a23e55d4d5e6f0dfe79e4cd24ea359ae.pdf
Media
Part of Irlandzka kultura narodowa: zespół zanikających treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1
- extracted text
-
„Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1
ANNA
ZADROZYNSKA-BARĄCZ
IRLANDZKA
KULTURA
NARODOWA:
Z E S P Ó Ł Z A N I K A J Ą C Y C H TREŚCI
Rozważania poprzedniego artykułu dotyczyły r o l i haseł w a l k i o k u l
turę narodową w r u c h u wyzwoleńczym I r l a n d i i . N a określonym etapie
tego r u c h u nabierają one zasadniczego znaczenia, stają się hasłami
n a c z e l n y m i . Dzieje się to w ostatniej fazie w a l k i o w y z w o l e n i e , która
bezpośrednio doprowadziła do osiągnięcia a u t o n o m i i p o l i t y c z n e j k r a j u .
Dziś, g d y o d przeszło czterdziestu już l a t
m a m y do czynienia
z teoretycznie samodzielnym państwem i r l a n d z k i m , dobrze byłoby
przyjrzeć się konsekwencjom, j a k i e pociągnęły za sobą rzucone w X I X w .
hasła. Chcielibyśmy teraz ujmować tę kulturę j a k o świadomie w y k s z
tałcony zespół z h a r m o n i z o w a n y c h treści. Jesteśmy w stanie obserwować
określony system i n s t y t u c j i mających ją rozwijać, propagować i chronić.
Możemy poznać j e j obraz poprzez p r z e j a w y życia naukowego, poprzez
publicystykę, literaturę czy sztukę. Czasami też d o w i a d u j e m y się o za
chodzących t a m w y d a r z e n i a c h .
1
2
3
W dziejach narodów europejskich I r l a n d i a jest przykładem bez p r e
cedensu. Jako j e d y n y k r a j E u r o p y zachodniej była ona kolonią a proces
w y n a r a d a w i a n i a postępował t a m n i e z w y k l e szybko. R u c h n a r o d o w o
wyzwoleńczy, propagując hasła w a l k i o kulturę, dążył do rozbudzenia
świadomości, a t y m s a m y m chciał zagwarantować włączenie się do w a l k i
całego n a r o d u . Świadomość wspólnoty k u l t u r y miała spowodować o k r e
śloną działalność, miała być środkiem do osiągnięcia celu politycznego.
L i g a C e l t y c k a i j e j w a l k a o edukację i kulturę narodową miała służyć
w y z w o l e n i u i osiągnięciu samodzielności p o l i t y c z n e j . Lecz hasła te
1
A.
Zadrożyńska-Barącz,
Podłoże
kulturowe
separatyzmu
w
Irlandii,
„Etnografia P o l s k a " , t. 13: 1969 z. 2.
2
Liczę od c h w i l i p r o k l a m o w a n i a R e p u b l i k i .
3
Informacje
mniej
dotyczące I r l a n d i i w p o l s k i e j p r a s i e i w y d a w n i c t w a c h
niewystarczające.
Natomiast
stosunkowo
g i e l s k i e i f r a n c u s k i e . (Artykuł t e n oddano
łatwo
dostępne
są co n a j
są p u b l i k a c j e
do R e d a k c j i w m a r c u 1969 г.).
an
124
ANNA
ZADKOŻYNSKA-BARĄCZ
i zorganizowana i c h realizacja p o w i n n y stać się ponadto i m p u l s e m
do niezależnego działania tego właśnie zespołu treści, który poprzednio
miał być t y l k o środkiem: zespołu treści k u l t u r y narodowej. I m p u l s t e n
p o w i n i e n był pobudzić do działania wewnętrzny mechanizm k u l t u r y ,
aby mogła ona funkcjonować inaczej, samodzielnie. D o c h w i l i rozpo
częcia owej a k c j i obserwowaliśmy świadome, uparte i zorganizowane
wyniszczanie przez Wielką Brytanię i r l a n d z k i e j k u l t u r y
narodowej.
Bodziec p o l i t y c z n y w postaci wysiłków n a rzecz ożywienia rodzimej
k u l t u r y wprowadzić p o w i n i e n zasadniczą zmianę w tej s y t u a c j i . P o w i n
na przez to zostać u r u c h o m i o n a twórcza k o n t y n u a c j a k u l t u r y n a r o
d o w e j , która otrzymała do w y k o r z y s t a n i a nowe elementy w postaci
s t a r y c h treści i f o r m . K i e r u n e k prowadzący niegdyś do k o m p l e t n e j
anglicyzacji k u l t u r y i r l a n d z k i e j p o w i n i e n zacząć p o w o l i zmierzać do
stworzenia oryginalnego zespołu treści służących i odpowiadających n a
r o d o w i . N i e znaczy to, że należy spodziewać się odrodzenia k u l t u r y
celtyckiej i włączenia się w t e n n u r t całego n a r o d u . Można b y n a t o
miast sądzić, że w w o l n e j I r l a n d i i k u l t u r a znajdzie podstawowe w a
r u n k i dla dalszego swego r o z w o j u w oparciu o elementy
rodzime.
P r z y j r z y j m y się więc t y m w a r u n k o m .
Będziemy t u operować nadal pojęciem k u l t u r y narodowej, r o z u m i e
jąc j e zgodnie z definicją J . S. B y s t r o n i a . Postaram się prześledzić
treści, które zdołałam wychwycić z l i t e r a t u r y oraz f a k t y powtarzające
się w w i e l u p u b l i k a c j a c h . W y d a j e się, że będą to treści c h a r a k t e r y s
tyczne d l a przebiegającego procesu. Jednak w sytuacji, g d y b r a k jest
w y d a w n i c t w o p a r t y c h na systematycznych badaniach czy p u b l i k a c j i
źródeł, w n i o s k i — być może — okażą się niezupełnie poprawne.
Za jeden z zasadniczych czynników mających wpływ n a kulturę
p r z y j m u j e m y poziom gospodarczy k r a j u .
P o d s t a w o w y m p r o b l e m e m i r l a n d z k i e j e k o n o m i k i jest b r a k r o z w i
niętego przemysłu. Dysproporcja pomiędzy produkcją opartą na h o
d o w l i , u p r a w i e ziemi i rybołówstwie a produkcją przemysłową jest
kolosalna. Świadczy o t y m Chociażby w y k o r z y s t a n i e ziemi: 6 8 % p o
w i e r z c h n i I r l a n d i i zajmują pastwiska i 16*/o ziemia
wykorzystywana
pod u p r a w y zbóż (dane d l a 1954 r|.) . Lecz przeważają gospodarstwa
4
5
6
4
J . S . В у s tг o ń, Kultura
5
M a m t u n a myśli W o l n ą Republikę I r l a n d i i , S a o r s t a t E i r e a n n , w
ludowa,
przeciwień
s t w i e do U l s t e r u ( d a w n y podział I r l a n d i i obejmował c z t e r y p r o w i n c j e :
południowo-
Warszawa
1947, s. 444.
-zachodnią — M u n s t e r , południowo-wschodnią — L e i n s t e r , zachodnią —
i północno-wschodnią — U l s t e r ) . P a t r z
Warszawa
6
F.
Ireland,
G . В i d w e 11, Szmaragdowa
Connaught
wyspa
elfów,
1958, s. 118.
Gallagher,
The
L o n d o n 1957, s. 275.
Indivisible
Island.
The
History
of
the Partition
of
IRLANDZKA
KULTURA
125
NARODOWA
0 n i e w i e l k i m areale. Oto zestawienie wielkości gospodarstw d l a l a t
pięćdziesiątych : na ogólną liczbę 317 840 gospodarstw 1 8 , 1 % p r z y
pada na gospodarstwa posiadające 1-10 akrów, 9 , 6 % na gospodarstwa
o d 10 do 15 akrów, 2 7 , 4 % na 15-30 akrów, 19,6% na 30-50 akrów,
16,2% na 50-100 akrów, 6,8% n a 100-200 akrów i 2 , 3 % na gospodarstwa
powyżej 200 akrów.
Przemysł, głównie o p a r t y na przetwórstwie produktów r o l n y c h
1 h o d o w l a n y c h , r o z w i j a się w n i e l i c z n y c h w I r l a n d i i , n i e w i e l k i c h m i a
stach. Najważniejsze z n i c h to D u b l i n (535 t y s . mieszkańców), C o r k
(78 tys.) i L i m e r i c k (51 t y s . ) . Znajdują się t a m d o k i , h u t y żelaza, f a
b r y k i traktorów, f a b r y k i t e k s t y l n e i nawozów sztucznych (Cork) oraz
młyny, wytwórnie wędlin, m l e k a w proszku ( L i m e r i c k ) i — t a k j a k
p r a w i e w e w s z y s t k i c h miastach i miasteczkach I r l a n d i i — b r o w a r y
i g a r b a r n i e . Ponadto po I I w o j n i e światowej w i e l e krajów E u r o p y
zachodniej zainwestowało kapitały w przemysł i r l a n d z k i . D o t y c z y t o
przede w s z y s t k i m U l s t e r u , chociaż i n a terenach I r l a n d i i Północnej spo
t y k a się wiele obcych przedsiębiorstw. D o t a k i c h należą na przykład
zakłady przetwórcze agaru (wodorosty morskie) w Connemarze (hrabstwo
Galway), należące do f i r m y niemieckiej i zatrudniające n i e m i e c k i c h
specjalistów, czy zakłady montażu Forda i Volkswagena oraz h o l e n
derskie f a b r y k i maszyn do liczenia w C o r k u . E k s p o r t I r l a n d i i obej
m u j e przeważnie p r o d u k t y r o l n e i hodowlane, a d o t y c z y głównie W i e l
k i e j B r y t a n i i i U l s t e r u . W l a t a c h pięćdziesiątych wywóz t y c h produktów
stanowił 7 8 , 2 % całego i r l a n d z k i e g o eksportu (podczas g d y eksport w y
robów przemysłowych wynosił 9 , 6 % ) . Spoza k r a j u sprowadza się
maszyny i urządzenia przemysłowe oraz podstawowe surowce d l a i s t n i e
jących h u t i f a b r y k (tzn. przede w s z y s t k i m węgiel i żelazo). Ponadto
poza zasadniczą produkcją rolną, hodowlaną i przemysłową na południo
w y c h i zachodnich wybrzeżach I r l a n d i i oraz na przybrzeżnych wyspach
ludność t r u d n i się rybołówstwem, połowem homarów, langust, wodo
rostów . W tej części W y s p y n i e z w y k l e ważne zajęcie stanowi również
7
8
9
1 0
11
12
7
Ibidem,
8
С. В o u г n i q u e 1, Irelande,
P a r i s 1965, s. 190.
9
Można
fabryki
cementu
Warszawa
1961, s. 110, 139.
s. 273.
by j e s z c z e wymienić
(np. w
Droghedzie
w
pobliżu
D u b l i n u ) , t e k s t y l n e , t a r t a k i , młyny.
10
J . G i t l i n , Wyspa
11
Gallagher,
12
Informacje
te r o z r z u c o n e
ludności
hrabstwie
ciach
Family
w
and Community
níquel,
Celtów,
op. cit., s. 276.
są po w i e l u p r a c a c h . Dokładnych
Clare
dostarcza
in Ireland,
Harvard
op. cit.; S . M a c G i o l l a r n á t h ,
op. cit.; В i d w e l l ,
op. cit.;
C.
Arensberg,
d a n y c h o zaję
S.
K i m b a l l ,
U n i v e r s i t y P r e s s 1940; dalej
Conamara,
G i t l i n , op. cit.
Dublin
1954;
В o u r-
Gallagher,
126
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
kopanie, suszenie, t r a n s p o r t podstawowego materiału opałowego, j a k i m
jest t o r f .
Taka s t r u k t u r a gospodarcza wiąże się z określonym układem spo
łecznym. Zasadnicza l i n i a podziału przebiega pomiędzy m i a s t e m a wsią.
Czasami spotyka się określenie, że jest to k r a j bez k l a s , gdyż
i r l a n d z k a inteligencja, tworząca elitę społeczną, w y w o d z i się bezpo
średnio z pozostałych „niższych" klas i nadal jest z n i m i powiązana.
Jest to pokolenie, które dopiero w w o l n e j I r l a n d i i uzyskało możliwość
ukończenia studiów i dostęp do pełnienia f u n k c j i państwowych. Ludność
w s i natomiast jest zróżnicowana na dzierżawców, n a j e m n y c h r o b o t n i
ków r o l n y c h i posiadaczy w i e l k i c h f a r m .
Podane t u zróżnicowanie społeczne nie p o w i n n o powodować więc
i n n y c h konfliktów niż te, które wynikają z samego procesu p r o d u k c j i ,
w y m i a n y i k o n s u m p c j i . Byłyby to zależności o charakterze wyłącznie
e k o n o m i c z n y m i właściwe d l a w s z y s t k i c h społeczeństw o podobnej
s t r u k t u r z e gospodarczej.
Natomiast elementem komplikującym i najbardziej w I r l a n d i i cha
r a k t e r y s t y c z n y m , a mającym decydujące znaczenie p r z y i t a k n i e z w y k l e
t r u d n e j s y t u a c j i gospodarczej, jest kościół. Nie będziemy o m a w i a l i t u
konfliktów pomiędzy k a t o l i k a m i a p r o t e s t a n t a m i . Nie będziemy również
i n t e r e s o w a l i się zajściami ze stycznia 1969 г., które miały miejsce
w Ulsterze . W w y p a d k u jednak, g d y m a m y prześledzić w a r u n k i i s t n i e
nia i współzależności treści współczesnej k u l t u r y u z n a n y c h przez nas
za charakterystyczne, niezbędne jest rozważenie zależności pomiędzy
państwem i kościołem, gdyż rzutują one na w y t w o r z e n i e się r a m k u l
turę tę ograniczających. Jednocześnie przez t o samo wywołują one
reakcje p r z e c i w k o tego t y p u ograniczeniom.
1 3
u
15
W p ł y w kościoła r z y m s k o k a t o l i c k i e g o w I r l a n d i i n a s p r a w y p o l i t y k i ,
tak wewnętrznej, j a k zewnętrznej państwa, porównuje się często do
wpływu t e j i n s t y t u c j i w H i s z p a n i i czy P o r t u g a l i i . Układ j e d n a k i r
l a n d z k i n i e jest t y p o w y . W w y m i e n i o n y c h k r a j a c h istnieją oficjalne
k o n k o r d a t y pomiędzy władzą świecką i władzami kościelnymi. Dopełnie
nie warunków t y c h konkordatów s t a n o w i osobne zagadnienie. Ważne
jest to, że stosunki, zostały t a m ujęte w oficjalne r a m y układów p r a w
n y c h . W I r l a n d i i natomiast żadna tego t y p u u m o w a nie istnieje. Władza
kościelna jest drugą władzą w państwie, właściwie zupełnie nieoficjalną,
i dlatego być może silniejsza. Posiada w p ł y w n a wszelkie zarządzenia,
Bourniquel,
13
1
4
Arensberg,
is W y d a r z e n i a
religijnej"
op. cit., s. 3 - 61.
te komentowała
w Ulster,
średniowiecza,
op. cit., s. 105.
K i m b a l l ,
prasa.
Np.
„Trybuna L u d u " , z d n i a
K.
Tło
„wojny
M . Ż.,
Relikty
Małcużyński,
11 I 1969; również
„ P r a w o i Życie", n r 4 (335), z d n i a 23 I I 1969.
IRLANDZKA
KULTURA
127
NARODOWA
w y d a w a n i e ustaw,, działalność P a r l a m e n t u , szkolnictwo, prasę, w y d a w n i
c t w a , sztukę. Posiada nieoficjalnie wpływ, który wszyscy akceptują,
p r z e c i w k o któremu buntują się światlejsi działacze k u l t u r y i sztuki.
Ingerencja kościoła p r z e j a w i a się, j a k powiedziałam, w e w s z y s t k i c h
dziedzinach życia. B i s k u p F u l t o n J . Sheen powiedział: „Irlandia jest
o s t a t n i m bastionem c y w i l i z a c j i chrześcijańskiej w E u r o p i e zachodniej" ,
natomiast były r e k t o r U n i w e r s y t e t u w F o r d h a m , j e z u i t a Robert I . G a n
n o n dodał: „Irlandia jest lekcją p r a w d z i w e j d e m o k r a c j i " . Taka szcze
gólna pozycja kościoła znajduje na p e w n o uzasadnienie w h i s t o r i i
i r l a n d z k i e g o państwa i irlandzkiego kościoła. Podkreślmy t u chociażby
następujący aspekt tego zagadnienia.
l e
17
I r l a n d i a była i jest j e d y n y m k r a j e m k a t o l i c k i m w świecie angloję
zycznym. W walce o niepodległość k a t o l i c y z m był sztandarem odrębno
ści narodowej
zawsze i d e n t y f i k o w a n y m z wolnością. W c h w i l i więc
uzyskania samodzielności politycznej kościół otrzymał społeczną akce
ptację i równouprawnienie z władzą świecką. W t a k i e j s y t u a c j i żaden
o f i c j a l n y układ nie był potrzebny. Co więcej, żaden układ nie byłby
w stanie niczego t u zmienić. K o n s t y t u c j a z, 1937 r o k u w a r t y k u l e 44
uznaje więc „Święty Kościół A p o s t o l s k i i R z y m s k i j a k o kościół p a n u
jący ze względu na w y z n a n i e większości o b y w a t e l i " . Doprowadziło
to do f u n k c j o n o w a n i a w państwie nieoficjalnego „drugiego p a r l a m e n
t u " , nieoficjalnej d r u g i e j c e n z u r y i t p .
Szczególnie drastyczna sytuacja
powstała d l a prasy, l i t e r a t u r y i s z t u k i j a k o t y c h elementów k u l t u r y ,
które wyrażają i kształtują opinię n a r o d u . Cenzura państwa i kościoła
wprowadziła w I r l a n d i i dokładną listę zabronionych autorów, i książek.
Na liście t e j znajdują się nazwiska C a l d w e l l a , Capote'a, Dreisera,
Havelock Ellisa, F a u l k n e r a , Freuda, Gorkiego, H e m i n g w a y a , Tomasza
M a n n a , w i e l u znanych pisarzy i r l a n d z k i c h , m . i n . "Jamesa Joyce'a,
K a t e O ' B r i e n , Sean O'Caseya, F r a n k O'Connora, Sean O'Faolaina, L i a m
O'Flaherty'ego, Johna O ' H a r y . N a liście t e j znajdują się również Proust,
Remarque, B e r t r a n d Russel, Saroyan, Satre, Steinbeck oraz Westermarek.
W y r a z e m goryczy na ograniczenia cenzurą l i t e r a t u r y i s z t u k i w I r l a n d i i
niech będą słowa wypowiedziane podczas debaty w senacie przez jednego
z najznakomitszych poetów świata anglosaskiego, I r l a n d c z y k a W i l l i a m a
18
19
2 0
1 6
Cytują
Interpretation,
za
Р.
В 1 a n s h a r d,
The
Irish
and Catholic
Power.
An
American
przeciwko
Wielkiej
L o n d y n 1954, s. 27.
17
Ibidem,
1,8
Nie
s. 27.
znaczy
to
jednak,
że
kościół
Brytanii.
19
В 1 a n s h a r d, op. cit., s. 71.
20
Ibidem,
s. 8 5 - 1 2 1 .
występował
zawsze
128
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
B u t l e r a Yeatsa: „Myślę, że możecie pozostawić sztukę, j e j doskonałość
czy niedoskonałość, ogólnemu s u m i e n i u ludzkości". Z a odpowiedź na
te słowa rozgoryczenia poety można uznać wypowiedź j e z u i t y , ojca
Stephena J . B r o w n a : „Racje s z t u k i i l i t e r a t u r y nie są r a c j a m i wobec
B o g a " 21.
Ścisłej i n g e r e n c j i kościoła podlega również szkolnictwo, propagujące
specyficzne, dziewiętnastowieczne i k a t o l i c k i e zasady życia o b y w a t e l
skiego i społecznego, gdzie p o d s t a w o w y m k r y t e r i u m w y b o r u wartości
pozostaje k r y t e r i u m zgodności z. w y t y c z n y m i kościoła. „Register" — k a
t o l i c k i e czasopismo amerykańskie, wychodzące w Denverze — zamie
ściło w 1951 r . artykuł, gdzie m . i n . znajduje się stwierdzenie: „Systemy
szkolnictwa w I r l a n d i i , H o l a n d i i i Szkocji są przykładami, w j a k i sposób
państwo i kościół łączą swoje wysiłki, b y wychować: po pierwsze
d o b r y c h l u d z i , po d r u g i e — d o b r y c h o b y w a t e l i " . Sąd t e n wydałby się
może godny zastanowienia i rozważenia, g d y b y nie opinia byłego i r
landzkiego m i n i s t r a szkolnictwa, k a t o l i k a , Seana Moaylana w y p o w i e
dziana w r o k u następnym: „Nie sądzę, b y w t y m k r a j u z nauczania
była j a k a k o l w i e k korzyść" .
22
Następną, n i e z w y k l e ważną dziedzinę i n g e r e n c j i kościoła, s t a n o w i
rodzina i u t r z y m a n i e tzw. moralności k a t o l i c k i e j . P o m i m o p r ó b
pro
wadzących do z m i a n y s y t u a c j i r o d z i n n e j , p o p r a w i e n i a j e j stanu zdro
wotnego, uświadomienia młodzieży, zniesienia n i e a k t u a l n y c h w e współ
czesnym świecie t a b u zabraniających na u l i c y , plaży, w kościele
kontaktów pomiędzy k o b i e t a m i i mężczyznami, jednocześnie p o m i m o
istnienia niezwykłej ilości nieślubnych d z i e c i , szerzenia się p r o s t y
t u c j i i chorób w e n e r y c z n y c h — oficjalnie kościół nie w y p o w i a d a w t e j
sprawie swego zdania. Działa natomiast r a d y k a l n i e przeciwko w s z y
s t k i m próbom p r z e m i a n i n a p r a w y . Istnieją k a t o l i c k i e organizacje mające
to działanie na celu. Są to stowarzyszenia „Rycerzy C o l u m b a n u s a "
i „Maria D u c e " .
2 3
24
25
Celom propagowania ocen i kształtowania o p i n i i służy aparat prasy
k a t o l i c k i e j , t z n . p r a w i e całej prasy wychodzącej w I r l a n d i i . Prasę tę
czyta przeszło 9 0 % mieszkańców. W p r a w d z i e istnieje również j e d y n y ,
z w a n y niezależnym, d z i e n n i k ,,Irish T i m e s " , wychodzący w D u b l i n i e ,
lecz ukazujący się w, nakładzie 40 t y s . egzemplarzy (podczas g d y t y l k o
d w a k a t o l i c k i e d z i e n n i k i dublińskie: ,,Irish I n d e p e n d e n t " i ,, I r i s h
21
Ibidem,
22
Ibidem,
s. 89.
s. 147.
23
Ibidem,
s. 73 - 83.
24
Ibidem,
s. 159.
25
Ibidem,
s. 174 - 204.
IRLANDZKA
KULTURA
129
NARODOWA
Press" posiadają nakład 400 t y s . S k u p i a o n wokół siebie najbardziej
postępowe kręgi społeczeństwa, chociaż w założeniu s w y m m a służyć
obronie p r a w protestantów .
Kościół s t a n o w i więc a u t o r y t e t w e w s z y s t k i c h sprawach. A u t o r y t e t
t e n g w a r a n t u j e u t r z y m a n i e najwygodniejszego d l a kościoła układu i n s t y
t u c j i , p r a w , zwyczajów. N i e dopuszcza do zasadniczych z m i a n . W k o n
s e k w e n c j i zarówno presja gospodarcza, j a k i ograniczenia kościoła, dające
w efekcie niemożność p r z e m i a n y w j a k i e j k o l w i e k dziedzinie, n i e w p ł y
wają hamująco n a stałą emigrację ludności.
W p o p r z e d n i m a r t y k u l e podkreślałam n i e z w y k l e liczną emigrację
Irlandczyków db A m e r y k i , K a n a d y , A n g i n . Rozpoczęła się ona bezpo
średnio p o okresach w i e l k i c h głodów w w i e k u X I X i o d t e j p o r y stała
się p e r m a n e n t n y m z j a w i s k i e m . Pomiędzy r o k i e m 1946 a 1951 średnio
rocznie opuszczało Wyspę około 3 0 % ludności . E m i g r a c j a powojenna
a szczególnie o s t a t n i c h l a t jest skierowana przeważnie db A n g l i i .
Irlandię opuszczają ludzie zarówno wykształceni, j a k i r o b o t n i c y . W t e n
sposób k r a j t r a c i zarówno ręce db pracy, j a k umysły, gdyż e m i g r a n c i
rzadko wracają z p o w r o t e m . N i e n a próżno główny p o r t e m i g r a c y j n y
Cobh (hrabstwo C o r k ) zwie się P o r t e m Płaczących Irlandczyków. E m i
gracja jest z j a w i s k i e m m a s o w y m , a p r z y c z y n j e j należy szukać głównie
w źle funkcjonującej ekonomice k r a j u . Ta jednakże pozostaje element
t e m systemu szerszego i podlega w i e l u c z y n n i k o m nadrzędnym.
2e
27
P r o b l e m e m i g r a c j i współwystępuje (będąc zależnym i uzależnia
jąc) z p r o b l e m e m bezrobocia ( I r l a n d i a posiada najwyższy z krajów
k a p i t a l i s t y c z n y c h E u r o p y zachodniej procent bezrobotnych), z p r o b l e
m e m d e m o g r a f i c z n y m (spada liczba ludności, e m i g r u j e z k r a j u głównie
młodzież, zmniejsza się liczba z a w i e r a n y c h małżeństw: 1 n a 100 osób)
i coraz częściej zawiera się j e w późnym w i e k u (mężczyźni 35 l a t ,
k o b i e t y 29) .
28
Możemy uznać, że o d c h w i l i uzyskania niepodległości k u l t u r a i r
landzka stała się funkcją w układzie trzech współrzędnych: gospo
d a r k i , stosunków społecznych i i n g e r e n c j i kościoła. Co więcej, w s z y
stkie te t r z y współrzędne są współzależne, a zależność t a n i e zawiera
w sobie dodatniego współczynnika z m i a n y . Regulują one wzajemnie
swe wartości i dlatego w zasadzie posiadają wartość stałą. W t e n
sposób k u l t u r a , będąc płaszczyzną wyznaczoną przez te p a r a m e t r y ,
również n i e może wykazywać d o d a t n i c h zmian, które oznaczałyby
rozwój.
op. cit,
s. 162.
2 6
G i 11 i n ,
2 7
В o u r n i q u e 1, op. c i i . , s. 109.
2 8
В l a n shard,
op.
cit,
op. c i t . , s. 149 - 152.
9 — Etnografia
P o l s k a , t. X I V z. 1
s.
159;
Bor
ni quel,
op.
cit,
s.
112;
В id
well,
130
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
W rozważaniach n a d współczesną kulturą narodową I r l a n d i i można
wydzielić n u r t o f i c j a l n i e istniejącej o p i e k i i i n s p i r a c j i ze s t r o n y państwa,
który dotyczy p e w n y c h określonych dziedzin oraz istniejący niejako
na uboczu, lecz autentycznie funkcjonujący odłam t e j k u l t u r y , który
przywykliśmy nazywać kulturą ludową. I o ile rozbudzanie języka
i r l a n d z k i e g o (Erse) było procesem sztucznym, o t y l e n u r t k u l t u r y
l u d o w e j zachował się w sposób n a t u r a l n y . P r z y j r z y j m y się o b y d w u
t y m płaszczyznom:
Wszystkie prace historyków, ekonomistów, eseje, p u b l i c y s t k a czy
n a w e t f o l d e r y dotyczące I r l a n d i i zwracają uwagę n a współczesny język,
j a k i m mówi ludność Saorstat E i r e a n n (Wolnej R e p u b l i k i I r l a n d i i ) .
Jest to w zasadzie język angielski, który zaadoptował i d i o m y i i n t o
nację dawnego języka celtyckiego p r z y pełnym zastosowaniu słownictwa
angielskiego. Omawiałam już historię w a l k i o odrodzenie Erse w p o
p r z e d n i m a r t y k u l e . Teraz p r z y j r z y j m y się j a k i e osiągnięto efekty.
Otóż p l a n wskrzeszenia języka, o i l e był konieczny, o t y l e n i e z w y k l e
t r u d n y dó przeprowadzenia. I r l a n d z k i m mówiono j e d y n i e w odległych
zakątkach południa i zachodu, przede w s z y s t k i m w Connamarze i na
w y s p i e Blasket. Ciągłość języka została f a k t y c z n i e p r z e r w a n a , i p r z y
wrócić ją znaczyło odnaleźć i stworzyć nowe słowa ekspresji wyrażające
rzeczywistość k i l k u w i e k o w e j p r z e r w y i współczesności. W i e l u działaczy
L i g i C e l t y c k i e j (¡np. Т. Moore) było p r z e c i w n i k a m i przywrócenia i r l a n
dzkiego j a k o języka s p r a w codziennych. Oto co pisze w swej autobio
g r a f i i Moore: „Język t e n wydawał m i się o d p o w i e d n i t y l k o do celów
jakiegoś starożytnego celtyckiego obrzędu; był j e d n a k z b y t odległy
od potrzeb nowożytności..."
A n g i e l s k i stał się już językiem, którym
mówili wszyscy, lecz i r l a n d z k i miał wskazywać n a odrębność i samo
dzielność n a r o d u . Szukano rozwiązań połowicznych. Ze względów p r a
k t y c z n y c h angielski p o w i n i e n pozostać w użyciu, ze względów j e d n a k
n a r o d o w y c h p o w i n i e n być t o język różny o d języka, którego używa
się w
i n n y c h k r a j a c h anglosaskich. P o w i n i e n
być
stylistycznie
różny — p o w i n i e n mieć zabarwienie celtyckie, i r l a n d z k i e . Po t e j właśnie
l i n i i operowania językiem poszli n a j w y b i t n i e j s i twórcy l i t e r a t u r y anglo- i r l a n d z k i e j , do których należeli t a k Moore, j a k i Yeats. Natomiast
l i t e r a t u r a w języku i r l a n d z k i m nie osiągnęła n i g d y t a k i e j doskonałości.
D a v i d M o r t o n w r o k u 1929 pisał:
2 9
„Zródłem
energii
Milczał on w p r a w d z i e
jeden
2 9
język,
T.
literackiej
a równocześnie
w
G r z e b i e n i o w s k i ,
W a r s z a w a 1935, s. 30.
za
naszych
d n i był
oryginalny
duch
celtycki.
p r z e z c z a s p e w i e n : było to w o k r e s i e , g d y I r l a n d i a traciła
wolnym
tempie
przyswajała
Irlandia
współczesna,
sobie
drugi.
T o co
polityka-kultura-literatura,
1S1
I R L A N D Z K A K U L T U R A NARODOWA
nazywamy
odrodzeniem
owego uśpionego d u c h a
i r l a n d z k i m n i c z y m i n n y m n i e było, j a k t y l k o
i przyodzianiem
I r l a n d i a nauczyła się już mówić. [...]
go w
wyzwoleniem
szatę języka a n g i e l s k i e g o ,
Przesadny
którym
p a t r i o t y z m , który dążył do
odro
d z e n i a języka i r l a n d z k i e g o do celów twórczości l i t e r a c k i e j , był r u c h e m n a t u r a l n y m ,
l e c z n a ogół bezpłodnym. P r ą d y
l i t e r a c k i e mają
tę właściwość, że w y m y k a j ą
spod d y k t a n d a , a b y s w o b o d n i e nurtować. T a k i w y p a d e k
Podczas gdy wszelkiego
rodzaju
s t o w a r z y s z e n i a i j e d n o s t k i trudziły się n a d „spra
w ą językową", z i n n e j s t r o n y s p o n t a n i c z n i e rozwijała się poezja
angielskim
o
dziwnym
się
zaszedł właśnie w I r l a n d i i .
irlandzkim
posmaku.
[...]
Można
pisana w
r z e c , że
języku
duch
celtycki
wionął n a język obcy, przenosząc nań p e w n e niezbędne r o d z i m e sposoby
myślenia
i c z u c i a " *>.
Podobne stanowisko reprezentuje O'Donovan: „Zapytujecie, czy język
i r l a n d z k i stanie Się k i e d y k o l w i e k czymś więcej aniżeli s e n t y m e n t a l n y m
balastem i kosztowną zabawką jednego rządu p o d r u g i m . O t w a r c i e
mówiąc, n i e wyobrażam sobie, j a k b y t o można zrobić, o ile nasz l u d
nie z m i e n i swego s t a n o w i s k a " .
Pierwsza k o n s t y t u c j a mocą artykułu I V uznawała c e l t y c k i za język
n a r o d o w y . N a m o c y dołączonej k l a u z u l i angielski był d r u g i m językiem
o f i c j a l n y m . Stało się to koniecznością, gdyż n a w e t nie wszyscy człon
k o w i e rządu z n a l i i r l a n d z k i i n i e zawsze z n a l i go na t y l e , b y móc się
swobodnie n i m posługiwać. K o n s t y t u c j a umożliwiła rozpoczęcie syste
matycznego nauczania języka, zapewniła nauczycielom płatne i stałe
stanowiska w szkolnictwie. I r l a n d z k i j e d n a k pozostał rodzajem „orna
m e n t u powszechnie używanej angielszczyzny l u b raczej środkiem słu
żącym do Ok^icmościowego d e m o n s t r o w a n i a odrębności językowej" .
O d w p r o w a d z e n i a k o n s t y t u c j i w życie wszelkie d o k u m e n t y państwowe,
r e k l a m o w e są dwujęzyczne: a n g i e l s k i m a znaczenie p r a k t y c z n e , i r l a n
d z k i — patriotyczne. Wprowadzono też szczególne o d z n a k i — złote kółko
w butonierce — d l a „władających mową celtycką" .
31
32
33
N a t o m i a s t językiem i r l a n d z k i m stosunkowo mało skażonym a n g i e l
szczyzną mówi ludność odległych zakątków k r a j u . Ostatnie relacje
z podróży po I r l a n d i i Jana G i t l i n a potwierdzają tę wiadomość . Języ
k i e m t y m mówi ludność przede w s z y s t k i m w h r a b s t w a c h K e r r y , Clare
i G a l w a y (Connemara), spotyka się go n a w y s p a c h A r a n . Z dawnego
c e n t r u m najwspanialszego
najczystszego języka irlandzkiego, j a k i m
była w y s p a Blasket (hrabstwo K e r r y ) , dokąd na początku tego w i e k u
przyjeżdżali lingwiści, b y usłyszeć nieskażony język c e l t y c k i , wyjechał
w 1953 r. o s t a t n i mieszkaniec posługujący się r o d z i m y m j ę z y k i e m .
34
3S
30
Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m ,
op. cit., s. 31.
31
Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m ,
op. cit, s. 32.
32
Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m ,
op. cit., s. 34.
3 3
Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m ,
op. cit., s. 34.
34
G i 11 i n , op. cit., s. 102, 214.
35
В i d w e 11, op. cit., s. 227.
132
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
Okazało się p o w i e l u w i e k a c h , że A n g l i c y n i e zdołali zniszczyć k u l
t u r y c e l t y c k i e j . A l e okazało się również, że n i e d a się już zniszczyć
elementów napływowych angielskich, t a k i c h j a k język, organizacja
a d m i n i s t r a c j i czy n a w y k i życia codziennego. N a przykładzie procesu
zastępowania języka irlandzkiego a n g i e l s k i m o b s e r w u j e m y
zmianę
zespołu treści k u l t u r y (o i l e język za taką treść u z n a m y ) . Z m i a n a t a
d o k o n u j e się p r z y dzałaniu a u t o r y t e t u władzy p o l i t y c z n e j , lecz u z y s
k u j e akceptację społeczną, t a k j a k u z y s k u j e ją m o d e l życia u z n a n y
za lepszy odl własnego. Znalazła t u ponadto p o t w i e r d z e n i e teza, że
z m i a n y k u l t u r y t o dążność do u t w o r z e n i a zespołu treści wolnego o d
sprzeczności wewnętrznych „ujmującego możliwie szeroko całokształt
życia w f o r m a c h dostosowanych d o potrzeb g r u p y " , choć w w i ę
kszości wypadków złożona z elementów różnego pochodzenia.
3 e
W I r l a n d i i działalność n a rzecz renesansu języka przebiegała na
dwóch płaszczyznach: jedna — to dążenie do wskrzeszenia i ponownego
w p r o w a d z e n i a irlandzkiego j a k o języka mówionego, potocznie używa
nego; d r u g a — skupiająca i n i c j a t y w y n a rzecz u t r w a l e n i a i z a t r z y
m a n i a jego najistotniejszych wartości, zachowania i r e k o n s t r u k c j i n a j
wspanialszych jego treści i f o r m . Zasadniczo, j a k wspomniałam, dążenia
z zakresu pierwszej płaszczyzny n i e w i e l e miały szans powodzenia).
N a t o m i a s t d r u g a płaszczyzna stała się domeną badaczy folklorystów
i dzięki t e m u można było zabezpieczyć dziś możliwe jeszcze do zre
k o n s t r u o w a n i a s k a r b y niepowtarzalnego f o l k l o r u irlandzkiego. Wątki
spotykane w w i e l u l i t e r a t u r a c h l u d o w y c h E u r o p y uzyskały t u n i e
zwykłe bogactwo wątków i rozbudowaną formę. N i e posiadamy j e d n a k
dokładnych i n f o r m a c j i o organizacji badań n a d f o l k l o r e m w I r l a n d i i .
Wiadomo, że zajmuje się t y m Państwowa K o m i s j a F o l k l o r u prowadzona
przez profesora D e l a r g y . Systematyczne badania prowadzone są właści
w i e dopiero o d r o k u 1926, k i e d y t o założono I r l a n d z k i e T o w a r z y s t w o
F o l k l o r u , wydające w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h półrocznik „ B é a l o i d e a s " .
T o w a r z y s t w o t o , o d 1935 r. noszące nazwę Państwowej K o m i s j i F o l k l o r u ,
współpracuje z równocześnie utworzoną p r z y U n i w e r s y t e c i e w D u b l i n i e
Katedrą F o l k l o r u . Z b i o r y K o m i s j i są znaczne. W 1956 r . a r c h i w a j e j
zawierały 23 t y s . bajek dłuższych i około 100 t y s . krótszych. Włączając
z b i o r y badaczy dziewiętnastowiecznych, K o m i s j a zabezpiecza łącznie
1595 tomów opowiadań, 10 t y s . sztuk i l u s t r a c j i , 1500 taśm z n a g r a n i a m i
bajek i m u z y k i l u d o w e j . Z b i o r y t e są więc wcale znaczne, ale też
37
38
op. cit., s. 443.
36
В у s t r o ń,
3 7
Półrocznik t e n z a w i e r a
1936, 1937, 1938, które
są
głównie t e k s t y w
m i dostępne
a n g i e l s k i m . Dotyczą one rozważań n a d f o l k l o r e m
38
I n f o r m a c j e t e pochodzą z p r a c y
języku i r l a n d z k i m . W
zamieszczono
kilka
artykułów
rocznikach
w
języku
o r a z t e k s t y zaklęć i baśni.
G i 11 i n a, op. cit.,
s. 222 - 223.
IRLANDZKA
KULTURA
133
NARODOWA
i bogactwo baśni, podań, legend, zaklęć jest t u n i e spotykane. Fantazja
Irlandczyków nadała m i e j s c o m czy zdarzeniom inną treść, czyniąc j e
często s m u t n y m i , a n a w e t p o n u r y m i opowieściami. Niezwykła skłonność
do baśniowego u j m o w a n i a rzeczywistości odnalazła w i r l a n d z k i m f o l
k l o r z e przykład e k s t r e m a l n y . N i e n a próżno z w i e się Irlandię „Szma
ragdową Wyspą Elfów". N a w e t i r l a n d z k a t o p o n o m a s t y k a posiada ó w
szczególny poetycko-baśniowy r y s . O t o k i l k a nazw: B a l l i n h o e — M i a s t o
Mgły, B a c l o u g h a d a l l a — M i a s t o Jeziora Dwóch Łabędzi, B r e a g h e y — W y
żyna Wilków, B e n n a n r i l l a — D a l e k i e Gniazdo Orła, C a h i r n m a l l g h t —
T w i e r d z a Przekleństwa, Caherapheepa—Siedziba
Śpiewających Elfów,
Mallyree—Wrzosowe
Góry, Slieve M i s h — W j i d m o w y W i e r c h , I n c h i c r o n a n — W y s p a Kołysanek. A jeśli ktoś chce powiedzieć, że coś znajduje
się w prostej o d niego l i n i i , mówi: „prosto j a k elf l e c i . . . "
Baśni
i legendy opowiada się wszędzie: n a specjalnych czy p r z y p a d k o w y c h
spotkaniach, w gospodach, t a m , gdzie p i j e się p a t i n ę
czy herbatę
i t a m gdzie małymi łykami p o p i j a się stout . Coraz częściej opowiada
się j e d n a k mieszaniną anglo-drlandzką, trudną do zrozumienia d l a obcego
słuchacza. Dzieje się t o n a w e t t a m , gdzie najdłużej przetrwał r o d z i m y
język.
3 9
40
41
Język i f o l k l o r — t o dziedzina k u l t u r y I r l a n d i i podlegająca ochronie.
Doczekała się ona o p i e k i i eksponuje się ją j a k o s k a r b n a r o d o w y . Jest
j e d n a k w t y m p r o b l e m i e d r u g i n u r t , i n n a część k u l t u r y narodowej —
k u l t u r a l u d o w a , która t r w a i n i e będzie r y z y k i e m powiedzenie, że t r w a
bez zmian, m i m o że to właśnie ona p o w i n n a ulegać najdonioślejszym
p r z e m i a n o m , g d y b y proces r o z w o j u państwa postępował analogicznie
do i n n y c h państwi europejskich. K u l t u r a l u d o w a j a k o zespół treści
właściwy w przeważającej części mieszkańcom w s i zawiera w sobie ele
m e n t y i c h codziennego życia. N i e ulegają one zmianie, gdyż n i e zmie
niają się w a r u n k i podstawowe, które niegdyś je wytworzyły i które
pozwoliły i m przetrwać.
Materiały, które posłużą n a m d o z i l u s t r o w a n i a tego zagadnienia,
pochodzą zasadniczo z terenów południowo-zachodńich I r l a n d i i . O b e j
mują h r a b s t w a K e r r y , C l a r e i Galway, a t u dotyczą zasadniczo Connem a r y , gdzie u t w o r z o n o t z w . r e z e r w a t k u l t u r y c e l t y c k i e j , Gaeltacht.
G i t l i n , w c y t o w a n e j już pracy, przytacza słowa mieszkańców tego r e
j o n u : „Connemarę stworzył bóg i o n i e j zapomniał, Gaeltacht stworzył
rząd i też, o n i m zapomniał" . R e j o n t e n chociażby ze wględu n a n i e 4 2
43
3 9
В i d w e 11, op. c i i . , s. 118, 215, 239.
4 0
Potina —
4 1
Stout — porter w y r a b i a n y przez b r o w a r y
m o c n y t r u n e k ze s f e r m e n t o w a n e g o
słodu i jęczmienia.
Guinessa. Patrz
Gitlin,
s. 22 - 24.
1 2
Hrabstwa
«Gitlin,
C l a r e dotyczy p r a c a
op. cit, s. 114.
Arensberg,
K i m b a l l ,
op. cit.
op.
cit,
134
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
z w y k l e t r u d n e w a r u n k i n a t u r a l n e należy do n a j m n i e j rozwiniętych
gospodarczo części ekonomicznie zacofanej I r l a n d i i .
W Connemarze, gdzie są maleńkie p o l a grodzone k a m i e n i a m i i przez
nie zabezpieczone, „orka" z konieczności o d b y w a się p r z y pomocy ło
p a t y . Pola n a w o z i się trawą morską — świeżą, suszoną l u b sproszko
waną — a u p r a w i a się głównie z i e m n i a k i . Po wczesnych ziemniakach
sieje sdę owies l u b jęczmień. P l o n y najczęściej nie przekraczają ilości
wysianego ziarna, a zboża u p r a w i a się głównie d l a słomy, używanej
na poszycia dachów . R o l n i c t w o n i e stanowi j e d n a k t u podstawowego
źródła u t r z y m a n i a . Bazę s t a n o w i h o d o w l a owiec i krów, j a k zresztą
w większej części I r l a n d i i . Ponadto położenie n a wybrzeżu oceanu
pozwala mieszkańcom tego r e j o n u i sąsiednich w y s p zajmować się
rybołówstwem. T u właśnie do połowu r y b i i c h t r a n s p o r t u służyły
niegdyś długie łodzie ze smołowanego płótna, zwane c u r r a c h , spoty
kane jeszcze do dziś. W y r o b e m i c h t r u d n i l i się (i trudnią) mężczyźni
z w y s p A r a n i Connemary. Dodatkowe zajęcie s t a n o w i połów wodorostów
i przyrządzanie z n i c h t z w . kelpu. W t y m celu w o d o r o s t y ułożone w sto
g i prażą się w pogodne d n i w piecach z rozpalonych k a m i e n i przez 12
do 24 godzin. W t e n sposób o t r z y m u j e się bardzo twardą substancję,
którą mieszkańcy sprzedają j a k o surowiec do w y r o b u j o d y n y . Z a
równo w Connemarze, j a k i reszcie r e j o n u południowo-zachodniego,
z wełny h o d o w a n y c h owiec t k a się samodziały, r o b i d y w a n y i k a r d i gany, których eksport i zbyt zapewnia państwowa agencja G a e l t a r r a .
B a r w i się j e b a r w n i k a m i roślinnymi, które umiały podobno p r o d u k o
wać k o b i e t y z C o n n e m a r y . W h r a b s t w i e K e r r y uzupełnieniem budżetu
jest połów langust i homarów. D o t e j p o r y do i c h połowu służą o w a l n e
kosze, podobne do beczułek, zrobione z c i e n k i c h , rzadko r o z s t a w i o n y c h
listewek, u m o c o w a n y c h na w i k l i n o w y c h obręczach i obciążone grudką
cementu. Jako przynętę stosuje się śledzie, m a k r e l e czy wątrobę z r e
k i n a . Znęcona zapachem przynęty langusta, p o m i m o wielkości, wciska
się do kosza przez stosunkowo n i e w i e l k i otwór.
44
i s
4e
I r l a n d i a , szczególnie t r z y wspomniane h r a b s t w a , s t a n o w i n a p e w n o
a t r a k c y j n y teren d l a badaczy k u l t u r y i poszukiwaczy przeżytków. N a m
j e d n a k chodzi o zastanowienie się n a d związkami w procesie z m i a n
pomiędzy kulturą a i n n y m i e l e m e n t a m i życia oraz nad s k u t k a m i d o
konującego się w I r l a n d i i specyficznego procesu t y c h p r z e m i a n .
Ogólne tendencje gospodarcze pozostałych państw europejskich w y
kazują dążność do podniesienia p o z i o m u ekonomicznego k r a j u , u n o -
44
Ibidem,
45
В i d w e 11, op. cit, s. 264 - 265.
46
S . M a c G i o 1 a r n a t h, op. cit., s. 54; G i 11 i n, op. cit, s. 117.
s. 115.
IRLANDZKA
KULTURA
NARODOWA
135
wocześnienia sposobów p r o d u k c j i , maksymalnego w y k o r z y s t a n i a i s t n i e
jących już możliwości poszczególnych rejonów. Osiąga się to poprzez
znaczne czasami inwestycje. I właśnie dlatego, że w I r l a n d i i n i e sposób
zaobserwować podobnego procesu, można uznać, że zacofanie, chociażby
t y l k o rejonów południowo-zachodnich, jest przede w s z y s t k i m w y n i k i e m
w a d e k o n o m i k i i r l a n d z k i e j . Jest m . i n . dowodem źle funkcjonującego
systemu gospodarczego. Możemy obserwować i gdzie indziej systemy,
gdzie m a m y do czynienia z p r y m i t y w n y m i u p r a w a m i , sposobami h o
d o w l i , rybołówstwa. Lecz w t e d y sposoby te zapewniają ludności z n i c h
korzystającej u t r z y m a n i e chociażby średniego s t a n d a r d u życia, a w p r z y
szłości realną szansę na przejście do ulepszonych systemów p r o d u k c j i
dziejki odpowiedniej i autonomicznej organizacji gospodarczej. M a m y
w t e d y do czynienia z okresem przejściowym. W I r l a n d i i natomiast
o b s e r w u j e m y n i e z w y k l e n i s k i p o z i o m gospodarki w całym k r a j u , cha
rakteryzujący się małym uprzemysłowieniem, m i m o znacznych nakładów
kapitału obcego, p r y m i t y w n e g o r o l n i c t w a , hodowlą, i t p . eksportem s u
rowców k o n s u m p c y j n y c h żywnościowych i i m p o r t e m artykułów spo
żywczych, ogromną w efekcie emigracją i bezrobociem, n i e k o r z y s t n y m
stanem d e m o g r a f i c z n y m . Jednocześnie n i e próbowano odnaleźć zależ
ności pomiędzy poziomem i procesem gospodarczym a poziomem
i z m i a n a m i k u l t u r y . Więcej, n i e uświadomiono sobie, że k u l t u r a n a
r o d o w a m u s i zawierać najrozmaitsze treści, rodzime i obce, a układ
i c h w każdym momencie h i s t o r i i może być i n n y . Proces h i s t o r i i w y
kształca natomiast pomiędzy treściami określone zależności. Obserwując
obecnie Irlandię s t w i e r d z a m y , że sprawdza się i w t y m w y p a d k u p r a
widłowość możliwa do przewidzenia, że k u l t u r a stanowiąc w y r a z i o d
powiedź na istniejące w a r u n k i gospodarczo-społeczno-polityczne nie leży
w sferze bezpośredniego zarządzania administracyjnego. Chcąc uzyskać
pożądane z m i a n y k u l t u r y należy t a k pokierować w a r u n k a m i mającymi
na nią w p ł y w , b y wywołać pozytywną reakcję. Oczywiście I r l a n d i a o d
początku miała trudną sytuację, p o m i m o uzyskania f o r m a l n e j politycznej
niezależności, obarczona była przede w s z y s t k i m wielowiekową d y s k r y
minacją gospodarczą w r a m a c h C o m m o n w e a l t h u . To właśnie d o p r o
wadziło do w s p o m n i a n y c h d y s p r o p o r c j i pomiędzy p o d s t a w o w y m i skła
d o w y m i e k o n o m i k i : przemysłem a produkcją rolno-hodowlaną. I r l a n d i a
nadal j e d n a k pozostaje w układzie r y n k u Wielkiej B r y t a n i i , uzależnia
jąc o d niego produkcję, eksport i i m p o r t . Ponadto ukształtował się
wyjątkowo n i e k o r z y s t n y układ zależności pomiędzy polityką państwa
a polityką kościoła i ingerencją tego ostatniego w e w s z y s t k i e dziedziny
życia. I r l a n d z k i zastój gospodarczy wobec światowych postępów w tej
dziedzinie oznacza stały regres ekonomiczny i stałe uzależnianie się
o d obcego kapitału. Regres t e n wiąże się z regresem k u l t u r y , bo n i e -
136
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
możność stanowienia o r o z w o j u i zmianie systemu gospodarczego p o
ciąga za sobą, w r a m a c h niemożliwego d o zmienienia s y s t e m u społecz
nego, narastanie konfliktów, a t o n i e wiąże się z p o z y t y w n y m i z m i a n a m i
k u l t u r y . S t a n t e n , powodując bezustanną emigrację ludności, p r z e r y w a
po prostu* k o n t i n u u m k u l t u r y . J e d n o s t k i twórcze, elita umysłowa, o d
której należałoby oczekiwać i n i c j a t y w w r e a l i z o w a n i u zmian w k r a j u ,
m u s i emigrować, chcąc znaleźć możliwości w y p o w i e d z e n i a się i p r o
testu. Dorobek w y b i t n y c h Irlandczyków staje się d o r o b k i e m całego
świata anglojęzycznego, a zacofanie k r a j u pozostawia czasami u pisarzy
( w w y p a d k u Shawa czy Wilde'a) wielką do niego niechęć. Doskonale
stosunek t e n chrakteryzują słowa Joyce'a: „Pragnę c i powiedzieć co
chcę i czego n i e chcę robić. N i e chcę służyć t e m u czemu n i e u f a m
zupełnie, co zwie się mój d o m , m o j a ojczyzna i mój kościół. Pragnę
wyrazić się w j a k i e j k o l w i e k f o r m i e istnienia, może s z t u k i , t a k swo
bodnie i t a k całkowicie, j a k t y l k o t o jest możliwe, używając dó swej
o b r o n y t y l k o oręża, d o którego noszenia s a m się upoważniam: milczenia,
w y g n a n i a , przebiegłości" . Doskonale również sytuację beznadziejnego
oczekiwania n a zmianę i niemożliwości p r z e r w a n i a tego stanu przedstawił
Samuel Beckett w „Czekając n a Godota".
47
W obecnej c h w i l i n i e istnieje już t y l k o zagadnienie ocalenia c e l
t y c k i c h elementów k u l t u r y i r l a n d z k i e j j a k o elementów najbardziej c h a
r a k t e r y s t y c z n y c h d l a n i e j . P r o b l e m jest o w i e l e bardziej s k o m p l i k o w a n y .
C h o d z i przecież o w y t w o r z e n i e o d p o w i e d n i c h warunków, b y k u l t u r a
przestała być wyłącznie r e l i k t e m . Naszkicowany t u j e d y n i e s y s t e m
n i e zapewnia ludności nawet m i n i m u m warunków do życia. Dlatego
proces, który o b s e r w u j e m y w k u l t u r z e , nie jest p r o s t y m procesem
zmiany, modernizacji, zastępowania czy w y p i e r a n i a j e d n y c h elementów
przez d r u g i e , wyrosłe z t r a d y c j i i spełniające tę samą rolę w społecz
ności, która je akceptuje. 'Natomiast proces t e n można b y nazwać ginię
c i e m treści, traceniem możliwości r o z w o j u , gdyż nośniki t y c h treści
i p o t e n c j a l n i twórcy t e j k u l t u r y — ludzie, emigrują, włączając się
w i n n e społeczności, w inne zespoły treści k u l t u r o w y c h .
Z l u d o w y c h legend I r l a n d i i w i o n i e s m u t e k i t r a g i z m . Współczesna
l i t e r a t u r a i r l a n d z k a zawiera b i e r n y protest p r z e c i w k o beznadziejności.
T o o I r l a n d i i napisał C h e s t e r t o n :
Wspaniali irlandzcy Celtowie
L u d z i e , których bóg stworzył szaleńcami,
B o w s z y s t k i e i c h w o j n y są r a d o s n e
A w s z y s t k i e pieśni, s m u t n y m i pieśniami...
48
В o u r n i q u e 1, op. cit., s. 139.
4 7
Cytuję w e własnym przekładzie z a
48
Cytuję w e własnym przekładzie z a B o u r n i q u e l ,
op. cit., s. 16.
IRLANDZKA
Anna
KULTURA
137
NARODOWA
Zadrożyńska-Barącz
THE VANISHING
NATIONAL CULTURE
OF
IRELAND
S u m m a r y
T h e n a t i o n a l c u l t u r e of I r e l a n d today is t h e s u b j e c t of t h i s
Beginning
of
the
same
with
type
the
time
were
giving
a u t h o r looks for t h e factors
when
the
Irish
Celtic
culture
determining
League
its
main
and
paper.
other
stimulus
to
organizations
revival,
t h e l e v e l of I r i s h c u l t u r e today,
the
as
well
as t h e c h a n g e s t a k i n g p l a c e i n it. A m o n g these, e c o n o m i c conditions a r e t h e m a i n
factor,
followed
Church
and
by
social
relationships,
as
State,
which
is
Ireland.
specific
to
well
as
the
Irish
relation,
culture
ship
between
functions
within
these t h r e e v e c t o r s .
T h e S t a t e for its p a r t fought a c a m p a i g n for t h e r e v i v a l of t h e C e l t i c l a n g u a g e ,
and encouraged
r e s e a r c h on I r i s h folklore.
to r e v i v e
Erse
since the
has been
replaced
by
a k i n d of
h a n d , t h e r e are a l r e a d y
Commission,
which
continuity
imposing
have
been
F o l k l o r e D e p a r t m e n t of D u b l i n
Peasant
culture
c u l t u r e is f o u n d
is
a
author's
B u t it is a n e x t r e m e l y
language has been
English. With
regard
difficult
interrupted,
to f o l k l o r e ,
on
matter
and
Irish
the
other
collections i n t h e a r c h i v e s of t h e S t a t e F o l k l o r e
b r o u g h t together
through
the co-operation
of
the
University.
separate
branch
of
the
national
culture.
The
peasant
m a i n l y a m o n g t h e i n h a b i t a n t s of t h e r u r a l a r e a s , a n d s h o w s l i t t l e
signs of g r o w t h , s i n c e conditions a r e
The
of
unfavourable.
m a i n c o n c l u s i o n is t h a t
in Ireland
o w i n g to t h e poor l e v e l
the economy, t h e s p e c i f i c c h a r a c t e r of t h e C h u r c h i n e v e r y s p h e r e of life,
to c o n s t a n t e m i g r a t i o n
and unhealthy demographic
of
leading
conditions, t h e n a t i o n a l c u l t u r e
of I r e l a n d is l o s i n g m u c h of its b a s i c c h a r a c t e r , a n d h a s l i t t l e c h a n c e of
growing
m o r e v i g o r o u s s i n c e t h e p e o p l e w h o p a s s on t h i s c u l t u r e a n d w h o a r e t h e p o t e n t i a l
c r e a t o r s of c u l t u r e a r e
emigrating.