5461c6526682a87d9926e929c4f49e07.pdf
Media
Part of Przemiany zwyczajów ludowych / LUD 1977 t.61
- extracted text
-
Lud,
KRYSTYNA
t. 61, 197'l
KWAŚNIEWICZ
PRZEMIANY
ZWYCZAJOW
LUDOWYCH.
PROBLElVIY I REFLEKSJE
Rozważania dotyczące żywotności tradycyjnych z\vyczajów ludovvych
mogą iść w rozmaitych kierunkach. Na przykład genetycznym -- zmierzającym do określenia korelacji pomiędzy pierwotną treścią a zachowaną
formą zwyczaju; funkcjonalnym - nastawionym na uchwycenie mechanizmów działania w oparciu o teorię potrzeb kulturowo-społecznych zaspokajanych tą drogą; czy też w kierunku interpretacji stopnia żywotności zwyczajów poprzez analizę kształtujących je podłoży i czynników.
Niemniej punktem centralnym tego zagadnienia będzie zawsze problem
przeobrażeń, różnicujących się w skali czasowo-przestrzennej w zależności od zmian zachodzących w szerszych układach eko!1omiczno-społecznych i kulturowych.
Mając na uwadze tempo i kierunki ogólnego rozwoju wsi na przestrzeni ostatniego stulecia należy stwierdzić, że w tym kontekście szczególnej
wagi nabierają przemiany jakim zwyczaje ludowe podh~gajćlwspółcześnie.
Z tym też zagadnieniem łączą się ogólne refleksje, jakie nasunęły rni się
w trakcie prowadzenia badań etnograficznych na terenj,~ ośmiu wsi usytuowanych w strefie podmiejskiej Krakowa, a wchodzćicych w skład
gminy Rudowa 1.
Na wstępie pragnę nawiązać do faktu, iż objęcie wsi polskiej w tym także podkrakowskiej - wpływem szeroko pojętej urbanizacji
pociągnęło za sobą stopniowy, aczkolwiek nierównomierny zanik wielu
elementów po tradycyjnej kulturze ludowej. W związku z tym badacz
1 Są to wsie;
Brzezinka, Brzoskwinia, Młynka, Niegoszowice, Nlelepiee, Pisary,
Radwanowiee,
Rudawa. Ich odległe tradycje historyczne wskazują między innymi
na genetyczny związek z rolnictwem.
Stosunkowo
wcześnie rozpoczął się jednak
na tym terenie proces proletaryzacji
ludności, wywołany w głównej mierze nadmiernym rozdrobnieniem
gruntów. W konsekwencji
są to obecnie wsie robotnicze
i chłopsko-robotnicze,
podlegające szybkim i wielostronnym
procesom modernizacji.
Badania terenowe prowadzono
w latach 1969-1974.
Przemiany
zwyczajów
ludowych
123
terenowy staje wobec nowej jakościowo sytuacji. Z jednej strony nadal
utrzymuje się potrzeba kontynuowania badań zmierzających do możliwie
najpełniejszej rekonstrukcji inwentarza kultury dawniejszej wsi, z drugiej strony nie sposób pozostawać biernym wobec wszystkich tych przemian jakie dokonują się współcześnie. Przemiany te doprowadziły do
znacznego zróżnicowania wsi - zwłaszcza podmiejskich - pod względem
struktury zawodowej mieszkańców, a co za tym idzie także typów gospodarki, opartych na rolniczych i pozarolnicżych źródłach egzystencji. Na
tym tle pojawiło się wiele nowych potrzeb kulturowych i nowych sposobów ich zaspakajania.
Tak więc, próby empirycznego ujęcia nowej jakościowo rzeczywistości społeczno-kulturowej wsi dążą do znalezienia odpowiedzi na ważkie pytanie dotyczące aktualnych losów tradycyjnej kultury.
Sądzę, że badanie sfery tradycyjnych zwyczajów - tak dorocznych
jak i rodzinnych - w warunkach życia współczesnej wsi, dostarczyć może wielu instruktywnych
wskaźników dla procesów jej modernizacji
w warunkach dokonującego się uprzemysłowienia kraju. Dlatego też,
prowadząc badania nad zwyczajami ludowymi na ter€nie robotniczych
i chłopsko-robotniczych wsi gminy Rudawa, starałam się między innymi
określić charakter, natężenie oraz kierunki przemian szukając odpowiedzi
na następujące pytania:
1) w jakim stopniu w badanym mikroregionie przechowały się elementy kultury tradycyjnej w zakresie zwyczajów dorocznych i rodzinnych właściwe dla wsi krakowskiej z przełomu XIX/XX wieku;
2) w jakim zakresie i w oparciu o jakie mechanizmy społeczne elementy te funkcjonują współcześnie;
3) jakimi drogami i w jakiej postaci wkraczają do społeczności lokalnych nowe wzory zachowania się;
4) w jakim stopniu te nowe elementy przybierają postać zachowań
zwyczajowych.
Aby uzyskać odpowiedź na powyższe pytania posłużyłam się - między innymi metodami proceduralnymi - także klasyfikacją zwyczajów
według kryterium powszechności ich występowania. Szczegółowe ujęcie
materiału empirycznego oraz materiału zaczerpniętego z literatury przedmiotu 2 - a traktującego ściśle o badanym terenie - w tabele chrono2 Material
porównawczy w tym zakresie czerpano przede wszystkim z następujących pozycji: O. Kolberg, Dzieła wszystkie,
t. 5, Krakowskie,
cz. 1, Kraków
1871, t. 6, Krakowskie,
cz. 2, Kraków 1873; J. Łobczowski, Rudawa. Kościół, probostwo, parafia,
Kraków 1916; S. Polaczek, Wie.ś Rudawa.
Lud
jego zwyczaje.
obyczaj!:, obrzędy,
piosnki,
powiastki
i zagadki.
Biblioteka
"Wisły", t. 9, Warszawa, 1892; tegoż, Powiat chrzanowski
w W. Ks. Krakowskiem.
Monografia
historyczno-geograficzna,
Kraków 1914.
KRYSTYNA
KWASNIEWICZ
logiczne, uwzględniające stopień żywotności zwyczajów, pozwoliło na wyciągnięcie wniosków; zarówno analitycznych, dotyczących losów poszczególnych form zachowań zwyczajowych, jak też syntetyzujących w odniesieniu do tempa i charakteru przemian dokonujących się od przełomu
XIX/XX wieku po czasy współczesne 3.
W tym miejscu ograniczę się tylko do krótkiej charakterystyki tych
ostatnich.
Przede wszystkim należy stwierdzić, że - poniekąd wbrew oczekiwaniom - badania chronologiczno-przestrzenne
nie ujawniły zasadniczych różnic w zakresie inwentarza zwyczajów pomiędzy poszczegóinymi
wsiami w obrqbie gminy. Zwłaszcza VI odniesieniu do okresu wyjściowego, tj. przełomu XIX/XX wieku, rekonstrukcja zwyczajów tradycyjnych
w oparciu o pamięć najstarszej generacji mieszkańców poszczególnych
wsi, cechuje się wielką zbieżnością. Współcześnie można natomiast zaobserwować pewne różnice w funkcjonowaniu zwyczajów, znanych z przeszłości lecz 'vvychodzących obecnie z użycia asynchroniczni e w poszczególnych wsiach, a także w obrębie wsi w poszczególnych rodzinach.
Ogólnie rzecz biorąc, silniejsze tendencje regresywne wykazują wsie
o wyższym vvskaźniku zatrudnienia pozarolnego, a zarazem dogodniej
usytuo\vane pod względem komunikacyjnym, jak np. Niegoszowice czy
Rudawa, w przeciwieństwie do bardziej zachowawczych wsi, silniej związanych z rolnictwem i leżących dalej od głównych szlaków komunikacyjnych, jak np. Radwanowice czy Brzezinka. Scisłych różnic w tempie
faktycznego zarzucania tradycyjnych zwyczajów nie można jednak ustalić w sposób autorytatywny,
co z kolei pozwala wnosić: o znacznym
stopniu zunifikowania wzorów kulturowych na całym badanym terenie,
zmieniających się w sposób podobny, jakkolwiek w różnej mierze asynchroniczny, w miarę upływu czasu.
Różnicę zasadniczą w kontekście żywotności zwyczajów w ich tradycyjnej postaci stanowi natomiast granica wieku między kolejnymi generacjami mieszkańców oraz - choć w mniejszym stopniu - zróżnicowanie społeczno-zawodowe.
3 POlJieważ do sporządzania
zestawień tabelarycznych
w oparciu o kryterium
powszechności występowania
zwyczajów szczególnie nadają się zwyczaje doroczne,
wszelkie przejawy zachowań tego typu usystematyzowano
według porządku kalendarzowegu i w tych ramach starano się określić stopień żywotności posługując się
następującą
skalą: a) zwyczaj żywy, praktykowany
współcześnie
powszechnie,
b) zwycza1 zanikający, praktykowany
tylko sporadycznie, c) zwyczaj już nie praktykowany, lecz znany bądź z tradycji ustnej, bądź z autopsji w odniesieniu do minionej przeszłości, d) potwierdzenie
przez literaturę przedmiotu występowania zwyczaju na badanym terenie u schyłku XIX wieku, lub brak odpowiednich danych
na ten temat, e) zwyczaj upowszechniający
się współcześnie, nie znany w kulturze
tradycyjnej.
Przemiany
zwyczajów
ludowych
Drugą, równolegle nasuwającą się uwagą, jest stwierdzenie na przestrzeni badanego okresu bardzo silnie zaznaczającego się powszechnego
regresu faktycznych, czyli manifestujących się w praktyce przejawów
zachowań zwyczajowych opartych na wzorach tradycyjnych. Regres ten
szczególnie przybrał na sile począwszy od lat pięćdziesiątych naszego
stulecia 4.
Bezsprzecznie, nosicielami i w pewnym zakresie kontynuatorami tradycyjnych form zwyczajowych są głównie przedstawiciele najstarszej
generacji. Z drugiej jednak strony trzeba stwierdzić, że pewne zwyczaje
doroczne, będące dawniej domeną osób dorosłych, obecnie są praktycznie
kontynuowane niemal wyłącznie przez dzieci (np. chodzenie po kolędzie,
oblewanie wodą z okazji "śmigusu", palenie "sobótek" na Zielone Świątki). Świadczy to z jednej strony o degradacji społecznej tradycyjnych
wzorów społecznych, leżących u podstaw zachowań zwyczajowych, z drugiej o powstawaniu pewnych nowych wzorów w tym zakresie oraz o dokonującej się sukcesywnie selekcji tradycyjnego inwentarza zwyczajów.
W wyniku tejże selekcji, zachodzącej spontanicznie w czasie, wykształcają się pewne stereotypy zachowań, nawiązujące genetycznie do społecznych wzorów zachowań z okresu kultury tradycyjnej lecz w sposób
selektywny, zindywidualizowany. W związku z takim stanem rzeczy przykładowo biorąc - powszechnie nadal obchodzi się wielkie (i wolne
od pracy) święta roku kościelnego, jak: Boże Narodzenie, Wielkanoc,
Boże Ciało, Dzień Wszystkich Świętych. W ramach zwyczajowych obchodów tychże świąt przestrzega się przede wszystkim wzorów, a których
można powiedzieć, że mają charakter ogólnonarodowy i ogólnospołeczny
i jako takie stoją ponad kulturą tradycyjną i ponad kulturą robotniczą
a częstokroć nawet ponad światopoglądem. "Dodatki", \'l formie różnych
zwyczajów wywodzących się bezpośrednio z kultury tradycyjnej, mogą
być i bywają różne w poszczególnych rodzinach. Sytuacja taka Vi znacznej mierze spowodowana jest pogłębiającym się procesem prywatyzacji
zwyczajów. W wyniku tego procesu, stosowanie się do tradycyjnych
wzorów - nic zawsze zresztą już zrozumiałych - staje się wyrazem
zindywidualizowanych subiektywnych postaw, potrzeb i przyzv,"yczajeń,
w coraz mniejszym zaś stopniu stanowi wyraz podporządkowania się wymogom narzucanym przez społeczność lokalną. Rozluźnienie więzi wewnątrzwioskowych - wywołane zmienionymi warunkami życia i pracypociągnęło za sobą bowiem siłą faktu znaczny spadek kontroli społecz4 W tym
bowiem okresie, w związku z wcielaniem
w życie założeń Planu
6-letniego, przybrały na sile procesy przemian wiążące się z masowym odpływem
ludności do pracy poza rolnictwem. Znalazło to swoje daleko posunięte konsekwencje we wszystkich dziedzinach życia na terenie badanych wsi.
KRYSTYNA
KWASNIEWICZ
nej - także i w zakresie przestrzegania
tradycyjnych
zwyczajów - oraz
osłabienie wiążących się z tym sankcji obyczajowych.
By jednak nie upraszczać zagadnienia
należy podnieść fakt, że wśród
przedstawicieli
średniego i młodego pokolenia mieszkańców
badanych wsi
dokonuje
się współcześnie
proces pewnej rewaloryzacji
rodzimych
tradycji kulturowych,
w tym także i zwyczajów.
Przychylne
zainteresowanie dawnymi
lokalnymi
zwyczajami
nie oznacza jednak
praktycznej
gotowości podporządkowania
się normom przekazanym
w tym zakresie
przez przeszłość, lecz jest wypadkową
zwyżkującego
poziomu świadomości
~połecznej i wykształcenia
oraz silnie rozbudzonego
poczucia patriotyzmu
lokalnego. W wyniku takiej sytuacji, oceny dziedzictwa
kulturowego
nie
ograniczają
się jedynie do krytyki
tego, co uchodzi za rezultat
nędzy
i zacofania.
Eksponuje
się również a poniekąd
nawet idealizuje
v:alory estetyczne, społeczne i obyczajowe pewnych tradycyjnych
wzorów
kulturowych.
W odniesieniu
do sfery zwyczajów
-- przykładowo
biorąc - może to być emocjonalnie
pozytywny
stosunek do dawnego "we~e]a krakowskiego"
czy obchodu "sobótek"
na Zielone Świątki, wysoka
ecena obowiązujących
dawniej zwyczajowych
form pomocy sąsiedzkiej,
czy też spontaniczne
wznowienie,
a właściwie
kreowanie
(z inicjatywy
Koła Gospodyń Wiejski'ch) dożynek
jako gminnego
święta plonów.
Zebrany
materiał
empiryczny
pozwolił też na sprecyzowanie
pewn:Th sugestii
dotyczących
podatności
różnych
form zwyczajowych
na
zmienność czy zanikanie.
Nie wchodząc w tym miejscu w bardzo skomplikowany
problem doOCTU
kryteriów
klasyfikowania
zachowań
zwyczajowych,
mając zaś na
i.nvadze fakt, że zachowania
te łączą się z różnymi
dziedzinami
życia,
cZĘsto warunkując
się wzajemnie
i przeplatając
w sposób, niemożliwy do
k,;tegorycznego
rozgraniczenia,
poprzestanę
na przytoczeniu
pewnych
;wgólnień poczynionych
na podstawie
analizy zebranego materiału.
Tak więc, najszybciej
wychodzą z użycia tradycyjne
zwyczaje mot y',\'owane wierzeniowo
a wyrosłe na gruncie myślenia magicznego, realizusię dawniej poprzez szereg symbolicznych
czynności o charakterze
nakazów, zakazów i wróżb. Zjawisko to należy uznać za naturalną konsek','iencję zmian zachodzących
w sferze ideologicznej,
a prowadzących
do
'.vytwarzania
się nowych wzorów osobowościowych.
Również stopniowa przemiana
tradycyjnej
religijności
ludowej - nac;,-chowanej naiwnym
sensualizmem
i przedmiotowym
stosunkiem
do
,.świętości" - w religijność o charakterze
bardziej instytucjonalnym,
powoduje
szereg przemian
w funkcjonowaniu
tradycyjnych
zwyczajów,
praktykowanych
w nawiązaniu
do kultu. O ile np. święcenie w określone
dni roku kościelnego
pokarmów,
wody, palm, "ziela", wianków itp. jest
jeszcze na porządku dziennym, o tyle zarzuca się stopniowo liczne niegdyś
PTzemiany
zwyczajów
ludowych
127
zwyczajowe
praktyki,
dokonywane
za pośrednictwem
tychże przedmiotów \\. ściśle okr::ślonych
celach.
W wyniku wkraczającego
na wieś procesu laicyzacji
życia pojawia
się, zmieniom'
na bardziej
świecki, sposób spędzania
czasu w okresie
najważniejszych
ś\viąt kościelnych.
Pewne sytuacje
związane
z wymogami kultu religijnego,
i wyłącznie
jako takie dawniej traktowane,
stanowią obecnie pretekst do organizowania
świeckich imprez towarzyskich,
połączom'ch
z obfitą i wystawną
konsumpcją.
Przykład
może stanowić
niedawno powstdy.
a już uświęcony społeczną aprobatą
zwyczaj obchodzenia pierwszej
komunii dzieci jako swego rodzaju
"małego
wesela".
Postępująca
laicyzacja,
powodując
kurczenie się w zachowaniu
zwyczajowym
motywów
religijnych
czy też magiczno-kultowych,
sprzyja
przyjmowaniu
S i i;' zwyczajów
o charakterze
świeckim,
zaczerpniętych
ze wzorów miejskich.
Przykładowo
dotyczy to imienin,
rocznic ślubu,
sukcesó\': zawodowych
itp., obchodzonych
w kręgu zapraszanych
z tej
okazji gości, podejmowanych
w wystawny
sposób. W uroczystościach
rodzinn:,'ch, jak wesela, chrzciny a nawet pogrzeby,
zmniejsza się uczestnictwo członko',\' społeczności
lokalnej
na rzecz uczestników
z zewnątrz. których dobór stanowi odzwierciedlenia
charakteru
nowych, ponad10kalnych \\'if~7.i społecznych i nowych aspiracji w tym zakresie,
Znacznemu
osłabieniu
uległy zwyczaje
doroczne
o charakterze
widowiskcwo-tO\v,u·z\'skim.
W pierwszym rzędzie zwyczaje związane z chodzeniem po wsiach grup kolędniczych
czy przebierańców
zapustnych.
Zapc wr;e tłumaczyć
to można faktem,
że współcześnie
życie na wsi
podmiejskiej,
dostarcza
dużego stosunkowo
wyboru
łatwo dostępnych
rozrywek.
Zanikły także bodźce materialne,
związane
dawniej
na tym
terenie ściśle z dorocznymi
obchodami
domów, traktowanymi
w znacznym stopniu zarobkowo,
Natomiast wido\' ....
iskowo-towarzyskie
elementy związane ze zwyczajami rodzinnymi
--, zwłaszcza zaś z weselem - ulegają sukcesywnym
proceson'j modyfi kdC,i j. postępującym
zgodnie z wymogami
zmieniającej
się
v\' tym zakresie
mody. Tak np. rozmiary wesela, oceniane niegdyś według ilości furm<.il1ck, obecnie ocenia się według ilości wynajętych
taksówek. \\' miejsc"" canców "przy muzyce" w karczmie,
do dobrego tonu
naIE".\' \\'ynajmo\\'anie
na wesele świetlicy i angażowanie
nowoczesnego
zespułu muzycznego, w weselnych
"przyśpiewkach"
śpiewanych
na starą
nutę dominujE' tOil satyryczny,
a poruszane są w nich aktualne problemy
życiowe itd.
Przeobrażenia
zwyczajów rozpatrywane
pod kątem zmian ilościowych
i jakościowych
ujawniły
pewne ogólne prawidłowości.
Jakkolwiek
trudno jest genernlizo\\'ać,
można przyjąć - z pewną dozą tolerancji
że
podatniejsze
na zanikanie
są zwyczaje doroczne, podczas gdy zwyczaje
]28
KRYSTYNA
KWA8NIEWICZ
rodzinne łatwiej ulegają modyfikacjom. Sytuacja ta ma - jak się wydaje - swoje głębsze uzasadnienie w obiektywnie kształtującej się rzeczywistości społeczno-kulturowej.
O ile bowiem zanikanie niektórych zwyczajów dorocznych tłumaczyć można ich dezaktualizacją w obliczu zmieniających się warunków życia, o tyle zwyczaje rodzinne - ogniskujące
się niezmiennie wokół najistotniejszych dla człowieka momentów, jak
narodziny, zawarcie związku małżeńskiego i śmierć - siłą faktu -poprzez kolejne modyfikacje dostosowują się do tychże zmieniających
się warunków. Charakter modyfikacji odpowiada przy tym przemianom
dokonującym się zarówno w materialnych warunkach bytu, jak też
w dziedzinie ideologii, poziomie wiedzy i świadomości społecznej. Dlatego też zmiany zachodzące w społecznych wzorach zachowań, z\viązanych ze zwyczajami rodzinnymi, wyrażają się przede wszystkim \'l kategoriach zmian jakościowych. Rzecz oczywista, nie przeczy to faktowi, że
dokonują się również w tej dziedzinie zmiany ochmakterze
ilościo',vym,
przejawiające się w postaci stopniowej selekcji tradycyjnych form ekspresji, oraz że zmiany te mają także istotne znaczenie z punktu \vidzenia procesów społeczno-kulturowych.
Z kolei inwentarz zwyczajów dorocznych podlega przede wszystkim
ujemnym zmianom ilościowym. Stosunkowo najszybciej znikają z niego
te doroczne zachowania zwyczajowe, których celowość - nie bvestlonowana w przeszłoś'ci - ulega świadomej lub podświadomej rewizji W jej
wyniku zwyczaje te, pozbawione swych pierwotnych motywacji wierzeniowych - bywają już tylko powielane na zasadzie nawyku, lub - co
jest zjawiskiem powszechniejszym - przechodzą do sfery tradycji ustnej.
Taki los spotkał np. liczne niegdyś zwyczaje praktykowane w określonych celach w związku z dniami rozmaitych świętych patronów (jak
św. Jan, Wojciech, Marek, Błażej, Szczepan, Agata i inni). zwyczaje
towarzyszące co roku rozpoczynaniu ważnych prac rolno-hodowlanych
(jak pierwsza orka, siew i sadzenie, żniwa, pierwszy wypęd bydła itp.),
a także w cyklu rocznym powtarzające się zwyczaje, mające na celu
zapewnienie pomyślnej wegetacji uprawom zbożowym i okopowym, urodzaje w sadach, sukcesy w gospodarce hodowlanej, a także ochronę
plonów, domu i inwentarza przed rozmaitymi klęskami.
Te spośród zwyczajów dorocznych, które nadal utrzymują swą wysoką rangę społeczną (z racji np. powiązania z największymi świętami
roku kościelnego), przystosowują się do zmienion:ych warunków i potrzeb
ulegając modyfikacjom - analogicznie do zwyczajów rodzinnych.
Tak więc równolegle z zanikaniem zwyczajów w ich postaci tradycyjnej, dokonuje się proces wdrażania w życie nowych, aprobowanych społecznie stereotypów zachowania się w odniesieniu do określonych sytuacji rodzinno-towarzyskich
i dorocznych. Stereotypy te są wyrazem
Przemiany
zwyczajów
ludou;ych
129
nawarstwiania się dawnych przyzwyczajeń i nowych aspiracji kulturowych, kształtowanych zgodnie z aktualnym sposobem pozyskiwania prestiżu społecznego. Sytuacja taka jest rezultatem z jednej strony dynamicznego układu kontaktów społecznych, wśród których coraz \\,-ażniejszą rolę odgrywają kontakty pozalokalne, z drugiej strony silnego oddziaływania różnorodnych środków masowego przekazu, transmitujących
do szerokiego społeczeństwa nowe treści, a wraz z nimi wyzwalających
nowe potrzeby i nowe wzory zachowania się.
Rzecz jasna, nie stanowią one i nie mogą stanowić pełnego odpowi~dnika wzorów i norm, aktualnych i respektowanych w warunkach właściwych dla względnie statycznego okresu kultury tradycyjnej.
9 -
Lud,
tom LXI