f u r m a n k ą
rodziny
z
kamieniarzy
za k t ó r e p ł a c o n o p o 30 — 50 zł. W s p o m n i a n e
warsztat
on
u
b y ł y k o l u m n y z ozdobionymi kapitelami na żydowskie nagrobki,
Konstantego
Pochodził
ozdób
sta
dopiero
Maceby wyrabiała pracownia
profilowaniem
Jedyną p r a c o w n i ą z a t r u d n i a j ą c ą k i l k u k a m i e n i a r z y . b y ł
Wantuoha.
ostatecznie
dostarczonych
bez
któro
kamieniarzy
b y ł y to tylko
r ó ż n i c o c e n , w a h a j ą c y c h s i ę o d 12 d o 2 0 z ł z a s z t u k ę .
Jodłówce
„czystą
półfabrykaty,
odpowiednie napisy.
Wańtuch
Tuchowskioj t z w . k a m i e n i a r z e c z y ś c i , k t ó r z y w y k o n y w a l i
jednym i drugim przypadku
wykonane
miejskich
w
W
Ołpinach,
ufundował
i
półkolistym
nagrobków
zbudował
kamiennych
cokole, m u s i
mieć
kaplicę,
kamiennym
w
w
postaci
Jodłówce
której
nadprożem.
krzyża
Tuchowskiel
170
dość odległą t r a d y c j ę , s k o r o n a s t a r y m c m e n t a r z u
tego rodzaju n a g r o b e k
z datą
1845
znajduje
rozbudowania w ł a s n e j p r a c o w n i , s k ł o n i ł y K o n s t a n t e g o
chęć
Wantuoha
do n a w i ą z a n i a b l i ż s z e j w s p ó ł p r a c y z J a n e m S r o c z y ń s k i m ,
9
byl mistrzom k a m i e n i a r s k i m w J a ś l o . S r o c z y ń s k i ,
wykonywał
dla
„ R o d z i c e B . i S. W a n t u c h o w i e " . N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , ż e l i t e r a
, , B " jest s k r ó t e m imienia B r o n i s ł a w a W a n t u c h a , k t ó r y
Kontakty z kamieniarzami t a r n o w s k i m i , j a k r ó w n i e ż
rzeźbę f i g u r a l n ą ,
się
( i l . 3).
pracowni
który
uprawiający
Wantucha
sam
dla
swych
tu
poza
szablon
różne
Przypisują
ikioj rodziny, k t ó r y r z e m i o s ł o r z e ź b i a r s k i e n a t y l e o p a n o w a ł ,
ralne. W e d ł u g
wykonać
rzeźbę
pełną.
Jogo
roboty
jest
np.
rzeźba
przedstawiają
przeciętnej
Najozynniejszym
mieniu Bronisław* W a ń t u c h , j e d y n y z t e j r o z r o d z o n e j , k a m i e n i a r -
wyobrażająca ś w . R o d z i n ę ( i l . 4 ) o r a z k i l k a f i g u r
nagrobek.
Ogólna
rzeźby
nagrobnej,
rzeźbiarzem
z Josla
do
w Jodłówco
informatorów,
„ t o był rzeźbiarz
Wańtuchów
formy
nagrobków
zaczerpnięto
Bronisław
Wańtuch
kamieniarskiego sposób traktowania rzeźbionych
uprawia
n y c h w formie,
wyrobów
kamieniarskich
matoła m o g l i z r o b i ć " ) , c h o c i a ż K o n s t a n t e m u
pisują
niektórzy
wykonanie
raoźlą,
przedstawiającą
pomnika
co, t o
jakiegoś
Wańtuchowi
cmentarnego
z
anioła w locie ( i l . 5). A u t o r s t w o
dzioci
nosi
Józefa
1 0
. AV s w e j
„poprawnej
b e z d u s z n o ś c i " z b l i ż o n a jost ona do rzemieślniczej f i g u r y przedsta
wiającej Chrystusa
( i l . 6), zrobionej przez
Antoniego Hajdeckie-
go,
Bochni"",
wspomnianego
„rzeźbiarza
z
na
grobie
wyżej
w Jodłówce Tuchowskioj rzeźbiarza, k t ó r e m u można by powierzyć
Kon
wykonanie nagrobka
napis:
grobie
brata
połną
bok p o s t a w i o n y
na
banal
Bronisława
Nagro-
rodziców
postaci,
przy
stantego W a n t u c h a j e s t t u j e d n a k m a ł o p r a w d o p o d o b n e .
przez
i cen
rzemiosła
Broni
sław W a ń t u c h na nagrobku
tycznyoh w y r a ż a n o s i ę d o ś ć p o g a r d l i w i e ( „ j a k b y
dla
tego jest ś w . R o d z i n a ( i l . 4), k t ó r ą w y k o n a ł
Przykładem
oraz
typowy
wyrazu.
i rodziny W a ń t u c h ó w , b r a t K o n s t a n t y o r a z
artys-
oraz
p o z b a w i o n y c h ekspresji i artystycznego
jącym r z e ź b ę f i g u r a l n ą . D z i a ł a j ą c y w s p ó ł c z e ś n i e z n i m k a m i e n i a r z e
Boskiej
figu
odpowiedzialny
z wzorników
byl pierwszym w J o d ł ó w c o m i e j s c o w y m k a m i e n i a r z e m
O ich możliwościach
Sroczyński.
rzeźby
n a cala. o k o l i c ę , a ż d o K r a k o w a " . S r o c z y ń s k i w n i ó s ł d o p r a c o w n i
'lachowskiej. W o d ł u g o p i n i i i n f o r m a t o r ó w ,
wykonywali j o d y m o p ł a s k o r z o ź b i o n o t w a r z e M a t k i
—
m u n i e m a l wszystkie nowszo kamienno
ników
Chrystusa n a c o k o ł a c h n a g r o b k ó w .
na
Tuchowskiej b y l
pracowni W a ń t u c h ó w
Jodłówco
Wilhelm,
wykraczają
spotykanej
cych M a t k ę B o s k ą , k t ó r e z n a j d u j ą s i ę n a c m e n t a r z u w
bratanek
zapewne
kompozycja
m i e j sk i c h o m e n t a r z a c h .
sprowadzany
potrafił
zrobił
nagrobka, j a k i s p o s ó b w y k o n a n i a postaci anioła nie
roboty r z e ź b i a r s k i e . U n i e g o t e r m i n o w a ł i u c z y ł s i ę r z e ź b y w k a
że
dzieci
Wantucha.
W i d o c z n i e po jego śmierci nie było
z rzeźbą
już
figuralną.
Zapowne d ł u t a jasielskiogo m i s t r z a S r o c z y ń s k i e g o s ą p ł a s k o
rzeźby
na
cokołach
dwóch
nagrobków
stawianych
ok.
1931
r.,
II. S 13. R z e ź b y n a g r o b n e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j . I I . 8. Madonn-i
z Dzieciątkiem,
r z e ź b a p o ł i e h r o m . 1 9 1 1 r . I I . 9. Serce Jezusa,
płasko
rzeźba, wys. C h r y s t u s a 60 c m . I I . 1 0 . Matka
Boska
Niepokalana,
w y s . 1 0 0 c m . O k . 1 9 2 4 r . I I . 1 1 . Madonna
z Dzieciątkiem,
rzeźba
poliohrom., w y s . 72 c m . W y k . p r a w d o p o d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . I I . 1 2 . Matka
Boska
Niepokalana,
w y s . 100 c m . W y k . prawdopo
d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . O k . 1 9 2 9 r . I I . 1 3 . B r . W a ń t u c h , Matka
Boska
Różańcowa,
w y s . 115 c m .
171
przedstawiające
anioła
trzymającego
w
jednej
ręce
zwisającą
g i r l a n d ę r ó ż , a w d r u g i e j — g a ł ą z k ę p a l m y (ił. 7). S p o s ó b t r a k t o
wania twarzy, jak również miękkie, światłocieniowe
rozwiązanie
fałdów szaty, wskazuje na d u ż ą biegłość t e c h n i c z n ą w y k o n a w c y ,
d a l e k ą od prostoty r z e ź b y ludowej. T o samo m o ż n a b y powiedzieć
o rzeźbie
Madonny
przykładem
z Dzieciątkiem
rzemieślniczej
Inaczej
wygląda
sprawa,
p r z e d s t a w i a j ą c ą Serce
na
ręku
rzeźby kutej w
Jezusa
gdy
( i l , 8), k t ó r a
spojrzymy
na
płaskorzeźbę
( i l . 9). W y r a ź n e dysproporcje
(duża głowa, skrócone ręce), płytkie, choć dość m i ę k k o
wane
fałdy
wzory
przyniesione
szat, z d a j ą
się ś w i a d c z y ć
przez
swej
jest
kamieniu.
o t y m , że
zawodowego
zaczynają
się w
ludowej.
Podobny
proces m o ż n a
c/.teroch
Madonn,
z których
stwierdzić
dwie
„szlachetne"
kamieniarza
formie p r y m i t y w i z o w a ć
w
miejskiego
duchu
patrząc
(Niepokalana
ciała
udrapo-
i
rzeźby
na
rzeźby
Różańcowa)
podawano s ą przez m i e s z k a ń c ó w J o d ł ó w k i j a k o dzieła
Bronisława
Wantucha.
w
szeregu
ciężkim
mozolo
. Wszystkie
oztery
(il.
Gdybyśmy
10—13), m o ż n a
te
by
cztery
rzeźby
wskazać,
jak
ustawili
uczeń
s t a r a ł się w z n o s i ć do p o z i o m u swego m i s t r z a
w
1 2
r z e ź b y opierają się oczywiście na o k r e ś l o n y c h wzorach
ficznych,
pospolicie w y k o r z y s t y w a n y c h w
ikonogra
rzemiośle
kamieniar
s k i m . W i d o c z n e j e s t j e d n a k , ż e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u ( i l . 10)
wzór
został
jak
gdyby
przetłumaczony
z
potocznego
języka
literackiego n a g w a r ę . P o s t a ć M a t k i Boskiej u t r a c i ł a s w ą
smuk-
łość, twarz została pozbawiona szablonowej gładkości i piękności
na
rzecz
surowej
typizacji,
fałdy
szat,
szczególnie
uprościły się i z r y t m i z o w a ł y w pionowe
Podobnie,
zaś
sukni,
bruzdy.
c h o ć nieco inaczej w s z c z e g ó ł a c h , przedstawia
się
s p r a w a r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e j M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 11).
Tu
również
fałdów
nastąpiła
szat,
dość
typizacja
twarzy,
nieporadnych
w
znaczne
wykonaniu
uproszczenie
(fałdy
płaszcza
poniżej lewej ręki). Trzecia z kolei figura, p r z e d s t a w i a j ą c a
Boską
Niepokalaną
pierwszą. W y n i k a
( i l . 12),
w
ogólnym
wyrazie
II.
14. F r a g m e n t
nagrobka, J o d ł ó w k a
Tuchowska.
Ok.
1940 r.
t o n i e t y l k o ze w s p ó l n e g o w z o r u i k o n o g r a f i c z
nego, ale p r z e d e w s z y s t k i m z p e w n e g o p o d o b i e ń s t w a w
rzeźby,
Matkę
przypomina
widocznego
w
sposobie t r a k t o w a n i a
fałdów
fakturze
sukni.
Od
Nagrobki, względnie przydrożne figury z pełnymi
m i e n n a jest n a t o m i a s t g ł o w a , p r o p o r c j o n a l n a w s w y c h w y m i a r a c h
stanowiły
w stosunku do całej postaci, o t w a r z y znacznie bogatszej w t r a k t o
one
szczytowe
robione
niezbyt
osiągnięcie
często,
pracowni
ponieważ,
rzeźbami,
Wańtuchów.
jak
na
czasy
Były
między
w a n i u s z c z e g ó ł ó w ( r y s u n e k oczu, nosa, u s t ) , co n a d a j e j e j w p o
w o j e n n e , c e n a i c h b y ł a w y s o k a , k o s z t o w a ł y b o w i e m o k o ł o 200 zł.
r ó w n a n i u z poprzednimi wyraz pewnej
Przeciętną
rzeźbie,
wyobrażającej
nisław
Wańtuch
(o
Matkę
ile
Boską
subtelności. W
ostatniej
Różańcową
( i l . 13),
Bro
słusznie
przypisują
mu
informatorzy
się
wyrobem
nagrobnych czy p r z y d r o ż n y c h figur stanowiły krzyże
produkcję
wykonane
według
kamieniar
wzorów
kamieniarzy
znanych
zajmujących
z katalogów
różnyoh
firm
autorstwo r z e ź b y ) zbliża się j u ż bardzo do ideału, j a k i przedsta
s k i c h . P r a c o w n i a W a ń t u c h ó w r ó w n i e ż p r o d u k o w a ł a t e g o rodzaju
wiały
nagrobki, z t y m , że jedne ( b y ć m o ż e kute przez
rzeźby
mistrza
Sroczyńskiego.
Postać
Matki
Boskiej,
s m u k ł a , o lekko w y d ł u ż o n y c h proporcjach, odziana jest w
z poprawnie zakomponowanymi fałdami. Jedynie twarz
nieco
pogrubione
rysy.
Widoczne
to
b y ł y ś c i s ł y m n a ś l a d o w n i c t w e m o b i e g o w y c h w z o r ó w , i n n e zaś -
posiada
p r z y c a ł e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i w y k o n a n i a — m i a ł y jednak
szczególnie
wówczas,
pewien
gdy zestawimy o m a w i a n ą figurę M a t k i Boskiej z rzeźbą
Chrystusa
w postaci pionowej, p r o s t o k ą t n e j
wykonaną
w
przez b o c h e ń s k i e g o r z e ź b i a r z a
mierze realizuje ideał rzemieślniczej
Bronisław
dla
innych
wykuć
jest
Wańtuch
robił
jodłowskich
„statuy",
więc
pełne
kamieniarzy
zwracali
( i l . 6), k t ó r a
rzeźby
1 3
figuralne
.
potrafili
się z
Nie
tym
do
łalność
frontu
do
i
sami
natomiast
przygotowania
ścian
bocznych
Podobna współpraca
poprzednio
postumentu
i
przyozdobienia
płaskorzoźbą
o
tematyce
wiejskimi
między nimi a wykwalifikowanymi
względnie nawet
sami
kamieniarzami,
rzemieślnikami
artystami rzeźbiarzami
1 4
,
p o s p o l i t y m . T ł u m a c z y ona t a k c z ę s t o nas z a s k a k u j ą c ą r o z b i e ż n o ś ć ,
j a k a zachodzi w sposobie w y k o n a n i a f i g u r
postać główna,
mieślniczej
stojąca na
poprawności,
podczas
zdobiące cokół m a j ą charakter
takie
nasuwają
mawiający
autora
272
duże
przydrożnych,
cokole, u t r z y m a n a
trudności
gdy
jest w stylu
figuralne
ustalaniu
rze
płaskorzeźby
ludowego p r y m i t y w u .
przy
gdzie
Przykłady
autorstwa.
uważają
tę
osobę,
z
którą
zawierali
nagrobek
o s a d z o n y jest
1 6
.
w
Rzepienniku
względem
Strzyżewskim.
Niektóre
Tuchowskiej zdobione
technicznym w y k o n a n ą
dekoracją
wzornikowego. Czasem na t a f l a c h n a g r o b k ó w
cięciu ramion krzyża) znajdują
nagrobki
są poprawnie
poch
i dobrze
roślinną
typu
( r z a d z i e j n a prze
się p ł a s k o r z e ź b y
przedstawiające
t w a r z M a t k i B o s k i e j ( i l . 16) l u b C h r y s t u s a w c i e r n i o w e j koroni
Niski
z
poziom
techniczną
artystyczny
poprawnością
tych
płaskorzeźb,
dekoracji
w
roślinnej,
zestawieniu
nasuwa
puszczenie, ż e w y s z ł y one spod d ł u t a K o n s t a n t e g o
lub
przy
Wilhelma
W a ń t u c h ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , ż e b y l i d o b r y m i kamieniarzami,
ale k i e p s k i m i
rzeźbiarzami. Za przypuszczeniem
fakt, że nagrobek
w
1952 r .
1 7
t y m przemawia
ten wykonany został prawdopodobnie
, a więc rok po śmierci B r o n i s ł a w a
W
a n r j
dopiero
Ucha.
Za
nie i n t e r e s u j ą się b o w i e m t o k i e m w y k o n a w s t w a i za
całości
jest
z n a j d u j e m y g o r ó w n i e ż w e w s i a c h o k o l i c z n y c h , j a k n p . n a cme
tarzu
pod
dosyć
tego
płyty, w której
S c h e m a t t o n z r ó ż n y m i d r o b n y m i w a r i a n t a m i p o w t a r z a się
jego
czy
Przykładem
d o s y ć c z ę s t o . M u s i a ł o n b y ć p o p u l a r n y w ś r ó d o d b i o r c ó w , sko
dzące z Jodłówki
miejskimi
była zjawiskiem
(il. 16)
dzia
sakralnej.
lokalny.
k r z y ż m i ę d z y d w i e m a d o n i c z k a m i z w y r a s t a j ą c y m i z n i c h bukie
również
oni
ograniczali s w ą a r t y s t y c z n ą
między
charakter
tami kwiatów
wprawniejszego
w rzemiośle r z e ź b i a r s k i m kolegi l u b do wspomnianego
Hajdeckiego;
dużej
dewocyjnej.
rzeźby
Sroczyńskiego)
szaty
umowę
1 5
.
Na
kamiennych
rozpiętego Chrystusa.
krzyżach
spotyka
się
często
wizerune
Sposób t r a k t o w a n i a ciała, a nawet
ikon
grafia wykazuje d o s y ć d a l e k o i d ą c e r ó ż n i o e . C h r y s t u s n a
nagrob-
porcjo oiala p o p r a w n e ,
ramieniu, t u ł ó w
głowę
lekko przechyloną
wymodelowany
z
zaznaczeniem
micznych k l a t k i p i e r s i o w e j i b r z u c h a ,
z lekkim
podkreśleniem
ku
rzeźba
Matki
Boskiej.
prawemu
napis:
„F
BR
cech
ręce i nogi
anato
potraktowano
muskulatury,
perizonium
starannie
ułożono w f a ł d y . S p o s ó b p r z e d s t a w i e n i a
tych rzeźb,
jakkolwiek
różny w s z c z e g ó ł a c h , w s k a z u j e
wprawną
kamioniarskim. B y ć m o ż e
na
autorem
rękę
ich mógł
w
Strzyżowskiogo ( i l . 1 6 ) , k t ó r y ,
wodług
wykonany z o s t a ł
Tuchowskiej,
w
Jodłowce
potraktowana j e s t d o ś ć s c h e m a t y c z n i e
rzemiośle
być wielokrotnie
wspomniany S r o c z y ń s k i . N a t o m i a s t n a n a g r o b k u z
informacji
Rzepiennika
miejscowych,
postać
się w j e d n y m miejscu s m u k ł a ś c i a n k a , na k t ó r e j widnieje płasko
pro
kaoh z omentarza w J o d ł ó w o e T u o h o w s k i e j ( i l . 1 4 , 1 5 ) m a
Chrystusa
N
Na
podstawie
Wańtuch",
Bronisław Wańtuch".
co
kropielnicy znajduje
należy
czytać:
W J o d ł ó w o e T u c h o w s k i e j s ą jeszcze d w i e
ozdobne kropielnicę. J e d n a znajduje się w k a p l i c y „ z a d w o r e m " ,
druga
— w kaplioy p r z y drodze
Po
I I wojnie
światowej
poniżej
Tuchowskiej zaczął szybko
upadać.
wymarło,
lub
Ziemie
wielu
bezrolnych
Zachodnie,
szkoły.
ośrodek kamieniarski w
Sporo
starych
małorolnych
i n n i poszli do
pracy
w
przeniosło
śląskich
węgła lub dojeżdżają
do p r a o y w T a r n o w i e . Jeszcze w
Michał
jeden
Dudek
jako
z
ostatnich
zajmował
Później
wym boku m a k i l k a p o z i o m o z a z n a c z o n y c h
p ł y t k i c h fałd.
pra
Intere
sująco jost, ż e w o p i s y w a n e j r z o ź b i e s t o p y C h r y s t u s a n i e s ą z ł o ż o n e
jedna na drugiej i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i e m , j a k t o j e s t
kamienia
dla
celów
budowlanych.
t r u d n i l i się w y d o b y w a n i e m
Dorywczo
kamieniarką
g r o b k o w ą z a j m u j e s i ę jeszcze K o n s t a n t y W a b n o . P o ś w i ę c a
jednak
mało
i codziennie
przyjęte
czasu,
ponieważ
jest
w y j e ż d ż a ze w s i d o
I n n ą wsią, o której
r.
Tuchowie.
o s e ł e k i b r u s ó w ( i l . 1), k t ó r e s p r z e d a w a ł n a t a r g u w
stosunkowo
1965
wyrobem
pozba
„skalnicy"
na
się
chodzi
tylko niektórzy
się
kopalniach
i dowolnie, jeśli
wiono m u s k u l a t u r y , s z e r o k a , p ł a s k a k l a t k a p i e r s i o w a ,
Jodłówoe
kamieniarzy
o proporcje. U w a g ę z w r a c a z b y t d u ż a g ł o w a , c i e n k i e r ę c e
grube i s ł a b o w y m o d e l o w a n e n o g i . P e r i z o n i u m z w i ą z a n o n a
się
„Fundator
zatrudniony
w
na
temu
przemyśle
pracy.
m ó w i o n o , że
„ p r a w i e wszyscy
trudnili
w ikonografii r z y m s k o - k a t o l i c k i e j , l e c z u s y t u o w a n e
równolegle,
się t a m
'•¡111110 na w y s t a j ą c e j
gwoździami,
wództwie tarnowskim, kilkanaście kilometrów na północny zachód
podpórce i przebito d w o m a
zgodnio z w y m o g a m i o b r z ą d k u
Oprócz f i g u r
chowskiej
wyrabiali
artystycznym.
wschodniego.
przydrożnych,
inne
Według
kamieniarze
jeszcze
przedmioty
miejscowych
od
z
Jodłówki
o
charakterze
Wańtuch
świeconą, o p o d s t a w i e
— stojącą
kropielnicę
w formie profilowanego
słupa,
Gorlic.
Przeprowadzone
nie p o t w i e r d z i ł y jednak
uprawiana
jest
Ł u ż n a ,
wieś leżąca w
woje
w bieżącym roku
badania
terenowe
tego, ż e b y w Ł u ż n e j
obróbka
kamienia
b y ł a w sposób tak powszechny.
O k a z a ł o się, że fama
Maciej
o k a m i e n i a r s k i m charakterze Ł u ż n e j w i ą ż e się z j e d n ą t y l k o r o d z i n ą
kościel
Jamerów.
informatorów,
Wańtuch w y k o n a ć m i a ł k a p i t e l e n a s ł u p a c h o g r o d z e n i a
nego, zaś B r o n i s ł a w
Tu
kamieniarstwem",
na
wodę
z
kolistą
czaszą o z d o b i o n ą z e w n ą t r z r o z e t a m i . N a k r a w ę d z i c z a s z y w z n o s i
Dziś
kamieniarskiego
trudne
jest
sprawę
opowiadanie
Zofii
o
kilometrów
od
parę
już odtworzyć
rodu. B y ć może
Swiderskiej
Łużnej.
pełną
historię
tego
nieoo ś w i a t ł a r z u c i ł o b y n a
z Szalowej,
Wiekowa ta
wsi
informatorka
II. 15. F r a g m e n t n a g r o b k a z p r a c o w n i K o n s t a n t e g o W a n t u c h a , w y m . 5 0 x 5 0 c m , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a . O k . 1 8 8 9 r . I I . 16.
nagrobka w y k . w J o d ł ó w c e Tuchowskiej, Rzepiennik Strzyżewski, w o j . tarnowskie.
tę
odległej
(ur-
Fragment,
17
w
18
r.)
podała,
że
(1872 — 1884
1886
r.), gdy
odbywały
w
czasie
budowy
kolei
się prace n a
Zajmował
podkarpackiej
odcinku
Stróże —
J a s ł o , p o j a w i l i się j a k o r o b o t n i c y r ó w n i e ż kamieniarze. N i e k t ó r z y
i
z n i c h p o ż e n i l i się w Szalowej i pozostali na
(woj.
stałe.
Opowiadanie
staruszki p o t w i e r d z a fakt, że na c m e n t a r z u w Szalowej
dekorację
formie
architektoniczną
np.
rzemieślnikiem".
i
w
okolicznych
wsiach
( Ł u ż n a , Polna) p o d o b n y c h n a g r o b k ó w się nie s p o t y k a . Z a p a m i ę c i
informatorki,
„Jamry".
w
Szalowej
czynni
Jeśli ktoś znalazł w
byli
polu
kamieniarze
,,szedł
z n i m do J a m r a na ż a r n a " ( ż e b y zrobił k a m i e ń ż a r n o w y ) .
Jakie
b y ł y dalsze losy J a m o r ó w z Szalowej, Ś w i d e r s k a n i e
Kamieniarzy o t y m
Według tradycji
działających
przebywał
nazwisku znajdujemy
przez
pamiętała.
w pobliskiej
Łużnej.
rodzinnej, nie z n a n y z i m i e n i a dziadek
obecnie
Jamorów
lat
z domu Bratysławską,
wywędrowal
za
miodu
czterdzieści,
przywożąc
do
rysunku,
do
kaplicy
unikał
też
kamienie
Przy
Rzeźby
starannie
świadczących
nazwiskiom
odpowiedni kamień,
Nie
chłopom
i to prawdopodobnie
skoro
architektoniczną.
do
kościoła w
cmentarnej
robót
żaren
Wyko
Grybowie
w
zupełnie
Siarach
prostych,
kieratowych.
J a k o r z e ź b i a r z b y ł W ł a d y s ł a w J a m e r „ d o b r z e wyszkolonym
a r c h i t e k t o n i c z n e j . Ś w i a d c z ą one, ż e d z i a ł a l i t u j a c y ś k a m i e n i a r z e
miejscowi,
również kamieniarką
nowosądeckie).
Odkuwał
znajduje
się sporo s t a r y c h n a g r o b k ó w k a m i e n n y c h o p r y m i t y w n e j
się o n
n a ł m . i n . k a m i e n n o o b r a m i e n i a o k i e n do
jego
były
wygładzone
o indywidualności
Władysławie
skiego jego b r a t J a n
poprawne
twórczoj
Jamerze
w
proporcjach
i p o z b a w i o n e w s z e l k i c h cech
uozył
artysty.
się
zawodu
kamieniar
( 1 8 7 9 — 1 9 3 4 r . ) . N i e m i a ł j e d n a k d o rzeźby j
z d o l n o ś c i , w o b o c c z e g o o g r a n i c z a ł s i ę j o d y n i o d o k u c i a prostych!
n a g r o b k ó w i detali architektonicznych. Ś l a d a m i Jana w
wyboru!
z a w o d u p o s z l i j e g o d w a j s y n o w i e — J ó z e f ( u r . 1 9 1 2 r . ) i Gustaw;
(ur.
1907
r.), k t ó r z y r ó w n i e ż uczyli się w p r a c o w n i
Władysławłj
Czech,
gdzie
Jamora, podobnie j a k jego w ł a s n y syn
stamtąd
żonę,
W ł a d y s ł a w S z y m c z y k . P o z a t y m m i a ł j e s z c z e W ł a d y s ł a w Jamer
wraz z pasierbem. P o c z ą t k o w o
zamiesz
kilku
uczniów
z
Nowego
Sącza.
Tadeusz'
Spośród
nich
9
i siostrzeniec
rzeźbiarstwem
k a l i oni w G r y b o w i e , gdzie dziadek J a m e r t r u d n i ł się kamieniar
figuralnym
stwem.
n i e ś m i a ł j - m , s t r o n i ą c y m o d l u d z i , z p o w o d u c z e g o u z y s k a ł przy
Po
czternastu
latach
co m o g ł o b y w s k a z y w a ć n a
pobytu
przeniósł
jakieś weześniojsze
się
do
Łużnej,
więzy łąoząoe
go
z t ą miejscowością czy okolicą. Po w y j e ź d z i e ojczyma
pracownię
w
uczył
Grybowie
zawodu
1935
przejął
pasierb
kamieniarskiego
r.), uzyskując
syn
dyplom
Bratysławski.
U
Jamera
Władysław
—
niego
domek
t r u d n i się j o d y n i e J ó z e f J a m e r . Jest on
„dziki".
,się
Później,
gdy
najpierw
model
cokołów
do
Władysław Jamer prowadził warsztat kamieniarski w
Łuż
swego
artystycznego
rzemiosła
o d n o s i siej
z z a m i ł o w a n i o m . P i e r w s z ą r z e ź b ę u l e p i ł z g l i n y , g d y m i a l lat 18,
(1873 —
mistrzowski.
Do
człowiekiem
zaczął
rzeźbie
z gliny.
figur
w
Józef
kamieniu,
również
Jamer
robi
przydrożnych.
f i g u r a l n ą . Jego d ł u t a są m . i n .
nie
Zajmuje
się
wykonywał
n a g r o b k ó w czyj
wyłącznie
rzeźbę
s t a t u a M a t k i B o s k i e j z Dzieciąt-}
nej. B y ł on z n a n y m w okolicy r z e ź b i a r z e m . W y k o n y w a ł
rzoźby
k i e m , s t o j ą c a p r z y d r o d z e w C h o d o r o w e j , Serce
figuralne,
współpracował
Gorli
z n a j d u j ą c a s i ę w G r ó d k u k o ł o S z y m b a r k u i k i l k a f i g u r nagrobnych,
cach czy
łemkowskimi
kul figuralne
detale do
dziełem
m.
jest
in.
z
kamieniarzami
z Przegońmy
nagrobków
statua
Matki
miejskimi
w
i B a r t n e g o " , dla
i figur
Boskiej,
których
przydrożnych.
stojąca
w
Jego
Łużnej
m.
i
in.
w
na
Polnej
cmentarzu
(anioł
w
Łużnej
trzymający
Jamer r ó ż n e prace dla
(Matka
wianek).
Jezusa
Boska
Niepokalana)
Wykonywał
innych kamieniarzy, np.
— figura!
dla
t o ż Józoi
Franciszka
oraz
D u s z y z G o r l i c , k t ó r e m u k u ł w i z e r u n k i M a t k i B o s k i e j i Chrystus!
figura Chrystusa z portalu kościoła w Jodliezu (woj. krośnieriskie).
J a k o p o j ę t n y u c z e ń s w e g o s t r y j a , J ó z e f J a m e r p r z e j ą ł całkowicie
przy
274
drodze, druga
— w
Polnej,
przy romizie strażackiej
w swej r z e ź b i e r z e m i e ś l n i o z y styl, k t ó r y nie pozwolił m u
poza przeciętną
kamieniarską
W s p o m n i a n a poprzednio n i e c h ę ć do n a w i ą z y w a n i a
z
ludźmi
powodowała,
że
rachunek.
Zamówienia
przyjmował
Gustaw, k t ó r y swoim
Józef
imieniem
w y k o n a n e przez J ó z e f a . Sam
wyjść
poprawność.
rzadko
pracował
zwykle
jego
kontaktu
na
własny
starszy
i nazwiskiem podpisywał
Gustaw rzeźb figuralnych
odkuwał natomiast cokoły. Z poważniejszych
nie robił,
jego prao w s p o m
n i e ć n a l e ż y w y k o n a n y w 1935 r . p o s t u m e n t d o s t o j ą c e j w
zabytkowej figury
św. Floriana, z
1826
lub
w
kwalifikowanych
pracowniach
którzy
i
pracowali
doświadczenie
środowiska.
zdobywali
swe
indywidualnie,
bez
oparcia
Przykładem
w
jest
Łużnej
r.
Oprócz rzoźbiarzy, k t ó r z y wyrastali w wiejskich
kamieniarskich
brat
rzeźby
umiejętności
ośrodkach
rzeźbiarskie
rzemieślników,
byli
i
taoy,
zdobywając
potrzebną
wiedzę
tradycjach
swego
czy
obcego
1962
r.
Marian
zmarły
w
Dziadzio, chłop z Rzepiennika Strzyżewskiego (woj. tarnowskie)
Powołany
do
służby
wojskowej
p o w r ó c i ł do d o m u j a k o i n w a l i d a
w
czasie
I
wojny
światowej
całkowicie pozbawiony
słuchu
Ciężkie k a l e c t w o p r z y c z y n i ł o się do tego, że nie z a ł o ż y ł rodziny
mioszkał w d o m u zamężnej siostry i zamiast rolnictwem
zajął się
r ó ż n y m i p r a c a m i , do k t ó r y c h k w a l i f i k o w a ł y go w y b i t n e u z d o l n i ę
nia
manualne. Dziadzio był przysłowiową
konywał
dla
a
kamieniarskie. N a
także
sąsiadów
kilka nagrobków
Są
to
kutych
krzyże
prymitywnych,
z
nywał
czasami
prace
„złotą rączką".
stolarskio,
m i e j s c o w y m cmentarzu znajduje
jego
postacią
się
ręką.
Chrystusa,
wzniesione
na
profilowanej płyty. N a podstawie
Dziadzio
Wy
blacharskie
zwykle kilkuczłonowych postumentach w
cie s ł u p a l u b p i o n o w o j ,
19
przeróżne
wypukłą
dekorację
w
dość
kształ
wyko
formie
grubo
odkutej gałązki z listkami. P o s t a ć Chrystusa rozpiętego na
krzyżu
II. 17. Marian D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i . 1 9 4 9 r . I I . 18. M . D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y
tewski. I I . 19. W o j c i e c h J ę d r u s i a k . Św. Rodzina,
f i g u r a n a k o l u m n i e , T u r z a , g m . R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 20. W . J ę
drusiak. Św. Bronisława,
r z e ź b a w d r e w n i e , T u r z a . U . 2 1 . W . J ę d r u s i a k . Św. Andrzej,
f r a g m . n a g r o b k a z i l . 24. I I . 22. W . J ę d r u s i a k
Frasobliwy.
(Obecnie M u z . w Bieczu, w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) .
21
175
I I . 23. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . J a n a N e p o m u c e n a , T u r z a . O k . 1887 r. I I . 24. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . A n d r z e j a , T u r z a .
rzeźbił
w
z dużymi
u p r o s z c z e n i a m i , ale
niejednakowo.
się o d siebie n i o t y l k o d r o b n y m i s z c z e g ó ł a m i
ale
również p r e z e n t o w a ł y inne ujęcia
Najprymitywniejsza,
ale
też
natury
j e s t n a j e d n y m n a g r o b k u n a l e w y m b i o d r z e C h r y s t u s a , n a drugim
z a ś — p o s t r o n i e p r a w e j , co w s k a z u j e , ż e i t y m r a z e m Dziadzia
formalnej,
,,ludowa"
i l . 17. R z e ź b a
wybitnie symetryczny. G ł o w a wzniesiona pionowo
posługiwał
jest
ikonograficzne.
najbardziej
postać Chrystusa przedstawiona na
że
różniły
Widać,
konkretnych przypadkach korzystał z wzorów, które
ta m a
jest
układ
się
nie
wykluczone,
jednym,
że
mogły
ale
tu
dwoma
jako
pochodzące z J o d ł ó w k i Tuchowskioj,
również na
Tarę
potraktowana
w
Rzepienniku
kilometrów
na
północ
l e ż y wi
kamie
figury.
Był
Nogi,
podobnie jak
Dziadzio. J ę d r u s i a k
muskulatury,
gospodarstwo
rolne
ziemi
się
ręce,
są
słabo
modelowane,
ułożone równoległo, wsparte na wystającej
bez
p o d s t a w c e , co
czy, że D z i a d z i o k o r z y s t a ł t u z w z o r u p r z e d s t a w i a j ą c e g o
wanie
według
obrządku
wschodniego.
Rysy
świad
Ukrzyżo
twarzy,
zarost,
zaznaczone są w s p o s ó b z u p e ł n i e s c h e m a t y c z n y . K o r o n a cierniowa
i wąskie perizonium p r z e k r e ś l o n o jest k i l k o m a s k o ś n y m i
Na
dwóch
innych
nagrobkach
sposób
karbami.
wykonania
postaci
niczym
rolnictwa
Jędrusiak
nie
czenia z b o ż a , a p o n a d t o u p r a w i a ł r z e ź b ę
rozpięte
ręce
wznoszą
lekko k u górzo, k l a t k a piersiowa w jednej z rzeźb jest
i obła, bez
s z c z e g ó ł ó w a n a t o m i c z n y c h ( i l , 18), w
wydłużona,
jak
i nogi
z
są
lekko
zaznaczonymi
wałkowate,
słabo
żebrami.
modelowano.
się
szeroka
d r u g i e j z a ś —Zarówno
ręce,
Stopy złożone
jednia n a d r u g i e j i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i o m , z g o d n i e z
są
który
Syn
niewielki
p o z a uprani
n a t o m i a s t obok
w d r e w n i e i kamieniuj
się obecnie w z b i o r a c h M u z e u m w B i e c z u i f i g u r k a
Św. B r o n i s ł a w ę (ma j ą r o d z i n a r z e ź b i a r z a
przydrożne
ramienia,
r . ) , samouk
Turzy
Z r z e ź b d r e w n i a n y c h z a c h o w a ł s i ę C h r y s t u s n a k r z y ż u , znajdujący
lona
lewego
ojcu,
zajmował.
t r o n y w miejscowym kościele. W
kierunku
w
w y k o n y w a ł n a z a m ó w i e n i e s ą s i a d ó w m ł y n k i do ozysi
Chrystusa jest nieco o d m i e n n y . G ł o w a jest nieznacznie przechy
w
( 1 8 6 0 - 1907
posiadał
odziedziczone po
więcej
'.
wykonujący
pozbawionej szczegółów anatomicznych k l a t k i piersiowej.
Wojciech
2
rzeźbiarz
r ę c e r o z p i ę t e s ą n i o m a l p o d k ą t e m p r o s t y m w s t o s u n k u do p ł a s k i e j ,
jak
pracował
od
Strzyżewskim
miejscowości
gdzie
nim
i
Nief
rzeźby,
tej
Turza,
podobnie
żył
wzorami.
oddziaływać
k t ó r e , j a k w i o m y , docierał;-
cmentarz
ramienia,
j e s t f r o n t a l n i e , bez n a j m n i e j s z o g o p r z e c h y ł u w k i e r u n k u
różnymi
wzory
przedstawiając!
— i l . 20)
kamioniu
— oraz fera
k u l J ę d r u s i a k figur]
i nagrobne, w postaci rzeźb p e ł n y c h
umioszczanycj
n a c o k o ł a c h . P o d s t a w y s w y c h r z e ź b c i o s a ł w k a m i o n i u z miejsco
wych
złóż, na
figuro
sprowadzał piaskowiec
pińczowski.
I s t n i e j e p a r ę f i g u r z p o d p i s e m J ę d r u s i a k a . N a t e j podsta
j a k o d z i e ł a j o g o r ę k i u s t a l o n o — w T u r z y n a g r o b e k L o o n a Nio
ikono
z ustawioną
na
grafią przyjętą w kościele łacińskim. K o r o n y cierniowe w o b y d w u
splywająoej
s z a c i e , z p r z e w i e s z o n y m p r z e z z ł o ż o n o r ę c e wiońo
przykładach
posiadają
p r z y p o m i n a j ą c y m c i e r n i o w ą k o r o n ę i dalej — figurę stojącą p
perizonium,
o dosyć
176
kształt
miękko
wąskiego,
karbowanego
potraktowanyoh
fałdaoh,
wałka,
wiązane
drodze
wiodącej
postumencie postacią
z
Turzy
do
kobiecą
Rzepiennika
w
(il.
d ł u g i e j , luź
19).
Trądy
11. 2 5 . N a g r o b e k ,
miejscowa p r z y p i s u j e p o n a d t o
T u r z a . I I . 26. N a g r o b e k z f i g u r ą
Jędrusiakowi
autorstwo
statuy
wyobrażającej Serce J e z u s a , u m i e s z c z o n e j n a w y s o k i e j k o l u m n i e
w Rzepienniku B i s k u p i m ,
oraz
przed
dawnym
- św. R o d z i n ę p r z y d r o d z e
w
parkiem
Moszczenicy
nadto bliżej n i e o k r e ś l o n e r z e ź b y J ę d r u s i a k a m a j ą
dworskim
M a t k i Boskiej Szkaplerznej,
napisu, j a k i m a
b y ć umieszczony
Turza.
na
płycie nagrobka
W i l g a z O s t r u s z y , p r z e ż y ł l a t 83, z m a r ł 28 m a r c a
(„Jakub
1902").
C i e k a w e , ale n i e s ł y c h a n i e t r u d n e do o d e y f r o w a n i a , s ą z a p i s k i
( i l . 19).
Po
odnoszące
znajdować
się
z Dzieciątkiem siedzącej na tronie czytamy: „ t r o n z b o k u poma
się do
ikonografii.
Na
temat
figury
Matki
Boskiej
na starym c m e n t a r z u w T u r z y . W
Muzeum w Bieczu
ekspono
lowany
wana jest %vykonana p r z e z
rzeźba
( i l . 22).
z ł o t e na dole i n a g ó r z e , n ó ż k i t r z y m a n a lewej ręce, p i e r i m e t
niego
Jędrusiak b y ł z n a n y m w
okolicy
Frasobliwego
rzeźbiarzem,
do
którego
do
1/2
z góry
różowy,
(sio!) t r o n u w z n o s i s i ę p o n a d
malkut
(sic!) n i e b i e s k i ,
głową, tron
z boku
chetnio zwracano s i ę z z a m ó w i e n i a m i . W z b i o r a c h M u z e m w B i e
do p ó l t o r y
czu, wśród p a p i e r ó w p o z o s t a ł y c h p o r z e ź b i a r z u , z n a l a z ł s i ę j e g o
f i o l e t , n a g ł o w i e t y l k o w ł o s y bez t u w a l n i . O b u w i e w
notatnik. P r o w a d z o n y j e s t o n d o ś ć n i e p o r z ą d n i e , m a ł o c z y t e l n y m
modzie,
pismom,
zielony, fałd}' na kant, fałdy
polnym
błędów
że mistrz w swej m ł o d o ś c i
ortograficznych,
nie p o ś w i ę c a ł
co
zbyt
świadczyłoby,
wiele czasu
szkolną n a u k ę . U d e r z a j ą c e j e s t n a t o m i a s t , ż o z n a j d u j ą c e
ołówkowe, c z ę ś c i o w o z a t a r t e r y s u n k i ,
wykonane są bardzo
praw nie, co
uzdolnienia
wskazuje
Przedstawiają
rysowanych
one
na
plastyczne
architekturę
prawdopodobnie
z
pomników
jakichś
cmentarnych,
katalogów
notatniku są
również. zapiski
zamówień i w y d a t k ó w .
D o w i a d u j e m y się z nich,
zrobił n p . : „ N a g r o b e k
do
Jodłowej,
u dołu 34, z b o l c u 2 2 , p ł y t a
szeroka
wysoki
że
razem
z frontu
po
rękawy
w rozmiarze głowy,
sukienki wywinięte
ze
pomalowany
podszywka
złotymi
płaszcza
dawniejszej
paskami
zakończone na okrągło.
złożenie, korona wraz z głową robiona. Głowa Dziecięcia
z brwiami, Dziecię trzyma w ręku różaniec, płaszcz m a
aż na
kolor
Ostrożnie
równo
wywinięty
nodze".
Jędrusiaka.
lub
Bawet r y s o w a n y c h z n a t u r y o r a z s z k i c e p o s t a c i M a t k i
Chrystusa i i n n e . W
na
się t a m
wysokości
butki
Boskiej,
dotyczące
Jędrusiak
185,
34". W
miejscu z n a j d u j e m y w i a d o m o ś ć , ż e w y k o n y w a ł j a k i e ś
prze
może
slup
innym
zamówienie
W
rzeźby,
ten
sposób
ołówkowym.
klientów
Nie
została
Jędrusiak
uzupełniając
Widać,
studiował
można
przez
opis
że
dla
wzory,
stwierdzić,
Jędrusiaka
t o w a ł starannie kolory,
notował
wygląd
wykonanym
zaspokojenia
nabywając
czy
interesującej
przez
szkicem
wymogów
swych
potrzebne
opisana
w
go
siebie
wiadomości.
notatniku
zrealizowana. Natomiast
fakt,
rzeźba
że no
pozwala przypuszczać, że przynajmniej
n i e k t ó r e swe d z i e ł a p o l i c h r o m o w a ł . Przypuszczenie t o p o t w i e r d z a
dla Alojzego M a j a k a w Z a g ó r z a n a c h . N i e k i e d y j e d y n y m ś l a d e m
i n n a jeszcze n o t a t k a , z k t ó r e j
jogo artystyoznej
p o t r z e b n y do złocenia m a t e r i a ł . P r ó o z r z e ź b , podobnie j a k i n n i
działalności
jest
notatka
zawierająca
treść
wynika,
że k u p o w a ł w Tarnowie
177
I I . 2 7 . Św.
Józef
z Dzieciątkiem,
p ł a s k o r z e ź b a n a n a g r o b k u , T u r z a . I I . 2 8 . W o j c i e c h M u s z k o . F i g u r a p r z y d r o ż n a , C i ę ż k o w i o e , w o j . tar
n o w s k i e , u l . K o l e j o w a 1883 r .
kamieniarze, w y k o n y w a ł J ę d r u s i a k kamienne kropielnice. Wska
p o r ó w n a w c z e j . Zniszczeniu uległy też n i e k t ó r e napisy,
zuje n a t o zapis w n o t a t n i k u : „ k r o p i e l n i c e , p o d s t a w a
możliwia
do ziemi,
m i s k a 42, 42, 27, z g o d z i ć
Jędrusiak,
„był
który według
d o b r y majster,
się za
15
złotych".
opinii miejscowych
nie robił
dużo,
ale
3 2 , 3 3 , 55
w
poszczególnych
co unie
nagrobków.
Z p e w n ą d o z ą p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m o ż n a p r z y p i s y w a ć Ję.
informatorów,
starannie",
datowanie
świetle
drusiakowi
figurę
autorstwo
paru
nagrobków.
św. Jana, wzniesioną
na
Zaliczyłbym
do
grobie Jana Wrzosia,
nich
zmarłego
swych a u t o r y z o w a n y c h prac nie przedstawia się z b y t interesująco
w
(il.
posiadają
( i l . 2 4 ) , k r z y ż z p o s t a c i ą C h r y s t u s a i p ł a s k o r z e ź b ą Ś w . J a n a ( i l . 25),
piękne twarze, j a k przystoi ś w i ę t y m osobom, starannie wypraco
c o k ó ł z p ł a s k o r z e ź b ą ś w . J ó z e f a t r z y m a j ą c e g o n a r ę k u Dzieciątko
19).
wane
Rzeźby
szaty,
Nie
jego
są
poprawne
w
proporcjach,
o m i ę k k i c h , realistycznie p o t r a k t o w a n y c h
ulega
jednak
wątpliwości,
że J ę d r u s i a k
jako
i
gromadzenia
warsztatowych
doświadczeń.
Jego wcześniejsze
mitywniejsze
i mniej
rzeźby
uzależnione
od
i
były
(il.
samouk,
oraz f i g u r ę M a t k i Boskiej Szkaplerznej
prób,
niewątpliwie
pry-
zewnętrznych.
M i m o że czasy, k i e d y d z i a ł a ł J ę d r u s i a k , nie s ą z b y t
i ż e w T u r z y ż y j ą jeszcze l u d z i e , k t ó r z y go p a m i ę t a j ą ,
odległe
ustalenie
autorstwa
jego r z e ź b
nasuwa
duże
trudności.
Na
miejscowym
cmentarzu
znajduje
się k i l k a
rzeźb
niewątpliwie
wykonanych
przez
ludowych twórców,
stety, nie
pamiętają.
niektóre z nich
nazwisk
Można
wyszły
których
informatorzy,
przypuszczać,
spod d ł u t a
że
rzeźby
są
przeważnie
z ż a r t e przez k o r o z j ę ,
co z a c i e r a
znakiem
wnioski
178
zapytania
nie
przynajmniej
Jędrusiaka.
27), s t o j ą c y
wskazanie.
na
grobie J ó z e f a
Bułasa,
figurę
ś w . Andrzeja
zmarłego
w
1874 r.
n a n a g r o b k u z d a t ą 1873
1878 ( i l . 26).
W p r a w d z i e w r o k u ś m i e r c i B u ł a s a o z y o s o b y , n a g r o b i e której
stoi figura
młodym
Matki
Boskiej
Szkaplerznej,
chłopcem
(13—14
lat), nie
przeszkadzać,
fundowane
wiadomo
bowiem,
w wiele lat po
że
Jędrusiak
b y ł jeszcze
powinno nam
nagrobki
to
zbytnio
bywają
często
śmierci.
Z trzech rzeźb p e ł n y c h najprostsza
Szkaplerznej
( i l . 26). Ciężka,
j e s t f i g u r a M a t k i Boskiej
przysadzista,
z dużą
głową
prze
c h y l o n ą k u p r a w e m u r a m i e n i u , o t w a r z y szerokiej,
schematycznie
potraktowanej
modlitwy
spływa
N i e s ł y c h a n i e t r u d n e jest n a w e t hipotetyczne i c h
Starsze
lub
artystycznych
wpływów
napisu
fałdach.
z a n i m doszedł do t a k i c h r e z u l t a t ó w , m u s i a ł przejść d r o g ę
poszukiwań
1887 r . ( i l . 2 3 ) , n i e p o s i a d a j ą c ą
po
Natomiast
w
szczegółach.
zupełnie
fałdy
gładkiej
sukni
Ze
złożonych
powiorzchni
zaznaczone
są
do
płaszcza
kilkoma
rąk
szkaplerz.
nierównymi,
silnie n a d w y r ę ż o n e
przez
czas,
b i e g n ą c y m i p i o n o w o ż ł o b k a m i . P o d o b n i e p r z e d s t a w i a s i ę statua
czytelność formy
i stawia
pod
św.
wysnuwane
na
zasadzie
analizy
Jana
Nepomucena
( i l . 23), t r z y m a j ą c e g o
w
rękach
krzyż
z c i a ł e m C h r y s t u s a . P o s t a ć ś w i ę t e g o w y k o n a n a j e s t w f o r m i e słabo
traktowana
jest
i Jezusa
Józefa
bardziej
światłocieniowo,
widoczna
jest
troska
a
o
w
twarzach
podkreślenie
św.
różnicy
w i e k u . T w a r z ś w . J ó z e f a , o b r a m i o n a z a r o s t e m , z silnio zaznaczo
nymi łukami nadoczodołowymi i kośćmi policzkowymi, w ogólnym
ujęciu
przypomina
twarz
św.
Andrzeja
( i l . 24)
a
także
C h r y s t u s a na k r z y ż u ( i l . 25). M o ż n a j ą t r a k t o w a ć j a k o
twarz
przejście
do bardziej w y p r a c o w a n e g o u j ę c i a t w a r z y w rzeźbie św. R o d z i n y
( i l . 19). O m a w i a n e t r z y p ł a s k o r z e ź b y n a w i ą z u j ą w s w y m
układzie
do
od
nioh
cokole
na
ogólnie
natomiast
znanych
obrazków
płaskorzeźba
dewocyjnych.
czwarta,
Odbiega
znajdująca
się na
g r o b k a J a n a W r z o s i a ( i l . 23). W i d z i m y t a m d w a a n i o ł y u s t a w i o n e
symetryozme
przy
krawędziach
wnęki,
trzymające
nad
wieniec, w k t ó r y w k o m p o n o w a n y jest tekst o treści
Sposób
nie
wykonania
odbiega
obydwu
zasadniczo
postaci, a
od
szczególnie
poprzednio
sobą
dewocyjnej.
faktura
opisanych,
szat
inny
natomiast rysunek t w a r z y , a przede w s z y s t k i m u k ł a d
jest
kompozy
c y j n y całości, w s k a z u j ą c y na to, że a u t o r sięgnął do w z o r u bardziej
dostosowanego już
Omawiając
bliższym
do
architektury
materiał
nagrobkowej.
zebrań}'
w
Turzy,
która
teronem działania Wojciocha Jędrusiaka,
przedstawić
domniemaną
drogę
rozwoju
była
naj
starałem
się
wiejskiego
samouka,
k t ó r y w y c h o d z i z p r y m i t y w n e j r z e ź b y l u d o w e j i przez samouetwo
—
drogą
naśladownictwa
—
zdołał
rzeźby rzemieślniczej. Jeżeli domysły
wiotkich
podstawach)
są
słuszne,
przyswoić
sobie
(oparte zresztą na
mielibyśmy
styl
bardzo
jeszcze
jeden
p r z y k ł a d wielokrotnie obserwowanego procesu, g d y t w ó r c a ludo
w y , d ą ż ą c do artystycznego awansu, zatraca s w ą
indywidualność
n a rzecz b a n a l n e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i , k t ó r e j
staje się dla
niego n a j w y ż s z y m
Efemerycznym
w
pierwszym
osiągnięcie
celem.
ośrodkiem
wiejskiego
kamieniarstwa
trzydziestoleciu
bieżącego
wieku
były
O l s z y n y
( w o j . t a r n o w s k i e ) . Jego p o c z ą t k i w i ą ż ą się z o s o b ą J ó z e f a
(1840—1925 r.), urodzonego w
Olszynach, k t ó r y
uczył
Bąka
się
ka
mieniarstwa w Ryglioach, a następnie praoował jako kamieniarz
w
Tarnowie, Gorlicach i Tuchowie. W
Olszyn,
z
ożenił
pierwszego
się
z
wdową
małżeństwa
1900
r. B ą k p o w r ó c i ł
nazwiskiem
dwoje
dzieci,
Sterkowicz,
syna
1907 r . ) i c ó r k ę M a g d a l e n ę ( u r . 1906 r . ) . W
się B ą k
kamieniarstwem architektonicznym. W y k o n y w a ł
kapliczki,
ił.
28.
zaznaczone s ą
bloku,
na
którym
szczegóły
szat
—
koronka, s t u ł y i s u t a n n y . N a
płytkimi
komży
zakończonej
ramionach ma
u
teścia,
ucząc
(1901—1937 r . )
zdolnego
dołu
pełnych
do
krótki
poprawiał
u
narzucony
pracować
2 1
Do
wykańczał
na
poprzed
rzeźbę przedstawiającą
niej wykazuje d o s y ć p o w a ż n e
różnice. U w a g ę
zarówno
że B ą k
sposób w y k o n a n i a
wyraźnie
o
zwraca
zaznaczonych
łukach
Bąk
uchodził
kucie
on
też
ponoć
zabierał
się
wykonywał
do
rzeźby
informatorów
Serce J e z u s a , i n n i n a t o m i a s t
n i g d y r z e ź b f i g u r a l n y c h nie
za
rzeźb
miejscowym cmentarzu jako dzieło Józefa
na pleoach k r z y ż o s k o ś n y c h r a m i o n a c h , w s t o s u n k u d o
twarzy,
Józef
ten
p e ł n e , nie z o s t a ł o ostatecznie w y j a ś n i o n e . J e d e n z
wskazywał
czy
nagrobki,
gdy
zaznaczono s ą n i e m a l s y m b o l i c z n i e p a r u p i o n o w y m i
wrąbkami.
Pytanie,
i na
Bąka,
należało
rzeźby
dźwigającego
figuralnej.
prace
niego
mantolet. F a ł d y s z a t , p o d o b n i e j a k w o p i s a n e j p o p r z o d n i o f i g u r z e ,
Trzecia z k o l e i r z e ź b a , w y o b r a ż a j ą c a ś w . A n d r z e j a
ka
inne
kamieniarskiego.
opinii miejscowej
kaplic p r z y d r o ż n y c h
i
r.
się r z e m i o s ł a
w
rzeźbiarza.
1921
z
także
Bąka,
Karaś
chrzcielnice. W
a
chwili
bardzo
wgłębieniami
np.
przydrożne,
pasierbica
zaczął
jak
figury
M a g d a l e n a , w y s z ł a za m ą ż za J a n a K a r a s i a , k t ó r y o d tej
Jan
rozczłonkowanego
nagrobki,
(ur.
zajmował
mienia
przedmioty,
II. 29. Wojciech M u s z k o . C o k ó ł f i g u r y p r z e d s t a w i o n e j n a
Aleksandra
Olszynach
do
mającą
Bąka
twierdzili,
robił, t y l k o k u p o w a ł
i n n y c h r z e ź b i a r z y , w z g l ę d n i e w y k o n y w a ł je dla niego Jan
je
od
Karaś.
nadoczodołowych, w y s t a j ą c y c h
kościach policzkowych i staran-
R z e ź b y Karasia m a j ą charakter rzemieślniczy. W pracy posługi
nio w y m o d e l o w a n y m z a r o ś o i e
(wąsy,
broda), jak
wał
realistycznie z a k o m p o n o w a n y
układ
szat,
o
również
dość
zróżnicowanych,
silnio p o g r u b i o n y c h f a ł d a c h . S p o s ó b t r a k t o w a n i a t w a r z y p o d o b n y
jeat pod w z g l ę d e m c h a r a k t e r u u o g ó l n i e n i a d o t w a r z y
Frasobliwego w y k o n a n e g o p r z e z W .
Na
frontowych
ścianach
Jędrusiaka
cokołów,
w
( i l . 22).
płytkich
wykuto są p ł a s k o r z e ź b y f i g u r a l n e .
Dwie
siebie pod
a
mianowicie
którym
stoi figura
względem
formalnym,
Matki Boskiej z c o k o ł u ,
na
Chrystusa
z nich
są
do
płaskorzeźba
św.
wzorami w
wskazuje,
Andrzeja
artystycznego
gałąź
twórczości
była
zachodnim
wśród
chłopów
rysunek postaci, l e k k i e p r z e c h y l e n i o g ł o w y k u p r a w e m u r a m i e n i u ,
rzemiosła
kamieniarskiego,
które
promieniowało
Gorlice,
powstają
i w
formie
raczej w t ó r n e j
ogólny
anonimo
T a r n ó w , J a s ł o , G r y b ó w czy
jest
jako
ośrodki
rzeźby
(douczali się t a m
odpowiedzi ni, to
dosyć
późno
n i e k t ó r z y wiejscy kamieniarze),
pytanie należy szukać w
Ciężkowicach.
typizacja t w a r z y i f a k t u r a z r y t m i z o w a n y c h f a ł d ó w s z a t .
Postać
Sw. Józefa z D z i e c i ą t k i e m
Bułata
Nazareńskiego,
ta
w t y m mieście m o g ą b y ć dość odległe. W ubiegłym wieku
na
ręku
z nagrobka
(il. 27) ma w z a s a d z i e z b l i ż o n e c e c h y , a l e
Józefa
płaskorzeźba
.
na wsie P o g ó r z a . P o m i j a j ą c
nego na i l . 25.
podobny
że ta
2 2
w y c h t w ó r c ó w . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, gdzie z n a j d o w a ł o się c e n t r u m
które
przykładach
rzeźbionych
b a d a n i a . W i e l e r z e ź b w c i ą ż jeszcze pozostaje d z i e ł a m i
przedstawio
obydwu
drewnianych,
D u ż a liczba rzeźb kamiennych w y s t ę p u j ą c y c h na
Pogórzu
(il. 24) oraz ś w . J a n a N e p o m u c e n a z c o k o ł u k r z y ż a
W
postaci figur
o wiele bardziej rozpowszechniona, niż to u j a w n i ł y dotychczasowe
wnękach
zbliżone
się on
przez jego przyjaciela, S t a n i s ł a w a B o c h e n k a z pobliskich O ł p i n
po
Jak
wskazuje na to l u d o w a w charakterze figura
nosząca
datę
1848,
kamieniarskie
Chrystusa
tradycje
działał
279
t u jako rzeźbiarz w k a m i e n i u Wojciech Muszko (1824—1892 r.),
w
„ o b y w a t e l C i ę ż k o w i c " (tak p o d p i s a ł się na cokole f i g u r y
stojącej
charakter
ludowego
autoryzowane
znaczeniu.
Cechuje
w Ciężkowicach przy ul. Kolejowej).
dzieło stanowi k a m i e n n y k r z y ż
D r u g i e jego
s t o j ą c y p r z y drodze wiodącej
ze
Staszówki
do Ciężkowic. N a p i s umieszczony na p ł y c i e
informuje,
że „ w y r ó b t y figury Wojoiecha Muszoka z Ciężkowic".
Figura
słupa
z ulicy
o
Kolejowej
przekroju
frontowej
i
obu
kwadratowym,
bocznych.
ś w i ę t y c h ( i l . 29). N a
Matkę
Boską
jak
Ciężkowioach,
w
ozdobione
Zarówno
rzeźba
tak
postaci
wnękami
wnękach
na
wykute
znajdująoe
się
z
ludowego
wysokiego
ścianach
są
—
postacie
przedstawiająca
przed sobą
małego
i krzyż
Staszówki
ma
we
wnękach
płaskorzeźbami.
z
Jezusem, jak
wykutymi
Matki
na
We
z
jest w
cokole znajduje się s t a t u a
trzymającą
cokołu
dziełami
wykonana
podstawy
Boskiej
cokołach
ze
wskazują,
samouka
a
nie
że
Jezusa.
mamy
zawodowo
i
Podobnie
trzy
rzeźbie
kamieniarza.
Prace,
które
wykonał
prymitywu
w
najlepszym
je
duża
przejrzystość
Muszko,
mają
tego
słowa
kompozycji
hiera
tyczny spokój, swoboda w traktowaniu proporcji
ciała
szone
dekoracyjnego
głowy,
rytmizowania
styl
rzeźb
temu
krótkie
fałdów
pozwala
autorowi
zarówno
w
korpusy),
szat.
z
dużym
niektóre
okolicznych
umiejętność
Wyraźnie
określony,
indywidualny
prawdopodobieństwem
rzeźby
wsiach,
dotychczas
jak
i w
(powięk
przypisać
anonimowe
samych
i to
Ciężkowicach
(np. s t o j ą c a na
Stawiskach figura
M a t k i Boskiej z płaskorzeźbą
św.
czy
na
miejscowym
cmentarzu).
z
Wojciechem
Muszko
ściany
Andrzeja
W
liczno
Ciężkowicach
m o ż e nieco p ó ź n i e j
rzeźby
współcześnie
rzoźbił w
płaskorzeźby
działalność
do
czynienia
oddziaływania
na
wyszkolonego
szczegółowych
badań.
artystyczna
wieś
obu
kamieniu niejaki
kamieniarzy,
pogórzańską
jak
wymaga
lub
Serwo. Zarówno
i
problem
jeszcze
ich
dalszych
PRZYPISY
1
Z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wiadomo, że np. na Żywiec
czyźnie wykonawcami kamiennych figur przydrożnych
bywali
m ł y n a r z e . J . S z a b ł o w s k i , Zabytki
sztuki w Polsce.
Powiat
Żywiecki,
W a r s z a w a 1 9 4 8 , s. 2 7 7 .
2
R . R e i n f u s s , Rzeźba
figuralna
Łemków.
Ze studiów
nad
ludową
rzeźbą
kamienną
na Łemkowszczyźnie,
cz. I I , „ P o l . Szt.
L u d . " . R . X V I I , 1 9 6 3 , n r 3 / 4 , s. 1 2 2 .
K . W o l s k i , Z badań
nad
kamieniarstwem
ludowym
na
Roztoczu,
„ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w
Krakowie",
K r a k ó w 1 9 6 6 , s. 1 1 7 ; S. L e w , Ludowy
ośrodek
kamieniarski
w Bruśnie,
pow. Lubaczów,
„ R o c z n i k Przemyski", t. X I , P r z e m y ś l
1 9 6 7 , s. 1 9 3 .
3
4
B r u s y l u b k a m i e n i e do ż a r e n w y k o n u j e się w t e n s p o s ó b ,
że po w y c i o s a n i u odpowiedniej p ł y t y , f o r m u j e się j ą w k s z t a ł c i e
k o ł a p r z y p o m o c y „ o s k a r b a " w e d ł u g kreski zaznaczonej c y r k l e m ,
a n a s t ę p n i e w y r ó w n u j e się p ł a s k i e powierzchnie „ ś p i e ą " i d ł u t e m
p o b i j a n y m , „ k n y p l e m " . Po w y g ł a d z e n i u powierzchni o b r ó w n u j e
się i w y g ł a d z a p o w i e r z c h n i ę o b w o d u , na k o ń c u z a ś p r z y u ż y c i u
śpicy, dłuta i knypla przekuwa p o ś r o d k u koła otwór,
który
musi b y ć w y k o n y w a n y z d w u stron, aby u n i k n ą ć pęknięcia
kamienia. Powierzchnio trące po w y g ł a d z e n i u m u s z ą
jeszcze
z o s t a ć nasiekane w radialnie r o z c h o d z ą c e się r o w k i .
5
Obrobione z grubsza „ o s k a r b e m " kamienie na
osełki
moczono kilkanaście godzin w wodzie, a następnie tarto pod
w o d ą j e d n ą osełkę o d r u g ą , b y przez szlifowanie u z y s k a ć k s z t a ł t
ostateczny. Jeśli m a t e r i a ł b y ł przygotowany, w ciągu
dnia
w y k o n a ć m o ż n a b y ł o 1/2 k o p y ( 3 0 s z t . ) o s e ł e k , a j e ś l i s u r o w i e c
był dobry, to nawet pełną kopę.
6
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł o w J o d l ó w c e T u c h o w s k i e j
15 „ k a m i e n i a r z y c z y s t y c h " , w t y m J a n i J ó z e f M a r k i e w i e ż o w i e ,
Teofil i Stanisław Osikowie, Bronisław, W ł a d y s ł a w i Stanisław
Gnidowie, pięciu W a ń t u c h ó w (Stanisław, W ł a d y s ł a w ,
Maciej,
B r o n i s ł a w i Wilhelm), A n t o n i Swoszowski.
W y r o b e m o s e ł e k i b r u s ó w z a j m o w a ł o się o k o ł o 20 k a m i e n i a
rzy, w t y m Tadeusz Grzela, M i c h a ł D u d e k i nie z a p a m i ę t a n y
z imienia Brzenia. O d k u w a n i e m b r u s ó w i k a m i e n i do ż a r e n trud
n i l i się m . i n . J a n K u k u ł k a z p r z y s i ó ł k a „ Ś w i e r c z e " , M i c h a ł D u
dek, S t a n i s ł a w W a ń t u c h , W o j c i e c h P i ą t e k i niejaki P r z ą c e k .
„Skalników" było wielu, informatorzy wymieniali trzech:
Stanisława Wiśnię, W ł a d y s ł a w a Osikę i Franciszka K u k u ł k ę .
Przy budowie kościoła w Jodłówce Tuchowskiej pracowali
jako „kamieniarze czyści": Teofil Osika z bratem Stanisławem,
B r o n i s ł a w W a n t u o h i trzej bracia Gnidowie (Bronisław, W ł a d y
sław i Stanisław). Ponadto „ s k a l n i k " W ł a d y s ł a w Osika w towa
r z y s t w i e c z t e r e c h i n n y c h : t r z e c h z Jodło w k i
Tuchowskiej,
a jednego z Frysztaka (woj. k r o ś n i e ń s k i e ) .
7
8
Przewozem w y r o b ó w kamieniarskich z Jodłówki Tuchow
skiej do T a r n o w a t r u d n i ł się do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j
Konstanty Wabno z Jodłówki
Tuchowskiej. W e d ł u g
niego
p r z e d s i ę b i o r c y t a r n o w s c y b r a l i k a ż d ą ilość t o w a r u .
9
Józef Sroczyński był mistrzem kamieniarskim. Pochodził
z D ę b o w c a ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . J a k i ś ozas p r z e b y w a ł w A m e r y c e ;
po powrooie założył w pierwszych latach po I wojnie ś w i a t o w e j
p r a c o w n i ę k a m i e n i a r s k ą w J a ś l e , p r z y u l . Zielonej, w p o b l i ż u
bramy cmentarnej. W y k o n y w a ł kute w piaskowcu nagrobki
i figury przydrożne z rzeźbami figuralnymi. Miał licznych
po
m o c n i k ó w i u c z n i ó w . N a c m e n t a r z u w J a ś l e jest jego g r ó b z na
p i s e m : „ J ó z e f S r o c z y ń s k i a r t . r z e ź b i a r z u r . 1864 z m .
1934".
N a d g r o b e m znajduje się d u ż a r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a
orła
t r z y m a j ą c e g o w szponach kajdany, d ł u t a J ó z e f a Sroczyńskiego.
1 0
Informacje
o autorstwie Bronisława Wantucha należy
w t y m p r z y p a d k u p r z y j m o w a ć z r e z e r w ą , b o w i e m np. „ w Granicaoh" (przysiółek J o d ł ó w k i Tuchowskiej) r z e ź b ę o analogicz
n y m t e m a c i e w y k o n a ł S r o c z y ń s k i , p o d c z a s g d y W a ń t u c h kul
jedynie cokół.
Antoni
Hajdecki, mieszkający
stale w Bochni,
byl
r z e ź b i a r z e m o d u ż y m d o ś w i a d c z e n i u i o p a n o w a n y m rzemiośle
a r t y s t y c z n y m . K a m i e n i a r z e z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j zapraszali
g o d o s i e b i e , b y w y k o n y w a ł d l a n i c h r z e ź b y f i g u r a l n e d o wyra
b i a n y c h przez nich n a g r o b k ó w . W
okresie
międzywojennym
b y ł t o j u ż c z ł o w i e k s t a r y . R z e ź b i ł n a p o d s t a w i e s z k i c ó w rysun
kowych, k t ó r e w sposób precyzyjny przenosił na kamień.
1 1
1 2
B r o n i s ł a w W a ń t u c h m i m o n a u k i u J ó z e f a Sroczyńskiego
nie
zdobył żadnych
uprawnień
rzemieślniczych.
Wykonując
r z e ź b ę , p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r e m w p o s t a c i f i g u r k i g i p s o w e j lub
porcelanowej, k t ó r ą k o p i o w a ł w
odpowiednim
powiększeniu
w kamieniu.
1 3
Jednym
z k l i e n t ó w B r o n i s ł a w a W a n t u c h a b y ł Teofil
O s i k a ( 1 9 0 2 — 1 9 7 1 r . ) , k t ó r y p i e r w o t n i e z a t r u d n i o n y b y ł w pra
cowni
Wańtuchów.
Jako
„kamieniarz
czysty"
wykonywał
nagrobki t y p u architektonicznego, natomiast gdy
zamówiono
u n i e g o p e ł n ą r z e ź b ę f i g u r a l n ą , o g r a n i c z a ł s i ę d o wykonania
c o k o ł u , a s t a t u ę z a m a w i a ł u b a r d z i e j s p r a w n e g o rzeźbiarza.
1 4
Wykonując
cokół dla
ś w . R o d z i n y r z e ź b i o n e j przez
S r o c z y ń s k i e g o , w y k u ł B r o n i s ł a w W a ń t u c h n a f r o n t o w e j ścianie
płaskorzeźbę archanioła Michała przebijającego diabła.
W
S z e r z y n a c h ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) z n a j d u j e s i ę figura
p r z y d r o ż n a z p o s t a c i ą M a t k i B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą c a dużych
r o z m i a r ó w f i g u r k ę p o r c e l a n o w ą , n a t o m i a s t p ł a s k o r z e ź b a z pos
t a c i ą C h r y s t u s a n a c o k o l e w s k a z u j e n a r ę k ę r z e ź b i a r z a ludowego.
Według fundatorów
figurę
(jako całość) w y k o n a ł
rzeźbiarz
T e o f i l O s i k a z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j , a l e s y n n i e ż y j ą c e g o już
k a m i e n i a r z a w y j a ś n i ł , ż e o j c i e o w y k u ł t y l k o p o d s t a w ę i płaską
r z e ź b ę ( s i c ! ) , n a t o m i a s t s t a t u ę M a t k i B o s k i e j z r o b i ł n a jego
zamówienie Hajdecki.
1 5
1 6
Na
n a g r o b k a c h m i e j s k i o h , n p . n a c m e n t a r z u w Jaśle,
w y s t ę p u j e w p o d o b n y m u k ł a d z i e m o t y w w p o s t a o i d w ó c h wa
z o n ó w ze s t y l i z o w a n y m i p ł o m i e n i a m i z n i c z y , k t ó r e w Jodlówce
T u c h o w s k i e j z a m i e n i ł y się w k w i a t y .
Błażej
Wojtanowski, na
k t ó r e g o g r o b i e z n a j d u j e się
p o m n i k , z m a r ł 1 p a ź d z i e r n i k a 1 9 5 2 r . , a l e w ą t p l i w e jest, aby
postawienie nagrobka nastąpiło
bezpośrednio
po
pogrzebie,
R . R e i n f u s s , Rzeźba
figuralna
Łemków,
o p . c i t . , s. 131.
" T a d e u s z J a m e r w y k o n a ł w c z a s i e s w o j e j kamieniarskiej
pracy jedynie: jedną rzeźbę pełną (Matka Boska Różańcowa —
z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y , w w o j . t a r n o w s k i m ) i j e d n ą płasko
rzeźbę (głowa Chrystusa na nagrobku w Łużnej).
N a w z ó r n a g r o b k a w y k o n a n e g o w J o d ł ó w c e Tuchows
k i e j , a z n a j d u j ą o e g o s i ę n a c m e n t a r z u w R z e p i e n n i k u Strzy
ż e w s k i m , w y r z e ź b i ł M a r i a n D z i a d z i o p o s t a ć a n i o ł a . Rzeźba
została zakupiona i wywieziona do K ą t ó w Wrocławskich.
1 7
1 8
2 0
2 1
R z e ź b y J a n a K a r a s i a r o z c h o d z i ł y s i ę w s z e r o k i m pro
m i e n i u . J e g o f i g u r y p r z y d r o ż n e z n a j d u j ą s i ę w Święcanaoh,
B i e c z u ( M a t k a B o s k a ) , S z e r z y n a c h ( M a t k a B o s k a ) o r a z w Dąb
r ó w c e T u c h o w s k i e j ( S e r c e J e z u s a ) . N a g r o b k i K a r a s i a z rzeźbami
f i g u r a l n y m i s ą n a c m e n t a r z u w O l s z y n a c h i s ą s i e d n i c h wsiach.
2 2
S t a n i s ł a w B o c h e n e k u r o d z o n y i z a m i e s z k a ł y s t a l e w 01p i n a c h ( z m . 1 9 4 9 r . ) b y ł s a m o u k i e m . T r u d n i ł s i ę s n y c e r k ą (m. in,
w y k o n a ł o ł t a r z g ł ó w n y d l a k o ś c i o ł a w O ł p i n a c h ) , r z e ź b i ł też.
w d r e w n i e f i g u r y d o f e r e t r o n ó w i k a p l i c . S ą d z ą c n a podstawie
f e r e t r o n u z f i g u r ą M a t k i B o s k i e j ( z n a j d u j ą c e g o s i ę w kościele
w O ł p i n a c h ) , r z e ź b a j e g o m i a ł a c h a r a k t e r c z y s t o rzemieślniczy,
M i m o ż e n i e p o s i a d a ł ż a d n y c h u p r a w n i e ń — m i a ł uczniów.
R z e ź b y j e g o z n a j d u j ą s i ę m . i n . w L i p i n k a c h i K r y g u k o ł o Gorki)
o r a z w S z e r z y n a c h k o ł o J a s ł a . Z a p r z y j a ź n i o n y z J a n e m Karasiem
w y p o ż y c z a ł m u na w z ó r swoje r z e ź b y .
Tot.: Autor —- U. 20, 21; L . Dzięgiel — 11. 28: J. Świderski — il. 1, 3—19, 22—27, 29. Eys.: M. Czarnecka — il. 2