-
extracted text
-
„Etnografia
ANTONI
P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1
KUCZYŃSKI
E T N O G R A F I C Z N Y O B R A Z S Y B E R I I W ŚWIETLE
OSIEMNASTOWIECZNEJ
RELACJI L U D W I K A
SIENICKIEGO
Na to są potrzebne
kroniki,
ażeby
pamięci godne z życia ludzkiego
w
minek nie poszły...
czyny
zapo-
S. O r z e c h o w s k i ,
Kroniki
WSTĘP
Bliższe poznanie wkładu Polaków w badania etnograficzne na obsza
rze S y b e r i i upoważnia do stwierdzenia, że ta dziedzina h i s t o r i i naszej
n a u k i w y m a g a podjęcia dalszych, dokładnych i systematycznych badań.
Obecnie, g d y coraz częściej słychać głosy mówiące, iż celem współcze
snej e t n o g r a f i i jest przede w s z y s t k i m badanie i śledzenie p r z e m i a n
zachodzących w d z i e j o w y m procesie r o z w o j u k u l t u r y , konieczne jest
także systematyczne i zorganizowane, głębsze aniżeli dotychczas, zainte
resowanie się przeszłością polskiej etnografii, zwłaszcza t e j , która po
wstała z dala o d ojczyzny, stworzona przez zesłańców p o l i t y c z n y c h z epo
k i rozbiorów, żołnierzy powstań n a r o d o w y c h i d o b r o w o l n y c h wygnań
ców. Realizacja tego zadania w y m a g a j e d n a k powołania specjalnego
zakładu l u b p r a c o w n i h i s t o r i i p o l s k i c h badań etnograficznych n a rozle
głych obszarach A z j i , A f r y k i , A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , gdyż
praca w t y m k i e r u n k u jest równie konieczna i zajmująca, j a k badanie
urozmaiconego procesu współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h .
i
Po t y m zasygnalizowaniu potrzeb w zakresie h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l 1
P o g l ą d t e n wyraziła między i n n y m i A . K u t r z e b a - P o j n a r o w . a ' w
tykule:
w
Z
zagadnień
badaniach
kultury
metodyki
ludowej,
polskich
prac
etnograficznych:
czas
„Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 28. O
grafia
polskiej,
jej obecne
zadania,
metody
P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 7 2 - 8 1 ; W .
etnografii
polskiej,
fia a współczesność,
i związki
Dynowski,
z innymi
Z
przedmiocie
rozwoju
naukami,
„Etno
dziedzin
deficytowych
„Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 1 5 - 2 7 ; J . B u r s z t a ,
„Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 41 - 61.
ar
przestrzeń
Drogi
współczesnych badań e t n o g r a f i c z n y c h zob. też: K . D o b r o w o l s k i ,
etnografii
i
Etnogra
76
ANTONI
KUCZYŃSKI
skiej w a r t o d l a przykładu przypomnieć, że zagadnienie wkładu Polaków
w badania n a d kulturą ludów S y b e r i i jest w w i e l u w y p a d k a c h bardziej
znane nauce radzieckiej aniżeli polskiej . Zainteresowania
etnografii
radzieckiej t y m zagadnieniem wyrosły z potrzeb p r o w a d z o n y c h w Z S R R
badań n a d p r o b l e m a m i z zakresu h i s t o r i i etnicznej S y b e r i i i katalogiem
faktów k u l t u r o w y c h zamieszkujących ją ludów. Przyznać jednak rów
nież trzeba, że niezwykły w p r o s t wkład! Polaków w dzieło e t n o g r a f i i
S y b e r i i uczynił i c h bardziej s y m b o l a m i rosyjskiego dzieła c y w i l i z a c y j
nego aniżeli polskiej m a r t y r o l o g i i w epoce rządów carskich. S y t u a c j a
ta w y n i k a z f a k t u , że jeszcze obecnie nieporównanie większa jest pamięć
Rosjan o zasługach, j a k i e p o c z y n i l i Polacy d l a w i e d z y o S y b e r i i , zwłasz
cza w zakresie badań geograficznych, geologicznych i p r z y r o d n i c z y c h ,
2
3
Z najnowszych
2
opracowań r a d z i e c k i c h poświęconych omówieniu p o l s k i c h b a
dań e t n o g r a f i c z n y c h n a S y b e r i i wymienić należy: I . S . G u r w i с z, I . W .
E.
K. Piekarskij
(K
stoletju
so dnja
Eduard
Karłowicz
I.
C z e r s k i j , Etnograficzeskie
D.
Obruczewa,
wwiedienie
stati,
pisma
i dniewniki.
pod
r e d . S . W.
sticzeskie
К stoletju
nabludienija
Stati
A.
L.
A.
L.
Czekanowskogo,
S.
W.
Obruczewa,
swiedienij
Czekanowskogo,
po
Dłużika,
etnografii
„Sowietskaja
Antropołogiczeskie
„Sowietskaja
graf,
i
Publikacija
i
zbiorowa
Lingwi-
nabludienija
naucznoj
XVII
rabotie,
wieka.
praca
i
soczinienii
matieriałow
zbiorowa
pod r e d .
Zabytyj
I. P o l e w o j ,
O
lingwisticzeskie
istocznik
Adama
Kamienskogo
n r 5: 1965, s. 122 - 129; S . I . W a j s z t e j n,
etnograficzeskie
issledowanija
Feliksa
n r 4: 1965, s. 1 1 6 - 1 2 8 ;
tenże,
E t n o g r a f i i , Folkłoristiki
S y b e r i i , które o p u b l i k o w a n e zostały w
języku
Wkład
Syberii
w badania
praca
nieopublikowannych
nad ludami
Jakowlewicza
Feliks
Kon
Kona,
как
etno
i Antropologii",
t. 3: 1965,
prowadzonych
n a terenie
s. 196 - 220. O w y n i k a c h p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h
Polaków
W.
Tropin,
Sbornik
Etnografija",
S.
Nieopublikowannyje
i A. I. Czerskom,
1962, s. 47 - 54; В.
Istorii Russkoj
kommientarii
Etnograficzeskie
ego
Sibiři
Etnografija",
„Oczerki
o
[w:]
J a k u t s k 1958, s. 1 9 - 2 8 ;
„Sbornik T r u d ó w po F i l o l o g i i " , t. 3: 1958,
[w:]
stati
n r 6:
— jakutowied,
1956, s. 242 - 259; G . W.
I. D. Czerskogo,
Puchów,
Etnografija",
[w:] I . D. C z e r s k i j ,
о I. D. Czerskom
Irkutsk
Irkutsk
rożdienija,
zamietki.
s. 2 0 Y - 222; G . M . W a s i l e w i c z ,
zapisy
so dnja
W. N. Skałona,
Obruczewa,
„Sowietskaja
E. K. Piekar ski j как etnograf
1958, 54 - 60; I . S . G u r w i с z,
Piekarski}.
rożdienija),
rosyjskim
zob.
i ich kulturą,
A.
Kuczyński,
„ L u d " , t. 51: 1968,
cz. 2, s. 503 - 584.
3
W
Instytucie Geografii
Akademii
Nauk
badaniom
geologicznym,
1968
z
inicjatywy
Międzynarodowego
stąpiły
do
Akademii
Pierwsze
Komitetu
oraz M u z e u m
dwu
kontaktów
sympozjum
Syberyjskiego
Historii
w
Ziemi Polskiej
Nauk
Historii Nauki
Akademii
na temat
dziedzinie
nauk
i
geologicznych
w
1969 г.,
roku
i Tech
Nauk
radziecko-polskich
Warszawie
polskim
Geologicznych
sympozjów
odbędzie się w
Oddziału
ną t e r e n i e S y b e r i i . W
z u c z o n y m i r a d z i e c k i m i Zakład
Nauk
zorganizowania
polsko-rosyjskich
Wschodu
się szereg p r a c poświęconych
przyrodniczym i geograficznym
i w w y n i k u porozumienia
niki Polskiej
Syberii i Dalekiego
Z S R R w I r k u c k u prowadzi
przy
historii
geograficznych.
d r u g i e zaś w
Lenin
g r a d z i e w 1971 r. Informację powyższą otrzymałem od prof. dr. K . Maślankiewicza,
Sekretarza Generalnego
L i s t z d n i a 31 V I I 1968 r.
Międzynarodowego K o m i t e t u H i s t o r i i N a u k
Geologicznych.
ETNOGRAFICZNY
OBRAZ
77
SYBERII
aniżeli pamięć, popularyzacja i wiedza o walce p o l s k i c h zesłańców
z caratem i i c h t r a g i c z n y m losie n a w y g n a n i u , gdzie obok prac katorżni
czych p o d e j m o w a l i o n i t e badania naukowe.
DOKUMENT
OSOBLIWEGO MIŁOSIERDZIA BOSKÜGO
Cudownie z Kalwińftiey Sekty
Pcwoego Slags у Chwalcę fwegp
KOŚCIOŁA C H R Y S T U S O W E G O
POCIĄGAIĄCY,
Z wyttladem nieirtóryeh Kcmrrowerfyi ssach<xbących miedsj
nau!rg Kościoła JPowfzechnego Katolickiego, i podankrc
vymyslan; m rozumem luumim Lmerjkiey.Kaiwińfłiey,
Uteckiey, у innych w l e j Księdze wyrażonych
у oamienioaych Sett;
•
У * vtfpomnitnitm « mnitj ипшпусЬ Mojkimjkitgo PíiJIwa
itsiascl
•w pegsĄfkici Uędach jrftett xofiotacjeh, alo dvcttawntga fox***
/иdii w tiínjeb Sebtetb oS jtinotči Paitjittjncgo
Xothott
cuttáljeb.
«ш§Ш§ t *¡»m, e*(i¿¡e * nitvuaáamoiéi
ijięcych,
« irukrn ptmfty
г»ж
WYCHODZĄCY.
«»м««г
Ryc.
1. L . S i e n i c k i ,
WWAHJ* xx.ГтШктв*
Dokument
osobliwego...,
W i l n o 1754.
F a k s y m i l e s t r o n y tytułowej
Sporo jest jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d
k r y t e d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i , której początki rozpoczynają się
nie t y l k o skrótowymi zapisami autorów rosyjskich, lecz także r e l a c j a m i
p o l s k i c h zesłańcowi z epoki caratu. J e d n y m z ciekawszych polskich
źródeł łączących się z t y m zagadnieniem jest s t a r o d r u k zatytułowany
Dokument
osobliwego
miłosierdzia boskiego cudownie z kalwińskiej se-
78
ANTONI
KUCZYŃSKI
kty pewnego sługę у chwalcę swego do kościoła
W i l n o 1754, spisany
przez L u d w i k a Sienickiego (1677 - ?), pułkownika w o j s k królewskich,
wziętego do n i e w o l i przez Rosjan w r o k u 1707 po k a p i t u l a c j i B y c h o w a ,
skąd w r a z z b r a t e m K r z y s z t o f e m S i e n i c k i m , generałem a r t y l e r i i w o j s k
polskich, w y w i e z i o n y został do M o s k w y , a później zesłany n a Syberię
do Tobolska, następnie zaś przesiedlony do Jakucka, dokąd dotarł sam,
gdyż b r a t K r z y s z t o f zmarł w drodze i pochowany został n a d Obią. W J a k u c k u przebywał L . S i e n i c k i kilkanaście l a t , a po powrocie do k r a j u (1722)
napisał wspomnienia, których pozycja chronologiczna w h i s t o r i i etno
g r a f i i polskiej jest szczególna, gdyż Dokument
jest w p r a w d z i e d r u g i m
z n a n y m n a m p o l s k i m opisem S y b e r i i , ale z u w a g i n a czas o p u b l i k o w a n i a
(1754) w y s u w a się o n na czoło w naszej s y b e r y j s k i e j l i t e r a t u r z e pamię
t n i k a r s k i e j . N i e ulega także wątpliwości, że znaczenie Dokumentu
da
się określić zarówno p o d względem jego warunków chronologicznych
zapewniających m u należytą pozycję w g r u p i e ówczesnych źródeł do
e t n o g r a f i i S y b e r i i , j a k i od s t r o n y z a w a r t y c h w n i m ilościowych i j a k o
ściowych elementów f a k t o g r a f i c z n y c h . L . S i e n i c k i znalazł się na S y b e r i i
współcześnie z P h . J . S t r a h l e n b e r g i e m , oficerem szwedzkim wziętym
do n i e w o l i rosyjskiej pod Połtawą (1709), który dzięki o p u b l i k o w a n i u
s w y c h obserwacji z zesłania w książce Das Nord- und Ostliche
Theil
von Europa
und AsiaStockholm
1730, a więc w y d a n e j wcześniej
aniżeli Dokument,
uważany jest za p r e k u r s o r a studiów ałtaistycznych .
Obok książki P h . J . Strahlenberga najbliższą chronologicznie pozycją
w piśmiennictwie s y b e r y j s k i m jest w odniesieniu do Dokumentu
praca
rosyjskiego badacza S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , uczestnika W i e l k i e j Pół
nocnej W y p r a w y (1733 - 1743) V . B e r i n g a oraz książka drugiego członka
tej ekspedycji G. W. Stellera , w których odnaleźć można potwierdzenie
szeregu spostrzeżeń zanotowanych przez autora omawianego
źródła.
4
5
6
7
i
Szlak zesłańczej wędrówki L . Sienickiego rozpoczął się w M o s k w i e
prowadził etapami przez szereg miast syberyjskich (patrz m a 4
miast
Pierwszym
i miejsc
ofiarowana
Wojciecha
polskim
spisany
księdzu
w
opisem
przez
Syberii
Adama
Franciszkowi
Poznaniu
proboszczowi
50-letniego
kapłaństwa
1874 r. od jego
przyjaciół
i wielbicieli,
przedstawiona
została
artykule:
o ludach. Syberii,
5
S.
więzienia
Warta.
[w:]
Bażyńskiemu
na Jubileusz
w
Dyarusz
jest:
Kamieńskiego,
moskiewskiego
Książka
kościele
dniu
23
w
Pierwsza
Kuczyński,
Św.
kwietnia
Dyaryusza
Poznań 1874. Treść e t n o g r a f i c z n a
A.
zbiorowa
przy
Polska
relacja
kulturą,
„Szkice
„Etnografia P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 173 - 187.
Kałużyński,
Polskie
badania
nad
Jakutami
i ich
z Dziejów O r i e n t a l i s t y k i P o l s k i e j " , n r 2: 1966, s. 174.
6
S . P. K r a s z e n i n n i k o w ,
7
G . W.
wohnern,
S t e 11 e r,
dereń
Sitten,
F r a n k f u r t — L e i p z i g 1774.
O p i s a n i e ziemli
Beschreibung
von
dem
Nahmem,
Lebensart
Kamczatki,
bandę
und
S t . P i e t i e r s b u r g 1755.
Kamtschatka,
Verschiedenen
dessen
Ein-
Gewohnheiten,
ETNOGRAFICZNY OBRAZ
SYBERII
79
80
A N T O N I KUCZYŃSKI
p a ) — P e r m , Wierehoturję, Tobolsk i inne do J a k u c k a , który przez
długie lata był miejscem jego p o b y t u . T u z dala od ojczyzny uderzał
polskiego zesłańca o d m i e n n y sposób życia s y b e r y j s k i c h tubylców, a czy
tając k a r t y Dokumentu
odnosi się wrażenie, że jest o n d z i e n n i k i e m
podróży, w którym n a żywo rejestrowano obraz k u l t u r y w i e l u ludów
m i j a n y c h w drodze n a w y g n a n i e . L . Sienicki zainteresowany z i e m i a m i ,
które zwiedził, oraz l u d a m i , z którymi się zetknął, pozostawił w
Doku
mencie i n f o r m a c j e cenne d l a etnografów, a przede w s z y s t k i m dla t y c h ,
którzy zajmują się historią etniczną S y b e r i i . Nie należy j e d n a k zapo
minać, że Dokument
jest n i e k o m p l e t n y m obrazem k u l t u r y opisanych
w n i m g r u p etnicznych; jest o n odbiciem t y l k o g r u b y c h i poważniej
szych j e j elementów składowych. P u n k t e m c e n t r a l n y m , wokół którego
obracają się materiały etnograficzne zawarte w Dokumencie,
jest ogólny
obraz życia ludów spotkanych n a szlaku zesłańczym. Rysuje w n i m
L . S i e n i c k i życie tubylców stosownie do największych i najważniejszych
dla n i c h potrzeb, j a k pożywienie, mieszkanie, odzież, praca domowa,
zajęcia gospodarskie, zwyczaje i obyczaje oraz wierzenia, p r z y o m a w i a
n i u których kładzie szczególny nacisk na podkreślenie wpływu c e r k w i
prawosławnej powodującej zanik w i e l u t r a d y c y j n y c h , t u b y l c z y c h ele
mentów k u l t u r y duchowej.
8
Zapewne t y l k o część z tego, co widział L . S i e n i c k i na w y g n a n i u ,
znalazła miejsce w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Wspomnieć
należy, że u t r w a l o n y w n i c h obraz podstawowych elementów k u l t u r y
tubylców S y b e r i i zgodny jest w ogólnych zarysach z t y m , który p r z e
kazany został przez i n n y c h ówczesnych podróżników rosyjskich, zesłań
ców p o l s k i c h i późniejszych badaczy. A u t o r Dokumentu
n i e podaje
i n t e r p r e t a c j i zarejestrowanych przez siebie faktów i właśnie takie bez
pośrednie czerpanie d a n y c h f a k t o g r a f i c z n y c h z otaczającego środowiska
s t a n o w i o wartości historycznej omawianego źródła i w y s u w a j e n a
p l a n p i e r w s z y w g r u p i e źródeł p r z y d a t n y c h do studiów n a d r e k o n s t r u k
cją d a w n y c h układów etnicznych n a terenie S y b e r i i i k u l t u r y zamieszku
jących ją tubylców.
9
Na
8
opisane
wg
mapie
oznaczono
w Dokumencie.
również
Cyfry
s t a n u n a r o k 1959, uwidocznioną
mira,
rejony
zamieszkiwane
u m i e s z c z o n e obok oznaczają
w
pracy:
Czislennost
przez
grupy
etniczne
liczebność t y c h ludów
i rasselenie
narodów
r e d . S . I . B r u k , M o s k w a 1962, s. 85 - 88, t a b l . 15 - 16.
9
jego
Pamiętnik
xiedza
i towarzyszów
jego
1865; J . K o b y ł e c k i ,
1831,
Ciecierskiego
przeora
przygody,
doznane
Wiadomości
Dominikanów
na Sybirze
o Syberyi
1832, 1833, 1834, p r z e z J . K . , W a r s z a w a
Kopcia
l i n 1863.
brygadjera
wojsk
polskich
z rozmaitych
wileńskich,
w latach
i podróże
w niej
odbyte
w
latach
Dziennik
Józefa
sporządzony,
Ber
1837; J . K o p e ć ,
not dorywczych
zawierający
1797 - 1801, L w ó w .
ETNOGRAFICZNY
OBRAZ
81
SYBERII
Kończąc t e n ogólny r y s o Dokumencie
i jego autorze podkreślić
należy, że szereg faktów oceniał L . S i e n i c k i z p u n k t u widzenia własnej
k u l t u r y , dziwił się m i e j s c o w y m z w y c z a j o m i obyczajom, a n i e k i e d y
wypowiadał nawet fantastycznie dzisiaj brzmiące Ojpimie. Do wiadomości
tej k a t e g o r i i należy n p . w z m i a n k a o J a k u t a c h , którzy
,,[...] j a k o b y
z dawnych
l a t m i e l i być r o d e m
ze S z w e c j i , a niechcąc
znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali, z e b r a w s z y
ciężarów
się i z b u n t o w a w s z y
na statki
w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y
n a m o r z e puścili się i w i a t r a m i
przy
niesieni
którzy n a t e n czas i jakucką
ziemię
do J a k u c k a , w y s i a d s z y ,
trzymali wybiwszy
Tunguzów,
i wypędziwszy z całego j a k u c k i e g o okręgu t a m o s i e d l i " (s. 1 1 ) .
1 0
Wiadomość t a nadająca f a k t o m z a w a r t y m w Dokumencie
cech f a n t a
z j i nie pochodzi prawdopodobnie od samego autora, lecz — j a k słusznie
zauważa S. K a ł u ż y ń s k i — jest ona zapewne odbiciem panujących już
wówczas poglądów o n i e a u t o c h t o n i c z n y m pochodzeniu Jakutów, co jest
dzisiaj kwestią bezsporną, gdyż wiadomo, że przywędrowali o n i n a d
Lenę ze swej turańskiej praojczyzny .
11
12
Pomijając na razie inne fałszywe stwierdzenia podane przez L . Sie
nickiego, które znajdą szczegółowe omówienie w części artykułu poświę
conej analizie etnograficznej, stwierdzić należy, że w Dokumencie
wystę
pują przede w s z y s t k i m k o n k r e t n e f a k t y , i to bez l i t e r a c k i e j przeróbki.
W a r t o również zaznaczyć, że Dokument
jest pierwszą w naszej l i t e r a
turze publikacją zawierającą pochodzące z autopsji wiadomości o Japoń
czykach , którzy d o c i e r a l i w czasach współczesnych L . S i e n i c k i e m u na
rubieżowe obszary A z j i północno-wschodniej, handlując z r o z s i e d l o n y m i
tam tubylcami.
13
10
L . S i e n i c k i , Dokument
wińskiej
Sekty
Pewnego
ciągający,
z
wykładem
Kościoła
Powszechnego
Sługę
Katolickiego,
Kalwińskiey,
nionych
у z wspomnieniem
nach
w
pogańskich
w różnych
Sektach
względu
o mniej
jeszcze
od jedności
wymyślonych
znanych
między
rozumem
wyrażonych
Kal
po
nauką
ludzkim
y
namie-
Państwa
krai
dla
duchowego
pożytku
ludzi
Kościoła
odpadłych,
częścią z
uporu,
pierwszy
artykule przytoczono
z
Moskiewskiego
zostających,
w druku
Cudownie
Chrystusowego
zachodzących
w tey księdze
Powszechnego
żyjących,
n a to, że w
uniknąć p o w t a r z a n i a
у innych
Boskiego
do Kościoła
Kontrowersyi
a podaniem
Greckiey
błędach
częścią z niewiadomości
Ze
miłosierdzia
swego
niektórych
Luterańskiey,
Sekt,
osobliwego
у Chwalcę
raz wychodzący,
szereg
cytatów
jego tytułu, s t r o n y , z których pochodzi
W i l n o 1754.
z Dokumentu,
cytowany
aby
tekst, po
dano w nawiasach.
op. cit., s. 174.
11
Kałużyński,
1 2
W. S i e r o s z e w s k i ,
Dwanaście
lat w kraju
Jakutów,
cz. 1, K r a k ó w 1961,
s. 161 - 194.
13
Informację tę zawdzięczam prof. dr. B . O l s z e w i c z o w i , do którego się w s p r a
w i e L . S i e n i c k i e g o zwróciłem.
6 — Etnografia
P o l s k a , t. X I V z. 1
82
ANTONI
Ryc.
KUCZYŃSKI
3. N i e n i e c k i zaprzęg w
renifery
z końca X V I I I
w.
W g Istoriko-etnograficzeskij
atlas
Sibirl,
p o d r e d . M.
i L . P . P o t a p o w a , M o s k w a - L e n i n g r a d 1961, s. 23
G.
Lewina
T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności i przydatności o m a
wianego źródła d l a e t n o g r a f i i S y b e r i i o d strony jego zakresu t e m a t y
cznego, od s t r o n y zaś faktograficznej najlepszym dowodem w i a r y g o d n o
ści zapisów L . Sienickiego są w y n i k i analizy etnograficznej przedstawio
ne w dalszej, materiałowej części artykułu.
ANALIZA
ETNOGRAFICZNA
„DOKUMENTU"
Uwagi
metodologiczne.
Nakreślony przez L . Sienickiego
obraz k u l t u r y tubylców S y b e r i i charakteryzuje się mnogością wątków
wymagających w, w i e l u w y p a d k a c h d o d a t k o w y c h uzupełnień i wyjaśnień.
L a t a zesłania dały a u t o r o w i Dokumentu
możliwość bezpośredniego p o
znania ludów s y b e r y j s k i c h i dużą, j a k na owe czasy, wiedzę o i c h k u l t u
rze, a chociaż nie w s z y s t k i e materiały dostarczone przez niego można
przyjąć b e z k r y t y c z n i e i bez d o d a t k o w y c h k o m e n t a r z y , n i e należy j e d n a k
odrzucać i c h bez szczegółowej analizy opartej na w y n i k a c h poszukiwań
w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . Celem niniejszej analizy jest p r z e d
stawienie w o p a r c i u o i n n e źródła i prace etnograficzne, w j a k i m s t o p n i u
relacje L . Sienickiego odpowiadają właściwemu o b r a z o w i k u l t u r y ludów
Syberii.
D l a umknięcia dużej ilości odsyłaczy zgrupowano w niektórych p r z y
pisach po k i l k a objaśnień, a niezrozumiałe słowa, z w r o t y oraz bliżej
nie znane wydarzenia, i n f o r m a c j e n a t u r y ogólnej i osoby występujące
na k a r t a c h Dokumentu
zostały skomentowane jednorazowo. C y t o w a n a
l i t e r a t u r a ograniczona została do pozycji najważniejszych, a t a m , gdzie
ETNOGRAFICZNY
OBRAZ
83
SYBERII
było to szczególnie konieczne, kwestie wątpliwe wyjaśniono bezpośrednio
w tekście.
Duże uzupełnienia w p r o w a d z o n o z p u n k t u widzenia i n t e r p u n k c j i
i pisowni, wprowadzając n p . zmianę samogłoski y n a i , spółgłoski j n a i,
dużej l i t e r y na małą i t p . , zgodnie z głównymi zasadami obowiązującymi
p r z y p u b l i k a c j i źródeł h i s t o r y c z n y c h .
T a k przedstawiają się główne założenia metodologiczne
zastosowane
p r z y opracowaniu materiałów etnograficznych z a w a r t y c h w
Dokumencie,
który po raz p i e r w s z y p r z e d s t a w i o n y zostaje w całości j a k o źródło
etnograficzne dotyczące wieloetnicznego obszaru S y b e r i i . Dokonana w e
wstępie krótka c h a r a k t e r y s t y k a treści Dokumentu
s t a n o w i chyba dosta
teczną metrykę uzasadniającą konieczność k r y t y c z n e g o omówienia za
w a r t y c h w n i m materiałów, chociaż występujący w n i c h słownik zaga
dnień k u l t u r o w y c h n i e jest z b y t bogaty. Kończąc, wyjaśnić należy, że
artykuł t e n jest t y l k o szkicem obszerniejszej i szczegółowszej p r a c y
0 p o l s k i c h źródłach z zakresu e t n o g r a f i i S y b e r i i , którą autor przygoto
w u j e do d r u k u , a której ostateczne zakończenie będzie wymagać jeszcze
dłuższego czasu.
14
l s
*
Po t y c h uwagach noszących c h a r a k t e r wstępu — może trochę p r z y
długiego, ale koniecznego do z o r i e n t o w a n i a c z y t e l n i k a w p r o b l e m a t y c e
p o l s k i c h źródeł do e t n o g r a f i i S y b e r i i — przejdziemy następnie do szcze
gółowego omówienia materiałów etnograficznych zamieszczonych na
k a r t a c h Dokumentu.
Egzotyka syberyjska, bo t a k ją trzeba nazwać,
rozpoczyna się w t y m źródle od opisu l u d u , który zamieszkiwał w począ
t k a c h X V I I I stulecia „[...] ziemię permską, t o jest zyrańską , inszy
język i obyczaje mającą" (Js. 7). Wnioskując z etnicznego układu obsza16
14
Instrukcja wydawnicza
d l a źródeł
h i s t o r y c z n y c h od X V I do połowy X I X
w i e k u , W r o c ł a w 1953.
15
w
Skrótowe
artykułach:
w badania
1 6
omówienie
treści
Kałużyński,
Dokumentu
etnograficznej
dokonane
zostało
Wkład
Polaków
op. cit., s. 174; K u c z y ń s k i ,
s. 513- 515.
W bliższy k o n t a k t z o b s z a r a m i u w s c h o d n i c h podnóży U r a l u z a m i e s z k a n y m i
przez
plemiona
połowie
zwane
tego
Małą
Komi
wieku
weszli
władcy
Rosjanie
na
moskiewscy
przestrzeni X I V
opanowali
tereny
Permią, z a m i e s z k a n e p r z e z K o m i - Z y r i a n , a w
Księstwo M o s k i e w s k i e
objęło
w posiadanie
obszary
Permii
wytworzyła
się
włączenia
Nowogrodu
do Księstwa
dogodna
sytuacja
do
penetracji
się po
wschodniej
stronie
Uralu.
Russkoje
nasielenie
Sibiři
XVII
Dokładniej
i naczała XVIII
drugiej
Wyczegdą
sto l a t później
w y n i k u opanowania
oraz
dalszej
rzeką
n a d górną Wyczegdą
K a m ą , n a których r o z s i e d l e n i b y l i K o m i - P e r m i a c y . W
1 Wielkiej
stulecia. W
nad
Moskiewskiego
obszarów
o t y m zob.: W .
(1472)
i rzeką
Małej
(1478)
rozciągających
Aleksandrów,
w., M o s k w a 1964.
84
ANTONI
KUCZYŃSKI
rów p r z y u r a l s k i c h w o w y m czasie stwierdzić należy, że zetknął się
wówczas L . S i e n i c k i z r o z s i e d l o n y m i na obszarach leżących w d o l n y m
biegu K a m y K o m i - Z y r i a n a m i i K o m i - P e r m i a k a m i zaliczanymi do t z w .
p e r m s k i e j gałęzi ugrofińskiej r o d z i n y językowej. L u d y te stosunkowo
wcześnie zetknęły się z cywilizacją rosyjską, gdyż zwycięski pochód
Jermaka
za U r a l doprowadził już p o d koniec X V I I stulecia do
opanowania p r a w i e całej S y b e r i i z wyjątkiem j e j południowych rubieży.
Ta p o l i t y c z n a zależność K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków od państwa
1 7
R y c . 4. N i e n i e c k i zaprzęg w p s y
s. 68, r y c . 3
Tamże,
rosyjskiego poprzedzona została n a w i e l e l a t wcześniej ekspansją kościo
ła prawosławnego, co słusznie podkreśla autor Dokumentu
pisząc, że
m i m o to, iż l u d y te nawrócone zostały przez:
„Stefana-Episkopa-Weliko-Permskiego
na
ruskie
ogień z a b o g a chwalić nie p o r z u c i l i i ogniowi
wyznanie,
jednakże
adorację o d d a w a l i ,
jeszcze
a gdym z nimi
mówił, że to j e d e n żywioł od b o g a n a usługę i w y g o d ę l u d z i o m s t w o r z o n y ,
uparcie
się s p r z e c i w i a l i , mówiąc żeśmy się tego od n a s z y c h przodków n a u c z y l i , [...]
a my
choć t e r a z p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć, ale u R u s i
1 7
Poważną
gonowów
rolę
w
kolonizacji
obszarów
z miasta Solwyczegodzke,
w 1558 r. rozległe i słabo z a l u d n i o n e
w o w i e otrzymali dalsze
i
Obem.
Z
inicjatywy
J e r m a k organizuje
opanowywania
których
zostało
i przy
obszary
poparciu
żadnego t a k mocnego n i e
syberyjskich
która otrzymała
odegrała
tej r o d z i n y , będący
a
1574 S t r o g o n o -
sam
Jermak
U Rusi — w Rosji.
Kozak
systematycznego
z Tatarami,
wpadł
urządzoną p r z e z oddziały a r m i i t a t a r s k i e j i zginął w f a l a c h I r t y s z u .
18
Stro-
Groźnego
n a i c h służbie
(1581), która jest początkiem
zdziesiątkowane,
IV
n a d r z e k a m i Tobołem, I r t y s z e m
S y b e r i i . W o j s k o J e r m a k a stoczyło s z e r e g w a l k
poważnie
rodzina
od c a r a I w a n a
n a d rzeką K a m ą . W
posiadłości p o z a U r a l e m ,
wyprawę za U r a l
1 8
w
podczas
zasadzkę,
ETNOGRAFICZNY
OBRAZ
85
SYBERII
w i d z i m y boga, bo bogi, co w c e r k w i a c h r u s k i c h stoją, n a s z bóg ogień, k i e d y zechce,
z a r a z te spalić może i w n i w e c z obrócić, czego słuchając dziwowałem się bardzo,
iż czego się z młodu n a p i l i
i od s w o i c h przodków się n a u c z y l i , to za p r a w d ę
i f u n d a m e n t m i e l i " (s. 7).
1 9
Ta zdawkowa relacja zawiera ciekawe d l a etnografa szczegóły z za
k r e s u k u l t u r y duchowej opisanych ludów, a chociaż b r a k w niej w y
czerpującego obrazu systemu religijnego, to nawet w z m i a n k a , że „ogień
za boga chwalić nie p o r z u c i l i " , jest cenna, gdyż p o t w i e r d z a ona wystę
powanie k u l t u ognia wśród K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków, który j a k o
siła przyjazna i siła niszczycielska stanowił jeden z istotniejszych ele
mentów i c h wierzeń. Z r e l a c j i tej w y n i k a również, że w śwatopoglądzie
obu g r u p etnicznych występowały — m i m o działalności m i s j i p r a w o
sławnych — elementy wierzeń pogańskich, które przetrwały d w u w i e k o wą ekspansję kościoła prawosławnego zapoczątkowaną jeszcze pod koniec
X I V stulecia przez biskupa Stefana Permskiego .
Po minięciu okolic zamieszkanych przez K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r
miaków spotkał autor Dokumentu
Mansów ( W a g u l i c z ó w ) , o c z y m pisze:
20
21
„[...]
wieźli
i Wierzchoturiem
nas przez
23
naród
Waguliczów,
który
leży
między
Solą
Kamską
24
i s a m i m l e k i e m k o b y l i m się ż y w i ą , z d a r z a się, że k o n i e z a bogi chwalą; a
gdym
25
i m mówił, że to bydlęta d l a usług od boga dane, tedy m i o d p o w i e d z i e l i ,
że to są
bogowie, którzy n a s noszą, n a s karmią i do pożywienia n a m w s z y s t k i e sposoby
i
2 2
, pogańskiej w i a r y i osobliwego języka . C i mnóstwo k o n i mają
tego n a s p r z o d k o w i e
nasi dawni
n a u c z y l i i t a k t r z y m a l i , czego
i my
dają
odmienić
nie c h c e m y ; ale o n i c h do S o l i K a m s k i e j wkrótce po m n i e przyszedł u k a z , to jest
ordynans
carski,
a b y do w y z n a n i a
ruskiego
k o n i e c z n i e i c h p r z y m u s i ć , co jeżeli
26
wzięło swój s k u t e k d o s k o n a l e n i e w i e m " (s. 7 - 8).
19
Czego się z młodu n a p i l i — czego się w młodości n a u c z y l i .
20
Pisał o t y m również A . Kamieński-Dłużyk
kładniej zob.: K u c z y ń s k i ,
21
W
a r t y k u l e posługuję
Pierwsza
polska
się przyjętymi
w
Dyaryuszu,
dziś n a z w a m i
n i m y podane przez L . Sienickiego u m i e s z c z a m w
22
Miasto Solikamsk.
23
Miasto
24
Język M a n s ó w należy do u g o r s k i e j g r u p y
1874. D o
ludów
Syberii, a
etno-
nawiasach.
Wierchoturje.
u r a l s k i e j r o d z i n y językowej i różni
się z n a c z n i e od języka K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w
skiej grupy
Poznań
s. 179.
rodziny
u r a l s k i e j . Atłas
narodów
mira,
zaliczanego
w
skład
fiń
r e d . S . I. B r u k , W. S .
Apen-
n i e napotkałem p o t w i e r d z e n i a
faktu,
c z e n k o , M o s k w a 1964, s. 158.
25
W
dostępnej m i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u
j a k o b y l u d t e n spożywał k o b y l e m l e k o . W i a d o m o n a t o m i a s t , że t z w . o b s k a i soswińs k a grupa
M a n s ó w posługiwała się w z i m i e końskim zaprzęgiem, l a t e m
konie
te w y p u s z c z a n o
Zob.:
Narody
Sibiři,
n a p a s t w i s k a , n a których pasły
natomiast
się one do późnej j e s i e n i .
red. M. G. L e w i n , L . P. Potapow, M o s k w a — L e n i n g r a d
1956,
s. 580 - 582.
26 Przyjęcie
prawosławia
przez
grupy
etniczne
Syberii
było
tylko
czystym
86
ANTONI
KUCZYŃSKI
Trafność obserwacji autora Dokumentu
wobec k u l t u r y Mansów zo
stała bliżej wyjaśniona w przypisach, zatem przechodzimy do dalszego
ciągu jego podróży, podczas której spotkał o n Chantów (Ost jaków):
„[...] którzy i n a k s z y język mają, po w o d a c h pływają, z łowienia r y b s w o j e
pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy w y p r a w i a j ą i odzienie z n i c h sobie robią,
w o d ę z a boga adorują. J e d n a k w ośm l a t po odjeździe m o i m z O s t j a k u , gdy
F i l o f e j A r c h i e r e j to jest A r c y b i s k u p S y b i r s k i w y s o k i m s w o i m h o n o r e m i znaczną
i n t r a t a w z g a r d z i w s z y d o b r o w o l n i e zdał te a r c h i e r e j s t w o , a obrał sobie życie p u s t e l
n i c z e , przesłał do niego o r d y n a n s c a r , a b y jechać n a d rzekę O b i i n n e r z e k i ,
gdziekolwiek
się znajdują O s t j a c y i przepowiadał z ewangelią ucząc r u s k i e g o
w y z n a n i a , którzy b y d o b r o w o l n i e c h c i e l i się ochrzcić, a b y i c h k o n t e n t o w a ł
biorąc
w s z y s t k o od t a m e c z n y c h s y b i r s k i c h w o j e w o d ó w z c a r s k i e g o s k a r b u , którzy b y zaś
w s w o i m błędzie b y l i u p a r c i i nawracać się n i e c h c i e l i , a b y i c h gwałtem p r z y
muszał. C o się i stało. L e c z c i chociaż p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć c h r z c i l i się,
bynajmniej
j e d n a k błędu s w e g o n i e odstąpili, w o d y [którą — A . K . ] b o g i e m
m o c n i e j s z y m niż r u s c y bogowie nazywają i w i e r z ą " (s. 9).
2 7
28
A u t o r Dokumentu
przedstawił bardzo s k r o m n y obraz gospodarki
Chantówi i i c h k u l t u r y duchowej, a uwaga, że „po wodach pływają,
z łowienia r y b swoje pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy wyprawiają
i odzienie z n i c h sobie robią", w y m a g a k o m e n t a r z a wyjaśniającego, że
nie wszystkie g r u p y ludności chantyjskiej utrzymywały się j e d y n i e
z połowu r y b , gdyż istniało w i e l e rodów zajmujących się przede w s z y
s t k i m myślistwem i hodowlą reniferów. I n f o r m a c j a t a słuszna jest t y l k o
w odniesieniu do Chantów mieszkających wówczas w basenie O b i , gdzie
n a d r z e k a m i K a z y m , Soswa, Wach, J u g a n i A g a u koncentrowały się
osady r y b a k ó w . Kończąc, wspomnieć należy, że t a k skomentowana
i n f o r m a c j a znajduje odbicie w opisie S y b e r i i A . Kamieńskiego-Dłużyka
i zgodna jest z i n n y m i i n f o r m a c j a m i z a w a r t y m i w bogatej l i t e r a t u r z e
p r z e d m i o t u . Z i n n y c h wiadomości wymagających k o m e n t a r z a
jest
stwierdzenie, że C h a n t o w i e „wodę za boga adorują". I n f o r m a c j a ta jest
bardzo ogólnikowa, t a k że t r u d n o z n i e j wywnioskować o bliższych
szczegółach związanych z k u l t e m w o d y , t y m bardziej że w dostępnej
29
3 0
aktem
administracyjnym.
ryjscy
wyznawali
nadal
Mimo
działalności
misji
szamanizm i odprawiali
prawosławnych
swe tradycyjne
tubylcy
obrzędy,
sybe
których
duchowieństwo p r a w o s ł a w n e n i e było w s t a n i e wyeliminować.
2 7
Z O s t j a k u — z k r a j u Chantów (Ostiaków).
2 8
Kontentował —
dzającym
przyjęcie
obdarowywanie
wynagradzał. P o w s z e c h n i e
religii
prawosławnej
tubylców
tytoniem,
—
wódką,
stosowanym
poddanie
się
metalowymi
środkiem
aktowi
kotłami
wynagra
chrztu —
oraz
było
różnymi
świecidełkami w r o d z a j u koralików itp.
ska
29
Narody
Sibiři, s. 576.
s0
Dyaryusz
wiezienia
s. 181.
moskiewskiego
s. 382; K u c z y ń s k i ,
Pierwsza
pol
ETNOGRAFICZNY
OBRAZ
87
SYBERII
i
R y c . 5. U k ł a d s z l e i w n i e n i e c k i m zaprzęgu w p s y
Tamże,
s. 73, r y c . 4
a u t o r o w i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u n i e natrafiono na j e j potwierdzenie.
Woda wi związku z k u l t e m , a przede w s z y s t k i m z magią, występuje
bardzo często u różnych ludów świata, zatem przypuszczać należy, iż
m a m y t u do czynienia z zespołem w i e r z e n i o w y m sięgającym bardzo
odległych, t j . p i e r w o t n y c h okresów k u l t u r y , w y r w a n y m z pierwotnego
k o n t e k s t u wierzeniowego i utrzymującego się t y l k o w n i e l i c z n y c h w a r s t
w a c h społeczeństwa chantyjskiego. Być może głębsze s t u d i a n a d t y m
zagadnieniem, a przede w s z y s t k i m dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e źródeł
rosyjskich, p o z w o l i w przyszłości n a odpowiednie oświetlenie tego p r o
b l e m u . Podkreślić należy, że w okresie wędrówki L . Sienickiego po
S y b e r i i właściwą d l a Chantów religią był szamanizm z w i e l o m a p r z e
żytkami t o t e m i z m u .
88
ANTONI
Ryc.
1 -
wygląd
KUCZYŃSKI
6. Przenośny stożkowy szałas N i e ń c ó w i j e g o
zewnętrzny
szałasu,
2 -
4 — przekrój
szałas
z
korytarzem,
poziomy — rozplanowanie
Wg
Narody
Sibiři,
konstrukcja:
3 -
przekrój
pionowy,
wnętrza
Moskwa-Leningrad
1956, s. 619
ETNOGRAFICZNY
W dalszych p a r t i a c h Dokumentu
o Nieńcach.
OBRAZ
89
SYBERII
zamieszczone są skromne i n f o r m a c j e
„Naród Samojedów — pisze autor — widziałem t y l k o p r z e j a z d e m n a d rzeką O b ,
którzy w j e l e n i c h skórach n i c n i e s z y t y c h t y l k o w y p r a w n y c h
z przednimi
nogami,
w
szerścią
na
wierzch
zwierza
wszela
które ręce kładą, jedną
obróciwszy
kiego,
chodzą,
wszystkie
miasto
surowo
miedziane bałwanki
skórę
szerścią
odzienia
jedzą
n a obraz
do ciała, a drugą
używając.
i stamtąd
Cokolwiek
Samojedzią
człowieczy w y l e w a j ą
ubiją
nazwani .
Zamiast
3 1
i po s w o i c h k a m e r a c h
bogów
trzy
3 2
mają, którym i n a o f i a r y
różne skóry zwierzęce przynoszą, jeżdżą n a p s a c h ,
k o n i e wprzęgając
3 3
do n a r t
n a pięć a r s z y n ó w
długości, a t y l k o n a t r z y
34
jako
ćwierci
a r s z y n a szerokości, n a kształt s a n i z d o b i o n y c h , n a które czterdzieści p u d ó w
3 5
cię
żarów nakładają" (s. 9).
Dopełniając wiadomości o Nieńcach wspomnieć należy, że życie i c h
odbiegło już daleko od osiemnastowiecznych wzorów. Zamieszkują o n i
obecnie w liczbie 25 t y s . duży obszar — ponad 3 m i n . k m , rozciąga
jący się od wybrzeży półwyspu K a n i n aż po półwysep T a j m y r . Ongiś
podstawą b y t u Nieńców było polowanie n a r e n i f e r y i inne zwierzęta,
a także po części pasterska h o d o w l a reniferów. P r z y o k a z j i wyjaśnić
należy, że m y l n a jest i n f o r m a c j a L . Sienickiego, j a k o b y j e d l i o n i t y l k o
surowe mięso, chociaż stosunkowo często- wchodziło ono w skład i c h
pożywienia obok mięsa g o t o w a n e g o . K o m e n t a r z a w y m a g a również
stwierdzenie, że Nieńcy „ w j e l e n i c h skórach n i c n i e szytych t y l k o w y
p r a w n y c h z p r z e d n i m i nogami, w które ręce kładą, jedną skórą szerścią
do ciała, a drugą szerścią na w i e r z c h obróciwszy chodzą, miasto odzie
n i a używając". Opis t e n dotyczy j e d y n i e futrzanego skafandra z w a n e
go przez Nieńców „malicą" ', p r z y c z y m dodać należy, że skafander
t e n zszyty był z kawałków Skóry r e n i f e r o w e j , a skórzane spodnie i f u
trzane b u t y stanowiły równie ważną część odzieży, co zostało pominięte
w Dokumencie
.
2
36
37
3S
131
Informacja
t a jest o d b i c i e m
panujących
wśród Nieńców, k i e d y to p o c h o d z e n i e
nazwy
wówczas
że w o b e c częstych głodów n a d a l e k i e j północy zjadano
cie n a z w a t a p o c h o d z i od s a m o d y j s k i e j
grupy
Szczegółowe i n f o r m a c j e
n a t e n t e m a t znajdują
graficznej
tej g r u p i e
poświęconej
etnograficzeskie
oczerki,
K a m e r a c h — mieszkaniach.
33
Do nart —
o
kanibalizmie
się t a m n a w z a j e m .
W
isto
językowej, do której należą Nieńcy.
się w n a j n o w s z e j
etnicznej — L . W.
Moskwa—Leningrad
3 2
poglądów
„Samojed" tłumaczono w t e n sposób,
monografii
etno
Neńcy
istoriko
С h o m i с z,
1966, s. 24 - 28.
do wąskich długich sań. Nieńcy
używali
także zaprzęgu
nifery.
34
A r s z y n — d a w n a r o s y j s k a m i a r a długości =
35
P u d •—• d a w n a r o s y j s k a j e d n o s t k a m a s y = 40 funtów =
71,12 c m .
36
С h o m i с z, op. cit., s. 133 - 135.
37
С h o m i с z, op. cit., s. 118.
38
С h o m i с z, op. cit., s. 120 - 121.
16,38 k g .
w re
90
ANTONI
KUCZYŃSKI
Powracając do dalszego ciągu syberyjskiej wędrówki naszego r o
daka, przytoczyć trzeba zawarte w Dokumencie
wiadomości o E w e n k a c h
n a z y w a n y c h w starszej l i t e r a t u r z e T u n g u z a m i . L u d t e n , m i m o d o
skonałego przystosowania do t r u d n y c h warunków s y b e r y j s k i e j p r z y r o d y ,
reprezentował n i s k i stopień r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j . O d d a j m y
j e d n a k głos a u t o r o w i , który pisze:
9 3
„Potem przywieźli nas do J e n i s e j s k a , skąd się t u n g u s k a z i e m i a z a c z y n a , których
język różny
i osobliwy
rzęcych w y p r a w n y c h ,
od i n n y c h narodów, w
według s w o j e j
osobliwym
t a k j a k nić kręconymi, szerść jelenią c z e r w o n o
dolkách
miasto
frędzli
dają
ubiorze
ze skór
zwie
m a n i e r y s z y t y c h , m i a s t o n i c i żyłami j e l e n i m i
tylko
farbowaną
u s u k n i , ogony
do koła s u k n i , n a p o
z tyłu
wyrzynane
zostawiają,
n a głowach z f r a n c u s k a z tyłu jedną kosę zaplecioną noszą; l u d z i e w z r o s t u
kiego, po l a s a c h głębokich u s t a w i c z n i e łowami i s t r z e l a n i e m z w i e r z a
się bawią,
odzienie
i wyżywienie
sobie
i dań
carowi
tylko
wiel
różnorodnego
z leśnych
zwierząt
mają. C i już zaczynają mieć d o m o w e j e l e n i e [ r e n i f e r y — A . K . ] , n a których jeżdżą
i łanie doją
jak krowy,
rąk,
swojskimi
że
się
a młode j e l o n k i , które się rodzą przyuczają
stają,
od
C i T u n g u z i domów p e w n y c h
noszą d l a pożywienia
ludzi
n i e uciekają,
owszem
bez
z młodu do
ludzi
tęsknią.
n i e mają, u s t a w i c z n i e z m i e j s c a n a m i e j s c e się p r z e
j e l e n i o m , n a tychże j e l e n i a c h j u r t y , a po p o l s k u
namioty
4 0
s w o j e skórzane przewożą, w których rozpiętych i zimą p r z y o g n i s k u siedzą n a d z y ,
do koła śniegiem o s y p a w s z y .
Z a boga mają
4 1
niedźwiedzia
czarnego ,
że to uczynić m u s i e l i n i e ze s w o j e j
proch
Ruś
władzą
Gdy
dała
zostając
rozkazawszy,
musiemy
a g d y się
, 2
i m t r a f i k i e d y niedźwiedzia ubić, tedy n a d z a b i t y m skaczą, krzyczą
przepraszając,
ochoty, ale z r o z k a z u , bo i strzelbę Ruś robiła,
a b y k o n i e c z n i e niedźwiedzie
ich rozkaz
pełnić, dlatego
s t r z e l a l i , pod
i m się u d a , k i e d y szczęście w u s t r z e l e n i u z w i e r z a , tedy z r o b i w s z y
s z u b i e n i c y ze t r z e c h belek, zawieszają
których
ty n a nas nie gniewaj
się.
n a kształt
skóry łosie albo j e l e n i e n a cześć niedźwie
d z i o w i , dziękując z a to szczęście, które m i e l i " (s. 10).
3 9
W
literaturze X V I I I
Tongusami.
Pochodzenie
i X I X w.
tego słowa
Ewenkowie
n i e zostało
nazywani
dotychczas
byli
Tunguzami
jednoznacznie
lub
wyjaś
nione. Dzielą się o n i n a d w a p l e m i o n a — E w e n k ó w R e n i f e r o w y c h , którzy nazywają
siebie
Oroczonami,
dolnym
biegiem
a których
Amuru.
n i e należy mylić z O r o c z o n a m i
Drugą
Dokładniej
o t y m zob.: Narody
Ewenkijskij
jazyk,
i paleoaziatskie
4 0
Oprócz
zabajkalskich)
[w:]
jazyki,
jurt
Jazyki
grupę stanowią
Sibiři,
Ewenkowie
s. 701 - 7 0 2 ;
narodów
SSSR,
O.
A.
mongolskie,
mieszkającymi
Konni —
nad
Muroczoni.
K o n s t a n t i n o w a ,
tunguso-manczrzyrskie
r e d . W. W. W i n o g r a d ó w , t. 5, L e n i n g r a d 1968, s. 68.
krytych
wojłokiem
z a m i e s z k a n i e służył
l e k k i c h , gładko o b r o b i o n y c h
(forma
mieszkania
i m przenośny
szałas
typowa
dla
składający
Ewenków
się z 2 0 - 3 0
żerdzi, n a które naciągano zamszową powłokę ze skór
reniferowych.
41
Dolną zewnętrzną
pokrycia
z ziemią
część szałasu w
otaczano
wałem
miejscu
zetknięcia się jego
ze śniegu, który miał
n a celu
zamszowego
zabezpieczenie
wnętrza p r z e d zamiecią i napływem chłodnego p o w i e t r z a .
42
Jest
to pomyłka,
n i e występuje
dźwiedź b r u n a t n y
Zwieri
gdyż
na obszarach
(Ursus
Sibiři — chiszcznyje,
niedźwiedź
czarny
(Selenarctos
Thibetanus
Cuvier)
z a m i e s z k a n y c h p r z e z E w e n k ó w , n a których żyje
Arctos
L.). Ustalono
n a podstawie:
M o s k w a 1962, s. 80 - 151.
nie
S. U . S t r o g o n ó w ,
92
ANTONI
KUCZYŃSKI
Z a w a r t y w Dokumencie
obraz k u l t u r y Ewenków zgodny jest z t y m ,
który nakreślony został przez i n n y c h późniejszych podróżników bądź
badaczy korzystających z materiałów źródłowych . W opisie t y m
znalazły się jednak i n f o r m a c j e wymagające wyjaśnienia. Taka n p . jest
w z m i a n k a o p o l o w a n i u na niedźwiedzia. Wspomniane przez autora prze
praszanie zwierzęcia za zadaną m u śmierć, p r z y jednoczesnym w s k a
z y w a n i u innego w i n o w a j c y , właściwe było n i e t y l k o w i e r z e n i o m e w e n k i j s k i m , lecz p r a w i e w s z y s t k i m l u d o m s y b e r y j s k i m , wśród których
występował k u l t niedźwiedzia. Zwyczaj t e n jest odbiciem p i e r w o t n y c h
wierzeń, których podstawę s t a n o w i przekonanie o t y m , że wszelkie
i s t o t y żyjące równe są człowiekowi. Myśliwy, który zabije zwierzę,
uważa, że grozi m u zemsta ducha pozbawionego ciała l u b w s z y s t k i c h
i n n y c h zwierząt tego g a t u n k u , które w umyśle p r y m i t y w n e g o t u b y l c a
syberyjskiego połączone są ze sobą, t a k j a k ludzie, więzami r o d z i n n y m i .
Tego rodzaju uznanie dla niedźwiedzi, na które E w e n k o w i e ciągle p o
l o w a l i dla zdobycia cennego f u t r a i pożywienia, p o d y k t o w a n e było
wiarą w to, że znajdujący się w okolicy d u c h zabitego zwierzęcia
napadnie n a n i c h p r z y pierwszej nadarzającej się okazji, jeśli go
wcześniej n i e przeproszą .
43
44
43
Między
Tungusija
innymi:
А.
(Ewenkijskij
Leningrad
gebnisse
Р.
1934; F . M u l l e r ,
der
tiersburg,
Unter
Olenek-Expedition
1 o w i с z,
okrug
der
St. Pietiersburg
Tungusen
Kais.
P.
und
Russ.
krają),
Jakuten,
kultu
Eine
Etnografija
Erlebnisse
in
u
zob. też: B . K o h u t n i c k i ,
ludów
północnych
obszarów
zagadnienie
i ateizmu,
bei
wierzeń
Warszawa
den Ainu
totemicznych,
Kult
Wybrane
[w:]
MonoMos
święcie
roszewski
u Ajnów,
SSSR,
d z i k i c h zwierząt p r z e z
[w:] Kultur
und Sprache,
1962, s. 4 0 4 -
Podobieństwo
i
elementów
Azji,
„Etnografia
niedźwiedzia
u
Ewenków
z historii
Problem
des
religii
Barenfestes
Wiener Beitrage zur K u l t u r -
g e s c h i c h t e u n d L i n g u i s t i k , t. 11: 1952, s. 189 - 2 0 3 ; B . P i ł s u d s k i ,
dzim
Pie-
Ethnologische
zagadnienia
1954, s. 303 - 322; A . S 1 a w i k, Zum
und Giliaken,
Er-
St.
narodów
Ameryki
P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 322 - 346; A . F . A n i s i m o w,
i
und
Sibiři, s. 701 - 742.
O z a b i j a n i u „boskiego zwierzęcia" oraz p r z e b l a g i w a n i u
niedźwiedzia
Moskwa—
Gesellschaft
myśliwych pisał między i n n y m i J . G . F r a z e r, Zíoía gałąź, W a r s z a w a
419. O k u l c i e niedźwiedzia
Sowietskaja
N a u m o w,
geogr.
Tungusen.
1879; S . T о к a r i e w,
k w a 1958, s. 497 - 504; Narody
N.
Wostoczno-Sibirskogo
L e i p z i g 1882; С. H i e к i s с h, Die
graphie,
44
К u гу
nacjonalnyj
Na
niedźwie
„Sfinks", t. 7 - 8: 1909. A oto co n a t e n t e m a t p i s z e W . S i e
przytaczając
opowieści
jakuckie:
„Raz p e w i e n
bohater
spotkał
się bez
b r o n i z niedźwiedziem. Dużo i c h p r z e d t e m zabił, wiedział, że są źli n a niego i chcą
go
zgubić. Więc
spróbował
wybiegu,
zaczął
zawstydzać
zwierza:
»Nie
wstyd
ci
napadać n a m n i e z n i e n a c k a ? Czyż p r z e d napaścią nie budziłem w a s w
barłogach,
nie ostrzegałem.
j a k dziś,
bezbronny.
Puść
Spróbujemy
mię
dziś, a j u t r o
się
wówczas«.
przyjdę
n a to s a m o
Niedźwiedź
zgodził
miejsce,
się. N a z a j u t r z
łowiec
przyszedł n a m i e j s c e w a l k i z pięścią obmotaną r z e m i e n i e m . Uderzył nią po głowie
z w i e r z a i zabił go [...]
rodowe,
zemstę
W t y m podaniu
za z a b i c i e
współbraci
wyraźnie przypisują niedźwiedziowi u c z u c i e
i rycerskość
d z i k i c h wojowników.
Dlatego
ETNOGRAFICZNY
OBRAZ
93
SYBERII
W następnej części Dokumentu
zamieszczone zostały skromne w i a
domości o k o c z o w n i c z y m ludzie Zabajkala posiadającym już w X V l I I
stuleciu dobrze zorganizowaną gospodarkę opartą n a h o d o w l i owiec,
bydła i k o n i . Oto one:
„Z
J e n i s e j s k a powieźli
niedziel
mieszkając
inszy
mnie
do H e ń s k a
4 5
naród
widziałem
nazywający
—
wspomina
się
autor
Braty
—
tam kilka
[Buriaci
4 6
—
A . K . ] , którzy m i e l i p r z e d tern pod swoją władzą wielką Tartarję w d z i k i c h i w i e l
kich polach
mają,
w
chlujno
leżącą, gdzie i t e r a z m i e s z k a j ą ,
bydła, k o n i , o w i e c
47
owczych
kożuchach
chodzą
n a kształt Tatarów, t y l k o
się noszą, język o s o b l i w y od t a t a r s k i e g o
niezmierne
zbyt
i od i n s z y c h narodów. Mają
z a b a w y swoje, jeżdżąc w pole n a k o n i a c h uganiają w s z e l k i e g o
zawojowani
i Chińczykom
też
zwierza i na koniach
z ł u k ó w strzelają d z i k i e k o z y [...]. C i B r a t y l u d z i e graniczą z Mungułami
łowie — A . K . ] , a c i M u n g u l i
stada
długo i n i e
[Mongo
już p o d władzą chińską zostają j a k o od Chińczyków
dań
płacą, z tej s t r o n y
murów
chińskich
mieszkają"
(s. 10 - 11).
Wiarygodność r e l a c j i L . Sienickiego o k u l t u r z e Buriatów została
szczegółowo scharakteryzowana w przypisach. W y p a d a jednak podkreś
lić, że wiadomości o wielkości stad h o d o w a n y c h przez n i c h zwierząt
są dość różnorodne u różnych autorów. Najbiedniejsi n i e posiadali zgoła
nic l u b co najwyżej nieco owiec i krów; dobytek najbogatszych skłanigdy
Jakuci
n i e zabijają
w
barłogach
zakłują zamkniętego i osaczonego
s k o przyszło bić się«. [...]
hymn. Podobny h y m n
niedźwiedzi,
nie rozbudziwszy
ich. N i m
z w i a r z a , szturgają go i krzyczą: » W s t a w a j !
Woj
P o z a b i c i u t r z e b a niedźwiedzia przepraszać, śpiewać m u
należy śpiewać r o s o m a k o w i
przed
zabiciem. Po walce
śliwcy piją po m i s e c z c e ciepłej k r w i niedźwiedziej, zjadają
po k a w a ł k u
my
surowego
mięsa, wątroby i tłuszczu i zwróciwszy się k u n i e b u wołają »uch«. »[...] Niedźwiedź
to w c a l e
nie zwierz,
skóry, żeby
lecz czarownik.
przekonać
Dość spojrzeć
się, że to k o b i e t a :
wodził m i s t a r y myśliwy. I s t n i e j e n a w e t
dźwiedzi". P a t r z :
Sieroszewski,
miasto
n a niedźwiedzia o b d a r t e g o ze
p i e r s i , nogi,
podanie
—
do
o ludziach zamienionych w
wszystko
kobiece«
nie
op. cit., t. 2, s. 290 - 291.
4 5
Heńsk —
Kańsk, leżące n a d rzeką K a n —
46
Również w źródłach r o s y j s k i c h z X V I I s t u l e c i a l u d t e n występuje p o d nazwą
dopływ J e n i s e j u .
„ B r a t y " l u b „Bratscy l u d z i e " , a e t n o n i m B u r i a c h przeszedł do R o s j a n w X V I I I
poprzez l u d y t i u r s k i e . P a t r z :
1958, s. 447. O t z w . „brackim
z XVIII
w.
J. Kopeć,
przez
całą wzdłuż
Wyspy
Kurylskie
i
jeleniach,
warte
Azyą,
narodzie"
autor
lotem
[lądem
Relacje
narodów
również
pt. Dziennik
— A.K.]
do portu
i stamtąd napowrót
inny
Józefa Kopcia
o ludach
Wkład
Syberii,
polskich
w.
SSSR,
Moskwa
polski
zesłaniec
podróży
Józefa
Ochotska,
oceanem
do tegoż portu
1837, s. 157. Omówienie treści e t n o g r a f i c z n e j
jest w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i ,
etnografii.
wspomina
wspomnień
do niższej Kamczatki
Wrocław
Etnografija
S . T о к a r i e w,
Kopcia
na
Dziennika
podróżników
do
przez
psach
za
historii
„Etnografia P o l s k a " , t. 13: 1969,
s. 88 - 129.
I n f o r m a c j a t a n i e jest ścisła. C h o d z i w niej z a p e w n e o to, że w o k r e s a c h
poprzedzających w ę d r ó w k ę L . S i e n i c k i e g o po S y b e r i i B u r i a c i z n a j d o w a l i się pod
częściowym p a n o w a n i e m m o n g o l s k i m .
4 7
94
ANTONI
KUCZYŃSKI
dał się zaś z K i l k u s e t , często nawet z p a r u tysięcy owiec, k o n i i kóz,
a według J . G e o r g i e g o
jedna rodzina b u r i a c k a posiadając 20 sztuk
„różnych zwierząt" (a h o d o w a l i B u r i a c i bydło rogate, konie, kozy, owce
i wielbłądy) utrzymywała się nędznie; natomiast mając i c h 50 — do
statnio; p r z y czym dodaje autor, że w celu zapewnienia sobie lepszych
warunków życia zajmowano się jeszcze zbieraniem d z i k i c h płodów
p r z y r o d y oraz łowiectwem.
Na osobne p o t r a k t o w a n i e zasługuje w z m i a n k a , że B u r i a c i mają
„język osobliwy od tatarskiego i od inszych narodów", z której w y n i k a ,
że a u t o r Dokumentu
bacznie obserwował odmienność kulturową g r u p
48
R y c . 8. B u r i a t strzelający z łuku
W g H . к a r u t z, Die Volker
Noru
und
Mittel-Asiens,
S t u t t g a r d 1925, s. 65, r y c . 15
Cytowane za: K . M o s z y ń s k i ,
oraz podstawowe
wiadomości
o formach
religijnym
i sztuce, K r a k ó w 1953, s. 376.
48
Ludy
pasterskie,
ich kultura
materialna
współżycia zbiorowego,
o wiedzy,
życiu
ETNOGRAFICZNY
OBRAZ
95
SYBERII
etnicznych m i j a n y c h na szlaku zesłańczym. B u r i a c i b o w i e m mają rze
czywiście język o d m i e n n y od tatarskiego, gdyż wywodzą się o n i z m o n
golskiej g r u p y ludów, a spora i c h część mieszka obecnie na t e r y t o r i u m
północnej M o n g o l i i .
Najobszerniejsze
materiały etnograficzne
zawarte w
Dokumencie
dotyczą Jakutów, wśród których przebywał a u t o r najdłużej. Relacja
z tego zakresu rozpoczyna się opisem drogi, gdzie począwszy o d
„[...]
Leną
Ilimska
nazwaną
spuścili
4 9
nas s t a t k a m i wodą
k u morzu Lodowatemu
jest i m o w ą i u b i o r e m
i rzeką
bardzo
wielką
do J a k u c k a ; t e n j a k u c k i naród
i
szeroką
odmienny
od w s z y s t k i c h t a m e c z n y c h narodów, m o w ę osobliwą
mają,
ubiór zaś n a kształt s z w e d z k i e g o , t y l k o w s z y s t k o ze skór zwierzęcych, opięte krótko,
z tyłu r o z p o r y . O J a k u t a c h t y c h powiadają, j a k o b y z d a w n y c h l a t m i e l i być
ze S z w e c j i , a niechcąc ciężarów znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali,
się i z b u n t o w a w s z y
n a s t a t k i w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y
puścili się i w i a t r a m i
p r z y n i e s i e n i do J a k u c k a , w y s i a d s z y ,
t e n czas i j a k u c k a ziemię t r z y m a l i , w y b i w s z y
Tunguzów,
i wypędziwszy
rodem
zebrawszy
na morze
którzy
z całego
na
jakuckiego
okręgu t a m o s i e d l i ; b a w i ą się l a t e m łowieniem r y b , z j e s i e n i zaś s a m e j
udają
w głębokie p u s z c z e i d z i k i e l a s y , d l a s t r z e l a n i a soboli, lisów, piesków ,
gronosta
50
jów,
popielic,
sów
i inszego
5 4
tam
jedzą ,
55
łosi,
jeleni ,
żubrów ,
5 1
5Z
t a m będącego
skóry
wynosząc
niedźwiedzi,
wilków,
z w i e r z a , mięso w s z e l a k i e g o
do domów, t e m i
dań
lampartów ,
zwierza,
carowi
płacą
się
53
tygry
gdzie
zabiją,
i co i m t r z e b a
kupują, pieniędzy n i e mają, ale n a każdą skórę włożyli cenę, p o p i e l i c a z a kopiejkę,
gronostaj
a
żony
z a pięć k o p i e j e k
i dzieci
[...]
ich bawią
i t y c h skór używają m i a s t o pieniędzy między sobą,
się łapaniem
szczurów
[...]
barunduków
5 6
i inszych
n i e c z y s t y c h zwierząt, które jedzą, l a t e m zbierają j a g o d y , p o r z e c z k i c z e r w o n e i c z a r
ne,
c z e r n i c e albo p i j a n i c e ,
ludziom
wozami
znajdują
się, kształt
wosk;
49
przedają,
b r u s z n i c e , które
m u r o s z k i , które
maliny
5 7
mają,
tylko
w
obfitości
t a m się rodzą
po m c h a c h
koło
większe, t w a r d s z e ,
n a wiosnę kopią różne k o r z e n i e , gotując
sobie
i ruskim
lodowatego
morza
żółtym k o l o r e m
jak
n a zimę d l a w i k t u , a n a j -
Ówczesne m i a s t o n a d rzeką I l i m , dopływem A n g a r y .
Zobacz:
mapa
z trasą
podróży L . S i e n i c k i e g o .
50
Piesków — pieśców. P i e s i e c (Alopex
lagopus
L . ) , zwierzę łowione ze względu
n a c e n n e futro.
51
J e l e n i —• reniferów.
52
T e n gatunek
53
Zasięg występowania l a m p a r t a n i e o b e j m u j e
zwierząt n i e występuje n a obszarze
r o z s i e d l e n i a Jakutów.
obszarów z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z
Jakutów.
54 T y g r y s n i e występuje n a obszarze r o z s i e d l e n i a Jakutów.
55
Informacja
t a n i e jest ścisła, gdyż t y l k o s p o r a d y c z n i e J a k u c i
w miejscu upolowania
dano po u g o t o w a n i u ,
56
Burunduk
wiewiórki.
zwierzęcia. Przeważnie zanoszono
mięso
wędzeniu l u b u p i e c z e n i u .
(Eutamias
Ulubioną
zjadali
j e do domów i t a m z j a
zabawą
sibiricum
Laxm)
—
malutkie
zwierzątko
d z i e c i j a k u c k i c h jest p o l o w a n i e
podobne do
na burunduka,
zła
p a n y łatwo się o s w a j a .
5 7
pachu.
Moroszka
(Rubus
chamaemoruc
L.) —
słodkie j a g o d y
o bardzo
silnym za
96
ANTONI KUCZYŃSKI
więcej n a wiosnę zdzierają korę sosnową, z której szarą i zieloną zrzynając
odrzu
cają,
jedzą,
samą
białą
suszą
i tłuką
w którą się n a j b a r d z i e j
a kupują
n a mąkę,
a potem
z niej
i
fundują i z a p a s u j ą . Żon mają t y l e , ile mogą przekarmić,
58
u j e j k r e w n y c h , [...]
a jeśli się n i e u p o d o b a , z n o w u
5 9
a gdy się t r a f i którego r o k u , że złe i m szczęście w
posłuży, to n a zapłacenie c a r o w i
k u c k u i przedają
kaszę warzą
drugiemu
przedają,
lasach n a strzelaniu
zwierza
d a n i przywodzą żony i d z i e c i do fortecy
w Ja-
R u s k i m ludziom
n a wieczne
p o d d a ń s t w o , n i c n i e mając
wro
60
dzonej miłości k u s w o j e j
k r w i własnej. Z a boga mają łabędzia, a n a m i e j s c u popów
szamanów
mają,
czarnoksięską
w
żelazne
karaceny
biją w bębny, a n a te bębnienie p r z y c h o d z i diabeł w postaci
łabędzia
i
6 1
rozmawia
którzy
z szamanem
jako
naukę
umieją
człowiek, powiadając
i
ubrawszy
m u każdą
się
r z e c z , o którą
się
go s z a m a n p y t a , co się m a urodzić, kto m a umrzeć i j a k i e k t o m a mieć szczęście
w
strzelaniu, w
łowieniu
ryby
i i n s z y c h okolicznościach,' a gdy który
mówią, że i c h s z a s t a n zieł' . C i J a k u c i
zachoruje,
od R u s k i c h l u d z i , którzy z a n i c h
62
carowi
j a s a k to jest dań płacić podejmą się z wielką ochotą chrzczą się po r u s k u , a gdy
6S
ich
ojcowie
chrześni
płacić, z n o w u
odjadą
do J a k u c k a
i nie m a s z
za nich
wracają do lasów s w o i c h , j a k u c k i e z w y c z a j e
a ruską wiarę rzucają i j a k b y
nigdy
58
Zapasują — robią z a p a s y .
59
Dokładniej
60
Zdarzało się n i e r a z , że J a k u t
o t y m zob.:
s k i m kolonizatorom
komu
carowi
stare nazad
dani
przyjmują,
n i e b y l i c h r z c z e n i t a k się sprawują, a którzy
op. cit,
Sieroszewski,
t. 2, s. 1 6 1 - 1 8 1 .
n i e mogąc spłacić p o d a t k u
sprzedawał
rosyj
S y b e r i i żonę l u b d z i e c i za skóry zwierząt f u t e r k o w y c h ,
które
następnie dostarczał do s k a r b u państwowego.
K a r a c e n a — rodzaj
8 1
rzanej
lub zrobionej
p a n c e r z a z łusek m e t a l o w y c h
z grubego materiału
kurtki.
przytwierdzonych
Strój
szamana
do skó
jakuckiego
nie
był typową karaceną, a n a z w a t a n a d a n a m u została p r z e z L . S i e n i c k i e g o z u w a g i
na blaszane
szamana
krążki p o p r z y s z y w a n e
jakuckiego
W.
do skórzanego k a f t a n a . A
Sieroszewski:
„Strój
szamana
oto j a k o p i s u j e
jest
to
skórzany
p o d o b n y do f r a k a , z p r z o d u krótki, z tyłu długi, o b s z y t y wokoło frendzlą
obwieszony
na plecach
mają s y m b o l i c z n e
słońcem"
blachami
„słońca"
(künge). J e d n o
(ojbon-küngáta);
(bałyk), która w l e c z e
z tyłu
się często w
formy,
skórzaną,
z których
kształcie k u l e k p u s t y c h
przedziurawione
również
wisi
od k a r k u , zwieszają
(chobo), zwitków b l a s z a n y c h
płaskich (czyłtyryt k y c h a n ) . N a
nazywa
n a długim
ramionach
się
„prze
ryba
z a sobą
drob
się rzędami
brzękadełka
(kondej k y c h a n ) ,
n a s z y t e są epolety
kilka
blaszane
rzemieniu
c z a s i e czarów po z i e m i i w a b i
n i e j s z e übr. N a p l e c a c h poczynając
w
dziwacznej
z n a c z e n i e . Z tyłu, pośrodku, wiszą duże, j a k s p o d e c z k i ,
krążki, wyobrażające
ręblą
i piersiach
strój
kaftan,
blaszane
języków
(burgiine),
a wzdłuż rąk idą b l a s z a n e
s z t a b k i , wyobrażające p i s z c z e l e (tabytała). N a p i e r s i a c h ,
z
wyobrażają
boku
naszyte
listewki
blachy
wyobrażają
Często
są
piersi
tam naszyte
kobiece,
żebra
wyobrażenia
zwierząt
nich zawiesza
się amagát, mały m e t a l o w y ,
wieka.
(bytyrys)
Frędzle
(ojogos
wątrobę, s e r c e
i
timir),
oraz
inne
ptaków
wyżej
duże
organa
okrągłe
wewnętrzne.
i
prócz
płaski pierożek z wyobrażeniem
czło
zakończone są m e t a l o w y m i
czarodziejskich
kulkami
(czoran).
Kaftan
za
n a j m n i e j s z y m p o r u s z e n i e m drży i dźwięczy l u b w s z a l o n y m tańcu h u c z y j a k b u r z a ,
jak
oddział
cwałującej
kawalerii".
Patrz:
op.
Sieroszewski,
cit,
t. 2, s.
321 - 322.
62
S z a s t a n zieł — zły d u c h opętał.
6 3
Chrzczą
prawosławną.
się
po
rusku
—
poddają
się
aktowi
chrztu
i
przyjmują
religię
ETNOGRAFICZNY
od
ruskich kupieni
i pochrzczeni
nazad
s w o i c h r u s k i e j się w i a r y trzymają
z młodości p r z y w y k l i . M ó w i ł e m
dziom
ca
dany,
tedy
sią
nam pokazuje,
że
nasz
bóg
97
SYBERII
wrócić
n i e mogą,
tylko
dla
panów
żałując swego pogańskiego życia, do którego
i m , że łabędź jest p t a k
a n i e bóg, którego w y z a b i j a c i e
m i odpowiedzieli,
wiada
[...]
OBRAZ
szastan
d l a pożywienia l u
i R u s i do z j e d z e n i a
łabędzia
postać
przedajecie.
polubił
i
w
tej
Na
się
a m o c n i e j s z y i mądrzejszy jest od w s z y s t k i c h bogów r u s k i c h i o p o
n a m w s z y s t k i e przyszłe r z e c z y n a m p o t r z e b n e
i o co się go p y t a m ,
czego
r u s c y bogowie uczynić n i e umieją i n i e m o g ą " (s. 11 - 13).
R y c . 9. Płaszcze szamanów j a k u c k i c h
Tamże,
s. 77, r y c . 12-13
Materiał etnograficzny z a w a r t y w przytoczonej powyżej r e l a c j i jest
bardzo przemieszany. Opisy z k u l t u r y m a t e r i a l n e j łączą się z zagadnie
n i a m i z zakresu k u l t u r y społecznej i duchowej. N i e umniejsza t o jednak
wartości r e l a c j i , która w dużej mierze zgodna jest z opisami i n n y c h
autorów — badaczy k u l t u r y j a k u c k i e j . Zadziwiający jest jednak f a k t ,
że nie wspomina w niej autor o h o d o w l i k o n i i bydła, o d w i e c z n y m
zajęciu Jakutów, które najbardziej odróżniało i c h od sąsiadujących z n i m i
g r u p etnicznych A z j i północno-wschodniej — Jukagirów l u b Czukczów.
Szczegółowszy komentarz do faktów z a w a r t y c h w r e l a c j i o J a k u t a c h
64
64
w
Między i n n y m i :
Jakutskoj
oblasti
Sieroszewski,
(Etnógraficzeskije
W. T r o s z c z a n s k i j ,
Nabroski
o Jakutach
pisami
g o, [w:]
Izwiestia
E. P iek
ar sko
za 1911 д., t. 27, Kazań 1911.
7 — Etnografia
P o l s k a , t. X I V z. 1
op. cit., W . P r i k r o n s k i j ,
oczerki),
„Żiwaja
Jakutskogo
obszcz.
Tri
goda
S t a r i n a " , 1891, w y p . 3 - 4 ;
okruga.
archeologii,
Pod
istorii
red. i s
i
pri-
etnografii
98
ANTONI
KUCZYŃSKI
podany został w przypisach. T u t a j natomiast wyjaśnić należy, że
w z m i a n k a o t y m , iż J a k u c i „za boga mają łabędzia", d o t y c z y ducha
pomagającego szamanowi, który według m i e j s c o w y c h zwyczajów o b j a
wiał się m u podczas misteriów szamańskich p o d postacią łabędzia l u b
i n n y c h zwierząt, Zorientować się o t y m można z dalszej p a r t i i t e k s t u :
„przychodzi diabeł [ w znaczeniu d u c h — A . K.] w postaci łabędzia
i r o z m a w i a z szamanem j a k człowiek" .
Dopełniając obrazu wiadomości z dziedziny e t n o g r a f i i S y b e r i i zgro
madzonych n a stronach Dokumentu
wspomnieć należy o E w e n a c h
(Łamutkowie):
65
6 6
„[...]
mieszkali,
którzy
przed
przyjściem
jeden
język
mieli, jedne
a gdy T u n g u z i p r z e z Jakutów
rzem
Lodowatym
Łamą
mężni p r z y s w o j e j
zaczynali
przed
Ci
6 9
Łamutkowie
szamaństwa,
odmienili,
mają
to jest
lecz
mieszkający,
zostają,
z a boga
ludzie
Tunguzami
odzienie
Łamutkowie
wypędzić
się
6 8
nosili,
nad Mo
nie dali
i
które
[...]
nie podbili
jako
niedźwiedzia
od
Jakutów, p e w n i e b y
jakoż i t e r a z l u b o już p o d władzą
jednakże gdzie
czarnoksięstwa,
te błędy,
z
p o s e s j i się u t r z y m a l i , ale i n a d J a k u t a m i już triumfować
nie otrzymali J a k u c i ;
te oba n a r o d y
pospołu
6 7
trzymali, jednakie
z jakuckiej ziemi wygnani,
nazwanym
dawnej
ze S z w e c j i
ceremonie
i gdyby byli moskiewscy
Łamutkami
kiewską
Jakutów
się t y l k o zejdą, srodze
białego
nauczywszy
swoich
się
przodków
się
mos
się biją
morskiego ,
a
od
Tunguzów
7 1
dawnych
mieli
od
70
.
Jakutów
z a najlepszą
się
prawdę
i dotąd u siebie trzymają" (s. 13).
Dokładny opis obrzędu szamańskiego
r o s z e w s к i, op. cit., t. 2, s. 321 - 330.
65
przedstawiony
jest
w
książce:
S i e-
E w e n o w i e , l u d , który z u w a g i n a s w o j e pochodzenie, kulturę i język s p o k r e w
n i o n y jest z E w e n k a m i . W źródłach r o s y j s k i c h z X V I I , X V I I I i X I X w. E w e n o w i e
n a z y w a n i b y l i L a m u t a m i l u b Łamutami. E t n o n i m — Łamut l u b L a m u t w y w o d z i
się z języka j a k u c k i e g o , w którym t e r m i n e m „łomuk", „łomut" określano E w e n ó w .
Dokładniej zob.: Narody Sibiři, s. 760.
66
6 7
Z o b a c z p r z y p i s 11 i 12.
W o k r e s i e poprzedzającym przyjście Jakutów n a o b s z a r y i c h dzisiejszego
r o z s i e d l e n i a , t e r e n y te zasiedlone były p r z e z E w e n k ó w i Ewenów, a n a północy
p r z e z Jukagirów. Zaznaczyć j e d n a k należy, że n a wschód od r z e k i L e n y w y s t ę
powały j e d y n i e r o d y Ewenów. O dokładnym r o z s i e d l e n i u t y c h g r u p e t n i c z n y c h
w X V I I w. zob.: В. O. D o ł g i c h , Rodowa j i plemiennoj
sostaw narodów
Sibiři
w XVII
wiekie,
M o s k w a 1960, s. 442 - 548 oraz m a p a n a końcu książki zatytuło
w a n a : „Karta r a s p r o s t r a n i e n i j a e t n i c z e s k i c h grup, r a s s i e l e n i j a p l e m i e n i rodów
narodów Sibiři w X V I I w . "
58
W języku E w e n ó w słowo „ ł a m u " z n a c z y „morze", „jezioro" — „zbiornik
w o d n y " . W g Narody
Sibiři, s. 760. W n a j n o w s z y m o p r a c o w a n i u z d z i e d z i n y odkryć
g e o g r a f i c z n y c h zatytułowanym: Atłas geograficzeskich
otkritij
w Sibiři i w
siewiero-zapadnoj
Amierikie
XVII
- XVIII
ww., pod r e d . A . W. J e f i m o w a , M o s k w a 1964,
n a m a p i e n r 164 z n a j d u j e się n a p i s „Morie Łamskoje i i i O c h o c k o j e " .
6 9
O w a l k a c h Jakutów z p l e m i o n a m i
r o s z e w s k i , op. cit., t. 1, s. 195 - 216.
70
Niedźwiedź biały (Thalarctos
rozsiedlenia Ewenów.
71
t u n g u s k i m i pisze b a r d z o
maritimus
Phipps)
dokładnie
n i e występuje
na
S i e-
obszarze
ETNOGRAFICZNY
OBRAZ
99
SYBERII
Jak w i d z i m y z powyższej r e l a c j i , L . S i e n i c k i dał n a m w s w y m
Dokumencie
j e d y n i e d r o b n e o k r u c h y i n f o r m a c j i o Ewenach, i t o i n
f o r m a c j i na ogół mało interesujących, do których szczegółowy k o m e n t a r z
podany został w przypisach. Wyjaśnić jeszcze należy, że stwierdzenie,
iż szamanizm przyjęli E w e n o w i e o d Jakutów, nie jest p r a w d z i w e .
Szamanizm b o w i e m był rodzimą religią ludów A z j i Środkowej i S y
b e r i i , która u o b u t y c h ludów istniała niezależnie od siebie.
Etnograficzne materiały zawarte na k a r t a c h Dokumentu
kończą się
skrótowymi wiadomościami o J u k a g i r a c h , Czukczach, K o r i a k a c h i K a m czadalach. Wiadomości te pochodzą t y l k o z częściowej obserwacji t y c h
ludów, prowadzonej podczas p o b y t u w J a k u c k u , dokąd docierały one
w celach h a n d l o w y c h bądź j a k o n i e w o l n i c y r o s y j s k i e j a d m i n i s t r a c j i
koncentrującej się wówczas w t y m mieście, stanowiącym stały p u n k t
w y p a d o w y w s z e l k i c h w y p r a w p r z e c i w k o g r u p o m e t n i c z n y m A z j i pół
nocno-wschodniej. O K o r i a k a c h (Korakach) pisze L . S i e n i c k i , że naród
ten:
,,[...] także osobliwego j e s t języka i ubiór i n n y formą m a , także ze skór
rzęcych. Z
ciekawości podszedłem przypatrzyć
się i m , gdzie n a m t a m w i e l u
zwie
sto
jącym z b o k u wyskoczyła świnia, której m y t a m stojący n i e uważyli. A t e n K o r a k
obaczywszy
świnię upadł
n a ziemię wołając,
że już muszę umrzeć, b o m
obaczył
tu swego boga, o którym jakośmy go zaczęli pytać, gdzie go i j a k widział czegośmy
z n i m stojący
upadszy
n i e uważyli;
w
t y m znowu
taż się wracała
świnia,
on powtórnie
wołał, n a t e n c z a s zrozumieliśmy, że to d l a świni uczynił, wziąwszy tego
onego pokazaliśmy m u świnię tłumacząc, że świnia t a k s r o m o t n a i s z p e t n a b e s t j a
bogiem
być
n i e może, który
będąc
stworzycielem
wszystkich rzeczy i
pięknych
s a m najpiękniejszym być m u s i , ale prosty i g r u b y naród s w o i c h s t a r y c h zwyczajów
i
zatwardziałego
uporu
bardziej
się
trzymając,
słusznej
perswazji
i
prawdziwej
r a c j i przyjąć n i e chciał" (s. 13 - 14).
Ta skrótowa relacja o K o r i a k a c h p o p r a w n a jest — w świetle dostę
p n y c h a u t o r o w i materiałów — t y l k o w pierwszej części traktującej
o odrębności językowej i ubiorze. Natomiast dalszy opis poświęcony
wyobrażeniom o s p r a w c y śmierci n i e znajduje p o t w i e r d z e n i a w l i t e r a
turze. N i e w s p o m i n a o n i c h a n i S. P. K r a s z e n i n n i k o w , a n i Wj. Jochels o n , autor m o n o g r a f i i etnograficznej o K o r i a k a c h , który wyjaśnia,
iż według wyobrażeń tego l u d u śmierć jest karą za przekroczenie t a b u
l u b za nieskładanie o f i a r poszczególnym bóstwom. Śmierć może spowo
dować również zły d u c h z w a n y „kalau" l u b „wielki k r u k " , stwórca
świata i życia na z i e m i . W świetle powyższego można j e d y n i e p r z y 72
7 3
7 4
72
73
tion.
K r a s z e n i n n i k o w , op. cit.
W. J o h e 1 s o n, The Koryak,
Memoir
of
the
American
part
Museum
1905 - 1908.
74
J о с h e 1 s o n, op. cit., t. 1, s. 101.
1 - 2 ; The
of
Natural
Jesup
History,
North
Pacyfic
Leiden—New
expedi
York,
100
ANTONI
Ryc.
KUCZYŃSKI
10. B ę b e n s z a m a n a
Wg
jakuckiego
Istoriko-etnograficzesicij...,
s. 457, r y c . 3
puszczać, że n o t k a o owej świni, która „z boku wyskoczyła" odnosi się
zapewne do wyobrażeń k o r i a c k i c h o złych duchach z w a n y c h „kalau",
które Najwyższa Istota zsyłała na ziemię wówczas, k i e d y chciała spo
wodować śmierć człowieka .
Na zakończenie analizy etnograficznej Dokumentu
należy jeszcze
dodać, że w z m i a n k a o Jukagiraćh i Czukczach nie zasługuje n a w n i k l i
wszą uwagę, gdyż jest zbyt ogólnikowa, więcej natomiast wspomina
L . S i e n i c k i o Kamczadalach, o których pisze, że są o n i :
7S
7 5
J о с h e 1 s o n,
op.
cit., t. 1, s. 27, 101.
M
Z
O
o
>
2ñ
N
Z
Hj
O
W
M
>
N
[Л
и;
ш
м
м
i K o m i Zyrianie
I Chantowie
• Ewenkowie
• Buriaci
oJukagirzy
—Czukcze
• Komi Permiacy
aMansowie
v Nieńcy
T Jakuci
л
+ Koriacy
R y c . 11. M a p k a
— t r a s a podróż L . S i e n i c k i e g o z M o s k w y
w
Dokumencie
Ewenowie
do J a k u c k a oraz g r u p y
L
Kamczadale
etniczne
opisane
102
ANTONI
[...]
KUCZYŃSKI
od i n n y c h języka o d m i e n n e g o
i u b i o r u , wszakże
pożywienie
z morza,
rzęcych,
najbardziej
żywią,
największe
kopią
też
z ryb
latem
korzenie
które
różne,
w s z y s t e k ze skór
które
gotują
sobie
na
z i m o w y . A l e to n a j c i e k a w s z e , że t a m mają różne zioła do l e k a r s t w zgodne,
się i s a m i c i prości l u d z i e leczą i R u s k i m l u d z i o m udzielają,
zwieroboj
7 6
nazwane,
którym n i e m a l w s z y s t k i e d e f e k t a
boga mają
orła, z którego piór
i
zwierze
wszystkie
biją .
77
wziętych Japończyków,
robią
strzały
C i Kamczadale
którzy z t o w a r a m i
z sobą
kilku
ziele
ratują.
w
płynąc do C h i n y od m o r s k i c h
ności p r z y n i e s i e n i n a Kamczatkę r o z b i l i się z s w o i m
wikt
którymi
a mianowicie
wnętrza s w o j e
i n i m i się od nieprzyjaciół
przywieźli
zwie
co i m w y r z u c i , t y m się
Za
bronią
niewolę
nawał-
s t a t k i e m , i n s i potonęli, a ci
w niewolę od K a m c z a d a ł ó w p o b r a n i do J a k u c k a p r z y p r o w a d z e n i podwówczas b y l i "
(s. 15).
Wiadomości dotyczące K a m c z a d a l i nie wymagają większego k o m e n
tarza. I c h prawdziwość potwierdzają prace i n n y c h badaczy — G. W. S t e l lera i S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , którzy w d r u g i e j połowie X V I I I stulecia
znaleźli się w tej części A z j i . W a r t o również nadmienić, że podobne w i a
domości n a t e m a t mieszkańców K a m c z a t k i podał w 40 l a t po L . Sienick i m uczestnik b a t a l i i m a c i e j o w i c k i e j (1794), a następnie jeniec w o j e n n y
caratu, J . Kopeć .
7 8
79
80
ZAKOŃCZENIE
T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności materiałów etnograficz
n y c h z a w a r t y c h na k a r t a c h Dokumentu.
Stwierdzić trzeba, że autor miał
dość p o p r a w n e wyobrażenie o t y c h elementach k u l t u r y , które przedsta
wił w o m a w i a n y m źródle; w w i e l u jednak miejscach jego pojęcia o l u
dach S y b e r i i są zawikłane i dosyć chaotyczne, zatem wymagały odpo
w i e d n i c h k o m e n t a r z y . Z r e l a c j i t e j w y n i k a , że L . S i e n i c k i zwrócił uwagę
na różnorodność kulturową S y b e r i i wypływającą z wieloetnicznego ukła
d u tego olbrzymiego obszaru. Materiały etnograficzne zawarte w Doku
mencie,
m i m o że n i e przedstawiają całokształtu k u l t u r y zwiedzonych
obszarów i opisanych ludów, są niewątpliwie poważnym materiałem,
który ułatwić może etnografom prześledzenie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h
zaistniałych n a terenie S y b e r i i pod wpływem i m p a k t u c y w i l i z a c j i e u r o
pejskiej. Bezpośrednim celem artykułu było podanie do wiadomości n i e
znanego bliżej w h i s t o r i i naszej e t n o g r a f i i źródła i postawienie w odpo
w i e d n i m świetle z a w a r t y c h w n i m i n f o r m a c j i z zakresu k u l t u r y ludów
S y b e r i i , i n f o r m a c j i , które zapewne okażą się pożyteczne d l a dalszych
studiów n a d z a b y t k a m i syberyjskiej przeszłości.
70
O roślinie tej (Gentianae
spec.)
w s p o m i n a również S . P . K r a s z e n i n n i k o w . Zob.:
K r a s z e n i n n i k o w , op. c i t . , s. 442.
7 7
O o d d a w a n i u p r z e z K a m c z a d a l i c z c i orłom b r a k j e s t w l i t e r a t u r z e i n f o r m a c j i .
та
S t e 11 e r, op. cit.
79
K r a s z e n i n n i k o w ,
80
Kuczyński,
op. cit.
Wkład polskich
podróżników...
