-
extracted text
-
Cząść
A
R
T
Y
II
K
U
Ł
Y
„Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1
WITOLD
JEJ
DYNOWSKI
ETNOLOGIA JAPOŃSKA.
OBRAZ N A V I I I MIĘDZYNARODOWYM KONGRESIE
NAUK
ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH W TOKIO
/Nawiązując w s w o i m czasie do V I I Międzynarodowego K o n g r e s u
N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych w M o s k w i e zastanawiałem się,
j a k i e m i a n o w i c i e korzyści płyną d l a naszej d y s c y p l i n y z tego rodzaju
dziś już z bardzo dużym rozmachem realizowanych spotkań n a u k o w y c h .
Wydaje się, że znaczenie t a k i c h międzynarodowych spotkań d l a r o z w o j u
poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h , czy też d l a postępu prac badaw
czych nad t y m czy i n n y m zagadnieniem może wypaść bardzo różnie
i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może
się ujawnić również w¡ sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż zgadzam się ze zda
niem, że można podjąć dyskusję na temat, czy masowe, liczące tysiące
uczestników kongresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną
tematyką, p r z y ograniczonym czasie wygłaszania referatów i z n a t u r y
rzeczy w zawężonej w y m i a n i e zdań stanowią najbardziej właściwy
k l i m a t dla odpowiedniej k o n f r o n t a c j i poglądów i g r u n t o w n i e j s z y c h u s t a
leń poznawczych.
Pomijając bezsporne korzyści wypływające z r o z b u d o w y w a n i a świa
towej więzi i n t e l e k t u a l n e j w i e l k i e kongresy międzynarodowe w swej
dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m potężny c z y n n i k m o b i l i
zujący narodowe środowiska naukowe, które podejmują się r o l i gospo
darzy — organizatorów kongresów.
Obserwując od t e j s t r o n y kongresy — V I w Paryżu (1960) , a zwłaszrcza V I I w M o s k w i e (1964) i V I I I w T o k i o (1968) — n a b i e r a się p r z e 1
2
250-lecie
W.
Dynowski,
Wielkiego
w Leningradzie,
1
2
Nauk
W. D y n o w s k i ,
Antropologicznych
1962, s. 349 - 356.
Muzeum
„Etnografia
K.
Makulski,
i Etnologicznych
Antropologii
i
Etnografii
im.
Piotra
P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 199 - 220.
Przed
VII
w
Moskwie,
Międzynarodowym
„Etnografia
Kongresem
P o l s k a " , t. 6:
104
WITOLD
DYNOWSKI
konania, że ostatnio t o r u j e sobie drogę nieco poszerzone spojrzenie na
rolę i zadania Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h
i Etnologicznych. W; u s t a l o n y m b o w i e m od dawna systemie organiza
c y j n y m wyraźnie zyskała sobie większe znaczenie i n i c j a t y w a gospodarzy.
W r a m a c h k o n w e n c j i kongresowej u j a w n i a się to przede w s z y s t k i m
poprzez pełną mobilizację w s z y s t k i c h zasobów powstałych i rozwiniętych
w kręgu narodowego życia intelektualnego, zarówno n a k a n w i e studiów
specjalistycznych, j a k i pośrednio formułowanych r e f l e k s j i na t e m a t
człowieka i jego k u l t u r y . Z a m b i t n y m i i n i c j a t y w a m i zaprezentowania
uczestnikom kongresów szerokiego wachlarza zainteresowań, j a k i s t u
diów oraz w y m i e r n e g o d o r o b k u gospodarzy w zakresie etnologii, a n t r o
pologii, archeologii i zagadnień z pogranicza w i e l u d y s c y p l i n p o k r e w
n y c h zetknęliśmy się zarówno w M o s k w i e , j a k i Tokio.
3
Obraz będzie niepełny, jeśli się nie doda, że mobilizacja zasobów
n a u k o w y c h gospodarzy Kongresów i j e j w y n i k i należy traktować również
j a k o odpowiedź udzieloną s w o i m władzom państwowym na p y t a n i e ,
j a k i m m i a n o w i c i e celom p r a k t y c z n y m może służyć dzisiaj n a u k a o czło
w i e k u i jego k u l t u r z e i jaką w związku z t y m w i n n y się cieszyć opieką
d y s c y p l i n y zajmujące się tą problematyką.
Przejdźmy z k o l e i do omówienia k w e s t i i zasadniczej — między
narodowego spotkania na V I I I Kongresie N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o
logicznych w Tokio i do działalności n a u k o w e j i naukowo-organizacyjnej
jego gospodarzy japońskich pracowników n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , zwłasz
cza etnologów, antropologów k u l t u r o w y c h , antropologów fizycznych,
archeologów, i językoznawców.
V I I I Międzynarodowy Kongres N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o - '
logicznych o t w a r t o uroczyście w d n i u 3 września w obecności p r z e d
s t a w i c i e l i rządu (minister oświaty), władz m i e j s k i c h (prezydent miasta),
oraz p r e z y d i u m japońskiej A k a d e m i i N a u k . L i c z n y zespół profesorów
i wyższych urzędników występował pod p r z e w o d n i c t w e m prof. Masao
Oka j a k o japoński k o m i t e t organizacyjny. O zainteresowaniach w J a
p o n i i dzisiejszą najnowszą problematyką człowieka i jego k u l t u r y w j a
kimś stopniu można sądzić z bardzo licznego uczestnictwa w obradach
japońskiego świata n a u k i i miejscowej młodzieży studenckiej . Inaczej
4
3
A.
VII
K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
pologicznych
i Etnologicznych
w
Międzynarodowy
Moskwie,
3-10
VIII
Nauk
Antro
1964, „Etnografia
Kongres
Polska",
t. 9: 1965, s. 185 - 198.
4
W
pracach
Kongresu
pracowników
naukowych
i absolwentów
etnologii
japońskiej
samodzielnych
uczestniczyło
i
niemal
w
i antropologii.
wystąpień
było przeszło stokilkadziesiąt.
około
300 z a a w a n s o w a n y c h
dwójnasób
Przy
liczniejsza
czym trzeba
naukowych
w
rzesza
japońskich
studentów
nadmienić, że ze s t r o n y
różnych k o m i s j a c h
i sekcjach
ETNOLOGIA
105
JAPONSKA
trzeba będzie tłumaczyć stosunkowo nieliczny udział w Kongresie gości
z zagranicy . Niewątpliwie wysokie koszty przejazdu i p o b y t u w t y m
k r a j u zmusiły w i e l u pracowników n a u k i z E u r o p y i A m e r y k i do zre
zygnowania z uczestnictwa w t y m t a k wysoce a t r a k c y j n y m zebraniu
międzynarodowym. N a międzynarodowym t l e uczestników K o n g r e s u
w z w a r t y m kilkudziesięcioosobowym zespole wystąpiła delegacja r a
dziecka pod p r z e w o d n i c t w e m prof. J.W. B r o m l e j a , d y r e k t o r a I n s t y
t u t u E t n o g r a f i i A N ZSRR. Zaprezentowała ona szeroki w a c h l a r z p r o
b l e m a t y k i badawczej prowadzonej w I n s t y t u c i e i jego f i l i a c h r o z r z u
conych po całym K r a j u Rad. Polskę reprezentował piszący te słowa
oraz j a k o gość p r o f . К. Jażdżewski z Łodzi. N a Kongres z P o l s k i
nadesłano też sporo referatów.
P r o g r a m przewidywał, że obrady kongresowte będą toczyły się od
3 d o 7 września w Tokio, natomiast od! 8 do 10 września zostaną prze
niesione do K i o t o (dawnej stolicy Japonii), t u też nastąpi zamknięcie
K o n g r e s u . O b r a d y t o k i j s k i e zorganizowano w 5 sekcjach: A ) a n t r o
pologicznej, B) etnologicznej, C) archeologicznej, D ) demograficznej,
E) muzealnej. Osobno pomyślano o szerszych sympozjach (np. w K i o t o )
i o pokazach f i l m o w y c h .
5
e
7
5
Najliczniejszy
zespół
ze Stanów Z j e d n o c z o n y c h
norodne
zagraniczny
instytucje naukowe
tokijskiego
nie
tworzyli
wyróżniało
się
bardzo
(przeszło
A . P . Reprezentując
i muzealne
grupy
zwartej.
nieliczne
grono
260 osób)
stanowili
uczestnicy
różne ośrodki u n i w e r s y t e c k i e i róż
uczestnicy z U S A
na gruncie
Kongresu
Przeciwnie,
tej
grupy
wyraźnie
znanym
w
naukowców
wśród
o
dorobku
skali
światowej, n a t o m i a s t większość można było odnieść do t z w . młodszej k a d r y . Z z a
chodniej
Europy, przede
kilkudziesięcioosobowe
wszystkim z Francji
grupy
uczonych. Z
i N R F , wzięły
krajów
udział w
Kongresie
socjalistycznych na
kongresie
najliczniejszą, 10-osobową, grupę s t a n o w i l i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k i rumuńskiej.
Mniej
więcej taką samą liczbą dadzą się szacować g r u p y przybyłe z F i l i p i n i Południowej
Korei.
i
Zaledwie
Turcja. Kraje
w
kilkuosobowym
Ameryki
były r e p r e z e n t o w a n e
składzie
Łacińskiej
—
uczestniczyła
Wenezuela,
India,
Peru,
Indonezja,
Boliwia
również p r z e z p o j e d y n c z y c h u c z o n y c h . W
Irian
i Meksyk
—
analogiczny
sposób
mianowicie
na po
swój udział w K o n g r e s i e zarejestrowały także Togo i N i g e r i a .
6
W
jednym
z końcowych punktów
siedzeniu
Stałej
Rady,
nawiając
zwoływać
wniesiono
kongresy
Nauk Antropologicznych
obrad V I I I Kongresu,
poprawkę
co pięć
do obowiązujących
lat. Z g o d n i e
przepisów,
z t y m następny
i E t n o l o g i c z n y c h m a się odbyć w S t a n a c h
IX
posta
Kongres
Zjednoczonych
A m . Północnej w 1973 r.
7
się
W
większości
tendencja
Szczególnie
do
owocne
pojęciem
ekologii,
nym
haśle
dzisiaj
i
w
sympozjów
uzyskania
dla ujednolicenia
„Ekologia
na
w
naukach
Zachodzie
pomiędzy
na
VIII
spojrzenia
poglądów
okazało się s y m p o z j u m
dyskutowany
współzależności
odbytych
integralnego
Kongresie
n a to, co należy
poświęcone' złożonym
antropologicznych
teoretyczny
człowiekiem,
wyraźnie
n a poruszaną
rysowała
problematykę.
rozumieć
kwestiom,
i etnologicznych".
problem
społeczeństwem
wzajemnych
pod
scalo
Szeroko
powiązań
i środowiskiem
znalazł
106
WITOLD
DYNOWSKI
D l a nas oczywiście najistotniejszą rzeczą będzie zapoznać się z k o n
cepcją zgrupowania problemów i tematów w sekcji etnologieznej. Jasne
jest, że o k r e o w a n i u odpowiedniej k o m i s j i w sekcji decydowały n i e
t y l k o zgłoszone z zewnątrz t e m a t y badawcze, lecz także i i n i c j a t y w a
gospodarzy. Poprzez b o w i e m wysunięcie odpowiednich g r u p problemów
i tematów można było w sposób najbardziej właściwy zaprezentować
swój dorobek i skonfrontować go z k i e r u n k a m i światowymi. W sekcji
etnologieznej działały następujące k o m i s j e :
1. T e o r i i i metodologii, badania n a d strukturą k u l t u r y
2. Studiów k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n y c h , etnogenezy i e t n o h i s t o r i i , p a
leontologii, p r e h i s t o r i i i p r o t o h i s t o r i i
3. Studiów społecznej i politycznej organizacji, organizacji e k o n o m i k i
4. Studiów r e l i g i i , światopoglądu ludowego, mitów i podań l u d o w y c h
5. S z t u k i , m u z y k i , tańca i t e a t r u
6. Technologii i k u l t u r y m a t e r i a l n e j , e t n o b o t a n i k i i etnozoologii
7. Studiów językoznawczych
8
s w e odbicie w k i l k u r e f e r a t a c h wygłoszonych n a t y m s y m p o z j u m
i antropologów (jeden
zdań. Szczególną
referat
zachętą
wygłosił archeolog)
do d y s k u s j i stał się między
p r z e z G . B e n n e t a ( U S A ) , pt. Znaczenie
i kulturowej.
etnologów
i n n y m i referat
w antropologii
społecznej
przekonaniu
przydatności
wyjaśnień
adaptacji
wymianie
wygłoszony
B a d a c z t e n w s z e r o k i e j r e f l e k s j i t e o r e t y c z n e j dał w y r a z
o ograniczonej
pojęcia
przez
o r a z w b a r d z o żywej
ekologicznych
dla zjawisk
społecznych z a
chodzących w życiu n a r o d u i państwa.
Ogółem n a V I I I K o n g r e s i e etnologieznej
(Religia
wanie
i moralność, L u d y
przeobrażeń
logiczne
do
społecznych
i c h przebiegu,
problematyce
koczownicze Eurazji,
wsi, Zmiany
Zagadnienie
czeństw złożonych, E t n o g e n e z a
że w niektórych w y p a d k a c h
narodu
poświęcono 8 sympozjów
Ustna tradycja w Afryce,
kulturowe
megalitów,
Analiza
japońskiego). P r z y
ze względu
na brak
Plano
i przygotowanie
porównawcza
czym trzeba
szerszego
psycho
społe
zaznaczyć,
zainteresowania
tema
t e m s y m p o z j a traciły swój właściwy c h a r a k t e r , przekształcając się w węższe z e b r a
nia
robocze
n a wzór
specjalną
uwagę
poświęcone społecznej s t r u k t u r z e primatów. T o s a m o
zresztą
ze względu n a s z e r o k i e z a i n t e r e s o w a n i e problematyką d a się potwierdzić w
odnie
zasługuje s y m p o z j u m
sieniu
do
prac
prac
sekcji
s e k c j i c z y też k o m i s j i . N a
„Primatologii".
Dały
one
zupełnie
przegląd
szeroko
pomyślanych
prac i wyników obserwacji
n a d strukturą s t a d primatów i i c h zachowań w
życiu
zbiorowym.
N a tym forum
doszło do b a r d z o k o r z y s t n e j d l a n a u k i japońskiej
kon
frontacji
nauką
pytań
z
światową.
badawczych
przy
Przy
czym
jednoczesnych
o własny materiał t e r e n o w y
szczególną
próbach
dociekliwością
udzielenia
wyróżniły się r e f e r a t y
w
stawianiu
odpowiedzi
opartych
I. T a n a k i , K . T o k u d y , M. K a -
wai, A. Toesimy, G . Isimoto i innych.
s
Niezależnie
od
tego
obrady
do
spraw
Ainów
Afryki,
Japonii,
zadania
współczesnej
były
również
etnologii"
rozpatrywane
prowadzono
w
trzech
sekcjach
regionalnych:
i
Konkretne
kwestie,
jak
Arktyki.
c z y „Kultura l u d o w a
w
osobnych
ilości wygłoszonych
referatów
ficzna zdecydowanie
przeważała.
grupach
w
relacji
roboczych.
można przyjąć, że n a k o n g r e s i e
„Naglące
Wschód—Zachód"
Toteż
na
tematyka
podstawie
etnogra
ETNOLOGIA
107
JAPONSKA
8. Studiów psyeho-kulturowyćh, zmian k u l t u r o w y c h i akułturacji
9. E t n o l o g i i stosowanej, oświaty.
Stosunkowo do niedawna jeszcze t y l k o n i e l i c z n y odłam etnologów
japońskich znany był szerzej nauce europejskiej i amerykańskiej. Od^
nosi się to przede w s z y s t k i m do t y c h , którzy s t u d i o w a l i na u n i w e r s y
tetach europejskich i amerykańskich oraz do zbieraczy
materiałów
t e r e n o w y c h z obszarów, gdzie dostęp był u t r u d n i o n y przede w s z y s t k i m
ze względów w o j s k o w y c h do I I w o j n y światowej (Formoza, W y s p y K u r y l s k i e , Korea, O k i n a w a i t e r y t o r i a i n n y c h wysp).
Dużą przeszkodą dla pełniejszego poznania japońskich prac m a t e r i a
łowych było także i t o , że stosunkowo pokaźna ilość p u b l i k a c j i u k a
zywała się wyłącznie w języku japońskim. Co więcej, n a ogół również
mało były znane drogi, na których kształtował się rozwój współczesnych
n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i społecznych w J a p o n i i . Niejasny był zwłaszcza
obraz f o r m o w a n i a się kierunków, japońskiej myśli badawczej j a k i p r o
ces wyodrębniania się d y s c y p l i n specjalistycznych zajmujących się czło
w i e k i e m i jego kulturą . Udostępnienie w związku z Kongresem (mo9
9
Niezmiernie
bogata
literatura
sposób sięga do p r o b l e m a t y k i
kontekstach. Refleksje
jowych znajdujemy
europejska
i
amerykańska
k u l t u r y japońskiej
na temat rodzimej
i ujmuje
ją
w
w
bardzo
s p e c y f i k i tej k u l t u r y i j e j dróg
łach p u b l i c y s t y c z n y c h , j a k i w d a w n i e j s z y c h
i współczesnych p r a c a c h
ostatnie
obszernej
bazie
zagadnieniom
wybranym
i n a ogół z a o p a t r z o n e
Dodajmy,
obok
dorobek
że
dzi
prac
piśmiennictwa
poświęconych
źródłowej.
europejskich
Dzennoske,
i
japońskiego. W
kulturze rodzimej.
Historia
Te
amerykańskich
okresie
Wymieńmy
kultury
czesnych
idei w Japonii,
kultury
japońskiej,
bardzo
piśmiennictwie
japońskiej
od
wej.
W
rzeczą
poświęconym
studiom
(np. p r a c a
К.
M.
omawiających
się w kręgu n a u k i japońskiej
procesie
konieczną
także
pokaźny
poznawania
dróg
jest uświadomić
do
się
współ
jed
japońskiej
poza
Japonia,
Popowa,
historii
się
selekcji i
Moskwa
mechanizmy
wiodących k o n c e p c j i n a u k i świato
rozwojowych
sobie,
С u-
najdawniejszych
uzupełnione). W y d a j e
zasady
prac
pracę
Formowanie
historii kultury
są
bibliografię.
się szereg
7-tomową
czasów
Goro,
1956 ( w y d . p r z e d w o j e n n e
jest s z e r s z y c h uogólnień
upowszechniania
istnieje
1950 - 1960 ukazał
d l a przykładu
naukowych
poświęcone
T o k i o 1957, oraz dwutomową pracę zbiorową Zarys
Tokio
n i e l i c z n y m i wyjątkami
1964) b r a k
najczęściej
w dobrze opracowaną
1911 г., T o k i o 1953 - 1955; następnie pracę C h a n i
n a k , że w
rozwo
zarówno w d a w n i e j s z y c h pamiętnikach, powieściach i a r t y k u
opartych
na
różny
najrozmaitszych
japońskiej
że japońskie
myśli
środowisko
etnologicznej
naukowe
zapo
znało się z p r a c a m i L a m a r c k a i L a p l a c e ' a już w początkach X I X w., z s y s t e m a m i
zaś t e o r e t y c z n y m i A . C o m t e ' a
i K. Darwina
w
osiemdziesiątych l a t a c h tegoż
l e c i a . J e s t więc rzeczą zaskakującą, że s p o j r z e n i e
niło cały
rozdział
fundamentem
europejskiej
nauk
myśli
przygotował g r u n t pod b a r d z o
Kulturkreislehre.
humanistycznej-społecznej
i które
o człowieku i jego k u l t u r z e , w J a p o n i i p r a w i e
zaznaczyło. T r z e b a także uświadomić
pejskiej
D o środowiska
sobie,
j a k i mianowicie
popularny
japońskiego
stu
e w o l u c j o n i s t y c z n e , które w y p e ł
się
się n i e
dorobek n a u k i
w japońskiej
najwcześniej
stało
wcale
euro
etnologii
kierunek
i najszerzej
utorowała
108
WITOLD
DYNOWSKI
bilizacja zasobów) o d p o w i e d n i c h materiałów i p u b l i k a c j i w języku
angielskim pozwala obecnie znacznie głębiej wniknąć w dzieje e t n o l o g i i
japońskiej. W n o w e j s y t u a c j i poznawczej udostępnione zostały n i e
małe zasoby materiałowe, zarówno naświetlające zalążki organizacyjne
studiów o człowieku i jego k u l t u r z e , j a k i etapy oraz mechanizm
sprzęgania się ze światowymi k i e r u n k a m i m e t o d o l o g i c z n y m i i względnie
od niedawna ze z j a w i s k i e m n o w y m , narastaniem w różnych dziedzinach
d o r o b k u własnego opartego na własnych założeniach metodologicznych.
W dziejach J a p o n i i ostatnie tysiącpięćsetlecie przyjęto uważać za
okres, w którym stopniowo i ostatecznie formował się zasadniczy zrąb
japońskiej k u l t u r y n a r o d o w e j . N a przestrzeni tego okresu w w a r u n k a c h
względnej izolacji w y s p i a r s k i e j szczególnie mocno, przenikając się n a
wzajem, stopiły się różnorodne składniki nawiązujące do etnogenezy
japońskiej. Równocześnie rozbudowywał się i utrwalał bardzo specy
f i c z n y system społeczno-gospodarczy, którego ostatnie o g n i w a jeszcze
w X I X stuleciu były mocno dostrzegalne w japońskiej rzeczywistości
historycznej.
sobie
drogę
botaniki
w
wiedza
europejska
i innych nauk
okresie
przeszło
(1639 - 1854). W
R.
dziedzinie
dwóchsetletniej
astronomii,
matematyki,
t e n n i e został całkowicie
izolacji
Japonii
od
geografii,
zahamowany
wpływów
europejskich
z n a c z n i e zawężonym z a k r e s i e były one j e d n a k k o n t y n u o w a n e
Holendrów działających
(C.
w
stosowanych. Nurt
Boxer,
z zamkniętego "obszaru
Jan Companie
kiem przyrodniczym
in Japan,
Haga
i jego oddziaływaniem
silne
bodźce
w
nauce
europejskiej
grafia
przez
długi o k r e s rozwijała
s w y c h faktorii na wyspie
1936). Z a i n t e r e s o w a n i a
środowis
n a człowieka znalazły n o w e i
po złamaniu
się w
przez
Dedzima
barier
bardzo
izolacjonistycznych.
J a p o n i i , podobnie zresztą
jak w
Geo
innych
k r a j a c h , w powiązaniu z i n n y m i d z i e d z i n a m i n a u k p r z y r o d n i c z y c h względnie h i s t o
rycznych.
na
Początkowo po wyjściu
środowisko
przyrodnicze
niemieckiej. J a k o drogowskaz
zujące
w
n a bezpośredni
środowisku
Ogromny,
jeżeli
wywarli
Ritter, O s k a r
Modern
się
związek
zachowań
człowieka
jak
tej
i
w
nie zasadniczy, w p ł y w
znakomici
An
geografów
wpływem
japońskich
klasycznej
uczeni
Outline
z zasobami
materii
na dalszy
niemieccy —
Peschel, F e r d y n a n d Richthofen
Geographers.
pod
of Progress
ustalenia
rozwój
znajdującymi
G.
W.
japońskiej
Aleksander
G.
zaś z dzieł H u m b o l d t a
i
rozwoju
działalności
japońskich.
W
kręgu
oddziaływania
logieznej
wana
sylwetka naukowa
jako
zwornik
dyfuzjonistami,
tzw.
człowieka
nauki
wiedzy
z i e m i , weszły
o
do
pomiędzy
ustaleniami
K u l t u r k r e i s l e h r e . Związek
ten na
Humboldta
i Rittera
nauki
japońskiej
japoński,
warunkach
wiedzy
etno
sensie t r a k t o
a
późniejszymi
j e d e n z głównych kierunków
gruncie
С r o n e,
podręczników
n a rozwój
F r y d e r y k a R a t z l a może być w p e w n y m
zwłaszcza reprezentującymi
ze szczególną wyrazistością.
na
niemieckiej
geo
Karol
rozdziały 2, 3, 6, L o n
i R i t t e r a , dotyczące ogólnej
egzystencji
się
Hegla.
myśli
Humboldt,
i F r y d e r y k R a t z e l (C.
in Geography,
F.
d y n 1951). W i e l e p r a c t y c h u c z o n y c h zostało przetłumaczonych n a język
wyciągi
filozofii
w rachubę wchodziły w c z e s n e p r a c e I . K a n t a w s k a
przyrodniczym,
graficznej
z c i e n i a i z o l a c j i poglądy
kształtowały
etnologii,
uwydatnia
się
ETNOLOGIA
JAPOŃSKA
109
Okres szczególnej i z o l a c j i J a p o n i i na w p ł y w y z zewnątrz przypada
na w i e k X V I I i t r w a do połowy X I X w i e k u . Dopiero w y d a r z e n i a p o l i
tyczne, które się rozegrały n a przełomie pierwszej i d r u g i e j połowy
ubiegłego stulecia na P a c y f i k u w rejonie w y s p Honsiu, K i u s i u , H o k k a i d o ,
doprowadziły p o d presją m a r y n a r k i w o j e n n e j Stanów Zjednoczonych
A m e r y k i Północnej do o t w a r c i a portów japońskich dla h a n d l u z za
granicą . W dziejach J a p o n i i drugą połowę X I X stulecia zazwyczaj
c h a r a k t e r y z u j e się j a k o zawrotną karierę n a r o d u . Na temat r e w o
l u c y j n e j m o d e r n i z a c j i k l u c z o w y c h dziedzin przemysłu i gospodarki oraz
życia społeczno-państwowego J a p o n i i pisano bardzo wiele, zarówno
u schyłku X I X w i e k u , j a k i po m i l i t a r n y m zwycięstwie J a p o n i i nad
Rosją. T e n sam temat z u w y p u k l e n i e m narastającej r o l i p o l i t y c z n e j
J a p o n i i w układzie stosunków światowych p o d e j m o w a n y był z n i e
słabnącym napięciem zarówno w okresie międzywojennym, j a k i po
klęsce J a p o n i i poniesionej w I I w o j n i e światowej.
10
W r e f l e k s j i na temat dróg r o z w o j o w y c h etnologii japońskiej oczy
wiście będą nas interesować przede w s z y s t k i m te kwestie z k i e r o w a
nego, a nie żywiołowo przebiegającego procesu m o d e r n i z a c j i Japonii,
które naświetlają l u b bezpośrednio wskazują n a powiązania z głównymi
światowymi n u r t a m i nauk o człowieku i jego k u l t u r z e . Wszak podobnie
j a k i w i n n y c h dziedzinach również i w n a u k a c h o człowieku i jego
k u l t u r z e trzeba było się zdecydować, co należałoby wybrać z kręgu n a u k i
europejskiej, a raczej, w j a k i etap r o z w o j u myśli etnologicznej należa
łoby się włączyć, żeby móc od razu wejść w najbardziej w a r t k o toczący
się n u r t życia i n t e l e k t u a l n e g o . Na t l e p r z e j m o w a n i a wzorów europejskich
i częściowo amerykańskich jeszcze w d r u g i m dzisięcioleciu bieżącego
stulecia w J a p o n i i przetrwał i był dość szeroko stosowany system ocen
dla fabrycznej p r o d u k c j i zagranicznej. W ocenach t y c h brzmiała nie
t y l k o aprobata i wyróżnienie w y s o k i e j jakości niektórych k a t e g o r i i
wyrobów w y t w a r z a n y c h przez t e n czy i n n y k r a j , lecz również zapowiedź
o r i e n t o w a n i a własnych zamierzeń wytwórczych w t y m właśnie k i e r u n k u .
A więc n p . p r z e d m i o t e m najwyższej aprobaty i w z o r e m do naśladowa
nia w k r e o w a n i u własnego przemysłu okrętowego i maszynowego był
przemysł angielski, to samo dotyczy przemysłu włókienniczego; w dzie
dzinie o p t y k i i c h e m i i , zwłaszcza lekarskiej i f a r b i a r s k i e j — przemysł
P o d presją amerykańskich okrętów w o j e n n y c h k o m a n d o r M. C . P e r r y w i m i e
n i u Stanów Z j e d n o c z o n y c h A . P . w d n i u 31 m a r c a 1854 r. w K a n a g a w a podpisał
z Japonią t r a k t a t „przyjaźni i p o k o j u " . N a m o c y tego układu d l a amerykańskiej
floty o t w a r t e zostały p o r t y S i m o d a n a półwyspie I d z u i H a k o d a t e n a H o k a j d o .
Jednocześnie U S A otrzymały w J a p o n i i p r a w a największego u p r z y w i l e j o w a n i a .
W l a t a c h 1854 - 1868 d l a kontaktów z zagranicą o t w a r t o j e s z c z e p o r t y w J o k o
hamie, Kobe, O s a k a i Niigata.
10
110
WITOLD
DYNOWSKI
niemiecki, p r o d u k c j i kapeluszy — przemysł włoski; kosmetyków i per
f u m —• wytwórczość francuska i t d .
Rodowód powyższego systemu ocen w y w o d z i się, rzecz prosta,
z doświadczeń m o d e r n i z a c j i życia starej J a p o n i i w osiemdziesiątych
i dziewięćdziesiątych latach minionego stulecia. Możemy więc śmiało
postawić p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e w z o r y z kręgu myśli etnologieznej
przyświecały modernizującej się humanistyce japońskiej w w y b o r z e
k i e r u n k u , w którym w i n n a się kształtować etnologia rodzima. W świetle
w y p o w i e d z i n a u k o w y c h na t e m a t m e c h a n i z m u postępowania p r z y budo
w i e zrębów n o w e j J a p o n i i oraz ostatnio w związku z Kongresem u d o
stępnionymi materiałami i p u b l i k a c j a m i udzielenie odpowiedzi na t o p y t a
nie nie będzie nastręczać większych trudności. W p u n k c i e wyjściowym
zainteresowań problematyką etnologiczną w J a p o n i i nie r e j e s t r u j e m y
żadnych wstrząsów, które b y wskazywały na ścieranie się na t y m
gruncie założeń teoretycznych. Chodzi przede w s z y s t k i m o reperkusje
wywołane zwalczaniem myśli ewolucjonistycznej przez bardzo d y n a m i
czny k i e r u n e k występujący w naszej d y s c y p l i n i e pod nazwą szkoły
k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j ( K u l t u r k r e i s l e h r e — teoria kręgów k u l t u r o w y c h ) .
Etnologia japońska s t a r t u j e w. p e w n y m sensie z p u n k t u zerowego
i od razu sprzęga się z rozpędzonym kołem myśli etnologieznej w p u n
kcie największej popularności t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h i założeń
d y f u z j o n i s t y c z n y c h . A więc obraz jest jasny. Z chwilą g d y w m o d e r n i
zującym się życiu J a p o n i i nadeszła k o l e j na podjęcie studiów e t n o l o g i
cznych , w myśl przyjętych zasad wartościowania sięgnięto bez w a h a
nia, jeżeli nie po najlepszy, t o z całą pewnością o d przełamu X I X
i X X stulecia do dwudziestych l a t bieżącego stulecia najpopularniejszy
wzorzec metodologiczny. W p r a k t y c e wyrażało się to wysyłaniem na
studia osób zainteresowanych przede w s z y s t k i m do Niemiec i A u s t r i i ,
p r o w a d z e n i e m prac badawczych na terenie J a p o n i i w g określonych
założeń metodologicznych i nauczania n a u n i w e r s y t e t a c h wspierającego
n
W s t o s u n k u do d z i e d z i n p o k r e w n y c h : antropologii, a r c h e o l o g i i i językoznaw
s t w a , z a i n t e r e s o w a n i a etnologiczne w J a p o n i i skrystalizowały się z p e w n y m opóź
n i e n i e m . W 1884 r. p o w s t a j e T - w o A n t r o p o l o g i c z n e w T o k i o (dzisiejsze Japońskie
T - w o A n t r o p o l o g i c z n e ) , ze s w o i m c z a s o p i s m e m „Zinruigaku Z a s s i " . P i e r w s z a k a
t e d r a antropologii
w
J a p o n i i została k r e o w a n a
na Uniwersytecie
Tokijskim
w 1893 r. S t u d i a językoznawcze zapoczątkował w J a p o n i i a n g i e l s k i
profesor
В. H . C h a m b e r l a i n w 1886 r. O n też był p i e r w s z y m p r o f e s o r e m l i n g w i s t y k i n a
u n i w e r s y t e c i e t o k i j s k i m i założycielem Japońskiego T o w a r z y s t w a Językoznawczego.
R u c h n a p o l u a r c h e o l o g i i japońskiej zbiega się z powołaniem do życia w 1896 r.
Japońskiego T - w a A r c h e o l o g i c z n e g o . I n s p i r a t o r e m studiów i badań a r c h e o l o g i c z
n y c h w J a p o n i i był A m e r y k a n i n S t e p h e n M o r s e działający w r a z ze s w o i m i u c z n i a
m i japońskimi. Początki o r g a n i z o w a n i a się etnologów japońskich występują n a t o
m i a s t dopiero
w t r z y d z i e s t y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a . Z i n i c j a t y w y
kilku
11
ETNOLOGIA
111
JAPOŃSKA
się na d o r o b k u Frobeniusa, A n k e r m a n a , Graebnera i zwłaszcza W i l h e l m a
Schmidta .
Wl obrazie modernizującej się J a p o n i i duże zainteresowanie n a u k o w e
budziły i budzą nadal procesy dezintegracji k u l t u r y t r a d y c y j n e j i w z a
jemnego p r z e n i k a n i a się składników starszych z n o w y m i . Zjawisko
ostatnie jest bodajże najistotniejsze d l a c h a r a k t e r u narodowej k u l t u r y
12
młodych naukowców
Circle". W
nazwie
japońskich zawiązuje
się w
1928 r. zespół pod nazwą
tego zespołu z a z n a c z o n e są p i e r w s z e
litery dyscyplin
„АРЕ
(Antropo
logia, P r e h i s t o r i a , E t n o l o g i a ) , p r z e d s t a w i c i e l e których p o s t a w i l i sobie z a c e l szeroko
p o j m o w a n e s t u d i a o człowieku i jego k u l t u r z e . N a zrębie działalności A P E C i r c l e
w
1934 r. powstało
nazwą
Japońskie
„Minzokugaku
wysiłki p o z n a w c z e
T-wo
Kenkyu".
W
Etnologiczne
stosunkowo
przedstawicieli wielu
z własnym
krótkim
czasopismem
pod
zjednoczyło
ono
czasie
d y s c y p l i n interesujących się kulturą i z a
chodzącymi w niej z m i a n a m i u ludów zamieszkujących S a c h a l i n , w y s p y
Mikronezję,
Instytut
Formozę
Entologiczny
Oświaty.
Okres
Niemal
wszystkie
i
inne
z siedzibą
wojenny
i
Azji.
nauczanie
cesarskim
w
wyspiarskie.
Tokio,
mocne
podległy
piętno
n i m prace
naczelnemu
W
organizacyjnie
kreowany
Ministerstwu
tego
prof.
Instytutu.
Masao
hasłu możliwie s z y b k i e m u p o z n a n i u
od
J a p o n i i p r o w a d z o n e było w
w
Kurylskie,
zostaje
kierunkiem
Niezależnie
w
1943 r.
n a działalności
pod
etnologii
uniwersytecie
Uniwersytet
w
wycisnął
prowadzone
zostały podporządkowane
ludów
zespoły
tokijskiego
Taihoku
ośrodka
etnologicznego
na Formozie
prace
Oka
kultury
badawcze
Instytucie Etnologicznym
(obecnie
Narodowy
na
Taiwański
w T a i p e i ) . Placówka t a została powołana do życia w 1928 r. i służyła
za centrum bardzo intensywnie
prowadzonych
W K o r e i działał ośrodek etnologiczny
w e r s y t e c i e w K e i j o (obecnie U n i w e r s y t e t
Hokkaido
koncentrowały
się
studia
placówek
naukowych
działało
od
kierownictwem
jego założyciela
cowników
instytucji
tej
studiów k u l t u r y ludności
p r z y Zakładzie Socjologii
w Seulu). Przy muzeum
nad
Ainami.
1935 r.
Kunio
rekrutował
Yamagita.
się
Równolegle
Japońskie
T-wo
Bardzo
głównie
z
etnologicznych
Folklorystyczne
nauczycieli
i miłośników s w o j s z c z y z n y . Dzięki t e m u
wej
zostały duże zasoby
zgromadzone
na uniwersytecie
do
l i c z n y zespół
prowincjonalnych
Formozy.
na Cesarskim U n i
pod
współpra
zwłaszcza
w tej placówce
szkół
nauko
materiałów do studiów n a d obrzędowością,
w i e r z e n i a m i , literaturą i sztuką ludową. Ethnology
in Japan,
„Historical
Review",
T o k i o 1968, s. 1 - 3.
12
czaj
N a przełomie X I X i X X s t u l e c i a szeroko
angażowania
zagranicznych
jątkowych
wypadkach
wysoko
instytutów
badawczych
i
Przemysł
i administracja
mocy
specjalistów
specjalistów
wykwalifikowani
30 l a t w
J a p o n i i został w
wysyłania
w
zakładów,
zresztą
państwowa
i miejska
prawie
zasadzie
więc przyjąć,
rozwiązany
japońskich n a s t u d i a do A u s t r i i i N i e m i e c
świadczeniu i a p r o b a c i e
w
spojrzeniu
rozwojowi
problem
zwy
całkiem
wy
bywali
zapraszani
do
na
bardzo
krótki
okres.
już
n i e korzystały
z po
że w
przeciągu
doradcy
l a t a c h t r z y d z i e s t y c h bieżącego
w Japonii
ustał. T y l k o w
wyższych
z a g r a n i c z n y c h . Można
program
rozpowszechniony
prawie
kadr
niespełna
narodowych.
s t u l e c i a młodych
Toteż
etnologów
musiał bazować się n a m o c n y m
prze
w y s o k i c h czynników państwowych, że s p e c j a l i z o w a n i e
poznawczym
z pozycji
teorii
Kulturkreislehre
najlepiej
się
odpowiada
japońskiej myśli etnologicznej. Z wiedeńskiej szkoły W . S c h m i d t a w y s z l i
najwybitniejsi
etnologowie japońscy: prof. M . O k a , I s h i d a , U n o i i n n i .
in J a p a n , s. 10 - 11.
Ethnology
112
WITOLD
DYNOWSKI
Japonii. Toteż spojrzenia badawcze h u m a n i s t y c z n y c h społecznych nauk,
zwłaszcza po I I w o j n i e światowej, zmierzają właśnie w t y m k i e r u n k u .
W problematyce i tematyce rozbudowanej po I I w o j n i e światowej dość
wyraźnie zarysowuje się sfera zainteresowań socjologicznych i a n t r o p o
l o g i i społecznej. Z n a t u r y rzeczy zainteresowania te skupiają się głównie
wokół wyników krzyżowania się d a w n y c h i n s t y t u c j i społecznych z n o
w y m i j a k i na procesie f o r m o w a n i a się współczesnego światopoglądu,
gdzie względnie niedawno m i n i o n a przeszłość sprzęga się mocno z róż
n y m i fazami modernizującej się i zmodernizowanej J a p o n i i . Jednakże
do naszych celów, to jest do krótkiej c h a r a k t e r y s t k i procesu f o r m o w a n i a
się japońskiej myśli etnologieznej, szczególnie pożyteczne jest zapoznanie
się z w y n i k a m i studiów etnologiczych n a d kulturą materialną.
W pracy poświęconej r e l a c j i wytworów i f o r m t r a d y c y j n y c h do
zapożyczeń występujących w zmieszaniu w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d n o
ści m i e j s k i e j S. A . A r u t i u n o w zauważa, że mało prawdopodobne jest,
żeby ktoś zakwestionował słuszność podziału i zaszeregowania p r a w i e
w s z y s t k i c h wytworów występujących w e współczesnym życiu m i e j s k i m
J a p o n i i , a m i a n o w i c i e w pomieszczeniach m i e s z k a l n y c h , sprzętach, urzą
dzeniu wnętrza, odzieży, wyżywieniu i t d . do jednej z dwóch zasadniczych
g r u p . Do pierwszej g r u p y — zachodniej (po j a p o n s k u
sejiesiki,
w skrócie sej) l u b do g r u p y d r u g i e j — rodzimej japońskiej (po j a p o n s k u
wąsiki, w skrócie wa). W większej ilości wypadków Japończycy bez
trudności potrafią określić, czy d a n y wytwór należy do g r u p y sej czy
wa. Jednakże wytwór, który w zasadzie może być całkowicie sej,
w rzeczywistości często łączy w sobie również jakieś elementy wa.
D o d a j m y , że pod t y m r o z u m i e się nie to, że n p . w h o t e l u wa są zainsta
lowane telefony czy telewizory, gdyż j a k zauważa autor postęp t e c h n i
czny n i e rtależy do t e j czy i n n e j g r u p y etnicznej. Natomiast w przemie
szaniu elementów wa i sej decydują inne połączenia, n p . w h o t e l u sej
mogą być zainstalowane w a n n y wa w s w y m t y p i e całkowicie japońskie
l u b o d w r o t n i e . I n n y z k o l e i przykład przemieszania elementów wa i sej
zaczerpnięty z dziedziny odzieży: odzież z g r u p y wa w y k o n a n a z t k a n i n y
sej (welur, k o r o n k a itp.) względnie n a w e t i z t k a n i n y wa, lecz z dodat
k i e m sej — n p . g u z i k i .
1 3
1 4
Japoński r o d z i m y zwyczaj siedzenia nie uwzględnia posiłkowania
się j a k i m k o l w i e k sprzętem specjalnym, po p r o s t u siada się n a m a t e r a c u
(dzabuton),
rozesłanym na podłodze, podkurczając bądź krzyżując nogi.
13
S. A .
matierialnoj
Arutiunow,
kulturie
z. 5, s. 64.
14
Ibidem,
s. 66.
Tradicionnoje
japonskogo
goroda,
i
zaimstwowannoje
„Sowietskaja
w
sowriemiennoj
Etnografia",
M o s k w a 1964,
ETNOLOGIA
JAPONSKA
113
Ostatnio jednak rozpowszechnił się zwyczaj siadania na f o t e l u z podłok i e t n i k a m i , oparciem i płaskim siedzeniem w t y p i e sej, lecz bez nóżek.
Takie „siedzisko" stawia się w p r o s t na rozesłanej macie (tadami) i siedzi
się podobnie, j a k na rozesłanym materacu krzyżując l u b podkurczając
nogi. Biorąc rzecz od s t r o n y podobieństwa, w y t w ó r t e n b l i s k i jest sej,
n i e m n i e j poprzez odpowiednią modyfikację może występować t y l k o w e
wnętrzu wa. Co więcej korzysta się z niego w sposób odpowiadający
zwyczajowi wa .
15
Te i wiele i n n y c h przykładów przytoczonych przez autora, w y b i t n e g o
znawcę procesu modernizującej się Japonii, wzbogacają nas o dodatkową
umiejętność o d c z y t y w a n i a zachodzących t a m zmian. Otóż, w m o d e l u
r o z w o j o w y m etnologii japońskiej również r e j e s t r u j e m y występowanie
w r e l a c j i wzajemnego p r z e n i k a n i a się elementów, które dadzą się o d
nieść do g r u p y sej l u b wa.
J a k już wspomniałem w fazie początkowej japońska i n i c j a t y w a n a
u k o w a w dziedzinie e t n o l o g i i wyraża się wyłącznie w w y b o r z e w z o r u
postępowania poznawczego (wybór padł n a jeden z głównych kierunków
w etnologii — K u l t u r k r e i s l e h r e ) i w o p a n o w a n i u jego metodologii n a
studiach głównie poza g r a n i c a m i k r a j u , przede w s z y s t k i m w ośrodkach
niemieckiej myśli etnologicznej. W przeciwieństwie do studiów języko
znawczych i archeologicznych, które zostały zapoczątkowane na gruncie
japońskim przez obcokrajowców, n a u k o w y r u c h antropologiczny i etno
logiczny podjęli n a u k o w c y japońscy sami. N i e zmienia to wszakże istoty
s p r a w y . Również b o w i e m i w t y m w y p a d k u , w momencie organizowania
p i e r w s z y c h etnograficznych warsztatów p r a c y n a u k o w e j , r e j e s t r u j e m y
w n i c h występowanie t y l k o t y c h elementów, które w myśl podjętej
zasady zaszeregowania będzie można odnieść wyłącznie do g r u p y sej.
W niedługim j e d n a k czasie sytuacja zmienia się i ulega t y p o w e j dla
stosunków japońskich m o d y f i k a c j i . W k o n k r e t n y m w y p a d k u poprzez
wprowadzenie do badań p r o b l e m a t y k i i t e m a t y k i japońskiej, głównie
dotyczącej entogenezy Japończyków w entologicznych warsztatach pracy
n a u k o w e j torują sobie drogę elementy dające się odnieść również i do
g r u p y wa.
Do g r u p y ад skłonni jesteśmy też zaszeregować wszelkie próby
krzyżowania różnych spojrzeń poznawczych. D o t y c z y to zarówno prób
łączenia p o k r e w n y c h k a t e g o r i i teoretycznych, n p . t e o r i i kręgów k u l
t u r o w y c h W . S c h m i d t a z k o n c e p c j a m i d y f u z j o n i s t y c z n y m i przede wszyst
k i m Riversa, j a k i powiązań w jedną całość o d m i e n n y c h założeń n a
u k o w y c h , n p . t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h z k i e r u n k i e m socjologicznym
15
Ibidem,
8 — Etnografia
s. 68.
P o l s k a , t. X I V z. 1
114
WITOLD
DYNOWSKI
D u r k h e i m a czy też r e l i g i o z n a w c z y m M a r r e t a . Toteż jakikolwiek w t y c h
i i n n y c h koncepcjach japońskich w y k o r z y s t y w a n o Składniki należące do
k u l t u r y umysłowej Zachodu i częściowo A m e r y k i , n i e m n i e j ze względu
na bardzo specyficzne — p o w i e d z m y — t y p o w o japońskie sposoby i c h
łączenia w postępowaniu n a u k o w y m można je, na s k u t e k t y c h właści
wości, wiązać z wartościami określonymi j a k o wa.
16
N i e wszystkie jednak koncepcje japońskich erudytów cieszyły się
jednakową przydatnością naukową. T y l k o niektóre z n i c h przetrwały
próbę rodzimej k r y t y k i . D o rzędu t y c h ostatnich należą prace M . O k i ,
które dla pewnego odłamu etnologów japońskich były i pozostały nadal
drogowskazem n a u k o w y m . Toteż j a k k o l w i e k t e n czołowy przedstawiciel
etnologii japońskiej od k i l k u n a s t u l a t znacznie poszerzył zakres swoich
zainteresowań, przechodząc o d t e m a t y k i japońskiej do zagadnień, które
dałyby się zamknąć w ogólnym haśle co dzieli, a co łączy kulturę
różnych ludów i zbliżył w s w y c h studiach do stanowiska teoretycznego
H . Baumana, A . Jensena oraz i n n y c h przedstawicieli zmodernizowanego
k i e r u n k u szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , n i e m n i e j pozostawił on l i c z n y
zastęp następców, którzy z pozycji jego d a w n y c h zainteresowań k o n
tynuują rozpoczęte dzieło badań n a d etnogenezą Japończyków. Co
p r z y t y m jest bardzo znamienne, że jego myśli inspirujące zostały
o p u b l i k o w a n e t y l k o częściowo. M a m n a myśli jego n i e opublikowaną
pracę doktorską napisaną w W i e d n i u , n i e m n i e j szeroko znaną p t .
Kulturschichten
in Alt-Japan
(1934) luib p t , Strada in Ancient
Japan
.
u
D l a przykładu p r z y t a c z a m zaczerpnięty z niej schemat u w a r s t w i e
nia k u l t u r , które zdaniem M . O k i , a także później i i n n y c h , złożyły
się na odległą przeszłość etniczną Japonii.
1. K w a z i — melanezyjski zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y l i n e
arne z t a j n y m i związkami, i uprawą b u l w ) .
2. A u s t r o a z j a t y c k i zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y linearne
z górską, suchą uprawą ryżu).
3. T u n g u s k i zespół łowiecki (społeczeństwo p a t r y l i n e a r n e z syste
m e m o r g a n i z a c y j n y m xala, u p r a w a zbóż bez zastosowania
irygacji).
4. A u s t r o n e z y j s k i zespół r y b a c k i (społeczeństwo z dominującą rolą
mężczyzn — male-centric
society, k l a s a m i w i e k u i mokrą uprawą ryżu).
5. Zespół najeźdźców ałtajskich ( p a t r i a r c h a t z organizacją t y p u udi).
, N a g r u n c i e etnologii japońskiej była t o pierwsza próba zastosowania
określonej t e o r i i d l a ustaleń dotyczących głębokiej p e r s p e k t y w y h i s t o 16
E . U n o, The
Religious
W
rites
tym samym
Minzoku,
17
ethnology
and ceremonies
k i e r u n k u zmierzają
T o k i o 1942, i i n n e .
Ethnology
of
in Japan,
s. 9.
religion,
concerning
prace
Tokio
1929; o r a z
rice-planting
jego u c z n i a
in
praca
materiałowa
Malaysia,
T o k i o 1940.
J . T a ñ a s e - Fuisippin
no
ETNOLOGIA
115
JAPONSKA
r y c z n e j . Różni się ona zasadniczo od ujęć f o l k l o r y s t y c z n e j szkoły J a n a g i t y interpretującej proces z m i a n współczesno-historycznych poprzez
analizę żywych obrzędów i obyczajów. K i e r u n e k studiów n a d etnogenezą
w oparciu o teorię kręgów k u l t u r o w y c h , zapoczątkowany przez M . Okę
nawet po I I w o j n i e światowej, k i e d y załamuje się i zmienia d a w n y
n u r t myśli etnologieznej, nadal reprezentowany jest dość licznie. W t y m
zakresie szczególnie a k t y w n i e p r a c u j e Obayashi i Yamada. D o grona
uczniów M . O k i należy także N a n i i o E g a m i , on jest również n a
czelnym rzecznikiem poglądu, że jedna z w a r s t w d a w n e j k u l t u r y j a
pońskiej została u f o r m o w a n a pod wpływem k o n n y c h najeźdźców, n a
leżących do ałtajskiej r o d z i n y językowej. Inną czołową postacią k i e
r u n k u K u l t u r k r e i s l e h r e jest Iszida. Studiując f o l k l o r japoński p r z y
czynił się on poważnie do poszerzenia popularności t e j szkoły i j e j
założeń teoretycznych j a k o i n s t r u m e n t u poznawczego dawno m i n i o n e j
przeszłości historycznej k r a j u .
1 8
Rozpatrzmy jeszcze jedną sytuację, w której rozróżnianie elementów
sej i wa rzuca dodatkowe światło na specyfikę rozwojową e t n o l o g i i
japońskiej. B e z w a r u n k o w a k a p i t u l a c j a J a p o n i i w I I w o j n i e światowej
spowodowała całkowite załamanie się dawnej s t r u k t u r y życia państwo
wego i stworzyła konieczność w p r o w a d z e n i a daleko idącej r e o r g a n i
zacji. Rzecz prosta, że również i n a u k i humanistyczne, społeczne po
dzieliły t e n sam los. W; przeciągu dłuższego czasu, podczas którego
reorganizowano studia u n i w e r s y t e c k i e , wyższe zakłady n a u k o w e były
nieczynne, zawiesiły też swą działalność t o w a r z y s t w a n a u k o w e i i c h
w y d a w n i c t w a . U n i w e r s y t e t y na Formozie, w K o r e i i na O k i n a w i e w w y
n i k u k o r e k t u r t e r y t o r i a l n y c h i wprowadzenia zarządu wojskowego s t r a
ciły swój związek z nauką japońską. Co zaś najważniejsze, że w s y t u a c j i
powojennej n a g r u n t japońskiej etnologii został przeszczepiony n o w y
k i e r u n e k badawczy, którego przedstawiciele w krótkim czasie przejęli
przewodzenie naukowe, wyraźnie otwierając n o w y rozdział w dziejach
tej d y s c y p l i n y . A oto w skrócie bieg wydarzeń.
W 1946 r . w składzie C i v i l I n f o r m a t i o n a n d E d u c a t i o n Section of
the O c c u p y i n g Force działał dość l i c z n y zespół antropologów a m e r y
kańskich. Z r a m i e n i a t e j Sekcji studia terenowe n a d społecznością
wiejską p r o w a d z i l i : Passin, Pelzel, B e n n e t t i I s k i n o . Z a t r u d n i a l i o n i
p r z y a n k i e t o w a n i u , w y w i a d a c h i z b i e r a n i u d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , paręset etnografów japońskich (młodsza generacja), pozostających bez zajęcia
po u t r a c i e warsztatów p r a c y n a u k o w e j n a u n i w e r s y t e t a c h w S e u l u ,
18
N. E g a m i ,
Japanese
wa
state,
E . I s h i d a,
people,
The
Horse-riding
people's
conquest
T o k i o 1967. T e j s a m e j p r o b l e m a t y c e
T o k i o 1958.
M.
Oka,
N.
Egami,
I.
formation
of the
poświęcona jest p r a c a
of Japan:
zbioro
Y a w a t a,
The
origin
of
Japanese
116
WITOLD
DYNOWSKI
Formozie oraz po pozbawieniu i c h możności prowadzenia p r a c y t e r e
nowej na w y s p a c h K u r y l s k i c h , Formozie, w Mandżurii, na wyspach
Oceanii i Indonezji. Jednocześnie zapoznano młodszą generację etnologów
japońskich z bardzo obfitą i różnorodną literaturą amerykańską z zakresu
antropologii społecznej, a n t r o p o l o g i i k u l t u r o w e j , studiówi n a d osobo
wością, analizą strukturalną, zwłaszcza r o d z i n y i j e j
przeobrażeń
współczesnych, a nade wszystko z problematyką etnopsychologii i f o r
m o w a n i e m się wzorców k u l t u r o w y c h .
19
D l a etnologii japońskiej Okresu powojennego ukazanie się p r a c y
R u t h Benedict The Chrysanthemum
and the Sword, było w y d a r z e n i e m
n i e z m i e r n i e ważnym . Sami Japończycy podkreślają, że zostali zasko
czeni f a k t e m , że a u t o r k a n i g d y nie była w J a p o n i i i że posługując
się o d p o w i e d n i m sposobem postępowania poznawczego jednocześnie mogła
bardzo w n i k l i w i e sięgnąć węzłowej p r o b l e m a t y k i dotyczącej „charakteru
narodowego" Japończyków. Toteż p o m i m o p e w n y c h błędów rzeczowych
i n i e wyczerpującej znajomości faktów h i s t o r y c z n y c h praca R. Benedict
o d r a z u znalazła się w c e n t r u m u w a g i japońskiego świata i n t e l e k t u a l n e
go. J e j b r a k i nie mogły przyćmić j e j znaczenia inspirującego.
20
W rozwijającej się s y t u a c j i bez t r u d u da się zauważyć mechanizm
działania elementów sej na rodzimą inwencję naukową i powstawanie
elementów wa. W bezpośrednim związku z książką R. Benedict oraz
szybko przenikającymi prądami amerykańskiej etnopsychologii narastają
także prace naukowców japońskich. Podobnie j a k przed czterdziestu l a t y
z założeniami t e o r e t y c z n y m i K u l t u r k r e i s l e h r e , t a k i ostatnio powstają
liczne próby rozwinięcia etnopsychologii japońskiej. Wyczerpującą b i b l i o
grafię t y c h prac podaje T . Y a m o t o . Jednocześnie czołowy t e n uczony
w obszernym a r t y k u l e o m a w i a także metodykę prac i cele p r a k t y c z n e
etnopsychologów japońskich. W jego warsztacie n a u k o w y m powstała też
próba ujęcia w 17 p u n k t a c h , p o d s t a w o w y c h cech „charakteru n a r o d o w e
g o " Japończyków.
21
z
I n n a z k o l e i g r u p a badaczy p o d k i e r o w n i c t w e m Esimoto i U s i d z i m y
u n i w e r s y t e t u w K i u s i u współpracując z n i e m i e c k i m i , a n g i e l s k i m i
19
Ethnology
20
R. B e n e d i c t ,
ta w
in Japan,
tłumaczeniu
s. 4 - 6.
The
Chrysanthemum
japońskim
ukazała się w
and the Sword,
N. Y o r k
1949 r. i stała się w
1947. P r a c a
krótkim
czasie
„bestsellerem".
21
T.
R u c h па
Y a m a m o to,
C r o s s - C u l t u r a l U n d e r s t a n d i n g , N . Y o r k — L o n d o n 1964.
p o l u studiów japońskiego
„charakteru
narodowego" podtrzymywany
jest
także p r z e z p r a c e etnopsychologów amerykańskich i e u r o p e j s k i c h , np. G . G o r e r,
Japanese
chołogii
National
Character,
w Japonii (Problemy
1968, s. 237 - 249.
L o n d y n 1957; S .
etnografii
I.
i etniczeskoj
К o r o 1 e w,
istorii
Izuczienie
narodów
Azii),
etnopsiMoskwa
ETNOLOGIA
117
JAPONSKA
i f r a n c u s k i m i kolegami podjęła studia porównawcze nad f o r m o w a n i e m
się osobowości w J a p o n i i i w Europie.
Nie t u miejsce na bardziej wyczerpującą relację o r o z w o j u prac
badawczych n a d „narodowym c h a r a k t e r e m " Japończyków. Trzeba j e d
nak wspomnieć, że w t e n k i e r u n e k , obejmujący coraz szersze kręgi
badaczy, włączyli się także p s y c h i a t r z y . Pod k i e r o w n i c t w e m Cuneo
M a r a m i t s u profesora p s y c h i a t r i i n a u n i w e r s y t e c i e w Nagoi pracuje zespół
34-osobowy, złożony z psychiatrów, etnologów, socjologów i psycholo
gów n a d szerokim zakresem zagadnień „stosunków l u d z k i c h " .
W w y n i k u w i e l o l e t n i c h prac t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w l i c z n y c h
ośrodkach m i e j s k i c h , we wsiach górskich i r y b a c k i c h zebrano bardzo
o b f i t y materiał dotyczący społecznej i etnicznej s t r a t y f i k a c j i ludności,
który jest systematycznie o p r a c o w y w a n y i p u b l i k o w a n y . I n n y z k o l e i
przykład działalności n a u k o w e j psychiatrów w dziedzinie etnopsychoiogii,
zaczerpnięty z doświadczeń k l i n i c z n y c h , jest w y m o w n y m świadectwem
szerokiej popularności nowej p r o b l e m a t y k i i prób swoistego, japońskiego
podejścia do n i e j (wa).
Prof. D o i , p s y c h i a t r a szpitala św. Łukasza w Tokio, studiując zacho
w a n i e pacjentów japońskich i amerykańskich w odniesieniu do własnych
rodzin, dochodzi do w n i o s k u , że japońskie życie rodzinne f u n k c j o n u j e na
o d m i e n n y c h zasadach bardziej zhierarchizowanej i z i n s t y t u c j o n a l i z o
w a n e j spoistości, jest więc ono m n i e j labilně niż w rodzinie amerykań
skiej. Dalszy wniosek D o i p r o w a d z i w k i e r u n k u wyższego uogólnienia,
że jest to objawi występujący powszechnie w całej Japonii, że jest to
japońska cecha „charakteru narodowego" (wa).
Szczególnie wysoko liczebnie da się szacować udział japońskich etno
logów w badaniach t e r e n o w y c h w k r a j u i poza jego g r a n i c a m i , p r o w a
dzonych z pozycji poznawczych a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r o w e j .
Podjęto też p o d t y m kątem pomyślane cenne próby r e i n t e r p r e t a c j i
p r z e d w o j e n n y c h i z czasów w o j n y materiałów, pochodzących z C h i n ,
Mandżurii, W y s p K u r y l s k i c h , Sachalinu, K o r e i , M o n g o l i i , Formozy,
M e l a n e z j i i południowo-wschodniej A z j i .
2 2
22
Rozwój
zbliżył
popularyzacja
ilości
zainteresowań
tradycyjną
etnologią
założeń
publikacji,
etnopsychologicznych
w
bardzo
japońską
nad
współczesnością.
do
badań
antropologii
kulturowej
uległa
na gruncie
japońskim
po
które
znacznym
stopniu
Również
p r z y s p i e s z e n i u dzięki
raz pierwszy
zwracały
dużej
uwagę
n a w y n i k i badań n a d osobowością, studiów p s y c h o a n a l i t y c z n y c h i n a d m e c h a n i z
mami
przekazu
i informacji.
Z
nurtem
n a d społecznością wiejską. W y m i e r n e
t y m wiążą
się także
początki
studiów
w y n i k i tego zbliżenia dają się między i n n y
m i zauważyć w e wzroście k a t e d r socjologii n a u n i w e r s y t e t a c h japońskich i w
pierw
szych
T-wa
próbach
Etnologicznego
daniami
podejmowania
z T-wem
nad Ainami.
Z
wspólnych
Antropologicznym
tych
podstaw
badań.
Współpraca
Japońskiego
została zapoczątkowana
zrobiono
też
pierwszy
w
krok
1951 r. b a
w
kierunku
118
WITOLD
DYNOWSKI
I n t e n s y w n e badania n a d współczesną wsią japońską w p e w n y m sensie
mogą być i n t e r p r e t o w a n e jako wyrównanie d e f i c y t u , zaistniałego w dzie
jach etnologii japońskiej. Pierwsze b o w i e m studia n a d społecznością
wiejską w J a p o n i i podjął E i t a r o S u z u k i dopiero w 1940 r o k u . Wyszedł
o n ze szkoły amerykańskiego antropologa Embree. Za jego też sugestią
powstała pierwsza praca S u z u k i Suye Mura (1933), poświęcona analizie
różnych ugrupowań społecznych w J a p o n i i i stosunków występujących
w społeczności w i e j s k i e j . Praca t a stała się k l a s y c z n y m w z o r e m ujęć
późniejszych i znaczenie t o zachowała po dzień d z i s i e j s z y . Śladami
S u z u k i poszli A r i g a , O i k a w a , K i t a n o , Takeuszi i w i e l u i n n y c h . Szcze
gółowy przegląd prac badawczych p r o w a d z o n y c h n a d więzią lokalną
w J a p o n i i z omówieniem m e t o d i wyników o p u b l i k o w a l i S h i m a z a k i
i S u m i y a . Równolegle do badań n a d więzią społeczną podjęto badania
n a d w z o r c a m i s t r u k t u r społeczności w i e j s k i c h i n a d i c h zróżnicowaniem
r e g i o n a l n y m . Szczególną pomysłowością w krzyżowaniu spojrzeń poz
nawczych w t e j dziedzinie wyróżniają się prace F a k u t a k e i Gamo (wa) .
23
24
25
Osobno też należy wymienić k i e r u n e k badań n a d rodziną japońską,
g r u p a m i pokrewieństwa i s y s t e m a m i zawierania związków małżeńskich.
Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że większa część etnologów japońskich
podejmujących tę tematykę badawczą p r z y j m u j e za p u n k t wyjścia r e i n integracji
9
nauk
towarzystw
o człowieku
naukowych
przez
założenie
(etnologiczne,
giczne, p s y c h o l o g i c z n e , geograficzne,
Rozwój
badań
terenowych
t z w . „Ligi",
antropologiczne,
także
dydaktykę.
wykłady
i
uniwersytetami
(m. i n . p o z a
której
połączyło
głównymi
w
Badań H u m a n i s t y c z n y c h , I n s t . K u l t u r y Japońskiej
W
1968 r.
na
z a k r e s i e antropologii
jest między i n n y m i także z n a c z n y w z r o s t
W
udział n a różnych
1968 r. t o w a r z y s t w o
jeszcze
to liczyło p o n a d
liczniejszy Inst. Archeologiczny
przeszło
kulturowej
w:
Inst. Orientalnym,
Inst.
i wielu
i n n y c h zakładach
nau
k o w y c h ) . M i a r ą popularności zainteresowań, poszerzoną problematyką
nego i i c h a k t y w n y
się
socjolo
lingwistyczne, archeologiczne i religioznawcze).
uaktywnił
60 wyższych u c z e l n i a c h p r o w a d z o n o
społecznej
w
folklorystyczne,
etnologiczną
członków Japońskiego T - w a E t n o l o g i c z -
odcinkach pracy
naukowej
800 członków, podczas
w
t y m czasie
tej i n s t y t u c j i .
g d y do
wykazywał
niedawna
500 członków.
Działalność naukową b. l i c z n e j k a d r y etnologów japońskich c e c h u j e n a ogół wąska
s p e c j a l i z a c j a i dążność do w y d z i e l e n i a t e m a t y k i b a d a w c z e j .
dowisku
etnologów japońskich c o r a z częściej
indywidualnych
naukowej
O s t a t n i o j e d n a k w śro
się p r o b l e m
dostosowania
do s z e r s z y c h uogólnień.
Późniejsze p r a c e C . S u z u k i ukazały się pod tytułami: Principles
2 3
nese
warsztatów p r a c y
dyskutuje
rural
Korean
sociology,
rural
T o k i o 1940, i The „kei"
community,
and the „pumashi"
„Japanese J o u r n a l of E t h n o l o g y "
of
association
Japa
in the
(Minzokugaku-kenkyu),
z. 27, T o k i o 1963, s. 552 - 558.
24
M.
S h i m a z a k i ,
bibliography
and some
Studies
of
interpretations,
village
community:
„Sonraku
their
mutual
S h a k a i Kenkyükai",
relation
T o k i o 1959,
s. 105 - 163.
2 5
M.
Gamo,
Кг/саг Island,
its village
structure
g a k k a i R e n g o " , T o k i o 1959, s. 302 - 326, o r a z i n n e .
and
kinship
system,
„Куй-
ETNOLOGIA
119
JAPOŃSKA
terpretację f u n k c j o n o w a n i a d a w n y c h i n s t y t u c j i życia rodzinnego. P r z e
glądu studiów d o k o n a l i A r i g a i M u n a t a k e publikując odpowiednio
skomentowaną bibliografię . W t y m miejscu nasuwa się uwaga, że o d
k i l k u n a s t u l a t , k i e d y w m o d e l u powojennej J a p o n i i wyraźniej i p e w n i e j
zaczynają się rysować nowe d r o g i r o z w o j o w e życia państwowego również
i w etnologii japońskiej powstają, p e w n e prądy, które świadczyłyby
o odzyskaniu większej i n i c j a t y w y n a u k o w e j . Powracają n a w a r s z t a t y
prac badawczych t e m a t y etnogenezy, nabierają rozpędu s t u d i a n a d
japońskim etnosem, coraz częściej r e j e s t r u j e m y próby kojarzenia w y n i
ków prac p r z e d w o j e n n y c h z p o w o j e n n y m i ; co zaś najważniejsze
etnologia japońska odzyskuje u t r a c o n y rozmach w p r o w a d z e n i u prac
t e r e n o w y c h poza g r a n i c a m i k r a j u . Tracąc możliwości prowadzenia prac
t e r e n o w y c h n a j e d n y c h obszarach etnologowie japońscy, po w o j n i e
kierują się na i n n e i t u najczęściej krzyżują swą działalność z działal
nością przedstawicieli europejskich l u b amerykańskich środowisk n a u
kowych.
26
2 7
Charakterystyczną cechą japońskiej działalności etnograficznej jest
dążenie do dysponowania w i e l k i m i zasobami źródeł. T y m się tłumaczy
zatrudnianie bardzo dużej k a d r y pracowników n a u k o w y c h p r z y pracach
t e r e n o w y c h . Orientując się na podistawie o p u b l i k o w a n y c h d a n y c h nie
popełnimy przesady, jeżeli kadrę tę będziemy szacowali z grubsza n a
450 - 500 osób, pracujących w, k r a j u i poza jego g r a n i c a m i . M a m y więc
wszelkie p o d s t a w y żeby postawić pytanie, czy liczne zespoły pracujące
poza g r a n i c a m i k r a j u , prowadząc bardzo kosztowne i nie łatwe do zrea
l i z o w a n i a ze względu na formalności i przepisy d l a obcokrajowców,
badania terenowe są prowadzone według jednego centralnego p l a n u ,
czy też w rachubę wchodzą i n n e zasady postępowania i jakie? Otóż
opierając się na materiałach japońskich możemy wnosić, że t y l k o
w bardzo n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h dadzą się ustalić p r z e j a w y świadczące
o decydującej r o l i i n i c j a t y w y p r y w a t n e j . Jest rzeczą wręcz zaskakującą,
że badaniom japońskim n p . w A f r y c e utorowała drogę i n i c j a t y w a g r u p y
studentów, którzy m i e l i możność zapoznania się z założeniami i m e t o
d a m i p r a c y terenowej szkoły f u n k c j o n a l n e j B . Malinowskiego i R a d c l i f f e - B r o w n a . W y p a d swój do A f r y k i t r a k t o w a l i o n i początkowo jako
pewnego rodzaju protest przeciwko s t a n o w i rzeczy panującemu w etno
l o g i i japońskiej. W i e m y , że na t y m gruncie n i e m a l wszechwładnie
28
the
Japanese
T o k i o 1943; S . M u n a t a k e ,
Recent
studies
the
cultural
anthropology,
.
26
K.
fields
Ariga
of
A
Study
ethnology
of
and
family
system
on Japanese
and
village
,,Annual
tenant
Reports
C o m m u n i t y S t u d i e s " , z. 6: 1959, T o k i o .
27
Ethnology
28
Ibidem,
in Japan,
s. 77 - 88.
system,
communities
, . H i s t o r i c a l R e v i e w " , T o k i o 1968, s. 8 - 94.
of
in
Village
120
WITOLD
DYNOWSKI
ugruntowały się założenia K u l t u r k r e i s l e h r e , ostatnio zaś zupełnie wyraź
nie założenia t e podzieliły się wpływami ze szkołami amerykańskimi,
otwierając drogę do narastania różnorodnych Skrzyżowań elementów
sej i wa. W y n i k i działalności g r u p y japońskiej w A f r y c e mają sens
d w o j a k i . Z jednej s t r o n y ogłaszając d r u k i e m r e z u l t a t y swojej pracy na
terenie A f r y k i Czarnej wprowadzała i n t e l e k t u a l n e środowisko japońskie
poprzez tematykę szczegółową do całokształtu spraw współcześnie f o r
mującej się rzeczywistości afrykańskiej. Z d r u g i e j zaś dzięki t e m u szczu
plejsze grono specjalistów-etnologów mogło zapoznać się dodatkowo
z postępowaniem poznawczym i m e t o d a m i p r a c y terenowej k i e r u n k u
funkcjonalistycznego, dotychczas nie spopularyzowanego
n a gruncie
n a u k i japońskiej. Badania a f r y k a n i s t y c z n e w bardzo krótkim czasie stały
się w japońskiej etnologii najmłodszą, lecz szybko rozwijającą się
dziedziną zainteresowań. Obecnie n a kontynencie afrykańskim pracuje
około pięćdziesięciu japońskich etnologów, w y d e l e g o w a n y c h przez różne
i n s t y t u c j e naukowe, w t y m specjalna ekspedycja u n i w e r s y t e t u w K i o t o .
29
Całkiem inaczej w y p a d n i e spojrzeć na badania prowadzone przez
japońskich etnologów n a terenie Oceanii. Do końca I I w o j n y światowej
Japonia występuje jako państwo sprawujące p o w i e r n i c t w o n a d M i k r o
nezją. A więc w przeciągu d w u d z i e s t u k i l k u l a t , licząc o d końca I w o j n y
światowej, etnologowie japońscy m o g l i bez żadnych ograniczeń p r o w a
dzić w t y m r e j o n i e badania terenowe. Rejestr badań rozpoczyna się
j e d n a k wcześniej, począwszy b o w i e m od 1884 do 1890 r o k u na M i k r o
nezji pracują Inone i S u z u k i . W l a t a c h następnych zostaje o p u b l i k o w a n y c h
szereg prac z tego r e j o n u . Pełny rozwój japońskich prac na M i k r o n e z j i
p r z y p a d a j e d n a k na okres międzywojenny. Są to prace n a d organiza
cją społeczną, i n s t y t u c j a m i społecznymi, religią i kulturą materialną.
Uwagę p r z y k u w a szczególnie r a p o r t I m a n i s z i , k i e r o w n i k a w y p r a w y
u n i w e r s y t e t u w K i o t o (1944 r . ) .
3 0
Po d r u g i e j w o j n i e światowej prace etnologów japońskich na M i k r o
n e z j i zostają przerwane p r z y m u s o w o . Okoliczność t a staje się hasłem
do podjęcia prac t e r e n o w y c h na Polinezji. N a w y s p a c h Tonga i n a
29
W
1957 r. U n i w e r s y t e t
ekspedycję
działalność tej e k s p e d y c j i
zakres
terenowe
s t u d i a etnologiczne.
Kyoto
T.
University
swych
(Minzokugaku-kenkyu),
30
1944.
K.
zainteresowań,
Umesao,
Africa
Y m a n i s h i ,
d l a studiów p r i m a t o l o g i c z n y c h . W
pod k i e r o w n i c t w e m
szerzyła
uczestników
w K i o t o wysiał n a k o n t y n e n t afrykański dość liczną
znaną pod skrótem K U A S E
prof. K i u j i
badawczego
także
W y n i k i p a r o l e t n i c h p r a c zostały o p u b l i k o w a n e
przez
M.
Scientific
włączając
1963 r.
Y m a n i s h i znacznie po
Tomikawa,
Expedition,
do p r o g r a m u
w
The
„Japanese
intermediate
report
Journal
Ethnology"
of
of
t. 31, T o k i o 1966, s. 60 - 74.
Ecological
study
of
Panape
Island
(Shoko-shion),
Tokio
ETNOLOGIA
121
JAPONSKA
zachodniej Samoa z r a m i e n i a u n i w e r s y t e t u w Osaka w latach 1960 - 1965
pracuje d r Sugimato nad w z o r a m i k u l t u r o w y m i ludności osiadłej, w l a
tach 1963 - 1964 M . A o y a g i s t u d i u j e systemy pokrewieństwa. N a M a r k i
zach i na wyspach T u a m o t u prowadzą badania terenowe
Iszikawa
i Hatanake, nad k w e s t i a m i wynikającymi ze stosunków h a n d l o w y c h .
Na zachodniej N o w e j G w i n e i w, latach 1963 - 1964 pracuje wieloosobowa
ekspedycja z u n i w e r s y t e t u w Nanzan, cel badań — monograficzne opra
cowanie k u l t u r y ludności p l e m i e n i a M o u i i D a n i .
3 1
W krótkiej i n f o r m a c j i n i e sposób jest wymienić w s z y s t k i c h t e r y t o
riów, a n i też kierunków prowadzonych prac japońskich etnologów.
P u b l i k a c j e w y n i k o w i informują zarówno o działalności
prowadzonej
w B r a z y l i i , P e r u , j a k i w K a l i f o r n i oraz w Kanadzie. U n i w e r s y t e t
w. K i o t o sprawuje opiekę zarówno n a d ekspedycją w I r a n i e , w A f g a
nistanie, j a k i Pakistanie. D o r e j e s t r u japońskich badań t e r e n o w y c h
wchodzą także prace w I n d i i i Nepalu, w dolinie M e k o n g u n a B a l i ,
Jawie i L o m b o k u . U n i w e r s y t e t y T o k i j s k i i w K i o t o zaangażowane są
w pracach archeologicznych, językowych, antropologicznych (społeczna
i k u l t u r o w a ) , j a k i etnologicznych na rozległych obszarach południo
wo-wschodniej A z j i . Osią, wokół której obracają się szeroko pomyślane
p l a n y badawcze w t y m rejonie, jest k u l t u r a u p r a w ryżowych j e j zasięgi
i powiązania. A więc wszystko to, co zrodziło zaiteresowania etnogenetyczne w J a p o n i i u schyłku ubiegłego stulecia, jest równie a k t u a l n e
i dzisiaj. Stąd też k i e r u n k i r o z w o j o w e etnologii japońskiej, aczkolwiek
znakomicie wzbogacone o nową problematykę i tematykę badawczą,
w gruncie rzeczy n i g d y nie odchyliły się na dłuższy przeciąg czasu
od l i n i i zasadniczego postępowania poznawczego, cechującego naukę
japońską w ogóle. Wszystko p r z e m a w i a za t y m , że właśnie z t y c h
pokładów wyrastają także postawy poznawcze, które dają o sobie znać
j a k o elementy wa.
I n i c j a t y w a zwołania V I I I K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o
logicznych w Tokio miała pełne p o k r y c i e w d o r o b k u n a u k i japońskiej,
mobilizacja zaś w s z y s t k i c h zasobów etnologii japońskiej doprowadziła
do c h l u b n e j k o n f r o n t a c j i na Kongresie ze światowym d o r o b k i e m myśli
etnologiczne j .
Ethnology
in Japan,
s. 91.
