-
extracted text
-
Lud, t. 73, 1939
IRENA KABAT
Instytut Etnologi.i UAM
PoznaJ'!
OBRZĘDOWOŚĆ WESELNA JAKO WYRAZ PRZEMIAN POZYCJI
SPOŁECZNYCH ]\'IĘŻCZYZNY I KOBIETY W ŚRODOWISKU
VlIEJSKIM
W bogatej i różnorodnej problematyce badawczej dotyczącej obrzędowości weselnej brak w zasadzie osobnych rozważań nad tym, w jakim stopniu obrzęd weselny jest wyrazem pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim w przeszłości i w teraźniejszości.
Szkic niniejszy jest próbą analizy obrzędu weselnego w oparciu o polską literaturę etnograficzną właśnie pod tym kątem widzenia.
Istnieją liczne i dość wszechstronne studia dotyczące sytuacji i pozycji społecznej kobiety w środowisku wiejskim 1. Brak podobnych opracowań mówiących o pozycji społecznej mężczyzny wynika zapewne
z faktu jego uprzywilejowania.
W środowisku wiejskim tradycyjnie
przyjmuje się i akceptuje supremację mężczyzny, którego autorytet
i wysoka pozycja nie budzą kontrowersji. Wartości najbardziej cenione
w środowisku wiejskim (np. siła, pracowitość, zaradność) przypisywane
są zazwyczaj mężczyźnie. Ogólnie przyznawana jemu wyższość nie pociąga jednak za sobą niełaski dla kobiety, która - co należy podkreślić - swoją pozycję zawdzięcza tylko sobie, swoim zaletom osobistym (np. płodności, gospodarności, uległości) i społeczną niższość kompensuje właśnie ową osobistą odpowiedzialnością za własną pozycję.
l
Np. H. Bednarski,
Społeczna
rola
kobiet
wiejskich.
województwa
bydgoskiego,
toruńskiego
i
Studium
socjo~ogiczne
Bydgoszcz 1976;
D. Gałaj, B. Tryfan, Zmiany pozycji i ro~i kobiety w rodzinie chłopskiej,
(w:) Kobieta praca dom, Warszawa 1967, s. 239-260; J. Piotrowski, Badania
na pozycją społeczną
kobiet
w Polsce i wynikające
stąd potrzeby
społeczne,
"Praca
i Zabezpieczenie Społeczne" R. 7, 1965, nr 6, s. 1-12; 1. Reszke, Pozycja spo~eczna
kobiet przeg~qd pTob~ematyki,
"Studia Socjologiczne" 1976, nr l, s. 135-155;
M. Sokołowska, K. Wrochno, Pozycja społeczna kobiet w świetle statystyki,
"Studia
Socjologiczne" 1965, nr 1, s. 131-159; M. Trawińska-Kwaśniewska,
Sytuacja
społeczna kobiety
wiejskiej
w Ziemi
Krakowskiej
w latach
1880-1914, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. lO, 1957, z. 2, s. 129-205; B. Tryfan, Pozycja społeczna
kobiety
wiejskiej.
Studium
badawcze
na przykładzie
rejonu
płockiego,
Warszawa
1968; Taże, Nowe e~ementy pozycji spo~ecznej kobiety
wiejskiej,
"Kultura i Społeczeństwo" 1968, nr 2, s. 123-134; Z. Tyszka, Pozycja i społeczna Tola kobiety
w rodzinach
wie~kopolsku:h,
"Kronika Wielkopolski" 1975, nr 2/3 (6), s. 191-202.
wsi
włocławskiego,
1JII
W tym mleJSCU wypada wYJasmc pojęcia roli i pozycji społecznej
oraz prestiżu społecznego. Generalnie rzecz ujmując rola społeczna, to
ogół zachowań oczekiwanych od jednostki przez grupe;. Natomiast pozycja społeczna oznacza ogół praw i obowiązków przypisywanych jednostce przez społeczeństwo 2. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że
do mierzenia pozycji społecznej służy pojęcie prestiżu społecznego, który
definiuje się jako ilość szacunku według ustalonej skali wartości wiążącego się z daną pozycją. Poszczególne pozycje społeczne różnią się od
siebie właśnie zasobem prestiżu. Zwraca się jednakże uwagę, że można
wyróżnić trzy odmiany prestiżu: osobisty - przez ocenę indywidualnych cech jednostki, funkcjonalny - przez ocenę zajmowanej przez
jednostkę pozycji w jakiejś hierarchii i pozycyjny - przez zastosowanie
do oceny jednostki skali wartości społeczeństwa 3.Pozycja społeczna jednostki ma też wpływ na jej status społeczny.
Wydaje się, że analiza obrzędu weselnego pozwala na wyodrębnienie
następujących cech pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim:
1. rodzaj i zakres ról męskich i kobiecych w obrzędzie weselnym,
2. aktywność słowną mężczyzny i kobiety w obrzędzie weselnym,
3. realizowanie zasady starszeństwa w obrzędzie weselnym,
4. symbolika obrzędu weselnego dotycząca zajęć uważanych za męskie lub kobiece,
5. podział zobowiązań w obrzędzie weselnym między stronami męską
kobiecą,
6. zabiegi magiczne zapewniające dominację stron w małżeństwie,
7. kobiece skargi w obrzędzie weselnym.
Jeżeli chodzi o pierwszy wyróżniony zakres z łatwością można stwierdzić, że role męskie w obrzędzie weselnym, zarówno w przeszłości, jak
i otecnie, chociaż nie są liczniejsze, to \V porównaniu do ról kobiecych
są jednak bardziej rozbudowane i dominujące. Swiadczy a tym chociażby znaczenie roli starszego drużby i starosty w obrzędzie weselnym na
wsi polskiej. W opisach wesel w Wielkopolsce podkreśla się, że np. starszy drużba "musiał ... odznaczać się bystrością umysłu, dowcipem i znajomością obyczajów, na niego bowiem spadał obowiązek czuwania nad
całością obrzędów weselnych. Niekiedy starszemu drużbie przeznaczano
do pomocy jednego (czasem dwóch) z młodszych drużbów"1. Starszego
drużbę w przeszłości wyróżniały
bardzo okazałe atrybuty
ubioru
(np. chustki przewiązane przez ramię, ozdoby kapelusza, różnego rodzaju l·ózgi), które były oznaką jego władzy. Natomiast na tle zespołu żeń~ J. Szczepc111ski, Elementarne
pojęcia
socjologii.
Il!arszawa
1972, s. :278-280.
3 Z. Bauman.
Zm·ys socjologii .. Zaga.dnienia
i pojęcia, Warszawa
1962, s. :HO-3·11.
117
skiego słabiej zaznaczyły się w przeszłości roznIce w szczegółach ubioru
starszej druhny czy swachny. Współcześnie można zauważyć, że raczej
druhny v,;yróżniają się okazalszym strojem. Starszy drużba, pomimo że
nIe zachował już dawnych atrybutó\v ubioru, to jednak nadal odgrywa
w obrzędzie swą ważną rolę, która zaczyna się już w okresie przygotowywania do wesela, a zaznacza się we wszystkich kolejnych jego etapach. Na drużbie spoczywał nie tylko obowiązek czuwania nad całością
obrzędu wesdnego, ale także reprezentowanie państwa młodych na zewnątrz. Ewidentnym przykładem tej ostatniej funkcji starszego drużby
był cia'wny współudział w "sprosinach" gości weselnych. Zdarza się, że
bierze on także udział w załatwianiu spraw urzędowych i kościelnych
związanych ze ślubem, bywało natomiast, że prowadził nawet młodą
do ołtarza. Drużba jest zwykle przygotowany na okazję wykupywania
orszaku weselnego. Ponadto usługuje on gościom weselnym, rozlewa napoje (dawniej osobiście roznosił potrawy 5, zachęcał do jedzenia 6), dba
o atmosferę uczty weselnej. W przeszłości był nawet jedynym mężczyzną
który mógł asystować przy oczepinach 7.
Wśród ról męskich w orszaku weselnym wyróżniała się także rola
starosty, częstokroć będącego wcześniej swatem. Szczególnie rozbudowana była dawniej rola (dwóch) starostów weselnych na Śląsku Opolskim 8.
W stosunku do ról męskich role kobiece mają w obrzędzie weselnym
znaczenie podrzędne. Można chyba ogólnie stwierdzić, że istniejące
w środowisku wiejskim wyraźne zróżnicowanie na sferę zajęć męskich
wyrażających się na przykład w reprezentowaniu rodziny na zewnątrz
we władzach i urzędach oraz zajęć kobiecych, ograniczonych głównie do
sfery spraw domowych, znalazło także odzwierciedlenie w obrzędzie
weselnym w podziale kompetencji między rolami męskimi i kobiecymi.
Mimo, że nastąpił niewątpliwy wzrost autorytetu kobiety wiejskiej w rodzinie, to jednak hegemonia mężczyzny w obrzędzie weselnym jest ciągle
rysem charakterystycznym.
A. Wojciechowska, Zwyczaje
i obrzędy
weselne, (w:) Kultura
ludowa
Wielt. 3, pod red. J. Burszty, Poznań 1967, s. 138.
6 Ibidem,
s. 160.
ft To zachęcanie
przybierało często formę wierszowaną, np .
. . . "Jedzcie i pożywajcie, czego braknie to wołajcie,
bo ja mam taki kram, kto czego zawoła, to ja mu dam,
boć ja jestem drużba na tem żebym dołożył komu trzeba - batem".
O. Kolberg, Dzida
wszystkie,
t. 10: Wielkie
Księstwo
Poznańskie,
cz. 2, PTL,
Wrocław-Poznań
1982, s. 309 (reprint).
7 A. Woiciechow~.ka, Zwyczaje
... , op. cit., s. 163.
8 Cz. Kurek,
Tradycja
i współczesność
opolskich
starostów
weselnych,
Opole
1978; W. Mielczarsk2, Starosta weselny w Polsce, Poznań 1931.
4
koPolski,
118
Opozycja mężczyzna-kobieta
jeszcze wyraźniej zaznacza się w obrzędzie weselnym w dziedzinie aktywności słownej. Jak silny by nie był
autorytet i pozycja kobiety wiejskiej, to jednak nie są one najczęściej
zademonstrowane na zewnątrz; jej pozycję objawia społeczności wiejskiej raczej mężczyzna.
W tradycyjnym obrzędzie weselnym w zakresie aktywności słownej
kobieta reprezentowała stronę bardziej bierną. Do roli mężczyzn (drużbów, starostów) należał bowiem zwyczaj wygłaszania oracji sprosinowych 9 oraz weselnych (tu trzeba podkreślić, że oracje wielkopolskie
uchodzą za najdłuższe 10). Czasem drużba poczuwał się jeszcze do obowiązku przypomnienia, że małżeństwo wiąże strony na dobre i złe,
w związku z tym wygłaszał pod adresem młodych dodatkowe, krótkie
rymowane sentencje, w rodzaju:
"Wody nie będziesz potrzebowała nosić,
bo będziesz jej miała w oczach dosyć;
drzewa nie będziesz potrzebowała rąbać,
bo się na twoich plecach będzie łamać ... " 11.
Podczas uczty weselnej drużbowie i goście wznosili także wiele toastów, czasem w formie wierszowanej. Zwyczaj ten nadal jest zjawiskiem
żywym i należy do etykiety współczesnej biesiady weselnej. Aktywność
słowna mężczyzny przejawia się i w tym, że inicjuje on rozmowę, wybór tematu, zadaje pytania, jego swoboda wypowiedzi jest ograniczona
jedynie obecnością starszych mężczyzn lub szczególnymi okolicznościami.
Kobieta może odpowiadać, słuchać lub milczeć, prawo zaś do inicjatywy
w tym zakresie należy wyraźnie do mężczyzny. Nawet odczytywanie telegramów, tzw. poczty weselnej, częściej jest jego udziałem.
Większą aktywność przejawiały kobiety jedynie w przyśpiewkach,
które dawniej trwały przez cały ciąg wesela. Były to krótkie, rymowane
zwrotki adresowane do młodych, ich rodziców, gości weselnych czy muzykantów. Wyrażały pochwałę, bądź przyganę albo były przymówką.
Często stanowiły one dialog, jaki prowadziły zbiorowo kobiety z mężczyznami w odpowiednich sekwencjach obrzędu.
Mimo braku szczegółowych analiz w zakresie opozycji mężczyznakobieta w dziedzinie aktywności słownej w obrzędzie weselnym, można
z łatwością zauważyć, że zaznaczające się w tym względzie zmiany idą
jednak w kierunku ograniczenia dominującej dawniej roli mężczyzny
(np. zanik oracji weselnych). Wraz ze wzrostem pozycji społecznej kobiety w rodzinie i w środowisku wiejskim uwidacznia się bowiem większa
A. Wojciechowska,
Ibidem, s. 150.
11 Ibidem,
s. 152.
g
lQ
Zwyczaje ... , op. cit., s. 142.
119
jej aktywność słowna w obrzędzie weselnym. Bierna i milcząca kobieta
była bowiem przejawem charakterystycznym
dawnych patriarchalnych
stosunków w rodzinie. Współczesna kobieta wiejska zaczyna przekształcać się w równorzędnego partnera w obrzędzie weselnym.
Realizowanie zasady starszeństwa w omawianym zakresie wyraża się
na przykład w tym, że hierarchię miejsc przy stole biesiadnym wyznacza wiek i pozycja społeczna starszych mężczyzn. Kobieta zajmuje
uprzywilejowane miejsce u boku mężczyzny najczęściej z tytułu jemu
przysługującego wyróżnienia (także po jego śmierci); wyjątek stanowią
jednak matki chrzestne młodych, które są odpowiednio honorowane. Tradycyjny zestaw potraw uczty weselnej niejednokrotnie przygotowuje się
zgodnie z gustem, przyzwyczajeniami i upodobaniami starszych mężczyzn. Pozytywna ich opinia o weselu ma bowiem ważkie znaczenie
w środowisku wiejskim, toteż gospodarze wesela starają się w ten sposób
pozyskać ich przychylność 12.
W rodzinie tradycyjnej rozłożenie zadań i kompetencji między mężem i żoną było bardzo nierównomierne. W literaturze przedmiotu nierzadko podkreśla się, że tradycyjny typ gospodarki chłopskiej wyznaczał
hierarchię prestiżu w rodzinie według przydatności gospodarczej. Ogólnie rzecz ujmując mężczyzna w zespole roboczym zajmował stanowisko
kierownika i organizatora produkcji, on reprezentował rodzinę na zewnątn: i był "głową rodziny" w całym tego słowa znaczeniu. W tym
układzie kobieta spełniała rolę podrzędną w sensie pozycji i autorytetu,
przy zachowaniu pełnej odpowiedzialności za prowadzenie gospodarstwa
domowego, pracę przy chowie inwentarza oraz opiekę nad dziećmi 13. Ta
dysproporcja pozycji społecznych mężczyzny i kobiety uwidaczniała się
także w obrzędzie weselnym, np. goście weselni wchodząc do mieszkania witali się najpierw z gospodarzem domu weselnego. Odpowiednio
do podziału zajęć na męskie i kobiece często był stosowany zwyczaj polegający na sypaniu siemienia lnianego do trzewika panny młodej udającej się do ślubu 14. Zwyczaj uwzględniania w posagu młodej kołowrotka lub przęślicy również podkreślał domenę zajęć wybitnie kobiecych.
Znalazło to wyraz także podczas ceremonii witania młodych wracających z kościoła, kiedy to podawano pannie młodej małe dziecko czy
kądziel, podczas gdy panu młodemu cepy 15. W ślad za tym można zauIt
Z. Staszczak,
Obrzędowość
rodzinna
jako
(na przykładzie
wybranych
wsi Wielkopolski),
wyraz
przemian
obyczajowości
maszynopis, Poznań 1980; Taże,
Obrzęd a obyczaj w rodzinach
wiejskich
Wielkopolski,
Warszawa-Poznań
1985.
13 B. Tryfan, Pozycja
spoleczna
, op. cit., s. 96-97.
u A. Wojciechowska, Zwyczaje
, op. cit., s. 153.
•5 R. Kukicr,
Ludowe
obrzędy i zwyczaje
weselne na Kujawach,
WarszawaPoznań 1975, s. 136-137; K. Kwaśniewicz, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, (w:) Etnowsi
120
ważyć, że w przeszłości częściej młodej przypominano symbolicznie o zakresie jej przyszłych obowiązków niż młodemu, co znalazło wyraz także
we współczesnych prezentach ślubnych, które w wiqkszości wiqżil się
z zakresem zajęć uważanych za kobiece (np. żelazko, prodiż, naczynia,
pościel itp.).
W znakomitej większości młoda para zakładała własne gospodarstwo
dzięki świadczeniom ze strony obu rodzin. Swiadczenia te były ustalane
bardzo dokładnie i wszelkie odchylenia od przyjętych reguł budziły zainteresowanie i komentarze środowiska wiejskiego. Szczególnie nie mogły
być naruszone zobowiązania weselne mężczyzny, którego autorytet i status społeczny mają szczególną wartość dla przyszłej rodziny. Ta:-'że
i obecpje społeczność lokalna bacznie obserwuje, czy mężczyzna dokładnie wywiązuje się z akceptowanych powszechnie zobowiązań (np. zakup
obrączek, opłaty ślubne, zakup napojów, bukietu ślubnego, opłacenie
orkiestry). Jeżeli nawet rodzina młodej przyjmuje na siebie część tych
wydatków, to na ogół ukrywa się ten fakt przed opinią publiczną, aby
w ten sposób nie osłabić pozycji i statusu społecznego mężczyzny. Opinia
wiejska i tak jednak stara się dociec prawdy i jeżeli liczba gości młodej
jest większa, to sądzi się, że umowa stron nie została dotrzymana 16.
Małżeństwo, w którym kobieta stanowi stronę dominującą, nawet
w aspekcie ekonomicznym, nadal nie jest bowiem modelem małżeństwa
pożądanym i powszechnie akceptowanym w środowisku wiejskim.
I chociaż małżeństwo, w którym autorytetem jest mężczyzna, należy
do modelu tradycyjnego ogólnie uznawanego w środowisku wiejskim, to
jednak nie brak w obrzędzie weselnym zabiegów magicznych i starań,
aby zapewnić właśnie kobiecie dominację w rodzinie. Niekiedy owa chęć
podporządkowania małżonka była tak przemożna, "że w chwili udzielania ślubu ktoś ze służby weselnej zarzucał na młodego część stroju
oblubienicy" Ponadto częstym zwyczajem oblubienic było "przyklękanie części ubrania oL~ubif>ńcowi", z czego wnioskowano "o rzeczywistej
przewadze młodej małżonki w nowym związku małżeńskim" 17. Zalecano
też, aby panna młoda podczas ślubu złożyła na ofiarę pieniądze pożyczone od męża, co miało zapewnić jej dominację w przyszłym pożyciu małżeńskim 18. Te i podobne zachowania, kiedyś bardzo rozpowszechnione,
dzisiaj, jeżeli zdarzają się, są świadomym nawiązaniem do tradycji, !'ez
Polski. Przemiany
kultury
ludowej,
t. 2, pod red. M. Biernackiej, (·II. 1"ra,.,kowskiej, W. Paprockiei,
"Biblioteka Etnografii Polskiej" nr 3,1, Wrocław 1981.
s. 100.
u Z. Staszczak, Obrzęd a obyczaj ... , op. cit., s. 33-34.
17 R. Kukier, Ludowe
obrzędy
, op. cit., s. 116.
18 A. Wojciechowska,
Zwyczaje
, op. cit., s. 156.
grafia
121
wiary w ich skuteczność lub też stcsowane bywają "na wszelki v.,'ypaciek".
Obrzqd weselny można także analizować w aspekcie autentyczności
skarg kobiecych. W tradycyjnym modelu wesela młoda przybierała postawę pow~ciągliwq, ulegli.J, "\'1 której górował ton skargi i żalu. Stąd
płacz obrzędowy panny młodej wyrażający ból roz~ąki z domem rod=:icielskim ("Panna młoda była zazwyczaj w tym momencie wzruszona,
nierzadko zapłakana, odwlel~ała moment rozstania z domerl1 rodzinnym" W). W tym melancholijnym tonie utrzymane były również liczne
pieśni i przyśpiewki, w których zwracano uwagę na los, jaki ją czeka
po ślubie, na to, że poddana zostanie wyłącznie władzy męża, od której
nie uwolnią jej nawet bliscy 20. We współczesnej wiejskiej obrzędowości
weselnej rzadko mamy okazję zaobserwować takie "skargi i lamenty"
młodej, które na dodatek wykonywane są często z całą dwuznacznością,
to jednak jeżeli się zdarzają .- są one przyjmowane życzliwie,
zwłaszcza ze strony starszych oraz przez środowisko lokalne. I chociaż
"skargi" te s~ł dziś prawie umowne, to jednak stanowią rytualny składnik zawarcia małżeństwa, potwierdzający w ten sposób tradycyjne przekonanie i wiarę, że jedynym przeznaczeniem kobiety jest całkowite oddanie się mężowi i rodzinie.
W konkluzji powyższych uwag można stwierdzić, iż obrzęd weselny
interesująco ukazuje różnice w pozycjach społecznych mężczyzny i kobiety oraz zmiany, jakie w tym zakresie zachodzą w środowisku wiejskim. R6żnice te są jednak bardziej widoczne w tradycyjnym modelu
obrzędu weselnego i zdecydowanie przemawiają na korzyść mężczyzny.
Wraz ze wzrostem autorytetu i pozycji społecznej kobiety wiejskiej
dysproporcje te ulegają pewnemu zachwianiu, a kobieta zaczyna powoli
przekształcać się w równorzędnego partnera w obrzędzie weselnym. Bez
przeprowadzenia
jednak szczegółowych badań empirycznych,
trudno
dzisiaj jednoznacznie wyrokować o tendencjach tych zmian oraz o ich
głębokości. Mimo to wydaje się, że wskazany typ analizy może być przydatny zwłaszcza w szerszych studiach porównawczych.
'D
K. Kwaśniewicz.
żeń wsi
podkrakowskiej
Doroczne
i rodzinne
(Studium
wsi
zwyczaje
Niegoszowice
na tle współczesnych
w
woj.
Komisji Socjologicznej PAN" nr 44. Wrocław 1979, s. 129.
20 Taże, Zwyczaje
i obrzędy ... , op. cit., s. 97; R. Kukier,
op. cit., ~. 97.
przeobra-
krakowskim),
Ludowe
"Prace
obrzędy
... ,
122
Irena Kabat
WEDDING RITUAL AS A MANIFESTATION OF CHANGES IN SOCIAL
STATUS OF A MAN AND A WOMAN IN RURAL AREA
(summary)
Among the research problems connected with wedding rituals there are. in
fact, no separate debates on the question: in what way the wedding ritual is
a manifestation of the social status of a man and a woman in a rural environment,
both in the past and in the present. This sketch is an attempt to analyze the
wedding ritual on the basis of Polish ethnographic literature from that very point
of view.
In rural environments
the man's supremacy
is commonly accepted. The
authority of a man and his position is not controversial.
The qualities valued
most by the village are usually ascribed to a man. Whereas a woman owes her
position only to herself, her personal atributes. Thus she compensates her sociai
inferiority with that personal responsibility for her own position.
It seems that the analysis of wedding ritual allows to distinguish the following features of a man's and a woman's position in rural environment:
1) the kind and the range of a man's and a woman's roles; 2) verbal activity
of a man and a woman; 3) the realisation of the seniority rule; 4) the symbolism
of activities regarded as typically man's or woman's; 5) the division of responsibilities between wife and husband; 6) magic rituals warranting the dominance of
the sides of marriage; 7) women's complaints.
It may be stated, after analyzing the enumerated features, that the wedding
ritual reveals in an interesting way both the differences between social position
of a man and a woman and the- changes taking place in the rural environment.
These differences, however, are more evident in the traditional
pattern of the
ritual which expresses positively man's superiority. With the authority and the
social position of the country woman inncreasing, these disproportions are shaken
and the woman is gradually transfigured
in the wedding ritual into an equal
partner. Nevertheless, without detailed empirical studies it is difficult to determine
unmistakebly the depth and the directions of the changes.
