-
extracted text
-
I I . 1. M a g u r y c z W i e l k i , 788 n p m . W i d o k od p ó ł n o c y . S t r z a ł k ą zaznaczono rejon k a m i e n i o ł o m ó w
Tadeusz Łopatkiewicz
OŚRODKI KAMIENIARSTWA LUDOWEGO NA ŁEMKOWŚZCZYŹNIE ŚRODKOWEJ
I n t e r e s u j ą c o nas r z e m i o s ł o uprawiane
1
było w k i l k u wsiach
wspomniana informacja o z b u d o w a n i u m ł y n a , a inwestycja t a k a
B e s k i d u Niskiego, p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i o w y - w s c h ó d od Gorlic.
p o w s t a ć m o g ł a dopiero p r z y w i ę k s z e j liczbie m i e s z k a ń c ó w B a r t
Obok Folusza i Wapiennego, n a j p o w a ż n i e j s z y m
nego i ich gospodarczej
ośrodkiem lu
stabilności.
dowej w y t w ó r c z o ś c i s t a ł a się wieś B a r t n e oraz s ą s i a d u j ą c e z n i ą :
T e z ę o o d l e g ł y c h t r a d y c j a c h k a m i e n i a r s k i c h t y c h stron po
Przegonina i B o d a k i . D z i ę k i ł a t w e m u d o s t ę p o w i do złóż oraz w y
ś w i a d c z a t e ż zapis w k s i ę g a c h m i e j s k i c h Biecza, m ó w i ą c y o z a p ł a
sokiej j a k o ś c i wydobywanego surowca,
XIX
wsie te, na
przełomie
i X X w i e k u , s t a n o w i ł y silne c e n t r u m kamieniarstwa, za
r ó w n o u ż y t k o w e g o , j a k t e ż artystycznego.
cie m u r a r z o w i , k t ó r y w 1668 r o k u p o d r ó ż o w a ł do Przegoniny po
k a m i e ń potrzebny
6
do odnawiania bieckiej w i e ż y
ratuszowej .
W z m i a n k a t a ś w i a d c z y o i s t n i e n i u w tej wsi c z y n n y c h kamienio
Niejasno przedstawia się geneza tego ubocznego w z g l ę d e m r o l
n i c t w a zajęcia, t a k w o ś r o d k u b a r t n i a ń s k i m , j a k i w p o z o s t a ł y c h .
ł o m ó w , d o w o d z ą c r ó w n i e ż i c h szerokiej w t y m czasie s ł a w y .
I n t e r e s u j ą c y m zagadnieniem
jest p r o f i l kamieniarskiej pro
N i c z a c h o w a ł y się b o w i e m ż a d n e m a t e r i a ł y archiwalne, pozwa
d u k c j i , j a k a w t e d y m o g ł a t u m i e ć miojsco. W y d a j e się, iż nie
lające określić w czasie p o c z ą t k i k a m i e n i a r s t w a na t y m terenie.
była
W B a r t n e m t r a d y c j a miejscowa w i ą ż e je z b r a ć m i Boroszowi-
b o w i e m nie w y k o n y w a n o t u ż a r e n , g d y ż do 1784 r o k u , w Galicji
2
ona z b y t szeroka
ani j a k o ś c i o w o , ani ilościowo.
c z a m i , k a m i e n i a r z a m i z pobliskiej J a s i o n k i , k t ó r z y osiedlili się
i s t n i a ł zakaz ich posiadania
j a k o pierwsi na miejscu dzisiejszej wsi, z a k ł a d a j ą c w jej n a j w y ż e j
dworskim
3
p o ł o ż o n e j części m ł y n w o d n y . O d n o ś n i e tego przekazu, przypusz
młynom
przez
maksymalne
chłopów, mający
ilości
ziarna
do
Kaczej
zapewnić
7
przemiału .
W s y t u a c j i t e j , jeśli nie j e d y n y m , to n a j w a ż n i e j s z y m
źródłem
kamienie
c z a ć n a l e ż y , iż kamienie m ł y ń s k i e w y k u t o z o s t a ł y na miejscu,
dochodu
bo ich transport z J a s i o n k i , w poprzek pasm g ó r s k i c h , jest m a ł o
m ł y ń s k i e . H i p o t e z a m o j a staje się bardziej prawdopodobna, g d y
prawdopodobny.
w z i ą ć p o d u w a g ę zaplecze surowcowe b a T t n i a ń s k i e g o
dla
miejscowych k a m i e n i a r z y
mogły
być
ośrodka.
T a k zatem w y g l ą d a ć m o g ł a b y geneza i n t e r e s u j ą c e g o nas rze
0 jego s ł a w i e , t a k ja-k i w X I X w i e k u , p r ó c z solidności w y k o n a
m i o s ł a , jeśliby w s p o s ó b jednoznaczny m o ż n a b y ł o s t w i e r d z i ć ,
nia, d e c y d o w a ł r ó w n i e ż d o s k o n a ł y g a t u n k o w o rodzaj piaskowca.
iż przy k o ń c u X V I w i e k u , t j . w okresie l o k o w a n i a B a r t n e g o ,
W y d o b y w a n o go z p ó ł n o c n e g o
J a s i o n k ę zamieszkiwali kamieniarze, a mrwet więcej — że wieś
788 n p m ( i l . 1), na k t ó r y m do c z a s ó w najnowszych i s t n i a ł szereg
ta j u ż w t y m czasie i s t n i a ł a , O d p o w i e d ź na pierwsze z p y t a ń na
stanowisk o d k r y w k o w y c h .
zawsze chyba pozostanie w sferzo d o m y s ł ó w , drugie zaś posta
n a l e ż ą c y do bardzo t w a r d y c h i t r u i l n o ś c i e r a l n y c h
piaskowców
magurskich
8
wiono t u dla,tcgo, że n a j w c z e ś n i e j s z a w z m i a n k a o Jasionco po
stanowiący
4
5
chodzi dopiero z I I p o l o w y X V I I w., z r o k u 1665 . D a t a ta n i e
z domieszką
zbocza
Magurycza
Wielkiego,
Ł a m a n o w nich tzw. „siwyj k a m i ń " ,
łupków
krystalicznych ,
z r a c j i togo d o s k o n a ł y m a t e r i a ł na kamionio m ł y ń s k i o i ż a r n o w e .
jest w p r a w d z i e r ó w n o z n a c z n a z m o m e n t e m l o k o w a n i a J a s i o n k i ,
J a k o ś c i o w o i n n y surowiec w y s t ę p u j e na K o m u t a ć h i Mochna-
w pewien j e d n a k s p o s ó b p o d w a ż a w i a r y g o d n o ś ć przekazu o bra
t y m w p a ś m i e M a g u r y W ą t k o w s k i e j 846 n p m , z a m y k a j ą c e j od
ciach Boroszowiczaoh. B y ć m o ż e jost on p r a w d z i w y , ale sam f a k t
p ó ł n o c y d o l i n ę B a r t n o g o i Przegoniny. Piaskowiec t e n jost m i ę k k i
osiedlenia
się k a m i e n i a r z y z J a s i o n k i w B a r t n e m
należałoby
p r z e s u n ą ć w czasie na okres p ó ź n i e j s z y . Wskazuje zresztą, na t o
1 drobnoziarnisty, co p o w o d o w a ł o , że k u t e z niego
kamienie
m ł y ń s k i e , a w m n i e j s z y m s t o p n i u ż a r n o w o , b y ł y gorszej j a k o ś c i
177
i nie w y t r z y m y w a ł y k o n k u r e n c j i z m a g u r y c k i m i . P r a w d o p o d o b
z p a m i ę t n ą d a t ą 1848, j u ż t o z. o g ó t n ą p o p r a w ą w a r u n k ó w b y t o
n y m jost, iż e k s p l o a t a c j ę t y c h złóż r o z p o c z ę t o stosunkowo p ó ź n o ,
wy eh na. wsi
k u j ą c z w y d o b y t e j w nich s u r ó w k i kiepskie ż a r n a . Piaskowiec
ten
w s z e d ł w ł a s k i bartniariskioh
kamieniarzy dopiero
około
p o ł o w y X I X w i o k u , kiedy o k a z a ł się bardzo p o d a t n y m materia
łem rzeźbiarskim.
galicyjskiej.
W kwestii tej u d a ł o się z e b r a ć ciekaw и m a t e r i a ł y o pierwszoj
ba,rtniańskiej
s p ó ł c e kamieniarskiej z I I p o ł o w y X I X
dokumentując
P i o r w s z y m w i a r y g o d n y m przokazern p o t w i e r d z a j ą c y m
dzia
wieku,
k t ó r a w y s i ł e k swój k i e r o w a ł a w y ł ą c z n i e na r z e ź b ę w k a m i o n i u ,
swą
działalność
szeregiem
krzyży
i
kapliczek
p r z y d r o ż n y c h . W jej s k ł a d w c h o d z i l i : M a l e j C i r k o t (27),
Iwan
ł a l n o ś ć p r ę ż n e g o w X I X w i e k u o ś r o d k a jest i n s k r y p c j a z kamie
D u t k a n y c z (15) oraz W a s y l G r a c o ń (20). W e d ł u g
n i o ł o m u n a M a g u r y c z u ( i l . 2). A u t o r o m jej jest Stofan Felenczak
s p ó ł k a t a p r a c o w a ł a w n i e z m i e n i o n y m s k ł a d z i e przez p o n a d 40
9
( l ) , założyciel całej l i n i i k a m i e n i a r z y o t y m n a z w i s k u . B y ł on
l a t , zajmując, się w y ł ą c z n i e k a m i e n i a r k ą a r t y s t y c z n ą . P o c z ą t k o w o
po trosze stolarzom, k o w a l e m z w ł a s n ą k u ź n i ą , gospodarzem n a
rzeźbę figuralną
7 morgach, a d o d a t k o w o z a j m o w a ł się toż k a m i e n i a r k ą .
nego) w y k o n y w a ł jodynie Matej Cirkot. W
Miał
trzech s y n ó w : I w a n a (3), Ignacego (4) i Aleksego. D w ó m p i e r w
informatorów
(monolitycznie k u t e p e ł n e reliefy
Ukrzyżowa,-
pierwszych latach
naszego w i e k u z o s t a ł on jednak zdystansowany przez W a s y l a
1859,
Graconia, już w t e d y z r ę c z n e g o r z e ź b i a r z a , a ś w i a d c z ą o t y m naj
l u b co bardziej prawdopodobne, 1858 r o k u n a l e ż a ł do t z w . „ S p ó ł k i
lepiej wszystkie krzy że k u t e przez s p ó ł k ę , n o s z ą c e od togo czasu
s z y m p r z e k a z a ł t e ż swe kamieniarskie u m i e j ę t n o ś c i . D o
1 0
p o d j a w o r e m " , w y d o b y w a j ą c e j d o s k o n a ł y surowiec w j e d n y m
T
7
wizerunek U k r z y ż o w a n e g o d ł u t a G r a c o n i a ' . Niejasno natomiast
T
z o d k r y w k o w y c h stanowisk na M a g u r y c z u . W ł a ś c i c i e l e m tej części
rysuje się spraw a r z e ź b i a r s k i c h u m i e j ę t n o ś c i I w a n a Dutkanye/.a.
k a m i e n i o ł o m u oraz z a ł o ż y c i e l e m spółki b y ł W a s y l P i d b e r e ź n i a k
R o m a n Reinfuss
(26). W jej s k ł a d w c h o d z i l i jeszcze J a k u b (Loszko) L o o h a n y c h
przypisuje wprawdzie 1 lutkanyezow i pewien o k r e ś l o n y t y p
i d ą c y za przekazem t r a d y c j i
miejscowej
re
1 8
(13).
liefu U k r z y ż o w a n e g o , gorzej jednak z jego p r a k t y c z n ą egzempli-
Z e s p ó ł ten k u ł d o s k o n a ł e kamienie m ł y ń s k i e dla o d b i o r c ó w zo
f i k a c j ą w z i n w e n t a r y z o w a n y m przez nas materiale z a b y t k o w y m .
S ł o w a c j i i W ę g i e r , a nazwa . . S p ó ł k a p o d j a w o r e m " s ł u ż y ł a klien
P o z o s t a j ą w i ę c dwie m o ż l i w o ś c i : albo przekaz t r a d y c j i jest fał
(14)
11
oraz d a l e k i k r e w n y Stefana - -
t o m za znak i g w a r a n c j ę n a j w y ż s z o j
M i c h a ł Felenczak
s z y w y , albo D u t k a n y c z t a k wiernie n a ś l a d o w a ł r z e ź b y C i r k o t a ,
1 2
jakości .
N a s k u t e k niesnasek m i ę d z y kamieniarzami, na k r ó t k o przed
1859
rokiem
Stefan
Felenczak
został
wykluczony
zo
19
że są one nie do
spółki.
odróżnienia .
W 1913 r o k u , w czasie p o ż a r u z a b u d o w a ń s ą s i a d a , I w a n D u t
Zaraz t e ż z a ł o ż y ł n o w ą , w y d o b y w a j ą c ą k a m i e ń w nieeksploatowa-
kanycz p o p a r z y ł się i z m a r ł . W role p ó ź n i e j o d s z e d ł toż
nej jeszcze części Magurycza. F a k t ten u p a m i ę t n i a wspomniana
C i r k o t . Ostatni ze s p ó ł k i
w y ż e j i n s k r y p c j a ( i l . 2), t r e ś c i ą s w ą n a w i ą z u j ą c a do zbudowanej
roku .
- Wasyl Gracoń
Matoj
- p r a c o w a ł do
1925
2 0
w poprzek s t o k u sztolni —- „ u l y c i " , slnżącoj do t r a n s p o r t u w y
W
d o b y t y c h b l o k ó w . N o w y zespół t w o r z y l i : D a ń k o Felenczak (2) —
zygnując
właściciel pasa lasu, w k t ó r y m ł a m a n o k a m i e ń , A l e k s y D u t k a -
zespół, o w y r a ź n i e a r t y s t y c z n y m charakterze, s t a n o w i ą c y
nyez
pracowała
t y n u a c j ę dzieła C i r k o t a , D u t k a i y c z a i Graconia. W jego s k ' a d
(16) oraz M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k
(24). S p ó ł k a t a
do I w o j n y ś w i a t o w e j , z n a s t ę p u j ą c y m i
1928 r o k u w s p o m n i a n y j u ż Stefan Felenczak (7), nio re
z udziału w spółce na
Maguryczu, z a k ł a d a
własny
kon
zmianami osobowymń
weszli z r o s z t ą dwaj synowie tego ostatniego — I w a n (21) i A n d r z e j
s k ł a d u : po ś m i e r c i Stefana Felenczaka miejsce jego zajęli Seman
( 2 2 ) . S p ó ł k a p r a c o w a ł a w n i e z m i e n i o n y m s k ł a d z i e do 1947 r o k u ,
Felenczak (10) i I w a n Felenczak (3), pod n i e o b e c n o ś ć
w y k o n u j ą c z a m ó w i e n i a na krzy że — głownio jednak c m e n t a r n o
p r a c o w a ł syn M i c h a ł (6). Po ś m i e r c i
21
którego
r
D a ń k i Felenczaka z a s t ą p i ł
22
oraz ż y d o w s k i e macewy (tzw. szajbece).
go syn I l k o (5). S p ó ł k a t a przez c a ł y okros d z i a ł a l n o ś c i w y k o n y
C h a r a k t e r y z u j ą c o ś r o d e k b a r t n i a ń s k i w aspekcio jogo d z i a ł a l
w a ł a k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r n o w e , n. ś l a d y jej d z i a ł a l n o ś c i do dziś
n o ś c i a r t y s t y c z n e j , nie s p o s ó b p o m i n ą ć k a m i e n i a r z y p r a c u j ą c y c h
widoczne są na
i n d y w i d u a l n i e . J e d n y m z n i c h b y l I w a n K o z a k (29). P o c z ą t k o w o
Maguryczu.
pracował w spółkach eksploatujących
k a m i e n i o ł o m y na
Magu
w y d o b y w a j ą c ą k a m i e ń na prawo od miejsca zajmowanego przed
ryczu. а w
p a r a ł się t a k ż e
rzeźbą,
tem
Seman
w y ł ą c z n i e jednak a r c h i t e k t o n i c z n ą . K o z a k w y k o n y w a ł macewy ,
Teodor
a t a k ż e k r z y ż e cmentarne, do k t ó r y c h bardziej biegli od niego
Po I wojnie ś w i a t o w e j I l k o Felenczak (5) z a k ł a d a n o w ą s p ó ł k ę
okresie m i ę d z y w o j e n n y m i
r
przez zespół Stefana Felenczaka. S p ó ł k ę t w o r z ą :
Felenczak (10)
--
właściciel tej
partii kamieniołomu,
13
Felenczak (12), I w a n D u t k a n y c z (17) oraz Osif D u t k a n y c z ( 1 9 ) .
rzeźbiarze dorabiali wizerunki
Ukrzyżowanego.
J a k o ś ć ł a m a n e g o k a m i e n i a w a r u n k o w a ł a p r o d u k c j ę — kamienie
W a r t o w t y m miejscu w s p o m n i e ć jeszcze o n i e k t ó r y c h cieka
m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . S k ł a d osobowy i tej s p ó ł k i nie b y ł z b y t sta
w y c h wydarzeniach z h i s t o r i i b a r t n i a ń s k i e g o o ś r o d k a . Bohaterem
b i l n y . Po ś m i e r c i z a ł o ż y c i e l a z a s t ą p i ł go I w a n K o z a k (29), a Teo
jednogo z n i c h jest I w a n H n a t o w i c z (33), w opinii i n f o r m a t o r ó w
dor Felenczak c z ę s t o wyręczany" b y l przez Stefana Felenczaka
człowiek wszechstronnie u z d o l n i o n y . Zainspirowany r z e ź b i a r s k ą
t w ó r c z o ś c i ą swych k o l e g ó w -
Obok d z i a ł a l n o ś c i z w i ą z a n e j z k a m i e n i o ł o m a m i n a
Magury
r
czu, i s t n i a ł jeszcze j a k o ś c i o w o i ilościowo i n n y rodzaj a k t y w n o ś c i
o ś r o d k a , opartej na piaskowcu w y d o b y w a n y m na
MocJuiatym,
Andrzeja Sobina i nieznanego
z imienia Xeeia — a b s o l w e n t ó w Z a k o p i a ń s k i e j S z k o ł y P r z e m y s ł u
Drzewnego ---- p o s t a n o w i ł w y r z e ź b i ć w piaskowcu f i g u r ę M a t k i
Boskiej. W 1910 r o k u H n a t o w i c z p o s t a w i ł O \ V Q r z e ź b ę na w y k u
w p a ś m i e M a g u r y W a t k o wskiej. N u r t ten jest dla nas szczególnie
t y m przez siebie cokole, jednak k s i ą d z b a r t n i a ń s k i
w a ż n y , bowiem z n i m n a l e ż y w i ą z a ć powstanie szeregu ł e m k o w
K a l u ź n i a c k i j , z u w a g i na
Wolodymir
skich k r z y ż y i kapliczek p r z y d r o ż n y c h . Daje w t y m
wypadku
H n a t o w i c z o w e j f i g u r y p o ś w i ę c i ć . W t e d y „ r z e ź b i a r z " zwrócił się
z n a ć o sobie pewna p r a w i d ł o w o ś ć w mechanizmie f u n k c j o n o w a n i a
z p r o ś b ą o jej poprawienie do W ł a d y s ł a w a J a m e r a z Ł u ż n e j — -
n i k ł e walory estetyczno, nie
chciał
o ś r o d k ó w k a m i o n i a r s k i c h . Z r e g u ł y bowiem na bazie kamie
cechowego kamieniarza z a c h o d n i o p o g ó r z a ń s k i e g o . J a m e r p r z e k u ł
n i a r s t w a u ż y t k o w e g o (kamienie m ł y ń s k i e , ż a r n o w e , brusy, o s e ł k i ,
r z e ź b ę , a k s i ą d z zadowolony z banalnej p o p r a w n o ś c i dziola za-
15
b l o k i n a p o d m u r ó w k i i t p . ) dochodzi do w y o d r ę b n i e n i a się w z g l ę d
a k e o p t o w a ł j ą . F i g u r a t a stoi do dziś w B a r t n e m , z t y m , że
nie autonomicznogo n u r t u t w ó r c z o ś c i , z w i ą z a n e j z r z e ź b ą archi
w 1946 r o k u przoniesiono j ą w o b r ę b ogrodzenia cerkiewnego
t e k t o n i c z n ą i f i g u r a l n ą . O ś r o d k i ł e m k o w s k i e nie s t a n o w i ł y w tej
(il. 3 ) .
2 3
materii wyjątku,
a m o m e n t powstania tej gałęzi ludowej w y
I n t e r e s u j ą c o — w ś w i e t l e innego zdarzonia - - przedstawia sit;
t w ó r c z o ś c i p r z y p a d a t u t a j na p o ł o w ę X I X w i e k u . N i e posiadamy
sprawa
bowiem
T y m k o Szkurat z Bartnego, na k i l k a l a t przed I w o j n ą ś w i a t o w ą ,
żadnych
przekazów
o kamieniarzach
uprawiających
przyjmowania
do
spółki
nowego
kamieniarza.
Oto
w c z e ś n i e j t w ó r c z o ś ć z zakresu r z e ź b y , nie z n a m y toż z autopsji
chciał w s t ą p i ć do z e s p o ł u C i r k o t a , D u t k a n y c z a i Graconia. Ci
ż a d n e g o o b i e k t u z i n t e r e s u j ą c e j nas dziedziny, k t ó r y b y p o w s t a ć
ostatni
16
m ó g ł przed p o ł o w ą u b i e g ł e g o s t u l e c i a . O g ó l n i e znany jest na
i
postanowili
polecieli m u
praktycznie
przeegzaminować
w y k o n a n i e kamiennego k r z y ż a
kandydata
przydrożnego.
t o m i a s t f a k t znacznego w z r o s t u ilościowego d o w o c y j n y c h f u n d a c j i
Szkurat
chłopskich
t j . o b r o b i ł go z grubsza, jednak p o z o s t a w i ł sobie z b y t m a ł o ma-
178
w okresio p o u w ł a s z c z e n i o w y m ,
związanego
już
to
wyłamał
odpowiedni
blok
piaskowca,
„oszpicował",
t e r i a ł u , by s t a r c z y ć go mogio no plastyczny relief U k r z y ż o w a n e g o .
niarzy
Z a c i ą ż y ł o to nn «м-oni* ogólnej egzaminu i petent m u s i a ł odejść
cowni wszystko — o d k a m i e n i m ł y ń s k i c h po k r z y ż e . W z w i ą z k u
z k w i t k i e m . N i e d o k o ń c z o n y k r z y ż p o z o s t a ł na miejscu w kamie
z t y m i o s t a t n i m i dygresja.
n i o ł o m i e , s k ą d k i l k a l a t t o m u , ś c i ą g n ą ł go w ł ó k i e m do wsi J ó z e f
M ą d z i k — kustosz z a b y t k o w e j c e r k w i w B a r t n e m .
z Przegoniny
D o t y c z y ona w y s u n i ę t e j
wysoki
P o d k r e ś l a l i ś m y w c z e ś n i e j silne z w i ą z k i ł ą c z ą c e k a m i e n i a r z y
Bartnego z P r z e g o n i n ą i B o d a k a m i , d a j ą c e p o d s t a w ę do p o ł ą c z e
i Bodaków.
2 9
W y k o n y w a n o w tej
przez R o m a n a
Reinfussa
poziom a r t y s t y c z n y swycli k r z y ż y
zawdzięcza
pra
tezy,
iż
Tarbaj
I w a n o w i S z a t y ń s k i e m u , zawodowemu k a m i e n i a r z o w i , k t ó r y
ze
w z g l ę d ó w p o l i t y c z n y c h p r z e n i ó s ł się z okolic D o b r o m i l a na Ł e m -
n i a t y c h wsi w jeden o ś r o d e k . P r z e m a w i a j ą za t y m r ó w n i e ż inne
k o w s z c z y z n ę i z a m i e s z k a ł w Nieznajowej. O n t o w ł a ś n i e m i a ł do
w z g l ę d y — w s p ó l n e (poza Maguryczem) k a m i e n i o ł o m y w p a ś m i e
Tarbajowych krzyży rzeźbić kształtne wizerunki Ukrzyżowanego,
M a g u r y W ą t k o w s k i e j , p o w i ą z a n i e siecią s p ó ł e k , czy t e ż stosun
z daleko p o s u n i ę t y m
k a m i pracodawca- n a j m u j ą c y się, wreszcie b e z p o ś r e d n i e sąsiedz
szczegóły
t w o t y c h w s i , l e ż ą c y c h p r z e c i e ż w jednoj dolinie g ó r s k i e j . D u ż e
że jest t o hipoteza chybiona. S z a t y ń s k i nio b y ł b o w i e m zawo
prawdopodobieństwo
d o w y m kamieniarzem a malarzem c e r k i e w n y m , na
m a r ó w n i e ż hipoteza, iż m i e s z k a ń c y B o -
d a k ó w i Przegoniny — m i m o iż osady te b y ł y wcześniej lokowano
2 4
---- kamieniarskie u m i e j ę t n o ś c i z a p o ż y c z y l i w ł a ś n i e w B a r t n e m .
Za
pierwszych
kainienieniarzy w Przegoninie
i
Rodakach
u w a ż a się Leszka Sołiina (H) oraz Andrzeja (2) i I w a n a (1) Choin-
3 0
realizmem i d b a ł o ś c i ą
o
najdrobniejsze
( i l . 4). W t o k u b a d a ń w ł a s n y c h o k a z a ł o się jednak,
31
Łemkow-
s z c z y z n ę p r z y b y ł nie w latach t r z y d z i e s t y c h a przed I
wojną
3 2
ś w i a t o w ą , nie m ó g ł t e ż b y ć r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m przesadnie
realistycznej r z o ź b y U k r z y ż o w a n e g o ( i l . 4 )
3 3
i utrzymanej w l u
3 4
d o w y m p r y m i t y w i e Św. R o d z i n y ze Świorzowej Ruskiej ( i l . 5 ) .
Kornutach
Co w i ę c e j , S z a t y ń s k i , prawdopodobnie dopiero na Ł e m k o w s z c z y ź -
piaskowca., t r u d n i l i się oni g ł ó w n i e k a m i e n i a r s t w e m u ż y t k o w y m ,
nie z e t k n ą ł się z k a m i o n i a r s t w o m i to nie w warsztacie Osifa Tar-
k u j ą c ż a r n a , brusy. ..('okle''
baja, a raczej — j a k sugeruje Stefan Folenczak — W a s y l a B r a -
2
kowiczów \
Korzystając
z łatwo ' dostępnego
na
b l o k i na p o d m u r ó w k i , nie gardzili
macewami. Loszko Sobin wraz z b r a t e m
conia. B i o r ą c t e d y p o w y ż s z e p o d u w a g ę , u w a ż a m ż e S z a t y ń s k i
M i c h a ł e m (9) dostarczali t e ż surowego k a m i e n i a do r z e ź b y W o j
w ż a d n y m razie nie m ó g ł b y ć nauczycielem Osifa Tarbaja, g d y ż
również żydówskhni
ciechowi S e r w o ń s k i o m u -
cechowemu k a m i e n i a r z o w i z Gorlic.
Silny r o z w ó j k a m i e n i a r s t w a w t y c h wsiach p r z y p a d a na lata
I
wojny
światowej
i czasy b e z p o ś r e d n i o
po jej
dzieła j a k i e po sobio p o z o s t a w i ł zupelnio nie d o r ó w n u j ą r z e ź b o m ,
3 5
k t ó r e w y s z ł y spod d ł u t a kamieniarza z B o d a k ó w .
zakończeniu.
Stwierdzenie p o w y ż s z e nio jest jednak r ó w n o z n a c z n e z t e z ą , iż
I l r y ć Ohomkowicz (.'Hi), syn wspomnianego j u ż I w a n a , żeni się
Osif Tarbaj nauczycieli nie m i a ł , czy z obcych w z o r ó w nie ko
w B a r t n e m i w s t ę p u j e do s p ó ł k i Ś c i n a n a Felenczaka (10), eksploa
r z y s t a ł . T a k z c a ł ą p e w n o ś c i ą nio b y ł o , a j o d n y m z t a k i c h kamie
t u j ą c e j k a m i e n i o ł o m y na M a g u r y c z u . N i e pracuje w niej j e d n a k
niarzy
r
był dla
Tarbaja
wspomniany
już Władysław
Jamor,
3 6
•długo. O k o ł o 1930 r o k u w raca. do rodzinnej Przegoniny i z a w i ą z u j e
cechowy m i s t r z k a m i o n i a r s k i z Ł u ż n e j . Ł e m k o z B o d a k ó w od
;spólkę w ł a s n ą , p r a c u j ą c ą na K o r n u t a c h , w lesie F i l i p a Szkurata.
p o c z ą t k u swej d z i a ł a l n o ś c i u t r z y m y w a ł z n i m o ż y w i o n e k o n t a k t y ' .
26
2 7
W y s y ł a ł do Ł u ż n o j surowy k a m i e ń do r z e ź b y , c z ę s t o o d w i e d z a ł
i b r a t z a ł o ż y c i e l a M i c h a ł Chomkowiez (4). Z e s p ó ł ten k u ł kamienie
jego p r a c o w n i ę i t a m z a p o z n a ł się z n i e z n a n y m i t y p a m i profesjo
ż a r n o w o , brusy, ,,cokle'' oraz ż y d o w s k i o „ s z a j b e c o " . O k o ł o 1936
n a l n y c h d ł u t , t a j n i k a m i kamieniarskiego fachu, czy niespotyka
W j e j s k ł a d w c h o d z ą : D m y t r o K o p c z a ( 1 8 ) , Osif Tarbaj
(ll)
nymi
z w i ą z a n y c h z t y m w y p a d k i e m niesnasok, a nawet procesu są
r ó w n i e ż p o d p a t r z y ć m ó g ł n o w y t y p ikonograficzny
dowego, s p ó ł k a r o z p a d ł a się. H r y e Chomkowiez p o r z u c i ł kamie
U k r z y ż o w a n e g o , k t ó r y — m o ż o nawet
n i a r s t w o , D m y t r o K o p c z a założył w Przegoninie sklep, ale po
wdączył w s t r u k t u r ę f o r m a l n ą swych k r z y ż y .
z o s t a ł p r z y k a m i e n i a r s k i m fachu Osif T a r b a j , k t ó r e g o d z i a ł a l n o ś ć
zaważyła
znacznie
na obliczu
łemkowskiej
w
Bodakach
rodzajami
tworzyw
37
r o k u H r y ć Chomkowucz z ł a m a ł w k a m i e n i o ł o m i e n o g ę i na skutek
rzeźbiarskich .
Tam
Chrystusa
za w i e d z ą J a m e r a —
3 8
Wracając
do g ł ó w n e g o t o k u
rozważań
podkreślić
musimy
a r c h i t e k t u r y przy
j e d n o : T a r b a j , j a k o pierwszy, z a ł o ż y ł d u ż y warsztat, w k t ó r y m
d r o ż n e j , a w w i ę k s z y m jeszcze s t o p n i u — s e p u l k a r n o j . T a r b a j
28
— z a l e ż n i e od c h a r a k t e r u i ilości z a m ó w i e ń — n a j m o w a ł i n n y c h
z a ł o ż y ł w ł a s n y warsztat, do k t ó r e g o n a j m o w a ł d r o b n y c h kamie
k a m i e n i a r z y z Przegoniny i B o d a k ó w . Z u n i f i k o w a ł o
I ] . 2. W kamieniołomu-* na M a g u r y c z u . I n s k r y p c j a Stefana
t o artys-
Falenczaka
279
tyczne oblicze ł e m k o w s k i e j r z e ź b y w okresie s c h y ł k o w y m , b o w i e m
t w ó r c z o ś ć T a r b a j a d o c z e k a ł a się szybko f a l i
3 9
naśladownictw .
P o p r z o s t a j ą e na t y m s z k i c o w y m rysie h i s t o r i i o ś r o d k a bart-
wano, pogardzane przez kamieniarzy z Bartnego, osełki a t a k ż e
b r u s y , p ł y t y chodnikowe oraz n a d a j ą c e Foluszowi p e w n ą specy
f i k ę — kamienno b l a t y do p r y m i t y w n y c h
s t o ł ó w , k u l e z owego
42
n i a ń s k i e g o , s k o n c e n t r u j m y u w a g ę na n a s t ę p u j ą c y m c e n t r u m l u
piaskowca ł a t w o ł u p i ą c e g o się na d u ż e t a f l e .
dowego k a m i e n i a r s t w a ł e m k o w s k i e g o , j a k i m b y ł do 1947 r o k u
artystycznej b y ł niniejszy, aczkolwiek bardzo i n t e r e s u j ą c y i spro
Folusz.
w a d z a ł się do m a j ą c e g o w y b i t n i e autochtoniczny charakter t y p u
W i e ś t a posiada bardzo bogate t r a d y c j e w dziedzinie zajęć
kapliczki
dwukondygnacjowoj
43
Zakres
( i l . 6). A u t o r o m
produkcji
tej
formy,
pozarolniczych, k t ó r y c h podejrnowanio z w i ą z a n e b y ł o ze s ł a b y m
w sensie p r o j e k t o w a n i a i w y k o n a n i a , b y ł Petro K r ó l , ojciec ż y
rolnictwem, niezdolnym wyżywić poszczególnych rodzin. W y k o
j ą c e g o do dziś w Foluszu kamieniarza — M i c h a ł a K r ó l a . J u ż
n y w a n o w i ę c w Foluszu drewniane s ą s i e k i na z b o ż e , ryzowane
przed I
skrzynio sarkofagowe, w a ż n ą r o l ę g r a ł o t e ż k a m i e n i a r s t w o . N i e
u ż y t k o w e j , jej a r t y s t y c z n ą o d m i a n ą , zakresem nie w y k r a c z a j ą
jestem jednak s k ł o n n y p o d t r z y m y w a ć za K . M a r e z a k o w ą tezy,
c ą jednak
iż c a ł a m ę s k a część Folusza t y m o s t a t n i m r z e m i o s ł e m się parała,.
grobowco. D w ó c h s p o ś r ó d trzech jego s y n ó w — I l k o i M i c h a ł —
wojną
światową,
poza
trudnił
r a m y rzeźby
7
się on, o p r ó c z k a m i e n i a r k i
architektonicznej -— k a p l i c z k i ,
W w y m i e n i o n y c h b e w i e m przez a u t o r k ę siedmiu rodach kamie
k o n t y n u o w a ł o do 1947 r o k u dzieło ojca, k u j ą c ż a r n a , brusy, k a p
n i a r s k i c h , t y l k o w trzech p r z y p a d k a c h u d a ł o się t a k i o t r a d y c j o
l i c z k i , a t a k ż e „ c o k l o " na p o d m u r ó w k i . I c h a u t o r s t w a s ą t a k ż o
o d n a l e ź ć . D o kamieniarskich rodzin należeli j e d y n i e : K r ó l o w i e ,
n a g r o b k i na okolicznych cmentarzach, nie p o s i a d a j ą c e
Draganowie i K i c i l i ń s c y ,
rzeźby
4 0
jeśli p o m i n ą ć
kilku indywidualnych
jednak
figuralnej.
a m a t o r ó w w y k o n u j ą c y c h jedynie osełki do ostrzenia kos, co w t y m
D r u g ą i n t e r e s u j ą c ą nas r o d z i n ą z Folusza- b y l i Draganowie.
w y p a d k u nio m i a ł o jednak charaktoru w y t w ó r c z o ś c i s t a ł e j a n i
K a m i e n i a r s t w o nie m i a ł o w niej jednak z b y t silnego oparcia.
masowej.
U p r a w i a ł je I w a n D r a g a n , ł ą c z ą c t o zajęcie z gospodarowaniem
W i e l k o ś ć o ś r o d k a , zakres jego p r o d u k c j i b y l — t a k j a k i w
na, r o l i i w tej t e ż formio o d z i e d z i c z y ł je jogo syn B a z y d i .
44
Do
c e n t r u m b a r t n i a ń s k i m — w a r u n k o w a n y zapleczem s u r o w c o w y m ,
m e n ą D r a g a n ó w b y ł a w y ł ą c z n i e k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w a — głów
a szczególnie jogo j a k o ś c i ą . Folusz zasadniczo nie p o s i a d a ł kamie
nie ż a r n a , brusy, a. t a k ż e osełki. To ostatnie s t a n o w i ł y
n i o ł o m ó w w formio o p i s y w a n y c h poprzednio. Surowiec zbierano
wowe ź r ó d ł o dochodu dla r o d z i n y K i c i l i ń s k i c h , k t ó r a p r o d u k o w a ł a
tu
je na w i e l k ą s k a l ę . Z a j ę c i e to b y ł o u d z i a ł e m Bazylego K i e i l i i i -
z powiorzclmi
ziemi, w postaci l u ź n o ł o ż ą c y c h g ł a z ó w
D i a b l i m K a m i o n i u , eksploatow-ano t e ż w i e t r z e j ą c y
piaskowiec w H u c i e P i e l g r z y m s k i e j .
b y ć m o w y o produkcji
41
na
materacowo
W s y t u a c j i tej nie m o g ł o
k a m i e n i m ł y ń s k i c h , bo z w i e t r z a ł y ma-
t o r i a ł , zbierany z p o w i e r z c h n i , p o z w a l a ł co n a j w y ż e j na w y k u c i e
skiego
45
i jego d w ó c h s y n ó w — Bazylego i I w a n a .
podsta
Pomijając
i n n y c h d r o b n y c h w y t w ó r c ó w osełek, nazwiska te w y czerpy w a ł y b y
personel o ś r o d k a .
Niewielkie
centrum
rzemiosła
kamieniarskiego
stanowiła
s ł a b y c h j a k o ś c i o w o ż a r e n . O p r ó c z n i c h , na s z e r s z ą s k a l ę p r o d u k o -
r ó w n i e ż wieś Wapienne. Zajęcie to nio w y k s z t a ł c i ł o się t u na
I I . 3. B a r t n e , figura M a t k i Boskiej, w y s . 290 c m . Cokół w y k o n a ł
I I . 4. B a r t n e , r z e ź b a z nagrobka Grzegorza Paszko. W g R . R e i n -
I w a n H n a t o w i c z , r z e ź b ę — w 1911 r o k u — p r z e k u ł W ł a d y s ł a w
fussa a u t o r e m jej jost I w a n S/.atyń.ski, lata trzydzieste
Jamer
180
szerszą s k a l ę . W opinii r d z e n n y c h m i e s z k a ń c ó w , p i e r w s z y m i ka
P r z e g l ą d h i s t o r i i i personelu ł e m k o w s k i c h o ś r o d k ó w kamie
m i e n i a r z a m i b y l i I w a n M i z i k i M i k o ł a j K o ł t k o (obaj z m a r l i przed
niarskich p r a g n ę zakończyć garścią informacji
I
znanym
wojną
światową). W
okresie m i ę d z y w o j e n n y m
czynni
byli
Wasyl Borsuk i Tyrnko K o l t k o . W Wapiennem wyrabiano żarna,
b r u s y , „ c o k l e " oraz — j a k podaje K . Marezakowa —
zagadnieniu,
jakim
jest
o słabo
technologiczna
raczej
strona
tego
rzemiosła.
krzyże
Praca kamieniarza r o z p o c z y n a ł a się w k a m i e n i o ł o m i e , w k t ó
p r z y d r o ż n e , co j e d n a k nie z n a l a z ł o dotychczas potwierdzenia.
r y m pozyskiwano surowiec do dalszej o b r ó b k i . T e n p r z y g o t o
Zaplecze surowcowo stanowiły', t a k j a k i w p i e r w s z y m o ś r o d k u ,
w a w c z y etap c y k l u technologicznego o m ó w i m y n a
K o r m i t y oraz n i e w i e l k a o d k r y w k a na K a m i e n n e j G ó r z e (obecnie
Magurycza Wielkiego. N a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u i s t n i a ł o
M ę c i ń s k a G ó r a 679 n p m ) , łożącej na p o ł u d n i e o d w i o s k i .
t u 7 stanowisk z w a n y c h k o p a l n i a m i . K a ż d e z n i c h b y ł o w ł a s n o ś c i ą
4 6
Kończąc
przegląd
łemkowskich
ośrodków
kamieniarskich
w s p o m n i e ć jeszcze n a l e ż y o kamieniarzach p r a c u j ą c y c h
indy
5 1
przykładzie
jednej s p ó ł k i kamieniarskioj. P r z y g o t o w a n i e o d k r y w k i w y m a g a ł o
u s u n i ę c i a w a r s t w y ziemi i zwietrzeliny k a m i e n n e j , a o d s ł o n i ę t y
w i d u a l n i e , w k i l k u wsiach beskidzkich, k t ó r z y j e d n a k p r a c ą s w ą
w ten s p o s ó b ł i t y p o k ł a d z a p e w n i a ł dopiero d o b r ą j a k o ś ć surowca
nio n a d a w a l i i m specyficznego c h a r a k t e r u osady kamieniarskioj.
i w y r o b u . Ł a m a n i e k a m i o n i a rozpoczynano od w y k u c i a w po
W s ą s i a d u j ą c y m z B o d k a m i P s t r ą ż n e m p r a c o w a ł w okresie
k ł a d z i e szeregu o t w o r ó w współliniow-ych, w odległości k i l k u n a s t u
m i ę d z y w o j e n n y m Petro Ż e l e m .
4 5
K o r z y s t a j ą c z b l i s k o ś c i kamie
c e n t y m e t r ó w od siebie. W o t w o r y te wbijano n a s t ę p n i e k o ł k i ,
n i o ł o m ó w na K o r n u t a c h i K a m i e n n e j G ó r z e , w y k o n y w a ł ż a r n a ,
w nie
brusy, a t a k ż e kamienne c o k o ł y , w k t ó r y c h osadzano n a s t ę p n i e
o wadzo ok. 10 k i l o g r a m ó w . Po I wojnie m e t o d ę t ę u n o w o c z e ś
żeliwne
krzyże.
4 8
Niewielkie
znaczenie m i a ł a
toż
działalność
I w a n a H a n d z i a k a zo Swierzowej R u s k i e j . M i e s z k a j ą c blisko B a r t
nego, p o z a z d r o ś c i ł on t a m t e j s z y m k a m i e n i a r z o m w y s o k i c h
za
stalowe k l i n y pobijane
niono, z a s t ę p u j ą c
otwory
„kijanem"
szczelinami, a
—
dużym
młotem
drewniane k o ł k i
stalowymi okładzinami z płaskownika, między które
—
wbijano
k ł i n y . W y ł u p a n y t y m sposobem b l o k piaskowca p o d l e g a ł w ka
r o b k ó w i sam c h w y c i ł się kamieniarskiej r o b o t y . Szło m u to j e d n a k
m i e n i o ł o m i e dalszej o b r ó b c e , m a j ą c e j n a celu nadanie m u
nieudolnie i ż a r n a jego nie
z b l i ż o n e j do gotowego w y r o b u . P o s ł u g i w a n o się w t y m p r z y p a d k u
Znacznie c i e k a w s z ą
może być
nieznany
Saehajda).
w końcu
nas
postacią
popularnością.
z imienia kamieniarz z Malastowa — Sahajda (lub
P r a c o w a ł on
dla
cieszyły się wielką
X I X wieku
i z jego prawdopodobnie
warsztatem w i ą z a ć n a l e ż y zinwentaryzowano w terenie f i g u r y
M a t k i Boskiej z D z i e c i ą t k i e m , o w y b i t n i e l u d o w y m
charakte
4 9
r z e . J e ś l i b y przypuszczenie to o k a z a ł o się s ł u s z n e t o ż a ł o w a ć
bardzo n a ł o ż y , iż nie z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i ludzkiej ż a d n e f a k t y
z b i o g r a f i i tego ł e m k o w s k i e g o
5 0
twórcy ,
11. .">. Swieizowa J ! t » k i i . Ś. R o d z i n a , wys. 77 c m . w y k o n a ! I w a n
S z a t y ń s k i w 1938
roku
formy
w s p o m n i a n y m j u ż „ k i j a n e m " , a t a k ż e „ ś p i c o m " ( i l . 10). Operacja
t a m i a ł a na celu zmniejszenie o i ę ż a r u surowca, k t ó r y
należało
przetransportować
opuszczał
do wsi. Stanowisko o d k r y w k o w e
b l o k d ł u g ą , t r a w e r s u j ą c ą stok s z t o l n i ą , „ u ł y c i ą " . Dopiero w te
renie m n i e j s t r o m y m ł a d o w a n o k a m i e ń na w ó z , z i m ą na sanie,
b ą d ź ś c i ą g a n o go s m y k i e m , doczepiwszy orczyk.
Prace w k a m i e n i o ł o m i e t r w a ł y zasadniczo przez c a ł y
rok.
W a r t o w t y m miojscu w s p o m n i e ć o zapleczu socjalnym dla pra
l i . 6. Folusz, k a p l i c z k a d w u k o n d y g n a c j o w a , wys. 300 c m . , w y
k o n a ł P e t r o K r ó l w 1891 r o k u
181
I I . 8. B a r t n e , Stefan Felenczak demonstruje s p o s ó b w y k o n y w a n i a
r
'
.
'
11. 9. B a r t n e . J a n C h w a l i k podczas p r a c y p r z y n a g r o b k u , 1981 rok
brusa, 1980 r o k
c u j ą c y c h t a m l u d z i . K a ż d e stanowisko p o s i a d a ł o w ł a s n ą , , k o l i b ę "
kowane
( i l . 2). B y l to rodzaj wkopanego w stok s z a ł a s u , o w y m i a r a c h
fizycznymi
5 2
2 x 3 m e t r y . Ś c i a n y zbudowane b y ł y z niespojonego
zaprawą
piaskowca, zaopatrzone w a s y m e t r y c z n y , n i e z a m y k a n y
otwór
w e j ś c i o w y . D a c h , najczęściej
pulpitowy,
w s p a r t y na
krokiew-
kach,
piaskowca.
Wnętrze
ogrzowano
i
pokryty
oświetlano
był
taflami
centralnie p o ł o ż o n y m
ogniskiem, w o k ó ł
którego
to
było
również
kamieniarza,,
umiejętnościami
jednak
można
i
go
predyspozycjami
z
przybliżeniem
o k r e ś l i ć . I t a k w c i ą g u jednego d n i a m o ż n a b y ł o w y k o n a ć 1 ka
m i e ń do brusa, 30 osełek, b ą d ź 5 m e t r ó w b i e ż ą c y c h eokli na pod
murówkę.
Wykuciu
zestawu
kamieni żarnowych
poświęcano
z w y k l e 2—3 d n i . W i ę c e j czasu w y m a g a ł a k a m i e n i a r k ą artystycz
na, Cokół p o d k r z y ż ż e l i w n y z a j m o w a ł t y d z i e ń , kapliczka 2
3
Wspomniana,
t y g o d n i e , z a ś k r z y ż z reliefem U k r z y ż o w a n e g o nawet do jednego
i n s k r y p c j a z 1859 r o k u z o s t a ł a w y k u t a m o i m -zdaniem w ł a ś n i e n a
m i e s i ą c a . Rzecz jasna, że p o ś w i ę c o n y na. w y k o n a n i e czas oraz
b i e g ł y przymocowano do ścian
drewniane ł a w y ,
wysiłek kształtowały cenę wyrobu.
N a jej w a ł i a n i a m i a ł a t e ż
czakowa — na j e d n y m z l e ż ą c y c h w k a m i e n i o ł o m i e b l o k ó w . Po
wpływ
co ilustruje
mieszczenia te rzadko s ł u ż y ł y k a m i e n i a r z o m za miejsca nocle
tabela.
w e w n ę t r z n e j ś c i a n i e takiej k o l i b y , a nie
- j a k t w i e r d z i K . Mar-
jakość
użytego
ma.toriału,
przedstaw-iona
54
gowe, d a j ą c j e d y n i e schronienio w d n i deszczowe.
Dalsze
etapy
technologiczne
przebiegały
gospodarskim kamieniarza. N a j c z ę ś c i e j
już
pracowano
w
obejściu
pod
gołym
CENY W Y R O B Ó W K A M I E N I A R S K I C H
W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM
niebem, jedynie w n i e p o g o d ę p r z e n o s z ą c się p o d dach, z w y k l e
n a „ b o i s k o " l u b do s z o p y .
Rodzaj
53
wyrobu
Bartne
Bodaki
Folusz
Oszpicowany z grubsza surowiec obrabiano n a j p i e r w m ł o t
kiem
(il.
groszkowym „ k r y n g l ą "
11), celem w y r ó w n a n i a
(ił. 12) oraz m a ł y m
powierzchni. P ó ź n i e j
„kijanem"
gładzono
ją
szerokimi d ł u t a m i , o d k u t y m i w- stali przez miejscowych k o w a l i
( i l . 10). D ł u t a pobijane b y ł y p a ł k ą , w y t o c z o n ą z jednego k a w a ł k a
bukowego l u b lepiej jaworowego drewna,. P r z y b o r a m i pomocni
czymi
były
różnej
wielkości
,,winkle",
drewniany cyrkiel
do
wyznaczania o b w o d u kamienia ż a r n o w e g o , czy specjalny m ł o t e k
do nasiekiwania i c h części p r a c u j ą c e j .
Najczęściej
kamieniarz
k u ł w pozycji s i e d z ą c e j ( i l . 8), a w p r z y p a d k u p r a c y n a d k r z y ż e m ,
b ą d ź n a g r o b k i e m — s t o j ą c e j ( i l . 9).
W ścisłym związku
z rodza.jom w y r o b ó w
7
pozostawał
czas,
j a k i na ich w y k o n a n i e n a l e ż a ł o p o ś w i ę c i ć . W p r a w d z i e w a r u n -
182
żarna
35 zł
30 z l
k a m i e ń do brusa
2—3 zł
2—3 zł
eokle n a pod
murówkę
20 zł
2 zł
i zl za,
1 mb
blat stolowy
macewa
10—15 zl
100 zł
200 z l
krzyż
kapliczka
osełka
170 zl
170 zł
200 z l
200 zł
30 gr
100 zł
1 0 - 2 0 gr
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m cena na n i e k t ó r o d r o ż s z o w y r o b y
w i a j ą k a m i e n i u p r y w a t n y c h o d b i o r c ó w , u s t a ł a t e ż m o d a na de-
obliczana t e ż b y ł a w dolarach U S A w g relacji 1:5 i w tej t a k ż e
wocyjne fundacje p r z y d r o ż n e a n a g r o b k i w y k o n u j e się z l a s t r i k o .
walucie odbierano n a l e ż n o ś ć za z a m ó w i e n i e .
Zerwana
K r e s i n t e r e s u j ą c e j nas gałęzi z a j ę ć pozarolniczych na. Ł e m kowszczyźnie
położyły
masowe
wysiedlenia
mające
miejsce
ciągłość
kultury
zahamowała
r z e m i o s ł a . Starzy kamieniarze natomiast
rząd Lasów Państwowych,
powróciła
w a t e m geologiczno-przyrodniczym. W
swych
boskidzkicłi
siodzib,
kamieniarstwo
nie
młodych
do
odcięci s ą od s w y c h
k a m i e n i o ł o m ó w , k t ó r e w p r z y p a d k u Magurycza p r z e s z ł y pod Za
w latach 1944—1947. M i m o iż p r z y k o ń c u l a t 50 część Ł e m k ó w
do
napływ
zaś K o r n u t y
objęte zostały
s y t u a c j i tej
rezer
kamieniar
o d r o d z i ł o się j u ż n a t a k ą s k a l ę j a k przed w o j n ą . M i a ł y na t o w p ł y w
stwo z a m a r ł o n i e m a l c a ł k o w i c i e , a j e d y n y m , k t ó r y jeszcze k u j e ,
różne c z y n n i k i . G ł ó w n i e b r a k zapotrzebowania na w y r o b y . Ż a r n a
jest -Jan Chwalik z Bartnego, r o b o t ą s w ą nie n a , w i ą z u j ą c y jednak
w y c h o d z ą j u ż bowiem z u ż y c i a , u p a . ń s t o w i o n e m ł y n y nio zama,-
do Kwietnych t r a d y c j i da-wnego kamieniarstwa t y c h
li.
10.
Dłuta,
kamieniarskie
i
.,śpis".
II.
dł. 40 c m
I I . Mały
„kijan"
do s u r ó w k i ,
dl.
31 cm
II.
12.
Młotok
groszkowy
stron.
5 5
,,kryngla'
dł. 36 c m
F o l : T. Łopatkiewicz, i l . 1—6, 8—17; B , Iteinfuss, il. 7
A N EК S
Biografie k a m i e n i a r z y z Bartnego
1. Stefan Felenczak, u r . 1827, z m . 30 m a j a 1903. B y ł stola
rzem, k o w a l e m , kamieniarzem, g o s p o d a r o w a ł t e ż n a 7 mor
g o w y m gospodarstwie. D o 1859 r o k u p r a c o w a ł w t z w . S p ó ł c e
pod j a w o r e m , kierowanej przez W a s y l a P i d b e r e ź n i a k a (26),
razem z J a k u b e m (Leszkiem) Ł o c h a n y c z e m (14) i s w y m
d a l e k i m k r e w n y m M i c h a ł e m Felenczakiom (13). S p ó ł k a
e k s p l o a t o w a ł a k a m i e n i o ł o m na M a g u r y c z u i w y k o n y w a ł a
kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . W 1859 r o k u , l u b nieco wcześ
n i e j , Stefan Felenczak z o s t a ł w y k l u c z o n y ze s p ó ł k i i założył
w ł a s n y z e s p ó ł w s k ł a d z i e : D a ń k o Felenczak (2), A l e k s y
D u t k a n y c z (16) oraz M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k (24). S p ó ł k a t a
p r a c o w a ł a do I w o j n y z n a s t ę p u j ą c y m i z m i a n a m i s k ł a d u :
— po ś m i e r c i Stefana Felenczaka z a s t ą p i ł go Seman Fe
lenczak (10) i I w a n Felenczak (3). P o d n i e o b e c n o ś ć tego
ostatniego p r a c o w a ł syn M i c h a ł (6).
— po ś m i e r c i D a n k a Felenczaka na jego miejsce w s z e d ł syn
I l k o (5)
S p ó ł k a t a t r u d n i ł a się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą .
2. D a ń k o Felenczak, u r . ok. 1835, z m . 13 g r u d n i a 1910.
S y n k u z y n k i Stefana Felenczaka (1) ze s t r o n y ojca. W 1859
r o k u D a ń k o , j a k o właściciel pasa lasu n a M a g u r y c z u , z a c z ą ł
w y d o b y w a ć k a m i e ń w s p ó ł c e Stefana Felenczaka ( ł ) wraz
z A l e k s y m D u t k a n y c z e m (16) i M i c h a ł e m P i d b e r e ź n i a k i e m
(24). Po ś m i e r c i z a s t ą p i ł go syn I l k o (5). D a ń k o w i ą z a ł ka
m i e n i a r s t w o z gospodarowaniem na 24 m o r g o w y m gospo
darstwie.
3. I w a n Felenczak, s. Stefana (1), ur. 1857, z m . 15 marca 1917.
M i a ł d w ó c h s y n ó w — M i c h a ł a (6) i Stefana, k t ó r y w b r e w
o p i n i i K . M a r c z a k o w o j — nie b y ł kamieniarzem. I w a n
Felenczak p r z y ż e n i ł się do w d o w y i g o s p o d a r o w a ł na 12
morgach. D o d a t k o w o p r a c o w a ł w spółce na M a g u r y c z u ,
z a ł o ż o n e j przez swego ojca w 1859 r o k u . P o d n i e o b e c n o ś ć
I w a n a z a s t ę p o w a ł go w robocie syn M i c h a ł (6).
4. I g n a c y Felenczak, s. Stefana ( ł ) , ur. 1863, z m . 25 sierpnia
1907.
.lost ojcom ż y j ą c e g o do dz.i.ś SLofa,na Felenczaka (7). Tgnnoy
odziedziczył po ojcu gospodarstwo wraz z k u ź n i ą , p r a c o w a ł
t e ż j a k o kamieniarz na M a g u r y c z u W i e l k i m .
56
5. I l k o Felenczak, s. D a n k a (2), u r . m i ę d z y 1865—1885, z m .
ok. 1930 r o k u .
Miał d w ó c h s y n ó w — Teodora (8) i I w a n a (9). G o s p o d a r o w a ł
na 24 morgach. P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł wraz z ojcem w s p ó ł c e
Stefana Felenczaka (1). Po ś m i e r c i ojca s t a ł się p e ł n o p r a w
n y m c z ł o n k i e m s p ó ł k i . Po I wojnie i rozpadzie w / w zespołu,
z a c z ą ł p r a c o w a ć z Teodorem Felenczakiem (12), Semanem
Felenczakiem (10), I w a n e m D u t k a n y c z e m (17) i Osifem
D u t k a n y c z e m (19). S p ó ł k a t a u t w o r z y ł a n o w ą k o p a l n i ę
na p r a w o od miejsca gdzio w y d o b y w a ł k a m i e ń Stefan
Felenczak (1). P o ś m i e r c i l i k i miejsce jego zajął w zespole
I w a n K o z a k (29).
6. M i c h a ł Felenczak, s. I w a n a (3), ur. 1883, z m . 1941.
N a n i m k o ń c z ą się t r a d y c j o kamieniarskie w tej gałęzi Fel e n c z a k ó w . M i c h a ł g o s p o d a r o w a ł na 12 morgowej o j c o w i ź n i e
oraz k u ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w o . P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł
z ojcem, a po jego ś m i e r c i z o s t a ł p e ł n o p r a w n y m c z ł o n k i e m
s p ó ł k i z a ł o ż o n e j przez swego dziadka — Stefana Felenczaka
(1).
7. Stefan Felenczak, s. Ignacego (4), ur. 21 stycznia 1900,
ż y j e do dziś.
D o 1960 r o k u t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m . Jest o s t a t n i m
z ż y j ą c y c h w B a r t e m k a m i e n i a r z y . W p o c z ą t k a c h swej
k a r i e r y p r a g n ą ł u c z y ć się r z e ź b y w p r a c o w n i Wojciecha
Serworiskiogo — cecłiowego mistrza kamieniarskiego z Gorlic.
P ó ł s i e r o c i e nie m i a ł jednak k t o p o m ó c w realizacji tego
zamierzenia. Po pierwszej wojnie ś w i a t o w e j z a c z ą ł p r a c o w a ć
j a k o z a s t ę p c a Teodora Felenczaka, (8) w spółce Semana
Felenczaka (10). P r a c o w a ł w t e d y z Teodorom D u t k a n y c z e m
(18), I w a n e m K o z a k i e m (29), H r y c i e m Chomkowiczem (36).
W 1928 r o k u , nie r e z y g n u j ą c z u d z i a ł u w w / w s p ó ł c e , za
k ł a d a w ł a s n ą , e k s p l o a t u j ą c ą w y c h o d n i e piaskowca
na
M o ć h n a t y m . W jej s k ł a d weszli A n d r z e j (22) i I w a n (21)
Graconiowie. Z e s p ó ł ten w y k o n y w a ł k r z y ż e oraz n a g r o b k i .
W czasie o k u p a c j i , za, u i o w y w i ą z y w a n i e się z o b o w i ą z k o w e g o
k o n t y g o n t u , Stefan Felenczak wywieziony' zostaje do Oświę
cimia, a p ó ź n i e j k i l k u i n n y c h o b o z ó w . U d a j e m u się j e d n a k
p r z e ż y ć . J e s i e n i ą 1945 r o k u wraca do Bartnego, ale d o m
zastaje p u s t y — wszyscy, u w a ż a j ą c go za n i e ż y j ą c e g o ,
wyjechali na U k r a i n ę R a d z i e c k ą . Stefan m i m o t o pozostaje
183
8.
9.
10.
11.
12.
w rodzinnej w s i , nio na d ł u g o jednak. W 1947 r o k u , z r e s z t ą
B a r t n i a n , przesiedlony zostaje na Ziemie Zachodnie. W 1959
na fali p o p a ź d z i e r n i k o w e j o d w i l ż y , ponownio wraca do
Bartnego i t u mieszka do d z i ś .
Teodor Felenczak, s. I l k i (5), ur. 3 maja 1916, żyje do d z i ś .
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgowej o j c o w i ź n i e , t r u d n i ą c się do
d a t k o w o k a m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą . W czasie I I w o j n y ś w i a t o
wej w y j e c h a ł do Z S R R , alo w k r ó t e o w r ó c i ł s t a m t ą d do B a r t
nego. S t ą d w 1947 r o k u przesiedlono go na Ziemio Zaehcdnie,
s k ą d w y j e c h a ł do TJSA i t a m mieszka do d z i ś .
I w a n Folenczak, s. I l k i (5), ur. 24 listopada 1904, z m . ok.
1979 w Z S R R .
T r u d n i ł się k a m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą i razem z b r a t e m Teodo
r e m (8) g o s p o d a r z y ł n a o j c o w i ź n i e . W l a t a c h I I w o j n y
ś w i a t o w e j w y j e c h a ł do Z S R R .
Seman Felenczak, koligacje nieznane, nazwisko o t r z y m a ł
po matce, ur. o k . 1880, z m . 1930.
B y ł w ł a ś c i c i e l e m części k a m i e n i o ł o m u na M a g u r y c z u W i e l
k i m . P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł w s p ó ł c e Stefana Felenczaka
(1), z a s t ę p u j ą c w niej z a ł o ż y c i e l a . Po I w o j n i e u t w o r z y ł
w ł a s n ą o d k r y w k ę i p r a c o w a ł w e s p ó ł z Teodorem Felenczak i e m (12), I w a n e m D u t k a n y c z e m (17), l i k i e m Felenczakiem
(5) i Osifem D u t k a n y c z e m (19).
H r y ć Felenczak, s. M i c h a ł a (13), ur. o k . 1850, z m . 1910—
1920.
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach, t r u d n i ł się też k a m i e n i a r s t w e m
u ż y t k o w y m . Ojciec, jego p r a c o w a ł z W a s y l o m P i d b e r e ź n i a k i e m (26), Stefanem Felenczakiem (1) i J a k u b e m (Losz
kiem) L o c h a n y c z o m (14) w t z w . S p ó ł c e p o d j a w o r e m .
H r y ć p o z o s t a ł w nioj prawdopodobnie po ś m i e r c i ojca.
Teodor Felenczak, s. H r y c i a (11) i Pelagii, ur. 1865, z m .
1926.
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach i t r u d n i ł się k a m i e n i a r k ą
u ż y t k o w ą . Po I wojnie ś w i a t o w e j w s t ą p i ł do s p ó ł k i Semana
Felenczaka (10), p r a c u j ą c e j n a M a g u r y c z u . N a c m e n t a r z u
w B a r t n e m stoi jego nagrobok, w z o r o w a n y n a k r z y ż a c h
Wojciecha S e r w o ń s k i e g o z Gorlic, w y k o n a n y przez s p ó ł k ę
Stefana Felenczaka ( 7 ) .
M i c h a ł Felenczak, ojciec H r y c i a (11), dziadek Toodora (12),
z m . o k . 1860—1870 r o k u , na pewno po 1859.
P r a c o w a ł w t z w . S p ó ł c e p o d j a w o r e m wraz z W a s y l o m
P i d b e r e ź n i a k i e m (26), Stefanem Felenczakiem (1) oraz Ja
k u b o m (Leszkiem) Lochanyczom (14).
Leszko (Jakub) Loehanyez — p r o t o p l a s t a r o d u Dutka.nyczów.
Niejasna jost sprawa jego imienia,. T r a d y c j a miojscowa
wskazuje n a i m i ę Leszko, z a ś K s i ę g i u r o d z i n i z g o n ó w wsi
B a r t n e , p o d a j ą i m i ę J a k u b . Podczas s ł u ż b y wojskowej
w a r m i austriackiej zmieniono m u nazwisko na D u t k a nycz. Leszko b y ł c z ł o n k i e m t z w . S p ó ł k i pod j a w o r o m , za
łożonej przez W a s y l a P i d b e r o ź n i a k a (26).
I w a n D u t k a n y e z , s. Leszka (Jakuba)) (14), ur. 1845, z m .
z m . 31 marca 1913.
G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach i t r u d n i ł się k a m i o n i a r s t w o m ,
p r a w i e w y ł ą c z n i e a r t y s t y c z n y m . N a l e ż a ł do najstarszej
s p ó ł k i na M o c h n a t y m , w k t ó r e j s k ł a d w c h o d z i l i : Matej
C i r k o t (27) i W a s y l G r a c o ń (20). Spółka, ta p r a c o w a ł a razom
przez ponad 40 l a t , k u j ą c k r z y ż e p r z y d r o ż n e i cmentarne,
a t a k ż o k a p l i c z k i . Podobno I w a n r o b i ł t e ż czasami ż a r n a .
W 1913 r e k u , podczas p o ż a r u z a b u d o w a ń s ą s i a d a , r a t u j ą c
dziecko, p o p a r z y ł się i z m a r ł .
A l e k s y D u t k a n y e z , u r . ok. 1825, z m . ok. 1900.
W e h o d z i ł w s k ł a d s p ó ł k i Stefana Felenczaka (1) i p r a c o w a ł
z D a n k i e m Felenczakiem (2) i M i c h a ł e m P i d b e r e ź n i a k i e m
(24). W y k o n y w a ł kamionie m ł y ń s k i o i ż a r n o w e .
I w a n D u t k a n y e z , s. Aleksego (16), k u z y n I w a n a D u t k a nycza (15), data urodzenia nieustalona, z m . ok. 1930 r o k u .
G o s p o d a r o w a ł n a 18 m o r g a c h i t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m
u ż y t k o w y m . Po I wojnie p r a c o w a ł w s p ó ł c e Semana Felen
czaka (10) wraz z l i k i e m Felenczakiem (5), Teodorem
Felenczakiem (12) i Osifem D u t k a n y c z e m (19). O k o ł o 1925
r o k u do s p ó ł k i d o ł ą c z y ł jego syn Teodor (18).
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
5 7
13.
14.
;
15.
16.
28.
29.
5 8
30.
31.
r
17.
Teodor D u t k a n y e z , s. I w a n a (17), w n u k Aloksego (16), ur.
27 m a j a 1894, z m a r ł 1955 w Z S R R .
G o s p o d a r o w a ł na. 18 morgach. O k o ł o 1925 r o k u w s t ą p i ł do
s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), gdzie k u l kamienie m ł y ń s k i e
i ż a r n o w e . W czasie. I I w o j n y ś w i a t o w e j w y j e c h a ł do Z S R R .
19. Osif D u t k a n y e z , p o k r e w i e ń s t w o nieustalone, z m a r ł po I
wojnie.
G o s p o d a r o w a ł na 22 morgach. T r u d n i ł się t e ż kamieniars
t w e m u ż y t k o w y m , p r a c u j ą c w s p ó ł c e Semana Felonezaka.
(10).
32.
33.
I w a n H n a t o w i c z , u r . 1886, z m . po I wojnie.
W opinii Bartnian był człowiekiem wybitnie uzdolnionym.
W 1910 r o k u , zainspirowany r z e ź b i a r s k ą
działalnością
A n d r z e j a Sobina (ur. 12 g r u d n i a 1887) i nieznanego z i m i e n i a
Necia, p o s t a n o w i ł w y k u ć w piaskowcu p e l n o p l a s t y c z n ą
f i g u r ę M a t k i Boskiej. Z u w a g i na niskie w a l o r y ostotyeziio
tej r z e ź b y z r o d z i ł się k o n f l i k t m i ę d z y H n a t o w i c z e m a księ
dzem b a r t n i a r i s k i m W o ł o d y m i r e m K a ł u ź n i a c k i m . g d y ż ten
o s t a t n i nic chciał f i g u r y p o ś w i ę c i ć . H n a t o w i c z zwrócił się
w t o d y do W ł a d y s ł a w a J a m o r a z Ł u ż n e j , mistrza, kamie
niarskiego i biegłego r z e ź b i a r z a , z p r o ś b ą o poprawienie
r z e ź b y . W 1911 r o k u J a m e r p r z e k u ł r z e ź b ę , złożył na mej
nawet s w o j ą s y g n a t u r ę i w r ó c i ł a ona do Bartnego.
34.
Teodor D z i a m b a , s. I l k a , w n u k Stefana Felonezaka (1).
k u z y n Stefana Felenczaka (7), z m . 1934.
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach a d o d a t k o w o , przed I w o j n ą
światową, pracował w „Spółce pod jaworem". W y k o n y w a ł
kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e .
36.
T y m k o Szkurat, s. H r y c i a , u r . 1884, z m . przed I I w o j n ą .
18.
20.
184
W a s y l G r a c o ń , u r . 9 stycznia 1858, z m . 10 marca 1930.
G o s p o d a r o w a ł na 16 morgach i z a j m o w a ł się w y ł ą c z n i e ka
m i e n i a r k ą a r t y s t y c z n ą . P r a c o w a ł n a M o c ł m a t y m wraz
z I w a n e m D u t k a n y c z e m (15) i M a t e j o m C i r k o t e m (27).
W s p ó ł c e t e j , ok. 1900 r o k u , z a c z ą ł r z e ź b i ć p ó ł p l a s t y c z n e
reliefy Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , k t ó r y c h do dziś z a c h o w a ł
się na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o k a ź n y ' zospół.
I w a n G r a c o ń , s. W a s y l a (20), ur."ok. 1900, z m . ok. 1970 na,
Ziemiach Zachodnich.
G o s p o d a r o w a ł na o j c o w i ź n i e i t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m ,
w y ł ą c z n i e jednak r z e ź b ą . W 1928 r o k u , wraz zo Stofanom
Felenczakiem (7) i s w y m b r a t e m A n d r z e j e m (22) z a k ł a d a j ą
s p ó ł k ę na M o c ł m a t y m , k u j ą c k r z y ż e i ż y d o w s k i e macewy.
A n d r z e j G r a c o ń , s. W a s y l a (20), ur. ok. 1900, żyje w Z S R R .
P r z y ż e n i ł się do 12 morgowego gospodarstwa. D o d a t k o w o
t r u d n i ł się r z e ź b ą k a m i e n n ą . O d 1928 r o k u p r a c o w a ł w spółce
Stefana Felenczaka. (7) wraz z b r a t e m I w a n e m (21).
I w a n G r a c o ń , s. Bazylego, u r . 17 stycznia 1895, w y j e c h a ł
do K a n a d y .
W y k o n y w a ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e w „ S p ó ł c e pod
jaworem".
M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k , u r . o k . 1845, z m . 1923.
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach. N a l e ż a ł do s p ó ł k i Stefana
Felenczaka (1) i p r a c o w a ł w e s p ó ł z D a n k i e m Felenczakiem
(2) i A l e k s y m D u t k a n y c z e m (16). K u ł ż a r n a i kamionie
młyńskie.
W a s y l P i d b e r e ź n i a k , s. M i c h a ł a (24), data urodzenia nie
ustalona, w czasie I I w o j n y ś w i a t o w o j w y j e c h a ł do ZSRR,
i tam zmarł.
Ł ą c z y ł gospodarowanie na 12 m o r g o w y m gospodarstwie
z kamieniarstwem u ż y t k o w y m ,
W a s y l P i d b e r e ź n i a k , s t r y j M i c h a ł a P i d b o r o ź i ń a k a (24), z m .
przed I w o j n ą ś w i a t o w ą .
B y ł z a ł o ż y e i o l e m „ S p ó ł k i pod j a w o r e m " w s k ł a d z i e : Stefan
Felenczak (1), Leszko (Jakub) Loehanyez (14), M i c h a ł
Felenczak (13). W 1858 l u b 1859 r o k u , na skurek z a t a r g ó w
w y k l u c z y ł ze s p ó ł k i Stefana Felenczaka. Z e s p ó ł ten w y k o
n y w a ł d o s k o n a ł e kamienie m ł y ń s k i e d l a o d b i o r c ó w zo Sło
wacji i Węgier.
M a t e j C i r k o t , d a t a urodzenia nieustalona, zm. 1914.
G o s p o d a r o w a ł n a 12 morgach a d o d a t k o w o t r u d n i ł się ka
mieniarstwem — w y ł ą c z n i e r z o ź b ą . C i r k o t j a k o pierwszy
w s p ó ł c e z D u t k a n y c z e m (15) i W a s y l e m Graconiem (20)
z a c z ą ł r z e ź b i ć w i z e r u n k i U k r z y ż o w a n e g o na k r z y ż a c h przy
d r o ż n y c h i cmentarnych.
W a s y l C i r k o t , bratanek Mateja C i r k o t a (27), zięć Hrycia.
Felenczaka (11), data urodzenia nieustalona., z m a r ł na. Zie
m i a c h Zachodnich.
G o s p o d a r o w a ł n a 24 morgach i t r u d n i ł się d o d a t k o w o ka
m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą . N a l e ż a ł do nowego s k ł a d u „ S p ó ł k i
pod j a w o r e m " , po r o k u 1859, t j . po o d e j ś c i u Stefana Fe
lenczaka (1).
I w a n K o z a k , s. A n d r z e j a , ur. 6 marca 1894, z m . ok. 1933.
G o s p o d a r o w a ł na 20 morgach i t r u d n i ł się d o d a t k o w o ka
m i e n i a r s t w e m . Po I w o j n i e z a j ą ł miejsce I l k i Felenczaka
(5) w s p ó ł c e Somana Felenczaka (10). K o z a k k u ł k a m i e n i o
m ł y ń s k i o i ż a r n o w e , t r u d n i ł się t e ż r z e ź b ą a r c h i t e k t o n i c z n ą
— w y k o n y w a ł k r z y ż e , do k t ó r y c h i n n i kamieniarze d o r a b i a l i
wizorunki r z e ź b i o n e .
M i c h a ł K o z a k , b r a t I w a n a K o z a k a (29), u r . 19 m a j a 1900,
żyjo w Z S R R .
G o s p o d a r o w a ł razem z b r a t e m . N i e n a l e ż a ł do s p ó ł e k , a t y l k o
n a j m o w a ł się u r ó ż n y c h k a m i e n i a r z y . W czasie I I w o j n y
w y j e c h a ł do Z S R R .
M i k o ł a j Chwalik, s. Teodora, ur. 26 listopada 1895.
G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach i dorywczo k u ł kamienio ż a r
nowe. Po I I wojnio z a c z ą ł w y k o n y w a ć n a g r o b k i ze s w y m
synem J a n e m (32).
J a n Chwalik — mieszka w B a r t n e m .
Gospodaruje na o j c o w i ź n i e , sporadycznie k u j ą c jeszcze
n a g r o b k i , ale bez r z e ź b y figuralnej.
Z nazwiskiem t y m w i ą ż e się i n t e r e s u j ą c a historia. Szkurat
c h c i a ł z o s t a ć kamieniarzom i zwrócił się do s p ó ł k i Mateja
Cirkota z p r o ś b ą o p r z y j ę c i e . Ten k a z a ł m u na p r ó b ę w y k u ć
k r z y ż z wizerunkiem U k r z y ż o w a n e g o . Szkurat w y ł a m a ł
na M o e h n a t y m odpowiodni blok piaskowca i o b r o b i ł go
z grubsza. P o z o s t a w i ł jodnak z b y t m a ł o miejsca na relief
postaci U k r z y ż o w a n e g o i w z w i ą z k u z t y m k a n d y d a t u r a
jogo z o s t a ł a odrzucona. N a p ó l obrobiony k r z y ż leżał długi
czas w k a m i e n i o ł o m i e , s k ą d do wsi ś c i ą g n ą ł go J ó z o f M ą d z i k .
H r y ć Chomkowiez, s. I w a n a , zięć I w a n a Graconia (23),
ur. 24 lutego 1898, z m . ok. 1979 na Ziemiach Zachodnich.
P o c h o d z i ł z Frzogoniny, ale ożenił się w B a r t n e m i t n osiadł
ua 24 m o r g o w y m gospodarstwie. O k o ł o 1925 r o k u w s t ą p i ł
do s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), ale nie p r a c o w a ł w niej
dlużoj niż 3—5 lat. O k o ł o 1930 r o k u p o w r ó c i ł do Przegoniny
by z a ł o ż y ć n o w ą s p ó ł k ę z D m y t r o m K o p c z ą (18), Osifem
T a r b a j e m (11) i M i c h a ł o m Chomkowiczem (4). S p ó ł k a w y
d o b y w a ł a k a m i e ń na K o r n u t a c h , w lesie F i l i p a Szkurata,
k u j ą c ż a r n a i kamionio m ł y ń s k i e . O k o ł o 1930 r o k u H r y ć
z ł a m a ł w kamieniolomio n o g ę i na skutok niesna.sek, a naw et
procesu s ą d o w o g o , zespół r o z p a d ł się. Chomkowiez nie po
wrócił j u ż po t y m w y p a d k u do kamieniarstwa.
30.
8.
Loszko Sobin, szwagier M i c h a ł a Chomkowieza (4), zm. ok.
1920.
Jeden z pierwszych k a m i o n i a r z y w Przegoninie. W y k o n y w a ł
kamienie ż a r n o w o i brusy. Razem z b r a t e m M i c h a ł e m (9)
dostarczali surow~ogo k a m i e n i a do r z o ź b y
Wojciechowi
S c r w o ń s k i o m u z Gorlic,
M i c h a ł Sobin, s. Symeona, ur. 16 listopada 1874, zm. po
I wojnie.
B y l kamieniarzom samodzielnym. W r a z z b r a t e m Leszkiem
(8) dostarczali surowego kamienia do r z e ź b y W . S e r w o ń skiemu.
I w a n Sobin, s. M i c h a ł a , w y j e c h a ł do Z S R R .
K u l kamienic ż a r n o w e i macewy. Z a t r u d n i a l i go Osif Tarbaj
i Iwan Koltko.
Osif T a r b a j , ur. 6 stycznia 1904, zm. 23 lipca 1964 w Bodakach.
U c h o d z i za najlepszego r z e ź b i a r z a w ś r ó d k a m i o n i a r z y ł e m
kowskich. Pcla m i a l niewielo, s t ą d k a m i e n i a r s t w o bydo
jego j e d y n y m ź r ó d ł e m u t r z y m a n i a . O k o ł o 1930 r o k u Tarbaj
z o s t a ł c z ł o n k i o m s p ó ł k i H r y c i a Chomkowieza (36). Po nie
s z c z ę ś l i w y m w y p a d k u H r y c i a i rozpadzie s p ó ł k i , Tarbaj
założyd d u ż y warsztat k a m i e n i a r s k i w B o d a k a c h , w k t ó r y m
z a l e ż n i e od charakteru i ilości z a m ó w i e ń , n a j m o w a ł inny cli
kamieniarzy z B o d a k ó w i Przegoniny. D z i ę k i d u ż y m umie
j ę t n o ś c i o m i rzotolności w y k o n a n i a m i a l zawsze d u ż o z a m ó
w i e ń , g ł ó w n i e na kamienie m ł y ń s k i e czy ż a r n o w e oraz
k r z y ż e i macowy.
W a s y l Ż e l e m , w y j e c h a ł do Z S R R ,
W y k o n y w a ł macowy, a t a k ż e ż a r n a i ookle ua p o d m u r ó w k i .
Aleksy H o ń c z a k , ż y j e na Ziomiaoh Zachodnich.
N a j m o w a ł się u Torbaja (11) i I w a n a K o l t k i ( K i ) .
Petro P r o k i p c z a k , ż y j e na Ziemiach Zachodnich.
P r a c o w a ł niewiele, n a j m o w a ł sio u i n n y c h .
H r y ć Gluz, u r . 9 listopada 1901.
N a j m o w a ł się u T a r b a j a (11) i I w a n a K o l t k i (10).
I w a n K o l t k o , ur. m i ę d z y 1901—1910, ?.m. na Ziemiach
Zachodnich.
B y ł kamieniarzom samodzielnym, w y k o n y w a ł macowy,
kamienie ż a r n o w e , cokle, brusy i t p . D o s t a r c z a ł t e ż surowego
k a m i e n i a do r z e ź b y dla Franciszka D u s z y , kamieniarza
z Gorlic, ucznia Wojciecha S o r w o ń s k i e g o . W warsztacie
s w y m , z a t r u d n i a ł K o l t k o wielu k a m i e n i a r z y z Przegoniny
i Bodaków.
Petro K o s t y k , s. I w a n a , ur. 19 maja 1893, z m . 1961.
K u l kamienie ż a r n o w e i brusy. N a j m o w a ł się u Torbaja
i Koltki.
D m y t r o Kopcza, p r z y ż e n i o n y do rodziny C h o m k o w i e z ó w ,
zm. na Ziemiach Zachodnich.
W l a t a c h trzydziestych n a l e ż a ł do s p ó ł k i H r y c i a Chomko
wieza (36). Po n i e s z c z ę ś l i w y m w y p a d k u w k a m i o n i o ł o m i e ,
p o r z u c i ł kamieniarstwo i z a ł o ż y ł w Przogoninio sklep.
7
9.
10.
11.
7
r
Biografie k a m i c i darzy z Przegoniny i Boda.ków
1.
I w a n Chomkowiez, s. H r y c i a , ur. ok. 1854, zm. 30 listopada,
1917.
K a m i e n i a r s t w e m t r u d n i ł się dorywczo - - ł u p a ł k a m i e ń na
p o d m u r ó w k i , choć niewykluczone, że m ó g ł też k u ć ż a r n a
a, nawet macewy. Obaj jego synowie — H r y ć (30) i Michał
(4) b y l i k a m i e n i a r z a m i .
2. Andrzej Chomkowiez, s. Bazylego, ur. 10 grudnia 1808, zm.
przed I w o j n ą ś w i a t o w ą ,
Andrzej b y l s t r y j e m H r y c i a (36) z Bartnego. G o s p o d a r o w a ł
ua 12 morgach a d o d a t k o w o t r u d n i ł się kamieniarstwem
użytkowym.
3. H r y ć Chomkowiez - - p a t r z B a r t n e poz. 36
4. .Michał Chomkowiez, s. I w a n a (1), b r a t H r y c i a (36), ur. 10
listopada 1895, zin. 26 lutego 1939.
G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach. N a l e ż a ł do p o w s t a ł e j ok.
1930 r o k u s p ó ł k i H r y c i a Chomkowieza (36). W y k o n y w a ł
ż a r n a i brusy.
o. I w a n Chomkowiez, s. Dymitra., ur. 5 k w i e t n i a 1894, w y j e c h a ł
na Ziemie Zachodnie.
Nie z a j m o w a ł się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą . K u l w y ł ą c z n i e
k r z y ż e oraz ż y d o w s k i e macewy.
6. M i c h a ł Chomkowiez, s. Hnata., ur. 25 lutego 1908, zm.
w ZSRR.
W y k o n y w a ł kamienie ż a r n o w o , brusy i podobnie j a k wszyscy
('homkowieze •— macewy. B y ł kamieniarzem samodzielnym
i nie należał do ż a d n e j s p ó ł k i .
7. Wasv] N o w a k , data urodzenia nieustalona, zm. 1979 w Bodakaoh.
P r a c o w a ł niowdele, n a j m o w a ł się u i n n y c h kamieniarzy.
Z a j m o w a ł się kamieniarstwem u ż y t k o w y m .
12.
13.
14.
r
15.
16.
18.
18.
t
19.
Andrzej K o l t k o , data urodzenia nieustalona.
N a j m o w a ł się w warsztatach Tarbaja i I w a n a K o ł t k i . K u l
kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e , a t a k ż e cokle na p o d m u r ó w k i
i brusy.
P R Z Y P 1 S Y
1
I ' o d s t a w ę mniejszego tekstu s t a n o w i fragment pracy magis
terskiej autora i M a ł g o r z a t y P a s ł a w s k i e j , napisanej pod kierun
k i e m prof, dra J ó z e f a B u r s z t y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M
w Poznaniu, w 1982 r o k u , na, t e m a t „ M a ł e f o r m y a r c h i t e k t u r y
sakralnej w ł e m k o w s k i c h wsiach Beskidu Niskiego". Z uwagi
na t o . iż w i ę k s z o ś ć ł e m k o w s k i c h figur, k r z y ż y i kapliczek p r z y
d r o ż n y c h stanowi dzieła miejscowy eh k a m i e n i a r z y , obok t e m a t u
g ł ó w n e g o , podjęliśmy r ó w n i e ż badania nad h i s t o r i ą l u d o w y c h
o ś r o d k ó w kamieniarskich. W icli t o k u u d a ł o się z e b r a ć interosujące m a t e r i a ł y , pozwalające uzupełnić dotychczasową wiedzę
na, ton temat. Poi . K . Marczakowa, Kamieniarstwo
ludowe
u Łemków.
Ze studiów
nad ludową rzeźbą kamienną
na
Łemkowszczyźnic,
cz. 1, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. 16, 1962, n r 2,
s. 84- - 9 1 ; R. Reinl'uss. Rzeźba figuralna
Łemków, Ze studiów nad
ludową
rzeźbą kamienną
na Lemkowszczyźnie,
cz. 2, „ P o l s k a
Sztuka L u d o w a " , R . 17, 1963 n r 3—4, s. 122—134
I n f o r m a c j a pochodzi od Stefana Felenczaka z Bartnogo.
Ta część Bartnego do dzisiaj nazywa się „ Z a m ł y n o m " .
Rejestr )>oborowy województwa
krakowskiego
z roku
J629,
pod rod. S. I n g l o t a , W r o c l a w 1956, s. 273
A . Pawiiiski, Polska XVI
wieku pod względem
geograficzno-statystycznym. Małopolska,
t. 3 (w:) Źródła dziejowe, t . 15, W a r
szawa 'l886, s. 53
" K . -Marczakowa, op. cit., s. 84
H . O l s z a ń s k i , Stan i probłemutyka
badań nad historią
łudo7
7
-
2
3
4
5
7
wego budownictwa
przemysłowego
południowej
Rzeszowszczyzny,
„ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", 1970
nr 11, s. "8
W . K r y g o w s k i , Beskid Niski,
Pogórze Ciężkowickie
i Po
górze Strzyżowsko-Dynowskie,
Warszawa 1977, s. 15
Cyfry obok nazwiska kamieniarza o d s y ł a j ą do właściwej
p o z y c j i w aneksie kamieniarzy ł e m k o w s k i c h .
N a z w a t a w i ą ż e się z p o t ę ż n y m jaw orom r o s n ą c y m obok
stanowiska o d k r y w k o w e g o , eksploatowanego przez s p ó ł k ę .
Niejasna jest sprawa jogo imienia. T r a d y c j a miejscowa
przekazuje i m i ę Loszko, zaś księgi urodzin i z g o n ó w m i e s z k a ń c ó w
wsi B a r t n e , p o d a j ą i m i ę J a k u b . Ciekawa historia w i ą ż e się r ó w nioż z jego nazwiskiem. Podczas s ł u ż b y wojskowej w c.k. a r m i i
austriackiej zmieniono jo na D u t k a n y c z i w tej też. formio p r z e j ę ł a
je cala linia p o t o m k ó w kamioniarza.
Informacje o „ S p ó ł c e pod j a w o r o m " i losach jej c z ł o n k ó w
p o d a ł Stefan Felenczak z Bartnego, w szeregu w y w i a d ó w prze
prowadzonych z n i m w latach 1980—1984
Tamże
Stefan Felenczak s. Ignacego jest o s t a t n i m z ż y j ą c y c h
w B a r t n e m kamieniarzy. D z i ę k i n i o m u z o s t a ł a zgromadzona
większość matoriałów o d n o s z ą c y c h się do h i s t o r i i o ś r o d k a . D u ż o
m a t e r i a ł u biograficznego p r z y n i o s ł a toż. kwerenda, archiwalnych
k s i ą g p a r a f i a l n y c h : Księga
zgonów
Przegoni na 1803—194 ii,
Księga urodzeń Przegonina
1868—1914,
Liber nutorum in Pre8
9
7
1 0
7
1 1
7
1 2
7
7
1 3
1 4
7
185
gonina, tom VI, 1925—1945,
Liber natorum Bodaki
1923—
1946, Księga zgonów Bartne 1841--1893,
Księga zgonów
Bartne
1893—1945, Księga urodzeń Bartne 1878—1907, Księga
urodzeń
Bartne
1914—1915
R . Reinfuss, oj), o i l . , s. 124
M . P r z e ź d z i e c k a z a n o t o w a ł a jodynie i n f o r m a c j ę o moist n i e j ą c y m od dawna k r z y ż u p r z y d r o ż n y m z Bartnego, n o s z ą c y m
d a t ę 1789. K r z y ż ton nio p o s i a d a ł jednak r z e ź b i o n e g o w i z e r u n k u
U k r z y ż o w a n e g o , t a m ż e , s. 126
Por. M . P a s ł a w s k a , T . L o p a t k i e w i e z , Male formy
archi
tektury sakralnej w łemkowskich
lesiach Beskidu Niskiego, s. 72—
83, i l . 104—126, praca magisterska złożona w Bibliotoeo I n s t y t u
t u E t n o l o g i i U A . M w Poznaniu.
R . Reinfuss, op. c i t . , s. 129
Z D u t k a n y c z e m w i ą ż e się natomiast inna. bardzo interesu
j ą c a historia. W B a r t n e m opowiadano m i bowiem, iż Dutka.nycz
z o s t a ł pochowany w w y k u t y m przez siebie, w i e l k i m , monoli
t y c z n y m sarkofagu k a m i e n n y m , k t ó r y , j a k p a m i ę t a j ą starsi
w i e k i e m B a r t n i a n i e , c i ą g n ę ł o na. cmentarz 3 pary w o ł ó w . S ą
d z i ł e m w ó w c z a s , iż i n f o r m a t o r ó w chyba, trochę, p o n i o s ł a fantazja.
O k a z a ł o się w k r ó t c e , żo jednak nie, W 1983 roku J . Ma.dz.ik
z Bartnego o d n a l a z ł p o d o b n y sarkofag na M o c ł m a t y m , pozosta
w i o n y t a m przez D u t k a n y e z a . Kamieniarz zostawił go w kamie
niołomie na, skutek p ę k n i ę c i a bocznej ś c i a n y , a. sa.m n i e z r a ż o n y
niepowodzeniom, z a b r a ł się do pracy nad d r u g i m , t y m w ł a ś n i e ,
w k t ó r y m z o s t a ł pochowany na. ba,rt,uiaiiskim cmentarzu.
T a k ą d a t ę nosi ostatni z k r z y ż y Graeonia. odnaleziony
w Regetowio N i ż n y m . K . Marezakowa, op. c i t . , s. 89, o k r e ś l a
da,tę ś m i e r c i tego kamicnia,rza na r o k 1920. Nie z n a l a z ł o to jednak
potwierdzenia, bowiem na, nagrobku Graeonia w B a r t n o m data,
zgonu to 10 marca 1930 r o k u .
T a m ż e , s. 89 a u t o r k a podajo informację, o spółce p r a c u j ą c e j
na Moclmu,tym, w s k ł a d k t ó r e j w c h o d z i l i : Matej C i r k o t , W a s y l
G r a c o ń , synowie jego Andrzej i I w a n oraz. p r z e j ś c i o w o Stefan
Folenczak. Spółka, t a k a n i g d y jednak na M o c ł m a t y m nio dzia
łała. P r z e c i e ż z a t r u d n i o n i w niej — Stefan Folenczak, Andrzej
i I w a n Graeoniowie — w c h w i l i śmierci C i r k o t a mieli po 14 l a t !
Felenczak, co sam stwierdza, z a c z ą ł k u ć w w i e k u 25 lat i nie na
M o c ł m a t y m . lecz na M a g u r y c z u , zamiennie z Teodorem Felen
czakiem. W t y m czasie Matej C i r k o t nie żył od 12 l a t !
Jej autorstwa, jest m . i n . nagrobek Teodora Felenczaka na
emonta,rzu w B a r t n e m , w y k o n a n y w 1941 r o k u .
Za i n f o r m a c j ę t ę d z i ę k u j ę F . K u z i a k o w i z, Bartnego.
Przogoniua p o w s t a ł a w I p o l . X V I w., B o d a k i p o j a w i a j ą się
już w 1581 r o k u , zaś B a r t n e — na przełomie X V I / X V I I w i e k u .
K . Marezakowa, op. c i t . , s. 89 podaje to nazwisko j a k o
H o m k o w i c z . Jednak w k s i ę g a c h parafialnych Przegoniny i B o
d a k ó w pisane jest ono w formie spolszczonej, jako Chomkowiez
i t ę w e r s j ę t r a k t u j o m y dalej j a k o o b o w i ą z u j ą c ą . Podobnie rzecz
w y g l ą d a z p o d a w a n y m przez a u t o r k ę nazwiskiem C y r k o t i p i
sanym w w / w k s i ę g a c h — Cirkot.
A nie j a k podaje K . Marezakowa, t a m ż e , s. 90, p r z y p i s 9 —
D m y t r o Kopacz.
A nie j a k t a m ż e , s. 90 . . - I w a n T u r b a j .
O p r ó c z Tarbaja k a m i e n i a r s t w e m a r t y s t y c z n y m t r u d n i ł
się w B o d a k a c h I w a n Chomkowiez (5).
R o m a n Reinfuss w y k o n a ł w 1931! roku fotografię kamieniar
skiego w a r s z t a t u Osifa Tarbaja. Nie podaje jednak, k i m s ą osoby
sfotografowane. D z i ę k i u p r z e j m o ś c i i dobrej p a m i ę c i Stefana
Felenczaka z Bartnego, u d a ł o się je r o z p o z n a ć - - od lewej s t o j ą :
Osif T a r b a j , W a s y l F r y n e k o i Ł u k a s z K o ł t k o — dwaj o s t a t n i
nie b y l i k a m i e n i a r z a m i i w warsztacie znaleźli się p r z y p a d k o w o .
S i e d z ą — A n d r z e j K o ł t k o i Petro K o s t y k , k t ó r y c h T a r b a j w pra
cowni swej zatrudnia.1.
R . Roinfuss, op. c i t . , s. 129 oraz i l . 17
I n f o r m o w a ł Stefan Felenczak", k t ó r y S z a t y ń s k i e g o znal
o s o b i ś c i e i dobrzo go p a m i ę t a .
N a cmentarzu w Nieznajowej z n a l a z ł o m sygnowany przez
S z a t y ń s k i o g o nagrobek, p o c h o d z ą c y z 1911 r o k u .
Por. R . Reinfuss, op. c i t . , i l . 17
Por. t a m ż o , s. 129, p r z y p i s 7
Szczogółowe. bogato ilustrowane r o z w a ż a n i e tej k w e s t i i
z n a ł e ź ś ć m o ż n a w cv+owanoj pracy masisterskiej, s. 89—92
i 105—107, i l . 146—185
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
3 5
3 6
Por. R . Roinfuss, op. c i t . , s. 131
N p . z b i a ł y m wapieniem p i ń c z o w s k i m , bardzo m i ę k k i m
i p o d a t n y m do r z o ź b y . Z wszystkich k a m i e n i a r z y ł e m k o w s k i c h
j e d y n i e Tarbaj s t o s o w a ł ten rodzaj tworzywa,, z d o b y w a j ą c jo
z r e s z t ą nielegalnie, od r o b o t n i k ó w z a t r u d n i o n y c h p r z y remoncie
kościoła w Grybowie.
3 7
3 8
O autorytecie, j a k i m cieszył się Jamor u k a m i e n i a r z y lemkowskich ś w i a d c z y zdarzenio, k t ó r e g o bohatorami b y l i Osif
Tarbaj i Stefan Folenczak (7). Ton ostatni p o d j ą ł się w y k o n a n i a
nagrobka, na. cmentarz w D ę b o w c u , nie posiadając f o r m a l n y c h
u p r a w n i e ń , ,,papieru". T a r b a j . dowiedziawszy się o t y m , poszedł
na s k a r g ę do Jainera, o c z e k u j ą c , iż ton odbierze Felenczakowi
186
roboto i zleci w y k o n a w s t w o j e m u samemu. N i e w i e m j a k w z g l ę .
dem tego sporu z a c h o w a ł się Jamor, f a k t o m jest jednak, żo
nagrobek w y k o n a ł Felenczak.
N p . międzyw-ojenno k r z y ż e I w a n a i A n d r z e j a G r a c o n i ó w ,
Stefana Felenczaka, I w a n a Chomkowicza.
I n f o r m a c j o d o t y c z ą c o Folusza p o c h o d z ą z w y w i a d ó w
przeprowadzonych w 1981 r o k u z M i c h a ł e m K r ó l e m , o s t a t n i m
z ż y j ą c y c h w tej wsi k a m i e n i a r z y .
Wietrzenie materacowe powoduje rozwarstwianie się b l o k u
piaskowca na pojedynczo tafle, o znacznej n i e k i e d y powierzchni.
Filia Muzoum Okręgowego w N o w y m Sączu, mieszcząca
się w z a b y t k o w e j cerkwi w B a r t n e m , przechowuje t a k i b l a t
o w y m i a r a c h 1 5 7 x 87 c e n t y m e t r ó w .
N i c o tej formie nio w s p o m i n a j ą K . Ma.rczakowa, op. c i t . ,
ani R . Reinfuss, op. c i t .
Obaj zmarli przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą .
Z m a r ł w 1955 r o k u .
K . Marezakowa, op. c i t . . s. 90
A nie j a k t a m ż e , s. 90 — I w a n Żoleń.
I n f o r m o w a ł Stefan Folenczak
Hipotezo t ę z a s u g e r o w a ł m i Stefan Felenczak z Bartnego,
p o d k r e ś l a j ą c , iż r z e ź b t y c h z c a ł ą p e w n o ś c i ą nie w y k o n y w a n o
w B a r t n e m . Por. R . Reinfuss, op. c i t . , s. 133. Podczas jnwenturyzaeji przeprowadzonej w 115 wsiach ł e m k o w s k i c h znaloźliśmy 9 przykładów owych przedstawień, pochodzących z 2
ostatnich dekad X I X w i e k u . Z i n w e n t a r y z o w a n e p r z y k ł a d y
z n a j d u j ą się w : Bodakach, D ł u g i e m , Jasionce, L i p n e j , Malastowie, R o p i c y G ó r n e j , Smerokowcu, Swicrzowej Ruskiej oraz
W a p i e n n y m , t w o r z ą c nieco szerszy zasięg n i ż to przedstawia
R . Reinfuss. W y n i k a lo z f a k t u , iż autor nie objął s w ą a n a l i z ą
4 do dziś i s t n i e j ą c y c h r z e ź b z D ł u g i e g o , Jasionki, Lipnej i Smorekowca — por. t a m ż e , s. 133.
N i e z a l e ż n i e ocl p o w y ż s z e g o , hipotezy Felenczaka nio u d a ł o się
n a m w Malastowie z w e r y f i k o w a ć , g d y ż starych m i o s z k a ń c ó w
jest t u niewielu i nic pewnego nio p o t r a f i ą o Sachajdzie po
wiedzieć.
Uwaga, ta d o t y c z y nie t y l k o Sachajdy alo i całej proble
m a t y k i ł e m k o w s k i e g o kamieniarstwa ludowego. Po c y k l u b o w i e m
p o p u l a r n y c h a r t y k u ł ó w o t y m r z e m i o ś l e i m o i m apelu do czytel
n i k ó w (chodziło m i t u g ł ó w n i e o starych kamioniarzy i ich po
t o m k ó w m i e s z k a j ą c y c h na Ziemiach Zachodnich) o podzieleiuo
się ze m n ą s w y m i uwagami, t u d z i e ż posiadanymi i n f o r m a c j a m i
— nio o d e z w a ł się n i k t . Por. T . L o p a t k i e w i e z , Z doslidżeń
nad
narodnim
kamieniarstwom
na Lemkiwszczyni,
„Nasze Słowo",
R . 28, 1983, nr 9, 10, 11, 12, 13
W s p o m n i a n y k a m i e n i o ł o m na M a g u r y c z u b y ł własnością;
k i l k u gospodarzy z Bartnego, g d y ż o b e j m o w a ł y go nadano i m
lany l e ś n e . Pasmo M a g u r y W ą t k o w s k i e j z o d k r y w k a m i na Mochn a t y m i K o r n u t a c h s t a n o w i ł o w ł a s n o ś ć K l a s z t o r u Norbertanok
z K r a k o w a . P r a c u j ą c e t a m s p ó ł k i m u s i a ł y więc u z y s k i w a ć od
K l a s z t o r u pisemne zezwolenie na e k s p l o a t a c j ę , k t ó r e potwier
dzał n a s t ę p n i e leśniczy.
Mieściło się w n i m z w y k l e 8 o s ó b .
Z w i ą z a n e to b y ł o z u c i ą ż l i w y m p y ł e m , j a k i unosił się
p r z y pracy. S t ą d niemal z a w o d o w ą c h o r o b ą k a m i e n i a r z y jest
pylica płuc.
S k ł a d a j ą się na n i ą dane z a r t y k u ł u K . Marczakowej, op.
l i t . . . s. 89 oraz m a t e r i a ł y z b a d a ń w ł a s n y c h .
W 1976 r o k u p o w s t a ł i n t e r e s u j ą c y p o m y s ł zorganizowania
w B a r t n e m niewielkiego l a p i d a r i u m ł e m k o w s k i e j r z e ź b y ka
miennej wraz z e k s p o z y c j ą n a r z ę d z i i n i e k t ó r y c h w y r o b ó w ka
m i e n i a r s k i c h . A u t o r a m i koncepcji b y l i — m g r W e r o n i k a Н о т а
— W o j e w ó d z k i K o n s e r w a t o r Z a b y t k ó w w N o w y m S ą c z u , mgr
A l o j z y Cabala — d y r . Muzeum O k r ę g o w e g o w N o w y m S ą c z u
oraz J ó z e f M ą d z i k — kustosz z a b y t k o w e j cerkwi w B a r t n e m ,
z k t ó r ą owo muzealne p r z e d s i ę w z i ę c i e m i a ł o b y ć z w i ą z a n e , nie
t y l k o z r e s z t ą organizacyjnie. W t y m celu w y r e m o n t o w a n o ka
m i e n n y spichlerz p l e b a ń s k i p r z y c e r k w i , a nawet w y k o n a n o
p r o j e k t adaptacji jego w n ę t r z a do celów ekspozycyjny cli. Z róż
n y c h jodnak p r z y c z y n do roalizaeji tego l a p i d a r i u m nie d o s z ł o ,
choć J ó z e f M ą d z i k przez c a ł y ten czas, w d o m u swoim gromadzi
rozproszone ś l a d y i d o k u m e n t y kamieniarskiej przeszłości B a r t
nego i okolicy. Dopiero niedawno, w 1982 r o k u , p o m y s ł ponownie
w y p ł y n ą ł a sponsorami p r z e d s i ę w z i ę c i a s ą B i u r a B a d a ń i D o
kumentacji Z a b y t k ó w w Krośnie i N o w y m Sączu, przy ścisłym
udziale n o w o s ą d e c k i e g o W o j e w ó d z k i e g o K o n s o r w a t o r a Z a b y t
k ó w . W y b r a n o j u ż teren p o d l a p i d a r i u m , a p i s z ą c y te s ł o w a
w y t y p o w a ł 25 o b i e k t ó w kamiennej r z e ź b y Ł o m k ó w , k t ó r e
t w o r z y ć b ę d ą t r z o n p r z y s z ł e j ekspozycji. S ą d z i ć n a l e ż y , iż t y m
razem wszelkie przeszkody uda się szczęśliwie p o k o n a ć a tradycje
kamieniarskie t y c h stron z o s t a n ą w n o b i l i t u j ą c y j o s p o s ó b
udokumontowane.
3 9
4 0
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4 6
4 7
4 8
4 9
5 0
5 1
5 2
5 3
5 4
5 5
5 4
Por. K . Marezakowa, op. c i t . , s. 88
I n f o r m o w a ł autor nagrobka.
•* J e d n y m i z fakich byli bracia Graeoniowie oraz
Felonozak.
3 7
Stefan
