Cyfrowa Etnografia

fec632f67215bb6c42f3f9e873ce716c.pdf

Media

Part of Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski)/ Atlas Polskich Strojów Ludowych

extracted text

A
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
A D A M

G L A P A

STRÓJ
MIĘDZYRZECKO-BABIMOJSKI
( L U B U S K I )

Zak-tad K.uituroznowstwa
Biblioteka
/ .
Nr inwentarzowy
ö.lf.P2/..(>^ ^
f

POLSKIE

TOWARZYSTWO

LUDOZNAWCZE

r

A T L A S
CZĘŚĆ U

P O L S K I C H

S T R O J Ó W

WIELKOPOLSKA

A D A M

L U D O W Y C H
ZESZYT

4

G L A P A

STRÓJ
M I Ę D Z Y R Z E C K O - B A B I M OJ S K I
( L U B U S K 1)

W R O C L A W

Zakład Kulturcznawstwa
3f.

1 9
5
6
NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU

55"

/kß<ß

ATLAS

POLSKICH

STROJÓW

WYDAWANY

PRZEZ P O L S K I E

KOMITET

REDAKCYJNY:

LUDOWYCH

TOWARZYSTWO

LUDOZNAWCZE
A D A M

G L A P A ,

JÓZEF

A N N A

GAJEK,

K U T R Z E B A ,

A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z ,
ROMAN

REINFUSS,

TADEUSZ

SEWERYN

REDAKTOR

NACZELNY:

JÓZEF

GAJEK

R E D A K T O R

ZESZYTU:

JÓZEF

GAJEK

OKŁADKA:

ADAMA

MŁODZIANOWSKIEGO

PLANSZE

BARWNE:

UKŁAD

GRAFICZNY:

JERZEGO

KAROLAKA

A D A M A

GLAPY

POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA

POZNAŃ

KLISZE JEDNOBARWNE
GRAFICZNE

I W I E L O B A R W N E ZAKŁADY

I M . M. K A S P R Z A K A

W

POZNANIU

Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 8,5, ark. druk. 10,75. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 11. 6. 1956. Podpisano
druk 20. XI. 1956. Druk ukończono w listopadzie 1956. Zam. nr 236/178
Cena zł 29,—. K-7-3600

WSTĘP
P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Ziemią Lubuską nazywa się obszar wchodzący w skład
województwa zielonogórskiego, a obejmujący pow.: rzepiński, sulęciński, skwierzyński,
międzyrzecki, krośnieński, świebodziński, sulechowski, rzadziej także zaliczane bywają po­
wiaty: wschowski, zielonogórski, gubiński, gorzowski i strzelecki. Obszar ten między śre­
dnią Odrą, dolną Wartą, Nysą Łużycką i Bobrem (mapa), stanowi teren przejściowy
między Wielkopolską a Brandenburgią i między Pomorzem Zachodnim a Śląskiem . Na­
zwa Ziemi Lubuskiej pochodzi od grodu Lubusza, położonego na lewym brzegu Odry,
niedaleko ujścia Warty. W okresie kształtowania się państwa Piastów gród ten był
czołowym grodem plemienia Lubuszan. Ówczesne granice Ziemi Lubuskiej sięgały na
zach. do rzeki Szprewy i Łęknicy, na płn. do rzeki Warty, na wsch. do jezior Łagow­
skich, a na płdn. do rzeki P l i s z k i . W granicach obecnej Ziemi Lubuskiej pozostały
tylko obszary położone na wsch. od Odry.
L u d n o ś ć . Na omawianym obszarze mieszka około 700 000 mieszkańców.
Po­
nad połowa zajmuje się rolnictwem i leśnictwem, a reszta pracuje w przemyśle, handlu,
komunikacji i w innych zawodach.
Historia
r e g i o n u . W okresie wchodzenia Ziemi Lubuskiej w światło doku­
mentów pisanych i w ramy organizacyjne państwa Piastów — istniało na Ziemi Lubu­
skiej szereg g r o d ó w . Ziemia Lubuska od chwili włączenia jej w obręb państwa wczesnopiastowskiego t. j . od 960—1249 r. była terenem łączącym Śląsk z Pomorzem Zachod­
nim , a równocześnie spełniała funkcję przedmurza zachodniego dla kolebki państwa
polskiego — Wielkopolski. Pierwsza znana w dziejach Polski wojna toczyła się właś­
nie o posiadanie Ziemi Lubuskiej (962 r.). Po zdobyciu jej stała się Ziemia Lubuska tere­
nem wypadowym na Zaodrze. Powstanie w Lubuszu biskupstwa lubuskiego w 1124 r.
uczyniło z grodu tego i obszarów przyległych centrum krzewienia polskiej myśli polity­
cznej. W t y m czasie na szlakach handlowych Ziemi Lubuskiej, tętniło wzmożone życie,
przewożono zboże, drzewo, płótna, ryby. Ziemia Lubuska rozwijała się pod wzglę­
dem kulturalnym i gospodarczym, podobnie jak sąsiednie obszary Polski. Okres
ten skończył się oddaniem w 1249 r. przez Bolesława Rogatkę prawie połowy Ziemi L u ­
buskiej niemieckiemu arcybiskupowi magdeburskiemu Wilibrandowi. Od tego czasu skład
etniczny żywiołu polskiego zaczął się kurczyć na rzecz kolonizatorów niemieckich.
W okresie od 1249 r. do końca X V I I I w. Ziemia Lubuska przechodziła etapami pod
zwierzchnictwo niemieckie. Element polski częściowo został wyparty przez ludność nie­
miecką, szybciej w miastach, wolniej na wsi. Pod względem kulturalnym ze względu na
ubóstwo sąsiednich prowincji niemieckich nie udało się Niemcom opanować Ziemi L u ­
buskiej, wyjątek stanowiła działalność zakonu Joanltów i w p ł y w okresu reformacji.
ł

2

3

i*

3

Ryc, 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze

Podmokle, pow. Sulechów.

Fot. K. Kitzman, 1947 r.

Na początku tego okresu w oparciu o Ziemię Lubuską powstała Nowa Marchia, sztu­
czny twór, odgradzający Pomorze Zachodnie od Wielkopolski i Śląska; w 1590 r. prze­
stało istnieć biskupstwo lubuskie, rozwija się Frankfurt, główny ośrodek paraliżujący
życie gospodarcze Ziemi Lubuskiej. Podejmowane w t y m czasie przez władców Polski
próby włączenia do Rzeczypospolitej Ziemi Lubuskiej nie udały się ani Władysławowi
Łokietkowi w latach 1314—1316, po zajęciu Wielkopolski, ani później kiedy ze swymi
wojskami przekroczył Odrę i dotarł pod Brandenburg (1325 r.), ani też Kazimierzowi
Wielkiemu (1365 r.) i Jagiellonom w latachl402—1455. Zaniedbania zaś i straty X V I —
X V I I I w. ujemnie wpłynęły na polski stan posiadania na t y m obszarze.
Wiek X I X i w. X X do 1918 r. był okresem połączenia Ziemi Lubuskiej z Wielko­
polską pod panowaniem pruskim. Okres ten charakteryzuje znaczny rozwój gospodarczy
Ziemi Lubuskiej i w p ł y w jej na Wielkopolskę. W pierwszej połowie X I X w. germani­
zacja Ziemi Lubuskiej doszła do szczytu. W następnych latach uświadomienie narodowe
4

Polaków wzrasta, obszar ten zaczyna się repoionizować, Niemcy zaś odpływają na za­
chód. Okres ten kończy się wspaniałym zrywem powstańców wielkopolskich w 1918 r.,
którzy wyzwoliwszy obszary Wielkopolski wkroczyli na Ziemię Lubuską i zajęli Babi­
most (1919 r.), wskazując kierunek przyszłej zwycięskiej walki o wolność tej krainy.
W okresie międzywojennym i podczas okupacji t j . w latach 1918—1945 r. Ziemia L u ­
buska w granicach państwa niemieckiego straciła swoje znaczenie gospodarcze; nastą­
pił dalszy odpływ ludności niemieckiej, a miejscowa ludność polska organizuje się, choć
równocześnie jest prześladowana przez władze hitlerowskie.
W 1945 r. zwycięstwo Czerwonej A r m i i i Wojska Polskiego nad hitlerowcami uwal­
nia Ziemię Lubuską z wiekowego zaboru i włącza ją w granice Polskiej Rzeczypospolitej
Ludowej. Ziemia Lubuska szybko teraz odzyskuje swój odwieczny charakter polski,
staje się naturalnym pomostem między Śląskiem i Pomorzem Zachodnim.
Analizując historię regionu i' walkę Polaków o utrzymanie swych cech narodowych,
(jak również uwzględniając główne szlaki handlowo-gospodarcze, idące przez Ziemię L u ­
buską na płn. z Poznania przez Santok, Choszczno na Szczecin lub na Gorzów, Kostrzyn,
Frankfurt, a na płd. na Głogów, Wrocław lub Krosno) stwierdzić należy, że kultura l u ­
dowa na t y m obszarze, podobnie zresztą jak i na innych rozwijała się tylko tam i za­
chowała się najdłużej na tych terenach, gdzie istniał względny spokój i korzystne wa­
runki gospodarcze. Z tej racji zaciszne i dość zamożne ubocza regionu pozostały
głównymi ośrodkami kultury i stroju lubuskiego, do nich należy okręg cybiński nad
Odrą i rejon międzyrzecko-babimojski .
4

C e c h y u b i o r u . Podobnie jak pod wielu względami, tak i w dziedzinie odzieży,
Ziemia Lubuska jest obszarem przejściowym między Śląskiem, Pomorzem, Wielkopol­
ską a Łużycami i Brandenburgią, mimo jednak braku wyraźnego oblicza można tu zau­
ważyć szereg cech miejscowych, ściśle związanych z tą krainą. Do odrębnych cech
w stroju lubuskim kobiecym należą: wianki półkoliste, zakrywające uszy i nie łączące
się na potylicy, głębokie czepki z „ogonkiem" wiązane nad czołem w kokardę na kształt
wielkiego motyla, dwa rodzaje kryzików, koszule z krótkimi rękawami, spódnice na szel­
kach i jedwabne jaskrawe staniki (Tabl. I , II) spódnice wierzchnie, wykonane z samo­
działów, a dalej okrywanie się na uroczystości s i c i ą t j . barwną, wełnianą chustką
z frędzlami, haftowane kokardy wiązane z tyłu, oraz barwne, zdobione p o l k i (ryc. 73).
W stroju męskim z powodu wcześniejszego zaniku części tradycyjnego ubioru lubu­
skiego, przetrwało znacznie mniej cech odrębnych. Do dawnych elementów należy ko­
żuch z wielkim kołnierzem, przewiązany w pasie specjalnym sznurkiem, oraz czapka
zwana p o z n a n i o n k ą (maciejówka), a w X I X w. niebiesko-granatowa rogatywka
i czapka krymerkowa. Charakterystyczne są bukiety sztucznych kwiatów i wstążek, no­
szone podczas wesela na cylindrach (ryc. 16, 17), i ręcznik, t j . ozdobny pas płótna prze­
wiązany przez ramię.
Obecnie ubiór lubuski reprezentują stroje z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, (tabl. I — I I ,
ryc. 35). Stroje te nosi ludność miejscowa i napływowa na całym obszarze Ziemi
Lubuskiej podczas różnych imprez. Przypuszczać można, że stroje zachowane we wschod­
niej części województwa zielonogórskiego miały w X I X w. szerszy zasięg w kierunku
zachodnim i południowym (mapa). O t y m świadczą takie cechy jak: krój koszul, kształt
czepków, wiązanie czołowe chusty, krój i kolor czerwonych męskich bluz („jak"), sukman
oraz innych części odzieży stwierdzonych w terenie i wspomnianych w pracy.
C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Stroje grup sąsiednich zostały
opracowane w kilku monografiach i choć nie dotyczą one bezpośrednich obszarów gra­
niczących z Ziemią Lubuską, niemniej pozwalają na przeprowadzenie dość dokładnego
porównania .
Na wschód od Ziemi Lubuskiej ciągnie się obszar strojów wielkopolskich, najżywot­
niejszych w okolicy Szamotuł i Krobi. Stroje wielkopolskie wyróżniają się głównie od­
miennym krojem czepków, wianków, koszul, kryzika, a przede wszystkim noszeniem
5

5

jeszcze w drugiej poł. X I X w. zapasek naramiennych, nie znanych na Ziemi Lubus­
kiej. Jeżeli chodzi o zestawienia kolorystyczne staników i zapasek, stroje wielkopolskie
cechuje większa subtelność kolorów. Stroje ludowe męskie na terenie Wielkopolski
zachowały się w formie żywotnej, w k i l k u odmianach do dni obecnych, na Ziemi L u ­
buskiej występują tylko w momentach obrzędowych; mają one też nawiązania do stro­
jów łużyckich. Dawne formy lubuskiego stroju męskiego, częściowo zrekonstruowane
i dziś noszone, wykazują pewne analogie do strojów wielkopolskich (ryc. 11, 12).
Stroje śląskie są charakterystyczne głównie wybujałymi formami czepków do któ­
rych nawiązują czepki lubuskie, a także łączy je wspólne stosowanie chust, narzuco­
nych na plecy i skrzyżowanych na piersiach oraz wiązanie długich wstążek na zapas­
kach z przodu, dalej krótkie r ę k a w y u koszul i podobne w kroju kabatki. Śląskie ubiory
męskie wykazują również wielkie podobieństwo do ubiorów lubuskich, widać to w y r a ź ­
nie w sukmanie dolnośląskiej, posiadającej mało fałd z tyłu i w krótkiej bluzie, zwa­
nej na Śląsku b r u c l i k i e m .
Współczesne kobiece stroje łużyckie szczególnie dolnołużyckie, różnią się od lubu­
skich białymi, szerokimi zawojami noszonymi na głowie i żałobną białą płachtą, znaną
w Ziemi Lubuskiej i w Wielkopolsce jeszcze w poł. X I X w.
Wspólną cechą obu strojów były krótkie r ę k a w y u koszul, chusty skrzyżowane na
piersiach, barwne wstążki wiązane pod szyją, wianki i szklane korale.
Porównując reliktowe formy męskich obrzędowych strojów łużyckich z lubuskimi
(bukiet przy nakryciu głowy, ręcznik, chusta), widać niemal całkowite ich podobień­
stwo. Wspólnym elementem na terenie Łużyc, Śląska i Ziemi Lubuskiej był też cylin­
der. Męskie stroje ludowe na Ziemi Lubuskiej, na Śląsku i Łużycach w poważnej części
zaginęły w X I X w .
Omawiając ubiory sąsiedniej ludności zamieszkałej na zachód od Ziemi Lubuskiej,
wspomnieć należy o wspólnym upodobaniu w zakresie k o l o r ó w . Także i w nazewni­
ctwie istnieją powiązania poprzez Łużyce z dawnymi słowiańskimi grupami ludności
w Brandenburgii aż do Połabian z okolic Liineburga i Lippe.
Ze strojów pomorskich graniczących od północy z Ziemią Lubuską najlepiej są znane
ubiory pyrzyckie, charakterystyczne barwą błękitną i wielkim przeładowaniem ozdób
w strojach kobiecych. Wspólnymi elementami w ubiorach podług informacji Piotra
Jokiela z Dąbrówki, który ok. 1900 r. przebywał na obszarze pyrzyckim, są np. wią­
zania czołowe chusty i okrywanie się b a r w n ą chustą skrzyżowaną na piersiach; w ubio­
rze męskim białe spodnie, czarne buty, niebieska sukmana. Ubiory pyrzyckie miały wó­
wczas znacznie więcej cech wspólnych z lubuskimi. W strojach pomorskich znanych z l i ­
teratury niemieckiej widzimy wpływ strojów zachodnich i północnych .
Na tle charakterystyki strojów sąsiednich trzeba stwierdzić, że stroje z zachodnich
obszarów Ziemi Lubuskiej częściowo nawiązują do strojów łużyckich, pyrzyckich i ślą­
skich, stroje zaś ze wschodnich obszarów — do wielkopolskich. Elementy łużyckie i ślą­
skie wpływają na odrębny charakter strojów lubuskich w porównaniu ze strojami wiel­
kopolskimi.
6

7

8

9

Rozdział

I

OBECNY STAN STROJU NA B A D A N Y M TERENIE
Strój ludowy na Ziemi Lubuskiej znajduje się w stadium kompletnego zaniku, a ba­
dania nad nim sprowadzają się do kilku wiosek w okolicy Dąbrówki (mapa). We wsi
tej jeszcze dzisiaj można spotkać stare kobiety, które noszą ten strój na codzień, mło­
dzież jednak i dzieci stroju tego nie nosi, to też widzieć go można tylko podczas uroczysto­
ści kościelnych lub państwowych. Zrekonstruowane lubuskie stroje odświętne wykonują
obecnie dle zespołów artystycznych spółdzielnie krawieckie.

Ryc. 2. Współczesne stroje druhen najczęściej noszone i uważane przez ogół mieszkańców na tym
obszarze za kobiece, reprezentacyjne stroje Ziemi Lubuskiej. Rogoziniec pow. Międzyrzecz.
Fot. Mikołaj Dec, 1955 r.

F u n k c j a s p o ł e c z n a s t r o j u . Strój lubuski do 1945 r. t j . do czasu przyłą­
czenia Ziemi Lubuskiej do Polski na terenach należących do Niemiec był wyrazem pol­
skiej świadomości narodowej; w Berlinie np. fotografie grup Polaków w strojach lubu­
skich zdobiły lokal Związku Polaków w Niemczech (Ryc. 14).
Na obszarach zgermanizowanych, gdzie ludność polska jeszcze w X V I I I i pocz. X I X w.
czuła swą odrębność etniczną, strój lubuski był wyrazem konserwatywnych cech miesz­
kańców i ich odmiennego pochodzenia. W okresie przedwojennym, szczególnie w latach
faszyzmu hitlerowskiego, Polacy noszący strój lubuski b y l i szykanowani i prześladowani
przez miejscowych Niemców. Czynniki kierownicze zaś zależnie od sytuacji politycznej
raz udowadniały, że strój ludowy na Ziemi Lubuskiej noszony przez Polaków jest w y ­
razem tężyzny niemieckiej kultury, to znów przedstawiały go jako wyraz niebywałych
swobód Polaków, mogących w byłej Rzeszy pielęgnować swoje stroje i obyczaje naro­
dowe. Zjawisko to w 1935—1939 r. doszło do takiego absurdu, że na pewnych stacjach
kolejowych na Ziemi Lubuskiej można było widzieć afisze reklamujące strój lubuski jako
niemiecki, a w kioskach nabywać broszury, przedstawiające Polaków w takich strojach
ludowych na dowód tolerowania przez Niemców polskiej kultury ludowej.
W Polsce Ludowej strój międzyrzecko-babimojski, dąbrowiecki, stał się reprezentacyj­
nym strojem Ziemi Lubuskiej i województwa zielonogórskiego. Występują w n i m dele­
gacje miejscowe na uroczystościach, zjazdach i konkursach o g ó l n o k r a j o w y c h . W 1947 r.
strój lubuski został utrwalony w krótkometrażowym filmie o Ziemi Lubuskiej. Strój ten
jest eksponowany przez Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Młocinach, Muzeum Etno10

7

graficzne w Łodzi, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Narodowe
w Poznaniu i Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu.
P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik stroju wpłynęło szereg przyczyn, występu­
jących również i na innych obszarach; do nich należą wielkie przemiany ekonomicznospołeczne na Ziemi Lubuskiej po wojnie 1870 r. i po 1945 r. Jednym z czynników
wpływających na zanik stroju, szczególnie w X I X w., to zbyt wielkie wyodrębnienie
się stroju ludowego od strojów panujących warstw społecznych, szczególnie w okresie
kapitalizmu. Coraz to częstsze kontakty z dalszymi miastami, a mianowicie przymu­
sowa służba wojskowa w garnizonach niemieckich, w czasie której mężczyźni stykali się
z modą miejską wpływała na upowszechnienie się stroju miejskiego . Prasa , książki,
film i radio ujemnie wpływały na trwanie pięknych form ludowych, związanych z prze­
szłością regionu. Napływ nowej ludności, przynoszącej odmienne upodobania w dzie­
dzinie odzieży, wpłynął ujemnie na tradycyjny ubiór lubuski a niepraktyczność odzieży
ludowej przyczyniła się do dalszego jej zaniku na t y m terenie.
n

12

Ujemnie wpłynął na trwanie tradycyjnej odzieży ludowej brak materiałów, po 1945 r.
z powodu zniszczeń wojennych i przejściowych trudności w okresie odbudowy.
W latach 1939—1945 r. przyczyną kompletnego niemal zaniku lubuskiego stroju ludo­
wego było masowe wywiezienie Polaków do obozów i przesiedlenie w głąb Rzeszy. Klę­
ski te dotknęły również i tę część ludności Ziemi Lubuskiej, która mimo pozornego
zgermanizowania, wybitnie różniła się od Niemców.
Zachowane części odzieży z tradycyjnych materiałów są obecnie donaszane i szybko
zanikają, a w ich miejsce kupuje się w spółdzielniach odzież pochodzenia fabrycznego,
względnie materiały, z których szyją nowe ubiory podług miejskiej mody. Jednakże stare
kobiety szyją z nowych tkanin spódnice tzw. dery, oraz bluzki o dawnym kroju i tkają
barwne pasiaki z wełny na osnowie lnianej. Na zmianę mody w odzieży roboczej oddziaływuje nowy styl pracy i życia, pod w p ł y w e m tych czynników przyjmują się robocze
kombinezony, odzież sportowa, watówki. Wogóle odzież ludności miejscowej i napływo­
wej szybko upodabnia się do form noszonych w mieście, a sztuczne tkaniny i materiały
jak guma, korek nylon, steelon, imitacja skóry i sztuczny jedwab są masowo stosowane.
Odrodzenie stroju
l u b u s k i e g o . Pod w p ł y w e m czynników oficjalnych, t j .
Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Związku Samopomocy Chłopskiej, Związku Młodzieży
Polskiej oraz Związków Zawodowych lubuski strój ludowy zaczął się odradzać w świe­
tlicach, domach kultury i ogniskach artystycznych jako strój reprezentacyjny tego re­
gionu, o wielkim zasięgu, choć rozpowszechniają się tylko pewne jego cechy związane
ściśle z inicjowanymi przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego modelami .
13

Ryc. 3. Fragmenty obuwia skórzanego. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w.
Muzeum Archeologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak, 1955,

Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Gór­
nej, pow. Wschowa, z ok. 1430 r. Fot. A. Glapa. 1956 r.

R o z d z i a ł II
ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU
Zachowane do dzisiaj w Przyczynie Górnej malowidła ścienne z około 1430 roku,
przedstawiające rodzajowe sceny, wskazują, że chłopi nosili w X V w. odzienie sięgające
do kolan, marszczone lub podwiązane w pasie, włosy mieli długie, głowy okrywali czasa­
m i kapeluszami . Chodzili boso, lub w obuwiu. Podobny ubiór widzimy na drzwiach
gnieźnieńskich z X I I w. , jak również na rycinach ze Słubic koło Frankfurtu nad Odrą
z 1548 r. (ryc. 5).
Obok ubioru w kształcie krótkiej sukni, nakładali chłopi w X V I w. spodnie i bluzy
bardzo obcisłe, podobne do średniowiecznych ubiorów. O formie nakryć głowy, stosowa­
nych w pocz. X V I w. mówią płaskorzeźby z klasztoru Joanitów w Słońsku, z 1522 r.
Na zwornikach tych widać męskie czapki z otokiem barankowym (ryc. 6); obok tych
mężczyźni nosili prawdopodobnie także czapki z tkanin.
Kobiety obwiązywały głowy chustkami, okrywając czoło i włosy, chustki zaś wią­
zały pod brodą (ryc. 7). Jeden z takich zworników przedstawia miejscową kobietę
w chustce związanej nad czołem w kokardę na kształt wielkiego motyla (ryc. 9). Jest
to charakterystyczna cecha stroju lubuskiego, która przetrwała do X X w . i to tak w za­
chodniej części Ziemi Lubuskiej na Nadodrzu, (ryc. 10) jak również na wschodnich
obszarach w rejonie międzyrzecko-babimojskim (ryc. 11). W X V I w. Lubuszanki nosiły
koszule z szerokimi rękawami, z mankietem u dłoni, nakładały głęboko wycięty stani­
czek i dość szeroką spódnicę.
Jak wyglądał strój ludowy z początkiem X V I I w. informuje obraz Krzysztofa Bogu­
szewskiego, znajdujący się obecnie w.kościelie katedralnym w Poznaniu . Na obrazie
tym znajdują się postacie reprezentujące różne stany m. in. chłopów. Ze względu na
umieszczenie chłopów na ostatnim planie widzimy tylko ich głowy i część granatowow

15

16

17

18

9

19

czarnych okryć wierzchnich ze stojącymi kołnierzami , na które wywinięte są wąskie
białe kołnierzyki. Spośród rzemieślników ciekawy ubiór posiada murarz, ubrany w czerwono-cynobrową bluzę, spod której wygląda biała koszula wyrzucona na ciemne spod-

Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die
Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt
a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1.
20

nie . Z obrazu widać, że kolor i krój dziś jeszcze noszonej na Ziemi Lubuskiej i w Wiel­
kopolsce czerwonej j a k i ma stare tradycje, a wyrzucona przez rzemieślnika na spod­
nie koszula pozwala przypuszczać, że jest to zwyczaj pochodzenia chłopskiego . Stojąca
obok murarza kobieta jest niewątpliwie chłopką; położone u jej stóp dziecko jest za21

Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika
z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow.
Sulęcin, 1522 r.
10

Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika
z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow.
Sulęcin. 1522 r.

winietę w białą i ciemną tkaninę. Suknia kobiety to niebiesko-zielona długa szata prze­
wiązana w pasie; o krótkich rękawach; wokół szyi i r ę k a w ó w widać rąbek białej
koszuli
(ryc. 13) podobne ubiory z północnej Ziemi Lubuskiej przedstawione są
w Atlasie z 1647 r. O polskich ubiorach noszonych w X V I I w. mówią też inne prace .
W X V I I I w. podług niemieckiego kronikarza mieszczanie w Międzyrzeczu nosili się
z „polska", a język niemiecki nie był w po­
wszechnym użyciu . W tych czasach po ulicach
Zielonej Góry w polskim stroju paradował w y ­
bitny malarz Tadeusz Konicz (1733—1793). Są­
dząc z tych faktów, jak i' z obrazu Konicza „ G r a j ­
kowie polscy" przypuszczać należy, że mimo
potęgującego się nacisku żywiołu niemieckiego
na wieś lubuską, strój polski i obyczaje w wielu
miejscowościach zachowały się i t r w a ł y . '
22

2:!

u

2 5

2 6

Przeglądając ryciny przedstawiające miasta
lubuskie z X V I I I w. Międzyrzecz, Sulechów,
Krosno, Gorzów, Kostrzyn, Zieloną Górę, na
których znajdują się mieszkańcy okolic, w i ­
dzimy że dla ubioru mężczyzn są charaktery­
Ryc. 8. Krój części odzieży wg. Księgi Cecho­ styczne: kapelusz z wielkim rondem i buty
wej Krawców we Wschowie XVII w. Podobne z cholewami; w odzieży przeważa kolor granaokrycia zachowały się w odzieży ludowej do
pocz. XX w. Państwowe Archiwum Woje­ towo-błękitny i czerwony. Sądząc z pokaźnego
rozwoju tkactwa w t y m okresie na t y m terenie,
wódzkie w Poznaniu
przypuszczać należy, że odzież była wówczas
wyrabiana głównie z tkanin wełnianych i lnianych. Z końcem X V I I I w. pod w p ł y w e m trak­
tatu handlowego zmiany granic i polityki pruskiej, silnie zaczął się rozwijać Frankfurt —
centrum przemysłu manufakturowego. Pod jego w p ł y w e m mógł się zmienić także strój l u ­
buski '. Oddziaływanie tego ośrodka uwidacznia się szczególnie na terenach zgermanizowanych.
27

Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r.

R , 10. Lubuszanka w stroju odświętnym
z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Resslaff Hans,
Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934.
ya

11

Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodarza
i gospodyni. Rekonstrukcja ubioru z XIX w.
Rys. Jerzy Karolak, 1956 r.

Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i ko­
biety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Ryp.
Jerzy Karolak, 1956 r.

Strój lubuski zachował się tylko w polskich,
mniej dostępnych ośrodkach.
Jednakże z upadkiem Frankfurtu i na­
pływem ludności polskiej w drugiej poł.
X I X w. na Ziemię Lubuską, odzież jej miesz­
kańców zmieniła się, nabrała charakteru
polskiego. W tym czasie wielki wpływ wy­
wierały stroje wielkopolskie przyniesione na
Ziemię Lubuską. Zebrane przez Muzeum
Berlińskie eksponaty odzieży z Ziemi Lubu­
skiej, częściowo także opublikowane w lite­
raturze niemieckiej, mówią o pewnych ana­
logiach odzieży lubuskiej z wielkopolską,
śląską i łużycką; strój ten z przełomu X I X
i X X w. jest przedmiotem niniejszej mono­
grafii.
Rok 1945 to okres intensywnego za­
siedlania Ziemi Lubuskiej żywiołem pol­
skim , spowodowało to pojawienie się na
t y m terenie barwnych strojów ludowych
z całej niemal Polski i zachodnich połaci
Republik ZSRR. Pod wpływem osadni­
ków wielkopolskich, którzy również przy28

12

Ryc. 13. Ubiory wg. obrazu Krzysztofa Bogu
szewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1628 i
mai, w Paradyżu, pow. Międzyrzecz. Obecni
w Katedrze Poznańskiej

byli w t y m okresie na Ziemię Lubuską, stroje ludowe innych regionów zaczęły szyb­
ko znikać, tak że obecnie już rzadko można je zobaczyć w użyciu. Starsi przecho­
wują je w skrzyniach i szafach, młodzież wyjmuje je na święta i uroczystości,
występuje w nich w świetlicach i na zabawach .
29

Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków w Niem­
czech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r.

Ciekawym zjawiskiem na tle tych przemian jest fakt przyjmowania przez osadników
polskich stroju autochtonów za strój reprezentacyjny.
Godnym uwagi jest fakt, że choć część Ziemi Lubuskiej przez 700 lat była okupo­
wana przez Niemców — elementów będących oryginalnymi wytworami kultury niemiec­
kiej w stroju nie stwierdzono.

R o z d z i a ł III
ZASIĘG BADANEGO STROJU
Określenie zasięgu stroju lubuskiego jest trudne ze względu na stosunkowo wielki
obszar, na k t ó r y m trzeba było przeprowadzić badania, a nikłą ilość miejscowości, w k t ó ­
rych strój ten p r z e t r w a ł . Do zagadnienia stroju na Ziemi Lubuskiej poza drobnymi przy­
czynkami brak również literatury. Relacje zebrane przez etnografów niemieckich są
fragmentaryczne i nieścisłe , mimo jednak tych braków są one pożyteczne, gdyż doty­
czą obszarów zachodnich, na których nie ma już ani jednego okazu dawnego stroju lubu­
skiego, uzupełniają więc materiał współczesny zebrany podczas badań terenowych.
Strój lubuski w najbardziej odrębnej formie zachował się w Dąbrówce (mapa) .
30

31

32

13

Materiały z badań terenowych pochodzą z obszarów położonych nad Odrą, na zachód
od Obry i jeziora Zbąszyńskiego. Jakkolwiek strój ludowy na t y m terenie nie jest już
w użyciu, to jednak na podstawie resztek zachowanej odzieży i literatury widać różnice
między strojem zachodniej części Ziemi Lubuskiej a wschodniej, nie są to jednak odrębne
typy, lecz tylko odmiany tego samego stroju ludowego.
33

Mimo niesprzyjających w a r u n k ó w historycznych na omawianym obszarze prze­
trwały pewne cechy stroju ludowego występujące dawniej na całym obszarze Ziemi
Lubuskiej oraz na terenie Ziemi Swiebodzińskiej: cech tych nie ma jednak strój
w okolicy Sulęcina na płd. od Warty. Przyczyną tego jest rzadkie i późne zaludnienie
tych obszarów, będących przez dłuższy czas nieużytkami a osuszonych i zaludnionych do­
piero w X V I I I i X I X w. Obszary nad Odrą dostały się pod zabór niemiecki już w poł.
X I I I w., wschodnie zaś ziemie dopiero z pocz. X I X w., rozwijały się więc przez dłuższy
czas w granicach odrębnych organizmów p a ń s t w o w y c h . Ostateczne włączenie całego
obszaru w 1945 r. do państwa polskiego wpłynęło na ujednolicenie kultury na t y m terenie.
34

R o z d z i a ł IV
OGÓLNY OPIS UBIORU MĘSKIEGO
Na Ziemi Lubuskiej męska odzież zróżnicowana jest zależnie od pory roku, okazji
występowania, a przede wszystkim od w a r u n k ó w ekonomicznych właściciela. Opisy­
wany ludowy ubiór męski pochodzi z około 1900 r.
U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Ubiór chłopca składał się z białej lnianej koszuli i z dłu­
gich, sięgających do kostek cajgowych spodni z klapą, noszonych na sznurówce, to jest
stanika. W chłodniejsze dnie nakłada chło­
piec suknią lub katanką, t j . rodzaj krótkiej
marynarki, a głowę nakrywał poznanionką, t j . granatową c z a p k ą , na bose nogi
wdziewał drewniaki. Wyjątkowo w chłod­
ne dni naciągał pończochy.
Ubiór roboczy letni kawalerów (parob­
ków) składał się z białej lnianej koszuli
z szerokimi rękawami, wpuszczonej w lnia­
ne białe spodnie noszone na pasku, a póź­
niej szelkach. W dni chłodniejsze nakła­
dano kamizelkę i biało-szary lniany żakiet.
Drewniaki, czapka rogatywka lub poznardonka uzupełniały całość.
35

Obecnie młodzież męska nakłada ko­
szule sportowe w różnych kolorach, krótkie
lub długie spodnie, bluzy, czapki sportowe
i podniszczone trzewiki lub tenisówki, cza­
sem drewniaki, rzadziej buty gumowe.

Ryc. 15. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow.
Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.
14

W dni upalne coraz częściej można zauważyć przy pracy mężczyzn w koszulach spor­
towych, spodenkach i obuwiu. Wszystkie te części odzieży są pochodzenia fabrycznego.
Ubiór roboczy letni gospodarzy żonatych różnił się od odzieży kawalerów głównie
butami. Poza t y m różnicę stanowił kapelusz słomiany nakładany w słoneczne dni, szcze­
gólnie podczas sianożęcia i żniw. Niekiedy gospodarze nosili spodnie i żakiet lniany,
farbowany na kolor modrakowy. Do ubioru należała torba na podręczne narzędzia
i prowiant. Obecny ubiór mężczyzn w zasadzie nie różni się niczym od obioru kawa­
lerów. Odzież starców była podobna do odzieży gospodarzy, różniła się jednak ilością
nakładanych części i grubością materiału. Starcy nawet w lecie nakładali krótkie ko­
żuszki; szczególnie często noszono je w Bolewicach, pow. Międzyrzecz. Chłopi wspo­
minając te kożuszki mówią, że była to „moda dziadowska". Buty z cholewami świad­
czyły o zamożności gospodarzy.
Obecnie surowiec i produkcja zmieniły się; materiały lniane w poważnej części zastą­
piono bawełnianymi i bawełniano-lnianymi, a krój i tradycyjne domowe wykonanie za­
stąpiły wyroby fabryczne.
U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Na zimę szyto koszule, jaczki i gacie porchinowe, t j .
flanelowe. Na piersi i wokół szyi nakładano ciepły kołnierz, a na to jeszcze szal; głowę okry­
wano czapką z opuszką. Na ręce wkładano rękawice o jednym palcu, wykonane czyli
„więzione" w d o m u . Na nogi wciągano wełniane pończochy domowej roboty i kufloki
(ryc. 26).
Obecnie ubiór zimowy składa się z marynarki, spodni podobnych do spodni narciar­
skich, z trzewików lub butów skórzanych, niekiedy zaś gumowych. Na głowę wkładają
obecnie czapki podobne do narciarskich albo wełniane lub skórzane pilotki. Bielizna
i odzież jest przeważnie pochodzenia fabrycznego.
Zimowy ubiór roboczy kawalerów składał się przed 50 latami z koszuli, plońdrów, gaci
i jaczki flanelowych, skórzoków czyli spodni z owczej skóry, czapki barankowej z opuszką.
Na nogi nakładano kufloki lub buty o drewnianych podeszwach. W buty i w kufloki,
jeśli nóg nie zawijano w płaty, t j . onuce, wkładano słomę, aby było cieplej . Obecnie
spotyka się mężczyzn odzianych w różnego rodzaju burki, a szczególnie watówki, kurtki,
watowane spodnie i buty z grubego filcu i skóry; taką odzież noszą głównie pracownicy
POM-ów i P G R - ó w . W pow. Sulęcin noszą też walonki zabezpieczone przed wilgocią
kaloszami własnej roboty. Charakterystycznym nakryciem głowy jest czapka typu nar­
ciarskiego.
Dawniejszy ubiór mężczyzn żonatych jest prawie taki sam jak i dziś. Dawniej częściej
noszono b u t y i nauszniki, składające się z dwóch owali połączonych sprężyną. Obecnie
uszy przykrywa się czapką lub wełnianymi nausznikami. Noszą też czapki krymerkowe
w kształcie walca (ryc. 27, 29).
Ubiór roboczy zimowy starców nie różnił się w kroju od odzieży młodszych mężczyzn.
Starcy ubierali się znacznie grubiej, nakładali więcej plońdrów, a także kożuszki, skórzaki i onuce.
S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny wyróżniał się lepszym gatunkiem materiału.
Zwykle nowe stroje noszono tylko na święta, na mniej zaś uroczyste dni używano
odzieży roboczej. Charakterystycznym dodatkiem stroju odświętnego był wyszywany
fartuszek (ryc. 28) i kołnierzyk biały w ząbki wyłożony na brzeg „fartuszka" wokół szyi.
Niekiedy chłopcy nosili spodnie odświętne na szelkach. Na ogół zważano, aby obok staran­
nie utrzymanego „fartuszka" i kołnierzyka, mieć porządną katankę. W dni świąteczne
zamiast kufloków noszono trzewiki.
Najdawniejszy znany odświętny strój kawalerów, noszony jeszcze w 1880—1900 roku
składał się z białej koszuli z kołnierzykiem, białych spodni wpuszczonych w buty, z onuc,
czarnych b u t ó w z cholewami, czerwonej gładkiej jaki oraz czarnego kapelusza z czerwoną
wstążką, za którą chętnie zatykano barwne piórko sojki albo plecionkę ze słomy (Tabl.
III) .
36

37

3 8

3 9

i 9

15

W lecie nakładano białe albo modre kaftany, z tyłu fałdowane (ryc. 12, 21). Kołnierzyk
pod szyją zawiązywano wąską wstążeczką, później zaś jedwabną b a r w n ą chustką, jed­
nakże w końcu X I X w. strój ten zanikł a w modę wszedł inny, o cechach miejskich. Po
1900 r. weszła w modę katanka koloru karmazynowego, w czarny, kwadratowy deseń.
W okresie zanikania starodawnej mody, t j . ok. 1905 r.. strój odświętny składał się:
z płóciennej białej koszuli domowej roboty, biaJych spodni z lnianego płótna (bogatsi

Ryc. 16. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz.
nosili skórzane, kremowe), z czarnych butów w siodane cholewy (marszczone), w które
wkładano nogi owinięte w onuce; z ciemnej westki, t j . kamizelki (czerwone nosili kawa­
lerowie), z czerwonego, wyszywanego „fartuszka" opasującego szyję i spadającego na piersi,
krótkiej katanki sięgającej po biodra, koloru fioletowego w czarną k r a t k ę i płaszcza z pe­
lerynką uszytego z czarnego albo niebieskiego sukna. Płaszcze były noszone głównie przez
zamożnych chłopów. Na wielkie uroczystości wdziewano koszule o odmiennym^kołnierzu,
który obwiązywano czerwoną chustką, zawiązaną w kubołką, t j . w motyla. Ubożsi nakła­
dali suknie, t j . sukmany, noszone jak pamięć chłopów notuje, od około 1880 r. Czę­
ściami wierzchnimi zimowego odświętnego stroju był kożuch, noszony pod koniec X I X w.
w nieposzytej postaci, a później poszywany czarnym materiałem. Głowę okrywała baran­
kowa czapka (ryc. 27, 29).
Obecnie nosi się ubranie szyte podług ostatniej mody; szczegółem, nie mającym pra­
wie wcale zastosowania, poza wyjątkowymi momentami, jest krawat.
Strój odświętny starców (storków) różnił się od stroju młodszych mężczyzn czarnym
kolorem, ciemnymi spodniami, mniej ozdobnymi „fartuszkami" i mniejszymi kubołkami.
Obecnie starcy noszą resztki dawnej, tradycyjnej odzieży ludowej.
Strój

obrzędowy

N a r o d z i n y . Po urodzeniu nakładano chłopcu płócienną koszulkę z długimi ręka­
wami, a na nią z barchanu poluszką, t j . bluzeczkę, sięgającą do pasa. Następnie dzieci
„obalano", t j . zawijano w pieluszki płócienne i barchanowe.
16

Tablica I
Współczesny strój lubuski. Druhna i drużba.
Strój drużby częściowo zrekonstruowany.
mai. J. Karolak

Do chrztu nakładano dziecku koszulkę zwaną krzesnok (ryc. 40, I I I ) , różniąca się od
zwykłej tym, że posiada większy kryzik koło szyi i przy dłoniach, była dłuższa, wykona­
na z najcieńszego płótna lub batystu, względnie z innego delikatnego materiału. Na napięstki nakładano gumowe okrągłe opaski przyciskające rękawy, dziewczętom różowe,
a chłopcom niebieskie. Wychodząc z domu przykrywano poduszkę chustą siciową z frędz­
lami złożoną przez pół. W zimie przykrywano dziecko dwiema, nawet trzema chustkami.
Matka chrzestna ubierała się jak na wesele: z lewej strony na suknię przypinała kopeczkę
do chrztu (ryc. 59), którą podawała księdzu, by po chrzcie nałożył dziecku na głowę. Męż­
czyźni ubierali się w odświętne stroje i nakładali sukmany (ryc. 24).
Do szkoły szedł chłopiec ubrany w długie spodnie do kostek, w „fartuszku" z naszytą
barwną wstęgą pod szyją, w żakiecie, pończochach i drewniakach. Latem, kiedy było
ciepło, dzieci chodziły boso, głowę okrywała czapka poznanionka. Przez dwa, trzy lata
chłopcy nosili spodnie z kopą, t j . z klapą zapinaną na trzy lub cztery guziki z tyłu. Około
dziesiątego roku życia sprawiano i m spodnie na szelkach.
Gdy chłopiec ukończył naukę, otrzymywał kapelusz i „fartuszek" wyszywany. Do sta­
rych części odzieży męskiej należy długa suknia lniana do kostek, nakładana na koszulę
i spodnie (ryc. 22, I).
W e s e l e , s t r ó j m ł o d e g o . Młody odróżniał się w X I X w. od członków drużyny
weselnej granatowymi, a później czarnymi spodniami, barwnie wyszytym „fartuszkiem",
wiankiem z m i r t u przypiętym do cylindra i gałązką przewiązaną wstążeczką, przypiętą
z prawej strony. Kazimierz Gołek z Dąbrówki Wlkp. opowiada — że żeniąc się
w 1904 r., brał ślub „modernie", t j . ubrany — m. in.w krawat i spodnie opuszczone na trze­
w i k i . Natomiast Onufry Kania, ur. 1872 r. w Nowym Kramsku p. Sulechów informuje, że
w t y m czasie w Kramsku spodnie wpuszczano w buty i nakładano granatową sukmanę.
Strój kawalerów i drużby z końca X I X w. był barwny: kawalerowie wkładali
białe koszule, białe spodnie,
czer­
wone katanki, czarne buty i takież ka­
pelusze ozdobione bukietem. Jadąc do
ślubu nakładali czarne sukmany, a po
powrocie zdejmowali je i bawili się
w katankach. Oznaką przynależności
do drużyny weselnej był wianuszek
z m i r t u przypięty do sukmany wraz
z białą wstążeczką. Po zdjęciu sukmany
przypinano wianuszek
na
katankę.
W ostatnich latach X I X i w pocz. X X w.
strój ten się zmienił, białe spodnie za­
stąpiono czarnymi, zakrywającymi obu­
wie, zamiast czerwonej jednolitej ka­
tanki szyto karmazynowo-fioletową w
drobny, kwadratowy, czarny deseń,
Wkładano czerwoną westką,
a wstą­
żeczkę i jedwabnicę zawiązywaną pod
szyję zastąpiono „fartuszkiem". W k i l ­
kanaście lat później wiązano krawat
i nakładano cylinder.

Ryc. 17. Drużba i druhna. Porównaj tabl. I .
Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa,
1953 r.
2 Strój międzyrzecko-babimojski

17

Drużba odróżniał się od kawalerów ręcznikiem, przepasanym przez ramię i pas.
Ręcznik był barwnie ozdobiony i z lewej strony zawiązany w kobołkę .
Na ręcznik
nakładał różową wstążkę (szer. 10—15) a na głowę nakładał cylinder, przystrojony
z przodu barwnym bukietem. Półdrużbowie mieli ręczniki mniejsze, zwisające z prawej
strony. (Tabl. I , ryc. 17).
Starsi nosili ciemniejsze katanki i spodnie wpuszczone w buty; młodzież i żonaci opu­
szczali spodnie na wierzch butów.
U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Dawniej ubierano zmarłych
w biały kitel, nakładany jako wierzchnie odzienie na inne części ubioru *' .
Do trumny wkładano także nici i igłę, skrawki pozostałe z kitla, oraz pełną tabakierkę,
okulary, różaniec, książkę i krzyż. Umarłych nie ubierano w katanki ani w czerwone
kamizelki, nie wkładano też sukmany, lecz biały kitel.
Uczestnicy pogrzebu szli dawniej za t r u m n ą w sukmanach; obecnie ubierają ciemne
lub czarne ubiory.
D o ż y n k i , winiec. Ubiór przodownika z lat 1870—90 składał się z białej koszuli
zawiązanej pod szyją barwną krajką, z czerwonej jaki, białych spodni wpuszczanych
w czarne buty, z butów i czarnego kapelusza. Przodownik miał przez ramię przewiązany
wieniec z liści dębowych i aster. Towarzyszący mężczyźni b y l i ubrani podobnie, (nie
posiadali tylko szarfy z liści i kwiatów. Około 1910 r. w Dąbrówce Wlkp. przodownicy
wkładali białe koszule z kołnierzykiem i krawatem oraz marynarki, spodnie i trzewiki,
czyli kamasze. Przez ramię przerzucali szarfy. Towarzyszący mężczyźni zamiast mary­
narki mieli krótkie różowe lub niebieskie katanki w czarną kratkę.
u

3

Obecnie w zespołach świetlicowych nawiązuje się do tradycji z X I X w., powszechnie
jednak nosi się ubiór współczesny, miejski.
G w i a z d k a . Tradycyjne cechy przetrwały też w stroju gwiazdora. Jego okrycie
wierzchnie, to kożuch obrócony runem na wierzch, powróz w pasie, czapka baran­
kowa na głowę, larwa, t j . maska na twarzy, buty i kanciok, t j . k i j z rzemieniami. Taki
gwiazdor z workiem podarków chodził po domach. Biedniejsi nie posiadający kożucha,
obwiązują się cali słomą, mażą twarz sadzą i w ten sposób przebrani pełnią funkcję
gwiazdora.
Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Lubuski ubiór męski w życiu codziennym
zanikł szybko, mimo to niektóre części dawnego ubioru były przechowywane i ubierano
się w nie dla podkreśle­
nia uroczystości. Szcze­
gólnie jaskrawo u w i doczniło się to w wio­
skach przylegających do
granicy polskiej. W roi

Ryc. 18. Koszula męska. A —
przód, B — tył, C — części
kroju: d — przód i tył (pon­
cho), e — rękaw z przyszy­
tymi tasiemkami zastępują­
cymi guziki, f — kołnie­
rzyk, g — naramiennik, h,
i — ozdoby wyszywane na
kołnierzyku.
Dąbrówka,
po w. Międzyrzecz, 1954 r.
Podziałka 1 : 30, ozdoby 1 : 3
18

Ryc. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r.
ku 1919—1920, kiedy członkowie międzynarodowej komisji wytyczali granicę, wówczas
Polacy ubrani w ludowe stroje, odmienne od niemieckich, tłumnie stawali przed wioskami
granicznymi, aby podkreślić polski charakter ziemi i jej mieszkańców, lecz na skutek
junkiersko-imperialistycznych knowań komisja osady te celowo omijała.
Manifestacje z okazji rocznic historycznych i zjazdów polskich organizacji odbywały
się do 1945 r. w strojach ludowych. Obecnie w święta narodowe, młodzież należąca do
zespołów świetlicowych ubiera się w dawne odświętne stroje ludowe: w czerwone bluzy,
białe spodnie, czarne buty i kapelusze (ryc. 19). Ogół jednak ubiera się w modne stroje
miejskie, przeważnie bez krawatów.

Rozdział

V

SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU MĘSKIEGO
Bielizna
Na podstawie obrazu K. Boguszewskiego z 1628 r. jak i Atlasu z 1647 r. przypuszczać
możemy, że w X V I I w. chłopi nosili białe koszule, wypuszczane na spodnie. Źródła jed­
nak ikonograficzne z X V I I I w. i tradycja z końca X I X w. mówią, że wtenczas już noszono
także koszule wpuszczane w spodnie.
Zachowane z 1914 r. koszule są uszyte z białego lnianego płótna, wykonanego w domu
na krosnach. Obok koszul lnianych, szczególnie w zimie nakładano koszule porchinowe,
t j . flanelowe. Koszula męska z pocz. X X w. składa się z płatu (szer. 70 cm) posiadającego
otwór na głowę, a okrywającego przód i tył, o kroju poncho, z rękawa jednoczęściowego,
z kołnierzyka i naramiennika (ryc. 18). Rozcięcie na głowę miało kształt litery T, a prze­
cięcie na przodzie sięgało do pasa. Narożniki u szyi były lekko zaokrąglone. Rękaw
2*

19

w kształcie trapezu, przy ramieniu nie posiadał żadnych fałd (szer. ok. 40 cm, a przy dłoni
około 22 cm). Stare koszule wiązano na sznurki, t j . tasiemki kupowane „po groszu".
Koszule były długie niżej kolan, u dołu, z boków na przestrzeni kilkunastu centymetrów
nie zszywane (ryc. 18).
Koszule odświętne różniły się od roboczych delikatniejszym płótnem, bogatszymi
ozdobami na kołnierzyku, mankietach i naramiennikach (ryc. 18, h, i , j ) .
Do chrztu ubierano dzieci w krzesnoki, t j . koszule
o odmiennym nieco kroju i ozdobach wyrażających się
w koronkowym kołnierzyku, takimże wykończeniu przy
dłoniach i brzegu dolnym. Dodatkowymi ozdobami
krzesnoka były 2—3 zakładki, zaszyte w dolnej części
ubioru. Krzesnok był znacznie dłuższy od koszuli i za­
krywał stopy. Często przy rączkach zamiast sznurki
zakładano gumowe, kolorowe opaski. (Ryc. 40, I I I ) .
Około 1912 r. w „mycie", t j . wynagrodzeniu za pracę
parobkom i dziewkom dawano lniane koszule swojej
r o b o t y . Obecnie mężczyźni nakładają koszule pro­
dukcji fabrycznej, płócienne, bawełniane lub jedwabne.
Kalesony na Ziemi Lubuskiej zwane są gatkami:
- P°
S J P° °*. ,
. .
,.
.. , . . . wy XIX w. A - przód, B - tyl.
zimowe szyto dawnie] z porchinu, t j . flanek. Krój ich
Małe, pow. Sulechów. Reiest podobny do kroju spodni, lecz są bardziej obcisłe,
konstrukcja 1954 r.
zapina się je na guzik lub zawiązuje się na tasiemkę
wpuszczaną w obszywkę. Chłopcom szyje ;ię bieliznę na stanikach zwanych opleckami
albo sznurówkami.
Na początku X X w. dorośli, zamożniejsi mężczyźni, nosili zamiast
kalesonów skórzane spodnie, obrócone runem do ciała.
43

R y c

20

S z k i c

s

d n i

z

dru

ie

ł

v

P o d m o k l e

c

Nakładane w dni chłodniejsze i mroźne kaftaniki, kamizelki i jaczki sięgające zazwy­
czaj do pasa, noszone pod marynarką, nazywano plońdrami. Są one wykonane z ciepłego
barchanu lub flaneli albo z trykotu, przeważnie w kolorze siwym, szarym, nie brudzącym.
Ilość nakładanych plońdrów zależy od wrażliwości na zimno. Zamożniejsi chłopi zamiast
plońdrów nakładali krótkie kożuszki. Do czasu rozpowszechnienia się swetrów, co na
terenie wsi nastąpiło po I wojnie światowej, plońdry wykonywano na iglicach w domu
lub nabywano w sklepach. Zamożniejsi dawali je szyć wioskowym krawczyniom, o któ­
rych również wspomina się w rozdz. V I I I Wytwórcy i materiały.

Spodnie
Przypuszczać należy, że tak jak na sąsiednich obszarach, tak i na Ziemi Lubuskiej
w średniowieczu pod krótkie suknie (ryc. 4) mężczyźni naciągali krótkie spodnie. K o sm a s potwierdza noszenie spodni przez Polan już w 1000 r. . Dowód nakładania na
Ziemi Lubuskiej obcisłych spodni charakterystycznych dla średniowiecza, spotykamy
na ilustracji z 1548 r. (ryc. 5). Na obrazie z końca X V I I I w. pt. „Grajkowie polscy"
widzimy mężczyznę ubranego w zwężające się spodnie, sięgające niżej kostek, a dru­
giego -— w sukmanę. Przez długie wieki spodnie stanowiły spodnią część odzieży. Na Ziemi
Lubuskiej, podobnie jak na innych obszarach, na określenie spodni używa się terminu
portki, od partu, t j . grubej tkaniny lnianej. Najdawniejsze spodnie z X I X w. były lniane,
białe albo granatowe , szyte z tak sztywnego płótna, że mawiano: „jak pchła na nie
skoczy, to nogi sobie połamie". Spodnie szyto dawniej głównie z cajgu, a obecnie prze­
ważnie z granatowego płótna i bawełny w ciemnych kolorach. (Ryc. 20).
44

43

Na początku X X w. zamożniejsi chłopi nosili zimą spodnie skórzane. Nowożeńcy idący
do ślubu, podobnie jak żonaci, ubierali się w czarne spodnie na pasku, a obecnie na
20

gumowych szelkach. W pierwszych latach X X w. postępowi chłopi ubierali się „modernie-,
tj. nakładali spodnie na buty. Po 1945 r. rozpowszechniły się spodnie na pasku. Krótkie
spodnie po kolana uważane są za część ubioru, obrażającą godność mężczyzny i nie są
wogóle na t y m terenie noszone przez gospodarzy.
Ryc. 21. I Szkic lnia­
nej katanki z drugiej
połowy XIX w. Takie
same noszono także
bez rękawów. Porów­
naj ryc. 12. Podmokle
Wielkie, pow. Sule­
chów. I I — szkic ka­
mizelki z końca XIX
w. Rekonstrukcja. I I I
— Katanka noszo­
na do ok. 1920 r. A
— przód, B — tył, C
— części kroju; d —
krój przodu, e — ty­
łu, f — rękaw. Dą­
brówka, pow. Między­
rzecz, 1952. Podzialka
1 :30.
Katanki
Wykopane na stanowisku archeologicznym Międzyrzecz — Zamek fragmenty skóry
mówią, że krótkie skórzane okrycia noszono już w X I V w.
Jak świadczy postać murarza namalowana przez Boguszewskiego na obrazie „Niepo­
kalane poczęcie" w 1628 r., krótkie, czerwone odzienie na Ziemi Lubuskiej noszone
dawniej, ma dość długą tradycję, która przetrwała aż do końca X I X w. W owym czasie
noszono jeszcze czerwone, t j . cynobrowe sukienne katanki, szyte na białej flanelowej
podszewce (ryc. 21, I I I ) . Składały się one z czterech części: z dwóch przodów, tyłu i jedno­
częściowego rękawa. Zapinały się na dwa rzędy białych guzików i nie posiadały koł­
nierza. (Ryc. 19).
Na przełomie X I X i X X w. zaczęto nosić katanki o takim samym kroju, w kolorze
ciemnofioletowym i modrym, w czarne kratki, lecz o jednym rzędzie guzików. Do
podszewki z lewej strony przyszyta była kieszeń. Czerwone katanki nosili młodzi kawa­
lerowie, modre natomiast starsi lub żonaci. Kiedy pierwsze katanki jeszcze nie
zanikły, ok. 1910 r. zaczęły wchodzić w modę jako część stroju odświętnego kamizelki
zwane też westkami (ryc. 21, I I ) . Szyto je z czarnego aksamitu w czarne drobne kwiatki
lub w motywy geometryczne. Kamizelki były szyte na białej płóciennej podszewce,
z przodu czerwone, z tyłu czarne. Zapinały się na białe lub metalowe świecące guziki.
Biedni chłopi i robotnicy wiejscy szyli kamizelki z gorszego i tańszego materiału, guziki
kupowali czarne, tanie, a z tyłu ściągali kamizelkę na spinkę. Bogatsi marszczyli kami­
zelkę z tyłu i wiązali na ozdobny sznurek.
Podniszczone odświętne katanki noszono na codzień obok litewki, t j . marynarki uszy­
tej z modrego lub szarego płótna o kroju zbliżonym do katanki. Sięgały one do połowy
ud. Z tyłu były marszczone na sznurku, którym z przodu zawiązywano się (ryc. 21, I ) .

Burki
Burkę zwaną jupą szyto z grubej tkaniny bawełnianej lub wełnianej, podszewkowanej flanelą. Burka składała się z rękawów jedno- lub dwuczęściowych, dwóch przodów,
tyłu i kołnierza. Z tyłu w pasie posiadała połowę paska, ozdobionego dwoma lub
21

trzema guzikami; z przodu dwie skośnie ścięte kieszenie, a czasem poniżej dwie kieszenie
poziome. Kołnierz zwykle okrągły zapinał się wysoko na guzik.
Od około 1950 r. w związku z mechanizacją narzędzi rolniczych i rozwojem POM-ów
i PGR-ów chłopi pracujący w transporcie nakładają chętnie krótkie, ciepłe watówki stan­
dartowego, fabrycznego pochodzenia.
. _

Ryc. 22. Okrycia wierzchnie rekonstrukcje: I — szkic modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­
szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony w XIX w.
przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku oznaczają niewidoczne
pod peleryną rękawy i kieszenie.
Sukmany
O dawnych wierzchnich okryciach z X V — X V I I I w. daje pewne pojęcie materiał
ikonograficzny. W świetle tych materiałów można przypuszczać, że okryciem wierzchnim
w X V w. był rodzaj tuniki z długimi rękawami, sięgającej do kolan (ryc. 4). Mężczyzna
przedstawiony na rycinie z X V I w. posiada rodzaj fałdzistej sukmany, sięgającej do k o l a n .
Opierając się na reprodukcjach zworników ze Słońska przypuszczać możemy, że kołnierz
sukmany był stojący, taki jak wówczas noszono na Śląsku, a j a k i zachował się do dziś
w Wielkopolsce na terenie Szamotuł. W X V I I w., jak widzimy na obrazie Boguszewskiego,
chłopskie okrycia wierzchnie posiadały również niskie stojące kołnierzyki; analogiczne
były w X V I I I w. Ze względu na brak bliższych szczegółów o wymienionych okryciach
powiedzieć niczego więcej nie możemy. Szczegółowe materiały w t y m zakresie pochodzą
dopiero z końca X I X w. i pocz. X X w.
Pod koniec X I X w. odziewali się w sukmany tak chłopcy, jak i dorośli. Sukmany
45a

Ryc. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. — A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy,
e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poły, i — rę­
kaw, j — ozdoba imitująca kaletkę, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 :30
22

były z lepszego lub gorszego materiału (cajgu) mogły być nawet lniane i bez podszewki.
Te ostatnie szyto z płótna lnianego, białego albo farbowanego na kolor niebieski (indygo)
(ryc. 22, I) *«.
Obok sukman noszono kapoty; Onufry Kania, ur. w 1872 r. w Nowym Kramsku, mówi
0 nich, że były długie, posiadały szamerowania, a chłopi nosili je do bardziej uroczy­
stego wyjścia.
Po sukmanach lniano-niebieskich i zielonych rozpowszechniły się sukmany czarne
z sukna. (Ryc. 22, I I I , ryc. 24 i tabl. I I ) .
Krój sukmany z tego okresu, noszonej dość powszechnie, przedstawia ryc. 24, 30. Suk­
mana ta była uszyta z czarnego sukna, podszewkowana białą flanelą. Jest ona bardzo
podobna do wołoszki, noszonej w płd. Wielkopolsce, różni się zaś od niej głównie mniej­
szą ilością fałd z tyłu i brakiem kieszeni. Szczegółowe różnice uwidoczniają się w i m i ­
towanych mankietach, a także w kieszeniach, dragonach, w mniejszej ilości guzików (6)
oraz w tym, że jest bardziej obcisła. Szerokość pleców w pasie wynosi 13 cm, a dolnej
części 50 cm. Materiał jest ułożony z 16 fałd. Brzeg dolny sukmany ma 3 m; kołnierz
w miejscu najszerszym 8,5 cm, a przy końcach 5 cm szer. Wewnątrz po lewej stronie na
piersiach jest wpuszczona kieszeń. Ozdobą sukmany są stebnowania przy brzegach
1 taśma imitująca mankiet oraz niekiedy oblamowania brzegów kołnierza i rozcięcia
z przodu. Sukamana sięgała kostek. Podniszczone sukmany, w których już nie wypadało
chodzić w niedzielę do kościoła lub w inne uroczyste dni używano na codzień. Sukmany
szyte z gorszego gatunku tkaniny nazywano kamzelami. Nosili je ubożsi na święta
a zamożniejsi na codzień.
Obok zielonych, granatowych i czarnych sukman, noszonych przez większość chłopów,

Ryc. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Na­
rodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956
23

zamożniejsi mieszkańcy wsi w X I X w. nosili granatowe sukmany z pelerynkami, które
zwano płaszczami (ryc. 22, I I ) . Płaszcze szyto z ciemnoniebieskiego, prawie granatowego
sukna, podszewkę posiadały czerwoną, sięgały do kostek. Z przodu miały dwie skośne

Ryc. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A—przód, B — tył, C — części kroju: d — przednia
część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się. Dąbrówka
pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32

kieszenie. Były one szyte do figury, z tyłu nie miały fałd. Zapinały się przy szyi na
haczyk i haftkę, a dalej na drewniane guziki, obszyte tkaniną. Do płaszczy przypinano
sięgającą do połowy ud pelerynę .
Sukmany takie kupowali zamożniejsi chłopi po wyjściu z wojska przed ożenkiem. Prze­
stano je nosić pod koniec X I X w.
47

Kożuchy
Dawniej t j . w X I X w. na Ziemi Lubuskiej, podobnie jak i dzisiaj w nielicznych regio­
nach Polski, noszono owcze kożuchy, nie poszywane. W powiecie Międzyrzecz w 1874 r.
pierwszy w poszywanym kożuchu zaczął chodzić Franciszek Seperant, ur. 1850 r.,
robotnik pracujący w młynie w Paradyżu. Po nim przez szereg jeszcze lat wielu chłopów
chodziło w zimie w kożuchach nie poszywanych, nie tylko do pracy, ale i do kościoła.
Przed 1914 r. noszono już tylko kożuchy poszywane, jakie zachowały się do dzisiaj.
Kożuchy szyto z owczej skóry z czarnym runem, a poszywano czarnym lub siwoczarnym dobrym suknem. Kożuch składał się z trzech głównych części: z pleców i z dwóch
części bocznych, zszytych na ramionach i z boków; rękaw jest jednoczęściowy i posiada
mankiet runem wywinięty na wierzch. Charakterystyczną częścią kożucha jest szeroki
(22—24 cm) kołnierz, wywinięty runem na zewnątrz. Chłopi idąc w kożuchu obwiązują
się czarnym sznurem zakończonym ozdobnym chwastem. Aby sznur nie opadał z tyłu,
przeciąga się go przez oczko. (ryc. 25 i 27).
Poza opisanym długim kożuchem — znane są również krótkie kożuszki robocze, nie
poszywane, bardzo rozpowszechnione w Bolechowie, a dzisiaj głównie noszone przez
starców. Obecnie używają ich mężczyźni pracujący w transporcie.
Ryc. 26. Obuwie męskie z
przełomu XIX i XX w.
a — buty „siadane", od­
świętne, noszone przez za­
możnych chłopów, b — bu­
ty noszone przez biedniej •
szych chłopów, c — buty
robocze, d — „kufloki" —
obuwie robocze używane w
dni słotne, mroźne, do wy­
wożenia mierzwy itp.
24

Obuwie
Wykopane fragmenty obuwia z X I V w. na stanowisku archeologicznym MiędzyrzeczZamek w kroju i sposobie szycia są takie same jak współczesne havjy t j . bambosze,
(ryc. 3). Na malowidle z Przyczyny Górnej z 1430 r. jeden z chłopów ma nogi bose, dru­
gi — okryte w jakieś czarne obuwie.
Najstarsi chłopi pamiętają, że nogi owijano zawsze w onuce, t j . w lniane albo
czasem flanelowe płaty (40X40 cm). Onuce nakładano przed założeniem b u t ó w i kuf lo­
ków z cholewami. Na święta do trzewików wdziewano wełniane pończochy swojej
roboty, sięgające wyżej kostek lub nawet do kolan. Współczesne skarpety rozpowszech­
niły się po I wojnie światowej.
Na starych sztychach z X V I I I w. przedstawiających widoki miast lubuskich często
na pierwszym planie widzimy chłopów przy pracy, ubranych w buty z cholewami. Na
początku X X w. buty należały do stroju weselnego. Wówczas chłopi wpuszczali spodnie
w buty. W tym też okresie zaczęły się rozpowszechniać trzewiki. Przed 1914 r. za­
częły się pojawiać buty siadane, różniące się od poprzednich kilkoma fałdami poni­
żej cholewy. Typowo roboczym obuwiem używanym w zimie i przy wywózce mierzwy
były kufloki (ryc. 26), o drewnianej podeszwie, skórzanej części górnej przybitej
gwoździami i drutem. Z rana i wieczorem po zakończeniu prac w mieszkaniu chodzono
w laczkach, t j . lekkim obuwiu posiadającym podeszwę i wierzch ze szmaty lub sta­
rej skóry. Wierzch laczków okrywał tylko przednią część stopy. W podwórzu wokół bydła
i koni chodzono w drewniakach posiadających olszynową lub topolową podeszwę
a wierzch ze skóry, okrywający jak w laczkach przednią część stopy. Zmarłym dawano
papierowe, płytkie obuwie pochówkowe,

Ryc. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r.
25

Poza butami siadanymi wszystkie opisane formy obuwia zachowały się do dzi­
siaj. Dodatkowo po 1945 r. rozpowszechniły się znane już przedtem tenisówki i buty
gumowe z cholewą po kolana.
Osiedleńcy przynieśli walonki sięgające do kolan, wykonane z grubego filcu, nakładane
głównie w zimie. Ze względu na wilgotny w zimie k l i ­
mat Ziemi Lubuskiej, na walonki nakładają specjalne
kalosze wyrabiane z gumowych dętek. Walonki są
rozpowszechnione w okolicach Sulęcina.
Szale i

Ryc. 28. Młodzieniec w półkoszulku.Dąbrowka, pow. Międzyrzecz. Cześć ubioru z Muzeum Narodowego w Poznaniu
— Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — e —
3. Fot. A. Glapa, 1956

„fartuszki"

Przed zimnem zabezpieczano szyję za pomocą weł­
nianych szali, wykonanych na iglicach. Pod koniec
X I X w. i na początku X X w. szale wykonywano z weł­
ny o jaskrawych kolorach, później głównie z czarnej,
popielatej i białej. Chłopcy zawiązywali szale wokół
szyi, dorośli nakładali je rzadko na „fartuszek", w dnie
wyjątkowo mroźne, kiedy pracowali na powietrzu lub
wyjeżdżali do miasteczka.
Zasadniczą częścią odzieży chroniącą szyję i piersi
przed zimnem był fartuszek t j . kawałek podszewko­
wej tkaniny zszytej z kołnierzykiem, zapinanym z tyłu
na guzik lub haczyk i haftkę. Kołnierzyk i część opa­
dająca na piersi były zdobione wstążkami i koralika­
mi lub barwnym krzyżykowym haftem. Fartuszek
szyto z rypsu lub z sukna w różnych kolorach, przei
jednak czerwone dla młodszych a niebieskie
.
,
.
^
.
,
, . ,
y
mężczyzn. Za podszewkę słuzyio
białe płótno lub ciepła flanela. Fartuszki zachowały się
do dzisiaj i stanowią nieodzowną część ubioru, (ryc.28).

w

a

z

n

e

1 C Z a r n e

d l a

Nakrycia

s t a r s z

c h

głowy

Malowidła ścienne w Przyczynie Górnej z ok. 1430 r. (ryc. 4) wskazują, że chłopi
lubuscy nosili długie włosy, opadające na szyję a czapki w formie stożków . Na zworJ8

Ryc. 29. Męskie okrycia
głów: a — rogatywka z
XIX w. (rekonstrukcja) b
— kapelusz słomiany „żni­
wny", c — splot pasma sło­
my na kapelusz b, d —
czapka krymerkowa lub ba­
rankowa, e, f — stosowane
kroje czapki d. A. d, e —
wg. innych i okazu Onufre­
go Kani z Nowego Kram­
ska, pow. Sulechów, f —
wg. Franciszka Niemca z
Dąbrówki, pow. Między­
rzecz, b, c — wg. okazu z
Muzeum Regionalnego w
Międzyrzeczu, nr. inw. M.
N. E. — 380. Rys. Alfons
Kowalski, 1955
2fi

sar. s^*^'''^v-s«*is?^^w*
. ...
.-

nikach znajdujących się w kościele w Słońsku z 1522 r. mężczyźni uważani przez Niem­
ców za Polaków, mają głowy okryte barankowymi czapkami o w y w i n i ę t y m runie. Ryc.
6, 31).Rycina 5 przedstawiająca życie nad Odrą i widok na Frankfurt, wskazuje, że około
1548 r. chłopi nosili w lecie kapelusze z okrągłą głów­
ką i dość wielkim rondem. Podróżnym okryciem gło­
wy była czapka w rodzaju współczesnej pilotki.
W X V I I I w. chłopi nosili obok kapeluszy z szero­
kim rondem, obcisłe czapki.
Pod koniec X I X w. aż do I wojny światowej
powszechnym okryciem w lecie były słomiane ka­
pelusze z szerokim rondem o stożkowatej główce,
przewiązane czarną wstążką (ryc. 29). Kapelusze
takie nosili dorośli, dzieci biegały z kosmatą, t j .
gołą głową. Mniej więcej do 1890 r. noszono nie­
bieskie rogatywki z czarnym lub szarym baran­
kiem (ryc. 29) i czarne cylindry, które nie bardzo
upowszechniły się, a które do 1939 r. pożyczano
na wesela. Noszono je wówczas obok czarnych
kapeluszy z rondem. Cylindry zdobione sztucznymi
kwiatami, pozłotkiem i wstążką nakładano na uro­
czystości weselne (ryc. 16, 17, tabl. I ) .
4 0

Zimą chłopcy nakładali czapkę z opuszką, ob­
szytą barankiem. Mężczyźni nosili też stożkowate
czapki wykonane z kawałków owczej skóry, które
noszono do kożucha. Nie poszywane czapki częścio­
Ryc. 30. Młodzieniec w czapce ,,poznanion- wo wywijano futrem na zewnątrz. Krój ich był
ce", sukmanie i półkoszulku ozdobionym podobny do szyszaków z X i X I w. (ryc. 29). Rów­
wstążkami. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. nież w zimie noszono czapki krymerkowe w kształ­
Odzież z Muzeum Narodowego w Pozna­ cie walca, jak i dzisiaj. Przed 1914 r. w lecie,
niu—Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2.
w dnie świąteczne nakładano poznanionki, t j . czapFot. A. Glapa, 1956 r.
ik kupowane w Poznaniu, powszechnie nazywane
maciejóv.ikami (ryc. 30).
W okresie międzywojennym i po 1945 r. rozpowszechniły się czapki sportowe, nar­
ciarki i kapelusze współczesne.
Obecnie do stroju regionalnego nakładają czarne kapelusze z czerwoną, z boku wią­
zaną wstążką (ryc. 19).
Nauszniki,

rękawice,

laski.,

torby,

tabakierki

Przed 1914 r. zaczęto nakładać zimą owalne nauszniki połączone stalową sprężyną.
W okresie I I wojny światowej rozpowszechniły się nauszniki składające się z wełnianego,
poszerzonego na uszach szerokiego pasa, połączonego dwoma paskami węższymi.
Rękawice do pracy z jednym palcem wykonywano ze szmat. Odświętne, wyrabiano
z czarnej, popielatej i białej wełny. W zimie wyjeżdżając na targ lub jarmark wkła­
dano nogi w specjalnie uszyty worek skórzany lub lniany, grubo futrowany.
Laski z końcem X I X w. wykonywano z dębowych prętów i jałowca. Laski te posia­
dały rączki zagięte.
Narzędzia niezbędne do koszenia, poza kosą, jak dubel, bobkę i młotek wkładano
w torbę płócienną w kształcie worka z uchwytem. Przywiązywano ją do kosy powyżej
rączki.
Tabakierki z tabaką do zażywania noszono dość często aż do ok. 1914 r., kiedy to za­
częły wypierać je cygara. Tabakierki wyrabiano głównie z drzewa brzozowego; rogowe
nie miały powodzenia, gdyż śmierdziały.
27

Bukiet,

ręcznik, wieniec, wstążki,
pasy i p i e r ś c i o n k i

chusty,

Oznaką drużby jest „bukiet" przypięty do kapelusza, a przez pewien czas d'o cylin­
dra. Bukiet weselny wykonany jest ze sztucznych kwiatów, liści, wstążek, szychu i pozłotka. Na tle zielonych liści, tworzących tło i obramowanie, na pionowej osi z sztyw­
nego drutu pouczepiane są ozdoby, czerwone, różowe i niebieskie kwiaty (Tabl. I ) .
Dawniejsze bukiety były większe i przywiązywano je u góry wstążeczką, związaną na
kokardę.
Inną ozdobą drużby i półdrużby jest ręcznik, który nakłada się przez ramię i ob­
wiązuje w pasie. Ręcznik t j . pas białego płótna (dł. 4—5 m) po nałożeniu zawiązuje
się drużbie w pasie z prawej strony, półdrużbie z lewej na kokardę, tak że dwie części
spadają aż do stóp (ryc. 17). Przy nakładaniu ręcznika przez ramię składa się go w pół,
a części opadające od „kobolki"
t j . kokardy wynoszą 40—50 cm. Ozdobą ręcznika są
naszywane wąskie różnobarwne wstążki, kwiaty i pozłotka. Inną ozdobą, to różowa
wstążka (szer. 15—20 cm), nakładana na ręcznik. Dawniej, około 1900 r. napinano na
nią dodatkowe drobne ozdoby z wstążek i gałązek mirtu. Zwykle ręcznik drużby jest bar­
dziej ozdobny niż ręcznik półdrużby.
Oznaką pana młodego jest mirtowy wianuszek, obwiązany białą wstążeczką, przy­
pięty do kapelusza. Oznaką członków drużyny weselnej jest gronko, t j . wianuszek z mirtu
z białą wstążeczką, przypinany na piersi z boku.
Pod koniec X I X w., nim weszły w użycie krawaty, koszule na szyi zawiązywano na
kobołkę t j . węzeł z czerwonej wstążeczki lub za pomocą jedwabnej chustki (60X60 cm),
zwanej jedwabnicą, na którą wykładano haftowany kołnierzyk (ryc. 18, h, i , j). Obecnie
najchętniej noszą kołnierzyki otwarte.
W toku badań terenowych jak i w literaturze nie napotkano na wzmiankę o noszeniu
szerszych, zdobnych pasów na odzieży wierzchniej.
Pierścionki weszły w użycie pod koniec X I X . W t y m też okresie często pożyczano
pierścionki do ślubu. We wsi miały je tylko dwie rodziny. Dopiero około 1920 r. pier­
ścionki się upowszechniły.

Ryc. 31. Czapka barankowa z opuszką według zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk,
pow. Sulęcin, 1522 r.

Rozdział

VI

OGÓLNY OPIS UBIORU KOBIECEGO
Lubuski ubiór kobiecy zachował się w znacznie lepszym stanie niż męski, tak że
wszystkie niemal jego części powszechnie używane około 1900—1914 r. są dzisiaj jeszcze
noszone lub zachowane w skrzyniach w kilku wioskach. Zróżnicowanie tego ubioru jest
też większe niż ubioru męskiego.
U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Dziewczęta nakładały białe, wykonane z cienkiego płó­
tna koszule (ryc. 41). Wierzchnią odzież stanowił szorc z opleckiem, tzn. spódnica przy­
szyta do stanika. Części te biedne komornice i robotnice wykonywały z płótna, bawełny
lub z cienkiej, częściowo wełnianej tkaniny, natomiast bogate chłopki szyły z tkanin
wełnianych przerabianych jedwabiem. Oplecki były zielone, jasne (błękitne), bure (bor­
dowe), czerwone (cynobrowe), wiśniowe (fioletowe), kawowe (ciemno brązowe). Spód­
nice szorca sięgały trochę wyżej glozny, t j . kostki, a niżej brzózki t j . łydki. Dziewczęta
zamożniejsze nosiły spódnice warjowe t j . wełniane i sukienne, koloru bordowego i cyno­
browego; biedniejsze w barwny deseń — zielony lub żółty — odbity z klocków,
(ryc. 72). Wszystkie dziewczęta chodziły boso albo w drewnianych patynkach, t j . drew­
niakach. Na głowę nakładały czerwone chustki kwiotkate posiadające wzdłuż brzegu
pas w kwiatki. W dni chłodniejsze nakładały na szorc polkę, t j . bluzę z cycu czyli
kretonu. Włosy czesano w plyjskę (prizedział na środku i dwa warkocze, opadające na plecy.
Obecnie dziewczęta ubierają się po
miejsku, bieliznę noszą płócienną lub
trykotową, pończochy na oplecku, t j .
specjalnym
staniczku. Włosy
plotą
w dwa warkocze.
Ubiór starszych dziewcząt nie różnił
się w zasadzie od ubioru dziewcząt. Róż­
nicę stanowił tylko fartuch (zapaska)
w białe paski i ozdoby na oplecku w dwa
ząbki. Dziwki też częściej zamiast drew­
niaków nosiły skórzane laczki. Idąc gra­
bić siano dziewczyny nakładały na gło­
wę chustkę na czepek, a na szyję kryziki;
włosy czesały w płyjske i jeden warkocz,
który zawijały w kok.

Ryc. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r.

Obecnie dziewczyny dorosłe ubierają
się podług mody. W domu noszą szma­
ciane laczki, a w obejściu drewniaki.
Ubiór mężatek był prawie taki sam
jak dorosłych dziewczyn. Różnicę sta­
nowiła kopka (czepek) i kryzik, części,
które mężatki stale nosiły (ryc. 32, 33),
Roboczy letni ubiór mężatek w obejściu
ilustruje ryc. 33. Obecnie młode m ę ­
żatki ubierają się podług starodawnej
mody
wiejskiej;
noszą więc zzorce,
fartuchy na pasku, lecz już nie nakładają czepków.
29

Storki w obejściu nakładały prawie taki sam ubiór jak mężatki, t j . płócienne spód­
nice zwane modre jaki oraz fartuchy z lnianych nici i bawełny, w szarym kolorze z zie­
lonymi i czerwonymi paskami. Idąc grabić siano,
przypinały z boku na chustkę opadające od czep­
ka tiulowe sznurki (ryc. 32). Ze względu na
większą wrażliwość na zimno nakładały dodat­
kowe watoki, t j . spódnice uszyte z materiału
i waty.
Obecnie storki w większości ubierają się po
starodawnemu, nakładają nawet koszule z wy­
łogami. Czepków przy pracy jednak już nie
noszą.
Opisane ubiory robocze różniły się zależnie
od wieku i stanu kobiet. Różnice dotyczą ilości
nakładanych części, ilości ozdób i jakości ma­
teriału.
U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą dziew­
częta nakładały koszule barchanowe z długimi
rękawami w niebieskie, różowe lub czarne paseczki. Na nie kładły gatki z długimi nogawka­
mi, połączone ze stanikiem, posiadającym ręka­
wy i zapinanym na plecach. Dalsze części ubioru
stanowił watok z opleckiem, t j . gruba spódnica
ze stanikiem, szorc, filtrowana polka, cygonka,
tj. podniszczona chusta skrzyżowana na pier­
siach pod polką, fartuch modry wiązany na
plecach w pasie, a dalej pończochy wełniane,
więzione w domu, sięgające kolan, drewniaki,
rękawice o jednym palcu oraz grube chusty weł­ Ryc. 33. Ubiory kobiece robocze, powszechnie
noszone przez gospodynie do około 1920 r.
niane, zawiązywane pod brodą, zdobne przy
Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa
brzegach w szlaki (pasy) barwnych kwiatów.
Chusty, pończochy i rękawice były zazwyczaj koloru różowego, fioletowego i bordowego.
Obecnie dziewczęta ubierają się wg. współczesnej mody; nakładają bieliznę flane­
lową lub wełnianą, suknie bawełniane lub wełniane, takież skarpety i wysokie skó­
rzane trzewiki.
Ubiór dziewczyn był podobny do ubioru dziewcząt młodszych. Dziewczyny dorosłe
wyróżniały się tym, że nakładały zimą białą płócienną koszulę z krótkimi rękawami,
na nią katankę t j . krótką obcisłą bluzeczkę z rękawami wygodnymi do pracy, na wa­
tok z opleckiem nakładały dodatkową derę, t j . spódnicę z barwnego samodziału (ryc. 43)
dalej fartuch porabiany, czapkę płócienną (czepek), a kiedy wychodziły w obejście, na­
ciągały na nogi kufloki, obuwie skórzane z drewnianymi podeszwami (ryc. 26, d). Oprzątały bez czepków, a tylko w chustkach na głowie.
Około 1860 r. podczas dłuższego pobytu na dworze nakładały podniszczony watok, t j .
rodzaj obcisłej marynarki (ryc. 48).
Ubiór mężatek nie różnił się prawie od ubioru dziewek; szczegółem odróżniającym
jednak były czepki. Młode mężatki i dziewki miały przy czepkach wstęgi tkane lub dru­
kowane, starsze kobiety zaś białe, tiulowe, wyszywane, zwane sznurkami.
Ubiór bogatych gospodyń różnił się od biedniejszych nie tylko lepszym gatunkiem
materiału, lecz także większą ilością ozdób. Ubogie kobiety posiadały np. przy oplecku
lub spódnicy jeden ząbek (pas ozdób), a bogate dwa, trzy. Dziewczyny jak i młode m ę ­
żatki przed I wojną światową nie nosiły przeważnie gatek.
30

Storki nakładały w zimie, a niektóre dziś jeszcze nakładają koszule z dłużikimi
rę­
kawami i gatki. Inne części ich ubioru były takie jak mężatek. Dodatkowo nakładały ka­
bat watowany oraz chustkę czerwoną w różne desenie na czepek płócienny. Zwykle też
storki nosiły wełniane pończochy krosinkowe t j . wykonane na krosnach, koloru wiśnio­
wego (fioletowego) oraz ciepłe bambosze, zwane hawy.
Obecnie staruszki ubierają się podobnie jak dawniej, z tą jednak różnicą, że do
pracy nie nakładają już czepków, które zastępują chustkami barwnymi, białymi lub si­
w y m i w desenie geometryczne, współczesnej produkcji. Te kobiety, które posiadają
ubiory z dawnych lat, donoszają je; inne kupują materiały i szyją przeważnie na wzór
dawnych.
Ubiór roboczy zimowy w porównaniu z letnim cechuje większa ilość nakładanych
części. Dalszą różnicę stanowi większa grubość materiałów zimowych i mniej barwna
kolorystyka. Tylko pstra dera jest różnobarwna. (Tabl. III.).
S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . W dni świąteczne a także do kościoła nakła­
dano bieliznę oraz szorc z opleckiem, jak w dni robocze. Na szorc z opleckiem nakładano
drugi szorc bez oplecka, t j . spódnicę koloru czerwonego, suknię zieloną, niebieską lub
bordową, a na nią fartuch (ryc. 34). Do niebieskiej sukni nakładano fartuch czerwony,
do zielonej różowy, do bordowej zielony lub niebieski. Chustkę cygonkę, narzucano na
plecy i przekładano na piersiach na krzyż (ryc. 34). Głowy okrywano tiulowymi kop­
kami z ogonkiem, stanowiącym fałdzistą ozdobę z tyłu głowy. Kopki zawiązywano wstę­
gami pod brodą w kokardę. Szyję zdobiono białym kryzikiem i jednym lub dwoma
sznurkami korali. Na nogi naciągały dziewczęta czarne wełniane, niciane lub bawełniane
pończochy i sznurowane na niskim korku - obcasie trzewiki. Latem nakładały białe
suknie, białe sicie t j . chusty z frędzlami i białe szorce. (Ryc. 35, 45).
5 0

Ryc. 34. Dziewczyny w letnim ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r.
31

Obecnie dziewczęta ubie­
rają się podług panującej mo­
dy. Latem noszą bieliznę płó­
cienną lub trykotową, ko­
szule bez rękawów, sukienki
kretonowe w kwiaty, skarpe­
ty, trzewiki, często tenisówki,
głowę kosmatą t j . gołą. Zimą
bieliznę flanelową lub weł­
nianą, koszule z długimi r ę ­
kawami, suknie wełniane lub
bawełniane, swetry wełniane
wykonane w domu.
Dziewczyny dorosłe no­
siły w święta szerokie wstąż­
k i wiązane pod brodą oraz
kolorowe kabaty przeważnie
brązowe lub bordowe. Poza
t y m dziewczyny nosiły w y ­
sokie trzewiki szarzewe t j .
wykonane częściowo z błysz­
czącej skóry (boki), o chole­
wach z matowej tkaniny.
Dziewki odróżniały się rów­
nież tym, że nosiły trzy, cztery rządki, t j . sznury szkląnych korali. Po przyjściu

Ryc. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Używanym głównie na
wyjście i zabawę. Porównaj go ze strojem druhen (ryc. 2) i z planszą
k r ó w k a , pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.

b a r w n ą

n r

L

z kościoła do domu tak dziew­
czynki jak i dziewki zawijały wstęgę na kopę (ryc. 60), zdejmowały korale i tak chodziły
przez cały dzień. Na zabawę dodatkowo nakładały bordowy kabat, biały, wyszywany,
fartuch fabryczny, a w lecie płócienny biały kabatek z długimi rękawami (ryc. 35). Na
zabawę nie chodziły nigdy w sukniach. W dni chłodne i w zimie nakładały wacioki
(ryc. 42, I I ) . lub większą ilość spódnic.
Obecnie dziewczyny nakładają latem jedwabną bieliznę, jedwabne suknie w kwiaty,
korale, modne trzewiki zamszowe, brązowe lub granatowe, skarpety styłonowe i jako
dodatek do stroju nylonową torebkę. Zimą noszą bieliznę jedwabną, suknie, swetr weł­
niany, pończochy brązowe na pasku płóciennym lub jedwabnym, broszkę pod szyją.
Kiedy wychodzą z domu, nakładają płaszcz, beret lub kapelusz. Wiele osób nosi chustki
nylonowe, ręcznie malowane w kwiaty.
S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Strój ten różnił się od stroju dziewczyn tylko
brakiem wstążeczki przypiętej z tyłu do kruza, t j . kryzika (Tabl. I I ) . Później mężatki
nakładały na kopkę chustkę, zwaną cygonką, zawiązywaną pod brodą. Przeważnie też po
zamążpójściu nosiły kobiety w zimie spódnice z barwnego samodziału, zwane derami.
Bogate gospodynie nosiły delikatniejsze dery swojej roboty, uboższe natomiast dery
tańsze, kupione na jarmarku.
Z końcem X I X w. w Dąbrówce oznaką mężatki było wiązanie kopy na głowie, tzn.
obwiązywanie czepka b a r w n ą chustką, nakładaną z tyłu przy ogonku czepka. Mężatki,
które wówczas nie nosiły kopy, były pogardzane. Zwyczaj ten, praktykowany już
w X V I w. dłużej zachował się na Nadodrzu i w rejonie Cybinki, (ryc. 9 i 10)), a w trochę
odmiennej formie w Wielkopolsce. Przed 1914 r. mężatki i staruszki nosiły też przez
krótki czas pulswermy, t j . narękawki ozdobione naszytymi, barwnymi koralikami.
32

Ryc. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka pow. międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski, 1950 r

Obecnie młode mężatki ubierają się jak dorosłe dziewczyny, choć niekiedy noszą no­
woczesne angielskie kostiumy. Starsze mężatki ubierają się częściowo po dawnemu, na­
kładają kabaty, szorc, fartuchy na pasku, kopkę, pończochy. (Ryc. 36).
Pod koniec X I X w. nosiły staruszki w dni odświętne suknię watowaną, sicie i kopę.
Przed 1914 r. ustaliła się następująca moda: storki wyróżniały się od mężatek czarnymi
kabatami, cygonku na kopce i ciemnymi fartuchami (brązowym, fioletowym, czarnym).
Staruszki nosiły w lecie na rękach białe chusty „kwiotkate", a zimą ciepłe, wełniane.
Obecnie wśród staruszek przeważa strój sprzed 1914 r. Niewiele też starszych ko­
biet okrywa czepek cygonką.
Na rękach zamiast dawnych białych chust noszone są
obecnie wyłącznie chusty czarne. (Ryc. 39).
Opisane formy stroju odświętnego w porównaniu z roboczymi cechuje większa bar­
wność i dbałość o lepszy materiał.
S t r ó j o b r z ę d o w y . Pod w p ł y w e m ogólnej mody około 1914 r. zawijano dziew­
czętom warkocze w „kiksy", t j . płaskie koki na uszach. Do szkoły chodziły w sukniach
i białych długich fartuchach. Po dwu, trzech latach uczęszczania do szkoły dziewczynka
otrzymywała fartuch na pasku, polką, szorc, i kryzik na szyję. Oznaką ukończenia nauki
w szkole były korale. Obecnie ubierają się podług mody w krótkie sukienki i fartuszki.
Do pierwszej Komunii ubierano dziewczęta w odświętny barwny strój (ryc. 34).
Obecnie idą ubrane w bieli. Suknia sięga niżej kolan. Na głowie mają mirtowy wianek.
Z a r ę c z y n y . W dzień „zanoszenia na zapowiedzi" dziewczyna ubierała się jak do
kościoła, nie w suknię lecz w kabat „ b u r y " t j . bordowy (ryc. 36). Wstążki kopkowe zwykle
zawiązane pod brodą i opuszczone na piersi podwijała i przypinała do kopki, na ślorce
(ryc. 60). K r y z i k nakładała jednoczęściowy, fartuch szary, t j . biały w niebieskie podłużne

3 Strój międzyizecko-babimojski

33

paski. Gości na wesele zapraszała ubrana w podobny sposób, jedynie z tą różnicą, że
zamiast fartucha w pionowe paski nakładała cały biały bogato zdobiony haftem, przez
który przebijała ciemna spódnica (ryc. 53).
Obecnie w okresie narzeczeństwa dziewczyny żadnych specjalnych oznak nie noszą,
lecz ubierają sie możliwie jak najstaranniej. Rzadko nakładają pierścionki.

* i.

Ryc. 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.

W e s e l e . S t r ó j m ł o d e j . Młoda do ślubu sprawiała sobie wszystkie części ubio­
ru. Suknię nakładała zieloną albo ..jasną" t j . modrą, fartuch do zielonej sukni niebie­
ski, a do niebieskiej zielony, sic „kawiatą" t j . brązową albo ..wiśniową" t j . fioletową,
kryzik podwójny bez korali. Włosy zaczesywała w p r z e d z i a ł , wieniec z mirtu ozdo­
biony białymi płóciennymi kwiatkami uzupełniał przybranie głowy (ryc. 14, w środku).
Trzewiki na początku X X w. wysokie, a przed 1914 r. niskie, czarne i takież pończochy.
Po powrocie do domu przebierała się podobnie jak druhny, zostawiając na głowie
wieniec. Młoda miała pod brodą wstęgi zielone i niebieskie, gdy tymczasem druhny
miały różowe z zielonymi listkami. Kiedy oplecek młodej był modry, nakładała zielony
lub fioletowy fartuch, gdy znów oplecek był zielony — fartuch był fioletowy. Druhny
stosowały odmienne kolory. (Ryc. 2).
Obecnie młoda idzie do ślubu ubrana biało; suknię ma długą, welon i wianek mirtowy
na głowie.
31

34

S t r ó j d r u h e n . Do kościoła druhny nakładały suknie w barwach ..bystrych" t j .
jaskrawych — niebieskie, bordowe, zielone; na nie fartuchy różowe lub czerwone, białą
sić i podwójny kryzik, wstęgi zawiązane pod brodą, opuszczone na piersi, korale. Aby
nałożyć ozdoby na głowę czesały włosy w płyjskę, t j . przedział na środku i cztery war­
kocze: dwa zaczynały się na skroniach, a dwa z tyłu; następnie łączono je razem i za­
wijano kok przypięty do włosów grzebieniem i szpilkami. Na to nakładały wstążkę uło­
żoną w fałdy, głowę zdobiły barwnym bukietem (Tabl. I ) . Od kryzika z tyłu spadały
dwie węższe wstążki. Po powrocie przebierały się w kabatek, a zamiast sukni wkładały
białą spódnicę, na nią biały szorc z opleckiem zielonym, czerwonym lub niebieskim.
Kiedy był niebieski lub zielony, przypasywały czerwony albo różowy fartuch. Nowszą
modą z lat trzydziestych jest nakładanie do białej spódnicy, białych pończoch oraz cho­
dzenie w białych kabatkach bez bukietów i w kryzie jednoczęściowym (ryc. 2).
Oznaką przynależności do drużyny weselnej jest wiązka kwiatów. Po powrocie z uro­
czystości ślubnej przebierają się w lekkie jedwabne suknie.
Gospodynie ubierały się jak druhny, z tą różnicą, że zamiast bukietów miały na gło­
wie kopki ze wstęgami zawiązanymi pod brodą, i nie nakładały na szyję korali. Obec­
nie ubierają się w stroje odświętne współczesne, rzadko w starodawne.
Matki i staruszki ubrane były na czas weselny w ciemną odzież; wierzchni ich ubiór
stanowił czarny kabat, spódnica ciemnozielona albo ciemnomodra, fartuch bordowy, zie­
lony albo modry, kryzik płócienny bez korali (ryc. 65). Kopkę nakładały z różowymi
albo czerwonymi wstęgami. Staruszki miały na kopce nałożoną chustkę zw. cygonką.
Na nogach miały czarne pończochy i trzewiki. Obecnie ubierają się głównie po staro­
dawnemu.
Strój

staropanieński,

wdowieński

i panny

„przypalonej"

Stare panny ubierały się tak jak mężatki, nigdy jednak nie nakładały barwnych bukie­
tów ani stroju noszonego przez panny młode. Nigdy też nie chodziły z gołą głową, lecz
zawsze w kopce lub chustce. Idąc do
ślubu nakładały wieniec mirtowy na
głowę, starsze zaś szły w kopkach z ga­
łązką m i r t u w ręce.
Wdowy ubierały się jak mężatki. Dc
ślubu zamiast wieńca mirtowego nakła­
dały kopkę z wstęgami „jasnymi", tzn
białymi, posiadającymi wielkie niebie­
skie kwiaty z zielonymi liśćmi. Pann\
„przypalone" t j . posiadające dziecko,
zwane też rzadziej kurewkami, ubierałysię do ślubu jak wdowy, nie brały jed­
nak do ręki mirtu.
Obecnie różnice te w wielkiej mierze
już się zatarły, panny przypalone nakła­
dają do ślubu białe suknie, welony,
wianek mirtowy, choć nie zamknięty.
Bardziej konserwatywne nakładają su­
knie modre.
P o g r z e b . Na początku X X w.,
nie rzadko nawet przed 1914 r. zmarłe

Ryc. 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrów­
ka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r.
35
3

dziewczyny i młode mężatki ubierano jak do ślubu, iecz zamiast wieńca mirtowego da­
wano i m kopkę z wstążkami w niebieskie kwiaty, opuszczonymi na piersi. Starsze kobiety
chowano w strojach odświętnych, w kabacie oraz
w kopce z cygonką na wierzchu. Około 1912 r. za­
przestano chować starsze osoby w kitlach .
Do trumny tak młodym, jak i starym wkłada­
no igłę z nitką, którą szyto kitel.
Na pogrzeb ubierały się kobiety w strój od­
świętny w kolorach żałobnych: zielonym i bordo­
wym. Od około 1914 r. za kolor żałobny zaczęto
uważać kolor czarny. Dziewczyny nie nakładały
korali. Kobiety, krewne zmarłej, zaznaczały żałobę
przez nakładanie na kopkę cygonki.
D o ż y n k i c z y l i w i n i e c . Przodownica
niosąca wieniec miała na sobie kopkę zawiązaną
pod brodą wstążkami „weselnymi" w czerwone
i różowe kwiaty, kryzik płócienny, korale, biały
kabatek z krótkimi do łokcia rękawami, czerwony
albo niebieski oplecek, czarny spódnik i biały w y ­
szywany fartuch; na nogach czarne pończochy
i takież niskie trzewiki. Pozostałe kobiety biorące
udział w dożynkach miały wstęgi przypięte do
ślorki, spódnice zielone, modre, brązowe, niektóre
w desenie. Inne były ubrane w kabaty bordowe,
różowe i niebieskie fartuchy w białe paski.
32

Obecnie cztery przodownice niosące wieniec

Ryc. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow.
Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.

ni.

¿0 **—' w.

\

B

/

d

•

1

v

•
;

Ryc. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części
kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h — części rękawa, i — naramiennik, j — kołnierz. Według
okazu: Katarzyny Połąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I . Szkic „krzesnoka" okrycia wierzchniego noworodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r.
Podziałka 1 : 20
36

ubierają się w dawny strój druhny, t j . kabatek, bez ozdób na głowie. Starsze kobiety ubra­
ne są w polki i w białe fartuchy, bez czepków.
G w i a z d k a . Dawniej jak i obecnie chodziły w wigilijny wieczór oprócz gwiazdo­
rów, gwiazdki ubrane w białą płachtę, którą przewiązywały niebieską szeroką wstążką.
Na głowę zarzucały drugą białą płachtę spod której widać było larwą, t j . maskę nało­
żoną na twarz. W jednej ręce trzymały koszyk z podarkami, w drugiej kanciok, t j . k i j ,
do którego były przymocowane rzemienie.
Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . W okresie międzywojennym, kiedy Ziemia
Lubuska była pod zaborem niemieckim, kobiety idąc na zebranie do polskich organizacji
np. do Związku Polaków, ubierały najpiękniejsze stroje, zwłaszcza, gdy wyjeżdżały
w delegacji do okolicznych kół lub do Berlina (ryc. 14). Strój ludowy mimo prześla­
dowania przez władze zaborcze był przejawem polskości i patriotyzmu.
Obecnie w święta narodowe młodzieżowe delegacje ubierają się w strój ludowy. Starsi
w święta kościelne ubierają się również w tradycyjny strój ludowy, szczególnie pod­
czas procesji Bożego Ciała.
Rozdział

VII

SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU KOBIECEGO
Bielizna
Koszule szyto z białego płótna lnianego i porckinu, t j . flaneli: koszulę do pracy w y ­
konywano z grubszego płótna, na niedziele z cieńszego. Około 1900 r. szyto koszule
o kroju przedstawionym na ryc. 41 z trzech gatunków płótna; nadołek z najgrubszego,
stanik z cieńszego, a rękawy z najdelikatniejszego. Dziewczynki zimą a staruszki stale
nosiły koszule z długimi rękawami, szyte z kołnierzykiem lub z wylogą. Wyłoga jest to
przyszyta do brzegu koszuli otaczającego szyję łatka luźno wyłożona. Czasami wyłogę
doszywano do kołnierzyka. Ryc. 41, I przedstawia starszy typ koszuli z Podmokła Wiel-

Ryc.41. Koszule kobiece, płócienne. I — zimowa, I I — letnia A — przód, B — tył, C — części kroju:
d — „Kabatek", część górna (poncho), c — kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i — części ręka­
wa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 — kołnierzyk, l —
„wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia i spodnie naszywki zdo­
biące koszulę I z przodu, n — ząbki ozdobne. I — według okazu Muzeum Narodowego w Poznaniu—
Rogalinie, nr. inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sulechów. I I — według okazu Konstancji Kusior
z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 : 30.
1

37

kiego, pow. Sulechów. Koszula ta jest uszyta z dość grubego płótna domowej roboty,
kroju p o n c h o , posiada kołnierzyk, u którego jest wszytych 7 drobnych fałd, krót­
kie, luźne r ę k a w y poszerzone przez doszyte podpasze, z boku przyszyte dwa kliny po­
szerzające obwód koszuli u dołu, wąski naramiennik oraz przyszyte do naszywki zapi­
nającej koszulę na 3 guziki zdobiny w kształcie ząbków z fabrycznie wykonanej
taśmy (ryc. 41, I , n).

/////

l' 1 1 '

a

•••»>

eC

320cm

80cm

80c

-80c

•

c

Ryc. 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szorcem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica
watowana, I I I — „szorc" —• spódnica. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — krój spódnicy I ,
I I ; d —-krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na krzyżach" — g ró­
żowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdobiąca watok powyżej ząb­
ków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spódnicy I I I . Krój kieszeni i szelek
ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają najpierw watok, następnie oplecek z szorcem,
a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h i — 1:6
1

Koszula z Dąbrówki różni się od poprzedniej tym, że posiada doszyty do stanika
nadołek, r ę k a w y na szerokość naramienników suto marszczone i powyżej łokcia wszyte
w obszywkę, przez którą od spodu przeciągnięta jest tasiemka zastępująca guzik. Inny
jest też kołnierzyk z wyłogą i szerokie (8 cm) naramienniki ozdobione białym haftem,
a także brak ozdób z przodu (ryc. 41, I I ) .
Koszule dziewczęce krojono jak koszule z Podmokła W., tylko z boku nie doszywano
klinów, gdyż szerokość materiałów na wielkość dziecka była dostateczna. Karczek i r ę ­
kawy wykańczano jak przy koszuli (ryc. 41,1). Zimowe koszule były dłuższe.
Obecnie przeważnie noszą jedwabne koszule trykotowe albo płócienne.
Najstarsze kobiety pamiętają noszenie gatek (koniec X I X w.). Nosiły je wówczas
przeważnie starsze kobiety, panny wstydziły się je nosić. Rozpowszechnienie więc i ogólne
przyjęcie ich jako odzieży nastąpiło dopiero w okresie I wojny światowej. Krojono je
z jednego kawałka płótna albo flaneli a noszono na pasku lub tasiemce naciągniętej u gór­
nego brzegu płata. Z tyłu. a częściowo i z przodu miały długi do pasa rozporek. Zwano je
też nogawicami.
Obecnie tę część bielizny noszą wszystkie kobiety, głównie trykotowe i jedwabne,
wyrobu fabrycznego, zimą wełniane lub flanelowe.
38

Spódnica
Na Ziemi Lubuskiej są znane różne rodzaje spódnic, które zależnie od tkaniny i kroju
autochtonki nazywają spódnik, dera. szorc, toatok, określając je też podług koloru.
W X V I I I w. T. H . F o n t a n e uważa za charakterystyczne dla miejscowej ludności
spódnice koloru czerwonego. W okolicach zaś Zielonej Góry w t y m czasie, wg. T. S ew e r y na, nosiły kobiety spódnice składające się z dwóch tkanin; z przodu z płótna
workowego, zakrywanego zwykle zapaską, a z pozostałych stron z innej tkaniny. Dane
natomiast z X I X w. mówią, że spódnice noszono różne, zależnie od pory roku i zamoż­
ności. Zwykle noszono trzy spódnice. Szyto je z białego, farbowanego płótna, zdobio­
nego w motywy odciskane z klocków. Te spódnice zwano modre jaki ze względu na
granatowe tło, na którym odbijano zdobiny. Poza t y m spódnice szyto z flaneli, sukna
i jedwabiu w kolorach granatowym lub fioletowym w czarne kratki, czerwonym t j . cy­
nobrowym, bordowym, brązowym, fioletowym, niebieskim, czarnym, zielonym i in.
Na spódnicę szytą na pasku używa się 3—4 m materiału (szer. 90 cm). Materiał na
spódnicę składa się z 3—4 kawałków t j . brytów lub z jednego, długiego pasa tkaniny.
Spódnica jest z przodu zszyta i posiada (20 cm) rozporek, z tyłu jest mocno fałdowana.
Fałdy są wszyte w pasek (szer. 2,5 cm). Aby poszerzyć sylwetkę, spódnica przy pasku jest
zagięta (ok. 4—7 cm). Pasek zapina się szpilką z łebkiem lub haftką. Spódnica jest
1—2 cm dłuższa od spódnika, t j . szorca, na który się nakłada i sięga niżej połowy łydek,
czasami prawie do kostek (ryc. 35, 46).
Dera zwana też rzadko welniakiem jest to spódnica uszyta z barwnego samodziału,
posiadającego lnianą osnowę, a wątek wełniany (ryc. 43). Tablica I I I przedstawia naj­
częściej - spotykane samodziały. Spódnice z samodziałów szyto jak spódniki, lecz bez ja­
kichkolwiek ozdób; rzadko na derze można zauważyć jedną zakładkę.
Szorcem często nazywają samą spódnicę, lecz w zasadzie nazwa ta jest określeniem
części odzieży, składającej się ze stanika czyli oplecka i spódnicy (szorca) zszytych razem.
Szorc do białego kabatka, noszony często przez druhny lub przez dziewczyny latem,
składa się z barwnego oplecka i białej spódnicy. Spódnica uszyta jest z lnianego cien­
kiego płótna. Przed 1939 r. — 1945 r. jeszcze wiele kobiet miało spódniki uszyte z płótna

Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: z Podmokła, pow. Sulechów, Muzeum Narodowe w Poznaniu—RogaHnie. Nr inw. M. N. P. E. 68, 67. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r.
39

swojej roboty. Jedna trzecia część, a czasem i połowa spódnika jest ozdobiona ręcznym
haftem, bądź też koronkami fabrycznymi. Często są też stosowane obie techniki zdo­
bienia.
Spódnice szyje się zazwyczaj z jednego płatu materiału, (dług. ok. 3 m), do którego
doszywa się tej samej długości haft (szer. 25—30 cm). Spódnica posiada kieszeń umiesz­
czoną z lewej strony
„aby w czasie tańca nie
zawadzała". Z tyłu, w
pasie, mimo, że jest
dwukrotnie
zawinięta,
posiada przyszytą naszewkę,
wykonaną
z
grubego płótna, ułożoną
w liczne fałdy stanowią­
ce pas (2X7X13 cm).
Spódnik
wszyty jest
w pasek, na którym nosi
się go w połączeniu
z opleckiem, ma 2 za­
kładki zapasowe, sięga
niżej połowy łydek.

Ryc. 44. Suknie odświętne.
I — starszego typu z koń­
ca XIX i pocz. XX w., I I —
około 1910 r. będąca odbi­
ciem ówczesnej mody, błę­
dnie uważana za ludową.
A — przód, B — tył, C —
części kroju; d — przód, e.
i — tyl. g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty,
j — pasek. Okaz I z Dą­
brówki, pow. Międzyrzecz,
I I — z Podmokła, pow. Su­
lechów. 1954. Podziałka 1 : 30

Elementami zdobniczymi są fałdy, 4 z przodu a kilkadziesiąt z tyłu, haft, koronka
i zakładki.
Piątą odmianę spódnic stanowią umtoki , w Wielkopolsce zwane watówkami (ryc. 42, I I ) .
Watoki różnią się od watówek tym, że są noszone na szelkach i przeważnie są uszyte
z tkaniny koloru zielonego. Przedstawiony watok jest uszyty z zielonej wełnianej tka­
niny, ma podszewkę szaro-popielatą. Między podszewką a tkaniną zewnętrzną znajduje
się biała wata przyszyta do stron zewnętrznych: przy dolnym brzegu watok jest ozdo­
biony naszytą biało-czerwona taśmą zygzakowatą, stebnowaniem oraz wiązanym z r ó ­
żowej wełny paskiem i ząbkami. Brzeg watoka jest z tyłu i z boków gęsto fałdowany,
czyli wrobkowany i wszyty w pasek szer. 2,5 cm, zapinany na haczyk i haftkę. Szelki
(4 cm szer.) wykonane są z grubej tkaniny ozdobionej w środku zielonym paskiem.
Obwód dolnego brzegu watoka wynosi 213 cm, w pasie 86 cm, dł. 84 cm. Watok jest
zawsze krótszy od pozostałych spódnic i stanowi odzienie, które nakłada się bezpo­
średnio na bieliznę. Kiedy jest zimno, pod watok naciąga się ciemną spódnicę, a na nią
szorc, wzgl. derę.
5S

40

O p 1 e c e k. Części ubioru zwane na innych obszarach gorsetami lub stanikami, na
Ziemi Lubuskiej określane bywają jako oplecki, rzadziej sznurówki,
i to szczególnie
wówczas, kiedy chodzi przeważnie o
gorset przykryty innymi częściami ubio­
ru, wykonany mniej starannie. W po­
równaniu ze sznurówkami wielkopol­
skimi, które tam stanowią wierzchnią
część ubioru, oplecek nie posiada wałka
z tkaniny, tzn. kiszki, na którą zawiesza
się spódnicę.
Najstarsze odświętne oplecki (ryc. 33),
wspominane dziś przez sędziwe kobiety,
były szyte z adamaszku i atłasu. Obec­
nie szyje się oplecki z różnych materia­
łów jedwabnych, a oplecki robocze do
szorców — z płótna, bawełny lub tkanin
półjedwabnych. Używane są głównie
w kolorze modrakowym, niebieskim,
zielonym, jaskrawo seledynowym, karmazynowym, różowym, jaskrawo cyno­
browym i purpurowym.
Podszewkę
oplecka stanowi biała flanela lub płótno.
Oplecek składa się z trzech części zszy­
tych na ramionach i pod pachami. W y ­
cięcia koło szyi i pod pachami są stosun­
kowo małe (ryc. 50). Oplecek zapina się
z przodu na metalowe haftki, wzdłuż
których do około 1920 r. między mate­
Ryc. 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. riałem i podszewkę wszywano metalowe
Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.
taśmy, przez co lepiej przylegał do
figury. Oplecek skrojony jest na wyrost,
a w miarę wzrostu właścicielki spódnicę można przyszywać coraz niżej.
Na ozdoby oplecka składają się zygzakowate sznurki, opłotki i srebrne lub złote
taśmy, stosowane ok. 1930 r. (ryc. 50, I I ) . Ozdoby te biegną wzdłuż szyi i wzdłuż zapię­
cia. Taśmy zygzakowate tzw. ząbki, które wystają spod krawędzi oplecka-, są zazwyczaj
ciemniejsze od materiału, z którego jest wykonany sam oplecek; często bywają czarne
i czerwone. Z przodu wzdłuż zapięcia biegną dwie taśmy srebrne albo złote, wypeł­
nione takimiż zygzakami. Taśmy są ozdobą stosunkowo młodą, wprowadzoną do stroju
w ok. 1930 r. i przez starsze kobiety uważane są nietypowe. Młodsze dziewczęta natomiast
chętnie stosują je do stroju kiedy nakładają na głowę bukiety.
Około 1900 r. ozdoby oplecka stanowiły głównie barwne wąskie wstążeczki, ukła­
dane w meandry, ósemki i zygzaki, które obecnie zostały zastąpione ozdobami przedsta­
wionymi na rycinie 51, 55.
Suknie
Formą przejściową spódnicy i oplecka jest tak zwany szorc, który nakłada się zwykle
na koszulę, lub biały kabatek i 1—3 spódnice. Szorc składa się z oplecka i ze
spódnicy (ryc. 42). Obie te części są zszyte w pasie, a część oplecka jest wpuszczona
w spódnik. Oplecek jest zewnętrzną częścią szorca, na którą w zasadzie już nic więcej
nie wkłada się. Spódnica natomiast stanowi część spodnią, stąd jej ,nazwa. Nakłada się
na nią jeszcze jedną spódnicę i ta dopiero jest częścią zewnętrzną ubioru świątecznego.
41

Ryc. 46. Bluzki: I — polka zdobiona z przo­
I
du barwnym haftem, I I — kabat. I I I —
kaftan. A — przód, B — tył, C — części
kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i —
kołnierz, j , k — rękaw, 1 — taśma uło­
żona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­
rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Su­
lechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu —
Rogalinie, nr. inw. E 1408, r. 1954. Podział- V—
ka 1 :30

Szorce świąteczne posiadają bar­
wne oplecki i białe, bogato ozdo­
bione haftem spódnice (ryc. 42, I)
Szorc ze spódnicą b a r w n ą stanowi
wierzchnie odzienie robocze.
S u k n i e noszone już w X I X w.,
rozpowszechniły się na wsi z począt­
kiem X X w. i były wówczas po­
wszechne, jako odzienie świąteczne.
Kiedy ok. 1914 r. zaczęły rozpo­
wszechniać się kabaty, suknie zaczęto
nosić rzadziej i zwykle w dni mniej
uroczyste. W okresie międzywojen­
nym suknie dawnego kroju stały się
wierzchnim ubiorem obrzędowym.
Poraź pierwszy nakładała suknię
młoda do ślubu. Suknie ślubne szyto
głównie z jedwabiu (brokatu) koloru
zielonego. Inne suknie szyto z tkanin
barwy niebieskiej i bordowej, a dzie­
ciom białe (ryc. 44, I , tabl. I I ) .
Dawna
suknia
przypominała
w kroju szorc, cały uszyty z jednako­
wej tkaniny, do oplecka doszywano
rękawy. Składał się więc z ,,kabotka"
t j . części górnej i szorca t j . spódnicy.
Dawniej często obie te części nie były
zszyte i stanowiły odrębną całość.
Część gerna przypominająca pol­
ki i . oplecki, jest bez kołnierzyka,
a niekiedy podobna do kabotka (ryc.
46, I I ) . W obu przypadkach składa się
z trzech części; r ę k a w y są na ramie­
niu gęsto marszczone, u dołu ozdo­
bione 4—5 barwnymi paskami, białą

Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haf­
tem. Podmokłe Małe, pow . Sulechów, Mu­
zeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie.
Nr inw. M. N. P. — 745. Fot. A. Glapa,
1956 r.
T

42

J
fil 1

•%'i
i i?

n

i

C

i

Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowe­
go kobiecego okrycia, noszonego
jeszcze ok. 1880 r. Porównaj ryc.ll.
Kramsko Stare, pow. Sulechów.
Rekonstrukcja 1954 r.

koronką w fałdy, plotką, zielonym lub różowym sznurkiem lub ozdobną bordową tasiemką
itp. (ryc. 49, tabl. I I ) .
Spódnica sukni różni się od opisanych spódnic tym, że jest znacznie szersza (do
5 m). Z tyłu ma około 180 fałd wszytych w pasek, z przodu z każdej strony po 40. Okaz
znajdujący się w Muzeum Narodowym w Rogalinie (nr E 1266) przy dolnym brzegu po­
siada 5 cm zakładkę naszytą plotką cynobrową, spod spodu dolnej krawędzi^wystają czarne
ząbki. W miejscu zszycia dwóch końców tkaniny spódnika z przodu plotka jest zawi­
nięta w kółeczko. Długość sięgała niżej kostek.
Suknie szyto z jedwabiu, brokatu lub rypsu. Górną część sukni podszewkowano cien­
kim, szarym płótnem, a spódnicę sztywną gazą. Jeżeli nie przewidziano 2—5 cm koł­
nierzyka, wycięcie na szyi stebnowano. Dla ozdoby wszywano w szwy na ramionach
i plecach wąskie wypustki. Suknie zapinano na haftki; 60 lat temu stare kobiety nosiły
suknie watowane.
Noszone w Podmoklach i innych wioskach dawne suknie, uważane dzisiaj przez nie­
które osoby za lubuski strój regionalny, są dokładnym odzwierciedleniem mody z ok.
1910 r. (ryc. 44, I I ) .
Bluzki i

kabotki

Wierzchnim odzieniem są białe kabotki, zwane w Wielkopolsce koszulkami,
polki, zwane na innych obszarach jaczkami lub też kabotkami.

oraz

Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu —
Rogalinie. Nr inw. E 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r.
48

Na koszulę w stroju letnim nakładają dziewczęta tzw. kabotek szyty z cienkiego fa­
brycznego płótna, koronki i haftu; sięgający niżej bioder, typu podłużnego poncho . Do­
koła otworu na szyję jest niekiedy doszyty kołnierzyk (szer. 1,5 cm) zapinany na szpilkę.
u

Ryc. 50. Staniki zwane „opłeckami". I — starszego typu, strojniejszy w ozdoby noszony do ok. 1920 r.
I I — współczesny. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpilkami. W/g okazu
Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15

Rękawy są szerokie, fałdowane. Ozdobne naramienniki dopełniają całości (ryc. 40). Rękaw
składa się z trzech części: posiada pod pachą podpasze w kształcie kwadratu będące czę­
ścią składową płata głównego. Na barku między r ę k a w e m a kołnierzem jest naszyty
haftowany przyramek (ryc. 79). Bywają też przyramki większe, sięgające aż do kołnie­
rzyka. Przyramek jest haftowany w geometryczne desenie i obok fałdów i koronki
stanowi największą ozdobę kabotka.
Obecnie, kiedy opisany strój jest już w zaniku, zamiast haftowanego przyramka mo­
żna zauważyć na barku naszytą fabryczną koronkę.
Powszechnie używaną bluzą jest polka (ryc. 46, I). Nakłada się ją w dnie robocze
i świąteczne, na targ, idąc w gościnę. Polka jest to luźna bluzka sięgająca niżej bioder;
szyje się ją z droższego lub tańszego materiału, z podszewką lub bez podszewki, prze­
ważnie z czarnej tkaniny, podszewkowanej flanelą. Przód polki składa się
z dwóch części, tył z jednej lub dwóch
(ryc. 46, Ic). Kołnierzyk ma wąski rękaw,
jednoczęściowy, bez mankietu. Ozdobą
polki jest bogaty barwny haft, wyszyty
z przodu wzdłuż zapięcia, guziki i kunsz­
towne wyszycia i koronka (ryc. 73). Na
Łużycach polką nazywa się również ka­
bat, jest on trochę odmiennego kroju.
Dolny brzeg polki opada zawsze na spód­
nicę lub zapaskę.
Ryc. 51. Gorset, odświętny starszego typu z ok,
1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A.
Glapa. 1953 r.
44

Kabot jest bluzką ściśle przylegającą (ryc. 36, tabl. I I ) . Kaboty szyto z czarnych cen­
nych jedwabi, brokatów, tafty itp. na bawełnianej lub wełnianej podszewce. Krój jego i l u ­
struje ryc. 46, I I . Aby lepiej przylegał do figury posiada pod piersiami dwie zaszewki
i specjalny pasek, przody zapina się na haftki. Niżej paska do kabatu jest doszyta taśma

Ryc. 52. Zapaski odświętne zwane fartuchy, — widok ogólny, b, b I — ozdoba przypinana z tyłu do
paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej, d — tiul
haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30
1

ułożona w 120 fałdów. Rękaw jest jednoczęściowy, bufiasty, w kilkadziesiąt „wróbek",
t j . fałdów. W miejsce łukowatych zszyć na plecach i wszyciu rękawów, między szwami
znajdują się dla ozdoby wąskie wypustki. Przy dłoni posiada kabat rozcięcie i mankiet
(2,5 cm). Nakłada się go na uroczystości kościelne, na pogrzeb i na wesele (ryc. 46, I I ) .

Zapaski
r

Zapaski odświętne szyje się z t\ ch samych materiałów co oplecki, a więc z atłasu,
adamaszku i innych jedwabi w kolorze takim, jak oplecki. Zestawienia kolorystyczne
bywają kontrastowe; modry oplecek—
bordowo karmazynowa zapaska, zielona
zapaska — jaskrawo różowy oplecek.
Zapaskę kroi się z materiału o w y ­
miarach 100X85 cm; ozdabia ją pasek
(8X70 cm), kokarda (10X80 cm) oraz
pasy haftu i koronek u dolnego brzegu
zapaski i kokardy (ryc. 52). Kokardy w y ­
konuje się jako odrębne części fartucha
i przywiązuje się je z tyłu wąskimi ta­
siemkami. Wyjątkowo spotyka się doszyte do sznurów poszerzone kawałki
tkaniny, którą się zdobi i wiąże.
Zapaski mogą być i mniej zdobione,
białe, ręcznie haftowane nakłada się na
zabawę lub odwiedziny. Zapaski zwane
modre jaki szyte z granatowego płótna,
zdobione wzorem odciskanym z kloc­
ków, noszono przed 1914 r. w dni dżdży­
ste, koło domu i na wyjazd na targ. Do
prac wykonywanych w gospodarstwie

Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow.
Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r.
45

używa się jeszcze obecnie zapasek z grubych szarych tkanin, są to tzw. zapaski
porobione. Szereg gatunków zapasek ilustrują ryc. 33, 35, 39, 53.
Zapaska posiada rozmaitą ilość fałd (wrób). Zapaska zakładana do fałdzistego kabota
posiadała ich więcej, do gładkiej polki miała ich mniej. Współczesne zapaski robocze róż­
nią się od dawnych głównie tym, że okrywają całą postać z przodu i z tyłu, niekiedy
posiadają rękawy, lub okrywają cały
przód i noszone są na szelkach. Lubuszanki posiadały 10—20 zapasek .
55

Płaszcze
Płaszcze w stroju lubuskim nie są zna­
ne, miejsce ich zastępowały rozmaitego
rodzaju chusty noszone w zimie i w lecie.
Jak wykazuje tradycja, na początku X X
w. w dni mroźne zamożne kobiety nakła­
dały kożuchy, podobne do męskich. Uboż­
sze kobiety nakładały wacioki, t j . rodzaj
obcisłych marynarek pikowanych watą.
Wacioki miały niskie kołnierzyki stojące,
sięgały do połowy ud (ryc. 48). Wacioki
zapinały się na haftki.
Chusty
Chusty na Ziemi Lubuskiej są noszone
w k i i k u rodzajach i spełniają różne funk­
cje; jedne nakłada się na głowę dla
ochrony przed wiatrem, zimnem i desz­
czem, inne służą do okrywania ramion i za­
znaczenia charakteru ubioru czy uroczy­
stości, inne wreszcie o największych roz­
miarach, okrywają całą postać i spełniają
rolę płaszczów .
Chustki służące do okrycia głowy są f
J ^ ż a t k a w uroczystym ubiorze, w chuście
kwadratowe lub 60—100 cm, rzadko trój­ tzw. „siei", w czepku tiulowym, wstęgach „weselnych"
sukni i zapasce. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A.
kątne. Są one z białego płótna, desenio­
Glapa, 1953 r.
wych perkali, tiulu, wełny lub pluszu.
Chustki wełniane zwą się cygonkami, są barwy żółto-brązowej lub pomarańczowo-czerwonej (ryc. 32), ozdobione kwiatami i geometrycznymi deseniami, drukowanymi w kolorze
zielonym, czerwonym, żółtym, brązowym, niebieskim, i czarnym. Posiadają pasy (szer.
5,5 cm) a środek w kształcie fantazyjnej czarnej gwiazdy. W Wielkopolsce i na innych te­
renach chustki takie nazywają się „francuskimi". Grube czarne wełniane i pluszowe
chustki z frędzlami nowszego pochodzenia noszą głównie kobiety starsze na święta (ryc. 39).
Przed włożeniem na głowę składają je tak, że tworzą nad czołem pas (8—14 cm), poczem
wiążą pod brodą lub na potylicy: jeden narożnik opada na plecy.
Chustki tiulowe noszone w początkach X X w. na większych obszarach zachowały się
do dziś w Podmoklach, Kramsku i pobliskich wioskach. Chustki te były bogato wyszywa­
ne białą bawełniczką lub nićmi. Nakładano je na głowę na drogę do kościoła głównie
w lecie, w dni upalne. Piękne eksponaty tych chust znajdują się w Muzeum Narodowym
w Poznaniu — Rogalinie.
Osobny rodzaj chust noszonych przez mężatki stanowiły chusty wiązane w kokardę
na kształt wielkiego motyla na czepkach, nad czołem. Tradycja noszenia tych chust na
Ziemi Lubuskiej jest bardzo stara, nakładanie ich jest poświadczone już w X V I wieku
(ryc. 10, 11).
5,i

y a

46

5 4

Chusty służące do okrywania ramion dla celów dekoracyjno-obrzędowych, zwą siciami
(ryc. 54). Chusty te są wykonane z białej, kremowej lub czerwonej wełny. Posiadają
szeroki brzeg ozdobiony drukowanymi pasami kwiatów i długimi frędzlami, tworzącymi
swego rodzaju sieć, od której posiadają nazwę. Wymiary ich są 150X150 cm lub 2 X 2 m.
Chusty te składa się po przekątni, a następnie
krzyżuje na piersiach i z boku przypina
szpilką, by końce opadały z boków (ryc. 45).
Trzeci rodzaj stanowią chusty ,,ślubne",
zwane też „tureckimi". Są to chusty tkane
z wełny i jedwabiu w fantazyjne desenie
roślinne, czerwone, o przewadze koloru brą­
zowego w delikatne wzory żółte i niebieskie.
W środku chusty te posiadają czarną fanta­
zyjną gwiazdę. Są one bardzo ciepłe.
Chusty „francuskie" zdają się być druko­
wanym naśladownictwem chust „tureckich".
Poza wymienionymi
chustami, które
w ubiorze regionalnym przetrwały do dzisiaj,
w X I X w. okrywano się białymi, lnianymi
p ł a c h t a m i , znanymi na terenie Wielko­
polski i Łużyc jako okrycia żałobne.
Obecnie używają do okrycia wielkich fa­
brycznych chust wełnianych, o wymiarach
ok. 180X180 cm.
Obuwie i pończochy
Pod koniec X I X w. noszono pończochy
Ryc 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dą- przeważnie wełniane, „farbiste", w różnych
brówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. jaskrawych kolorach, więzione, t j . wykonane
na drutach w domu. Dawniej sięgały do
kolan, przymocowywano je sznurkami lub gumą. W początkach X X w. były noszone poń­
czochy wełniano-lniane „krosinkowe", wykonane na warsztatach tkackich, z tyłu zszy­
wane, dość sztywne i nie przylegały do nogi. We wspomnianych okresach do 1930 r. na
święta nakładano wyłącznie czarne pończochy, wełniane lub niciarie. Pończochy weł­
niane dawniej jak i obecnie były i są wykonywane w domu na drutach przez kobiety
w chwilach wolnych od pracy w polu i w obejściu; pończochy zaś niciane są pochodze­
nia fabrycznego.
Do stroju ludowego do wyjścia oraz do „bukietów" naciągają pończochy białe, tzw.
patentki. Są to pończochy wykonane z cienkiej bawełny. Umocowują je obecnie prze­
ważnie przy pomocy pasków.
Obecnie używane są na wsi pończochy wełniane i niciane, a także steelonowe i nylo­
nowe. Poza wymienionymi gatunkami pończoch nakładają również młodsze dziewczęta
krótkie, sięgające do kostki skarpetki.
Powszechnie u ż y w a n y m obuwiem w obejściu są patynki zwane też laczkami, wyko­
nane ze szmat, skóry lub ze skóry i drzewa (drewniaki). Składają się one z dwóch części,
t j . podeszwy i wierzchu. W zimie noszą hawy, t j . bambosze i kufloki, obuwie drewniane
ze skórzaną przyszwą (ryc. 26, d). Hawy w kroju i wykonaniu są bardzo podobne do obuwia
z X I V w. (ryc. 3). Różnica pomiędzy nimi wyraża się w materiale. Przedstawione na
ryc. 3 szczątki obuwia wykonane są w całości ze skóry; hawy natomiast są obuwiem
uszytym ze starych szmat, najwyżej posiadają i to rzadko, podeszwę skórzaną.
Kufloki wykonują z podniszczonych wysokich trzewików (ryc. 26, d). W patynkach ze
szmat, skóry i w hawach chodzą tylko w domu; na dwór, do pracy nakładają drewniaki
47

lub kuf loki, które zwykle stoją przy
progu. Do ok. 1920 r. noszono na święta
czarne wysokie trzewiki „szarzewe",
wykonane przy podeszwie ze świecącej
skóry i laku, a w części sznurowanej —
powyżej kostki z matowej tkaniny. N i ­
skie trzewiki sznurowane lub na pasku,
czarne i brązowe, rozpowszechniły się
w okresie międzywojennym i są noszo­
ne do dzisiaj. W dnie dżdżyste i do mo­
krej pracy nakładają gumowe śniegow­
ce lub takież buty.

d
f =

d.
—,

Czepki
Poza chustkami używane są czepki,
których na Ziemi Lubuskiej istnieje k i l ­
ka rodzajów (ryc. 56). Czepek dziecięcy
(ryc. 56, I , 59) składa się z dwóch ..kwa­
terek" okrywających boki głowy, denka
okrywającego ciemię i potylicę. Cze­
Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka
pek przywiązywano pod szyją wstą­
do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy, dziecięcy.
żeczką.
III — IV — robocze czepki z płótna, noszone głównie
przez starsze kobiety w domu i obejściu.
Dzieciom noszonym w poduszce na­
kładano czepki o odmiennym kroju,
z tiulu lub z pluszu w perkalowe, dro­
bne kwiatki (ryc. 56, I I ) . Czapka dziecięca wzdłuż brzegu posiadała naszyte trzy ryszki
a na czubku kwiat. Czepki zawiązywano błękitną wstążką o brzegach białych.
Lubuszanki miały odmienne czepki do pracy w domu, a inne w dni świąteczne. Wiel­
kie zróżnicowanie w czepkach stwierdzono w rejonie Podmokła i Kramska, gdzie obok
czepków z białego i barwne­
go płótna, atłasu, koronki
i tiulu,
noszono
również
czepki z tkanin barwnych,
starych, brązowych. Czepki
te nosiły głównie starsze ko­
biety, przebywające prawie
wyłącznie w domu. Niektóre
czepki usztywniano papie­
rem włożonym pod podszew­
kę, były one krojone jak czepek przedstawiony na ryc.
56, I I I . Tiulowe czepki skła­
dają się ż szerokiego den­
ka, marszczonego przy brze­
gu, obszytego taśmami uło­
żonymi w ósemki i ,,ryszki"
(ryc. 56, V I , 58), z kwiatkami
różowymi, błękitnymi i zie­
lonymi. Czepki te posiadają.
T
, • , ^
wiązadła czyli sznurki haftowane w roślinne i geometryczne wzory (ryc. 71, 77).
48

Ryc. 57. Czepek kobiecy z płótna drukowanego w różowe desenie
„„. ,
„ .
i tiulu. Goscikowo, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr in. E. 378. Krój czepka ilustruje ryc. 56. V. Fot.
A. Gląpa, 1952 r.

L
V — VI — tiulowe czepki odświętne. A — widok z boku, B — z tyłu, C — części kroju: d — „denko"
tj. część okrywająca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna
czepka zakrywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmienną
formą „ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j — „ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m, i —
„ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobrudzeniem czepka,
k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obw iązująca „ogonek", m — szpilki. I , I I , V — z Dą­
brówki, pow. Międzyrzecz, I I I , IV, VI — z Podmo kia Wielkiego, pow. Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5
1

Odmiennego kroju czepki noszą jeszcze d z i ś w D ą b r ó w c e pow. Międzyrzecz (ryc. 56,V).
Przed 1914 r. szyto je z płótna białego w drobne desenie barwne i z tiulu (ryc. 57). Do
czasów współczesnych zachowały się tylko czepki tiulowe z wiązadłem w postaci białych
wstęg. Na początku X I X w. wiązadła wykonywano także z płótna i tiulu (ryc. 63, 64).
Czepek zwany w Dąbrówce kopka lub kopa składa się z „denka" dwóch „kwaterek",
„ogonka", „dutków" i sznurków, t j . wiązadeł. Część czepka przylegającą do ciemienia
nazywają ślorką . Czepki zdobiono haftem (ryc. 62).
Czepki zachowane do dzisiaj w Dąbrówce stanowią ostatnią fazę rozwojową czepków
na ziemi Lubuskiej. W miejscowości tej znane są ze wspomnień wymienione wyżej typy
czepków, a między innymi czepki noszone jeszcze kilkanaście lat temu w okolicy K r a m ­
ska i Podmokła, (ryc. 58 i 56, VI). Ten prymitywny w kroju typ czepków w świetle po­
czynionych spostrzeżeń w toku badań, przed kilkudziesięciu laty miał bardzo szeroki za­
sięg. Spotykano go również w okolicy Zbąszynia np. w Przyprostyni, Nądni itp. Z zani­
kiem jego na obszarach powiatu międzyrzeckiego i dalej na zachód — rozpowszechniły
się czepki przedstawione na ryc. 36, 46, 54, 57, 60.
51

Ryc. 60. Czepiec z wstążka­
mi przypiętymi na ciemie­
niu. Dąbrówka, pow. Mię­
dzyrzecz. Fot. A. Glapa,
1955 r.
50

Ryc. 61. Czepek brokatowy. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu.
Nr inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r.

Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne
w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fot. A. Glapa, 1952 r.

Byc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Mię­
dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1948 r.

Ryc. 64. Płócienne haftowane wiązadło do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz,
Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49.
Fot. A. Glapa, 1952 r.
51

Kryziki
Na Ziemi Lubuskiej kryziki rozwinęły się prawdopodobnie z wyłogi koszuli wykła­
danej na kołnierzyk; kryziki nakładane są niemal do wszystkich rodzajów ubiorów przez
dorosłych i dzieci. K r y z i k i z końca X I X w. znacznie węższe od współczesnych były w y ­
konane z koronki. Na przełomie X I X i X X w. weszły w modę kryziki tiulowe, które
w miarę wzrastania dobrobytu mieszkańców — poszerzały się.
Kryzik odświętny zwany kruzem szyje się z haftowanego tiulu, koronki i barwnej
wstążki. Główna część, to pas tiulu (szer. 10—15 cm, dług. 200—250 cm), posiadający 20
zębów. Część ta opada wokół szyi na ramiona, piersi i plecy. Drugą część stanowi pas
ułożony w 27 drobniejszych zębów. Oba te pasy są bezpośrednio z sobą zszyte, a miejsce
zszycia jest przykryte wąziutką szarobłękitną wstążeczką, ułożoną w skośne paski za­
gięte na tekturce (ryc. 66). Wstążki takie są harakterystyczne dla stroju druhen. K r y z i k i
szerokie, (ryc. 66, II) nakładają zawsze dziewczyny, kiedy są ubrane w „bukiety" (ryc. 2).
Ozdobą kryzika jest piękny haft na tiulu lub koronka, fałdy, w które cały kryzik jest
ułożony, oraz barwne, wąskie wstążeczki, z tyłu związane w kokardę. (Tabl. I I ) .
Poza kryzikami szerokimi (ryc. 66, II) ubiera się kryziki węższe, dwuczęściowe
(ryc. 66, I), składające się z wąskiego paska płótna i szerokiego pasa tiulu ułożonego
w krezę opadającą na ramiona. K r y z i k i takie ubierają dziewczyny do stroju do wyjścia,
na spacer, na zabawę i w dni mniej uroczyste. (Ryc. 35).

Wstążki,

korale,

wieniec i

uzupełnienia

Wstążki dzielą się na weselne i żałobne. Do pierwszych należą wstążki czerwone i ró­
żowe, do drugich fioletowe i niebieskie. Na starszych wstążkach sprzed 1910 r. kwiaty
i liście są tkane maszynowo, na innych malowane.
Wstążki są wiązane w kobołkę, t j . motyla pod brodę (szer. 10—12 cm, dług. 160 cm).
Wstążka nakładana do stroju druhny na kok (ryc. 38) jest w środku zmar­
szczona tak, że posiada około 50 zagięć. Aby brzegi wstęgi ułożonej w fałdy nie
rozchodziły się, są dodatkowo spięte nitką. Wstęgę ozdabia pośrodku kokarda i barwny
kwiat (szer. 8 cm, dług. 250 cm).
Korale z tyłu wiąże się b a r w n ą
wąską wstążką. Poza wymienio­
nymi wstążkami druhna przycze­
piała czasami dodatkowo długą
różową, podwójnie złożoną wstęgę,
opadającą aż do kolan.
Ogonki przy czepkach kobie­
cych oraz zdobiny na czepkach
dziecięcych i kryziki dwuczęścio­
we w miejscu łączenia zdobiono
wąskimi wstążkami różowymi lub
niebieskimi. Wstęgi białe płócien­
ne lub tiulowe ręcznie wyszywa­
ne, noszone przez starsze kobiety
do czepków nazywają podobnie
jak i Łużyczanie
„sznurkami"
(ryc. 64).

Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny —
ok. 1910 r. Kaława, pow. Międzyrzecz.
Fot. A. G!apa, 1952 r.
52

Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakłady do ubioru wyjściowego i przy domu; I I — do ubioru
uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny. A — szkic ogólny, B — części kroju:
c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulowy, haftowany, e — sposób zszywania części,
c z częścią d, f — f — sposób układania — c. d; g—pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Między­
rzecz, 1954. Podziałka 1 : 20

Stosowane dziś jeszcze w Podmoklach, Kramsku i innych miejscowościach szerokie,
kilkucentymetrowe wstęgi do obwiązywania się dziewczyn w pasie, używane były jeszcze
na terenie całej Ziemi Lubuskiej na początku X X w. Piękny zbiór dawnych wstążek
z Wielkopolski znajduje się w Dziale Etnograficznym Muzeum Narodowego w Rogalinie.
Osobną grupę tworzą wstążki szyte do zapasek przypinane z tyłu do więzadeł, którymi
także wiąże się zapaski. Są one wykonane z tego samego materiału co zapaska, są zdo­
bione plotkami, barwnymi taśmami i tiulowymi koronkami. Tabl. I I .
Strój lubuski zdobią szklane dęte różnobarwne korale. Starszym kobietom znane są
korale czerwone, prawdziwe. Zwykle nakładają 4—7 rządków czyli sznurków korali.
Częścią składową stroju druhen jest wieniec zwany bukietem , nakładany na głowę
(ryc. 37, 38). Bukiety wykonane są
ze sztucznych kwiatów, liści, szkla­
nych bomb, staniolu, srebrnych
lub złotych nici, tzw. pozłotka i z
piór kogucich. Każda z tych części
umocowana jest na drucie. Płasz­
czyznę równoległą do włosów two­
rzą poziomo umocowane liście „ró­
ży". Nad nimi w pięciu szeregach
ułożone są białe lub czerwone ró­
życzki, między które są wplecione
sztuczne ozdoby (ryc. 38). Po obu
stronach niżej uszu wieniec jest
wykończony piórami kogucimi, po­
malowanymi na kolor czerwony,
zielony lub niebieski. Piórka te
ułożone w maleńkie pęczki tworzą
38

Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy z ok.
1925 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz,
Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu.
Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r.
53

łuki. Bukiety do włosów przymocowuje się spinkami. Pięknie wykonany bukiet mieni
się kolorami i drga pozłotkiem i piórkami.
Bukiety bez piórek kogucich uważane bywają za niekompletne. Prawidłowo wyko­
nany bukiet okrywa niemal całą głowę barwnym zespołem róż i świecidełek (ryc. 38,
tabl. I). Z przodu dobrze włożony bukiet ściśle przylega do twarzy. Starannie nałożone
bukiety mają druhny przedstawione na ryc. 2. Na ilustracji tej widać też właściwie uło­
żone na szyi podwójne kryziki stanowiące nieodzowną część ozdoby głowy, ozdobę ściśle
związaną z bukietem.
Kolczyki zaczęto nosić ok. 1900 r., tak dawniej jak i obecnie rzadko je nakłada się,
pierścionki weszły w modę pod koniec X I X wieku. Na pocz. X X w. noszono rękawiczki
„farbiste" wełniane, w jaskrawych kolorach, o jednym palcu. Obecnie nosi się czarne lub
brązowe coraz częściej skórkowe. Pończochy przytrzymywano specjalnymi podwiązkami
uszytymi z szerszej prostokątnej łatki, do której na węższych końcach przyszyte były
wąskie tasiemki przyciskające pośrednio poprzez grubsze łatki pończochę. Często pod­
wiązki' te były haftowane lub ozdobione barwnymi taśmami ułożonymi w harmonijnie ze­
stawione szeregi i zygzaki. Parasole weszły w użycie dopiero pod koniec X I X w. Rozpo­
wszechnione było w razie deszczu zarzucanie jednej spódnicy na głowę, spełniała ona
rolę parasola. Dzisiaj ten sposób nie ma już zastosowania. Po ostatniej wojnie rozpo­
wszechniła się moda noszenia torebek. Do podwiązywania spódnic podczas pracy w po­
dwórzu służyło wykonane z wełny podkasidlo, t j . sznur wykonany na iglicach.
Na Nadodrzu w rejonie Cybinki do ok. 1914 r. noszono pod zapaskami na tasiemkach
zawiązanych w pasie kieszenie w formie torebki, uszyte z t k a n i n y .
59

Ryc. 68. Okrycie głowy wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r.

Rozdział

VIII

WYTWÓRCY I MATERIAŁY
Podstawą lubuskiego ubioru były surowce miejscowe. Wrzeciona, przęśliczki, szydła,
skrawki tkanin z okresu organizacji państwa Piastów znaleziono w Santoku. Wytwory te
posiadają cechy wyrobów słowiańskich . Wykopane w Międzyrzeczu w X I V w. części
odzieży ze skóry mówią o ówczesnym zróżnicowaniu odzieży i nieprzeciętnym poziomie
technicznym. Na istnienie starych miejscowych ośrodków odzieżowych wskazują także
nazwy niektórych miejscowości, jak Krosno, Kożuchów, Czerwieńsk. W średniowieczu
w ośrodkach tych, jak i w innych, produkcja odzieży kształtowała się pod w p ł y w e m orga­
nizacji cechowych. Mimo, iż statuty i akta z tych czasów zaginęły podczas ostatniej
wojny, zachowane jednak nieliczne archiwalia informują nas o wytwórcach.
Z dokumentu Władysława Jagiełły z 1404 r. dowiadujemy się, że we wsi Przyczyna,
koło Wschowy znajdował się folusz. Wiadomo także, że w X V w. sukiennicy ze
Wschowy wsławili się swoimi suknami, tak że w następnych wiekach Wschowa była
jednym z głównych ośrodków tkackich. Także w X V w. poważnym ośrodkiem sukienniczym był Świebodzin, który słynął jako konkurencyjny ośrodek produkujący szare,
tanie chłopskie sukno, notowane wielokrotnie przez różne ośrodki jako odrębny gatunek
tkaniny dla chłopów. Sukiennicy świebodzińscy posiadali od 1584 r. dom handlowy w Gnie­
źnie, a sukna ich rozchodziły się po całej Polsce. Później wywożono je do Szwecji, Holan­
dii, a nawet do Ameryki.
Międzyrzecz w walce z Świebodzinem o rozwój swych warsztatów tkackich otrzy­
mał w 1513 r, od króla Zygmunta I korzystne przywileje. W 1557 r. w Międzyrzeczu
istniał silnie zorganizowany cech k u ś ­
nierzy. W mieście t y m także w końcu
X V I w. był jedyny znany nam z doku­
m e n t ó w specjalista wyrobu nożyc postrzygackich. Tam również zatrudnieni
byli ubodzy szewcy, stanowiący osobną
grupę w spisach. Dane te pozwalają
przypuszczać, że Międzyrzecz był znacz­
niejszym ośrodkiem zaopatrującym w n a rzędzia i surowiec okoliczne obszary.
O wielkim wpływie miast na zaopatry­
wanie wsi w tkaniny mówią też statuty
Wschowy i Rawicza (1640). Jeden z nich
przestrzega, że „nie wolno sukiennikom
ze suknem na wsi biegać od domu do
j
a
UUII1U .
W średniowieczu Zielona Góra sta­
nowiła ośrodek tkactwa. Na liście tka­
czy zielonogórskich z 1629 r. poza wielu
nazwiskami polskimi, jak Galisz, Kwas,
Kłos itp. występuje 10 osób z nazwiska­
m i „Pole". Nie na wszystkich jednak
obszarach Ziemi Lubuskiej wolno było
Polakom w y k o n y w a ć rzemiosło. We
Frankfurcie na lewym brzegu Odry
jeszcze w 1645 r. każdy kandydat na
mistrza cechu krawieckiego musiał w y Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Między, że jest pochodzenia niemieckiego,
rzecz. Fot. c. A. F. — Baranowski, 1950 r.
a nie wendyjskiego i to z czterech przod60

k a z a ć

55

ków; zaś w 1660 r. cech szewców wykluczył czeladnika nie umiejącego wykazać nie­
mieckiego pochodzenia swych przodków.
Wiek X V I I i X V I I I był złotym okresem rozwoju tkactwa, szczególnie na obszarach
należących do Rzeczypospolitej. Ze źródeł dowiadujemy się, że Międzyrzecz dochodził

Ryc. 70. „Bielica"' tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. wg informacji Wiktora
Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r.

do wspaniałego rozkwitu, a sukna międzyrzeckie zdobywały sobie sławę i zbyt na Dale­
kim Wschodzie, w Chinach. Przędzenie nici z lnu własnego lub z „pańskiego" w okolicach
Krzyża i Wielunia należało do powinności mieszkańców wsi. Spotykane polskie nazwiska
krawców, płócienników i sukienników wskazują, że wyrobem surowca, rozpowszechnia­
niem tkactwa jak i szyciem zajmowali się obok Niemców, Polacy i Czesi. W okresie t y m
uwidoczniają się pewne przesunięcia ludności ze Śląska na Ziemię Lubuską i z jej
wschodnich krańców na zachód. W latach 1771—1776 w Beaulieu, w pow. słubickim,
osiedliło się 18 rodzin z Polski. W r. 1781 po pożarze Babimostu, tkacze miejscowi prze­
nieśli się do Sulechowa. W X V I I I w. w okresie wzrastającej produkcji sukna znaczne ilo­
ści w e ł n y dostarczano z Polski centralnej i ze Śląska do Gubina i Żar, tak że ośrodki
łużyckie, aby zapewnić zbyt miejscowego surowca w 1754 r. zmuszone były domagać się
zakazu dowozu polskiej wełny.
Poza wymienionymi miejscowościami do poważnych ośrodków produkcyjnych nale­
żały wówczas: Sulęcin, produkujący wysokogatunkowe sukna niebieskie i czerwone, Lub­
sko, gdzie tradycje tkackie przetrwały do dzisiaj, Piła, Drezdenko, Brojce, Bobrowice,

Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r.
56

Tablica III
Raporty tkanin i ozdoby ze słomy.
Podziałka tkanin 1:1, dwu dolnych pasów ok. 1:2, ozdób 1:1,25,

Wieś Biała, Redlin koło Trzcianki, Trzcianka i in. Trzcianka np. ok. 1700 r. produkowała
14 000 sztuk sukna rocznie, a w 1815 r. liczyła jeszcze ok. 280 warsztatów. Ze zmianą
granic i przejściem tych obszarów pod panowanie pruskie, jak również pod w p ł y w e m
rozwoju nowych środków komunikacji, hodowla owiec i tkactwo —• jedno z ważnych zajęć
ludności Ziemi Lubuskiej upadają, a tkacze jeden po drugim przenoszą się do nowopo­
wstających wielkich ośrodków tkackich w Łodzi, Ozorkowie i i n . .
Po upadku większych ośrodków, tkactwo trwało jeszcze przez X I X w. po wioskach,
by w nielicznych ośrodkach zaniknąć po I wojnie światowej. Tkaniny z końca X I X w.
i pocz. X X w. zachowały się do naszych czasów a raporty ich reprodukowane są na
tablicy I I I . Tkactwem w tym czasie zajmowali się zamożniejsi gospodarze w okresie
zimowym oraz nieliczni tkacze w miasteczkach, którzy swoje wyroby sprzedawali na
jarmarkach. Zaopatrywała się w nie biedota wiejska nie mająca roli ani możności naby­
wania tkanin u gospodarza za odrobek, a pragnąca ubierać się w stroje regionalne. W la­
tach tych produkowano wełniaki, zwane też derami i płótno różnej grubości. Specjalnie
grube płótna tkano na fartuchy „porabiane", spodnie robocze, prześcieradła i płachty
żniwne. Do wyrobu płócien używano przędzy lnianej swojej roboty. Osnowę nazywano
bieg, a wątek potyk. Płótno pacześne było delikatniejsze (1 cni miał 14 nitek, „ g r u b e "
zaś tylko 9). Aby płótno było zwarte zbijano je bijadłem, t j . płochą. Używano dwu ram
nicielnicowych. Po utkaniu płótna bielono je na bielicach, napinając na trzy poziome
tyczki, oparte na sześciu kołkach (ryc. 70) Płótno bielono przez polewanie co dwie godziny
wodą i gotowanie raz w tygodniu.
61

6 2

Najwięcej płótna produkowano wg. współczesnych informatorów ok. 1900—1914 r.
Fabrykacja tańszego płótna w mieście wpłynęła na upadek lubuskiego tkactwa wiej­
skiego, które zanikło w 1920—1925 r. Po wojnie w 1945 r. chwilowy brak fabrycznych

Ryc. 72. Klocki do drukowania deseni z XIX w. Na klockach górnych nałożone są skrawki tkanin z od­
bitymi białymi motywami. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 140, 124, 170, 139, 123, 171.
Fot. A. Glapa, 1952 r.
57

materiałów wpłynął na odrodzenie tkactwa, które w pewnych ośrodkach pod kierow­
nictwem C.P.L. i A. nabiera charakteru spółdzielczego i specjalizuje się w tkaninach deko­
racyjnych .
Wełnioki tkano na osnowie lnianej, dając w ą t e k wełniany. Do farbowania wełny uży­
wano chemikalii kupowanych w mieście, rzadziej w y w a r ó w z roślin. Około 1910 r. zaczęto
kupować kolorową wełnę. Poważny zanik tkania samodziałów na spódnice zaznaczył się
około 1905 r., Spódnice samodziałowe były bardzo cenione. Nowo utkane dery i wełnioki
noszono początkowo tylko na święta do kościoła, na targ, a jak się podniszczyły, nakła­
dano je na codzień. Dawne dery, z końca X I X w. tkane były w szersze pasy.
K i l k a przykładów tkactwa lubuskiego ilustruje plansza n r I I I . Reprodukowane
raporty tkanin ze względu na kolor dają się sprowadzić do trzech typów określanych
przez l u d jako dery lub wełnioki czerwone, zielone i czarne. W omawianych tkaninach
przeciętnie na 1 cm przypada 9 nitek osnowy lnianej, a 10—12 nitek w ą t k u wełnianego.
Godną podkreślenia jest trwałość barwników, tkaniny te po 40—50 latach wyglądały
jak nowe, nic nie wyblakłe, czego nie można powiedzieć o tkaninach z terenu Nadodrza.
6S

Inne materiały i ozdoby oraz części odzieży kupowano w sklepach i na jarmarkach
w okolicznych miasteczkach. Do tych części należały również tzw. „modre jaki", t j . płótno
farbowane, ozdobione motywami odbijanymi najpierw z drewnianych wyrzynanych
klocków, a później z klocków drukarskich, na których desenie tworzyły nabite gwoździe
(ryc. 72). Szereg pięknych okazów znajduje się w Muzeum w Międzyrzeczu.
Bieliznę, zapaski, czepki, spódnice, portki robocze, plońdry dawniej wyłącznie, a obec­
nie jeszcze dość często szyją kobiety same. Szycie natomiast kabotów, sukien, katanek,
ubrań, kożuchów powierzano wiejskim krawcom i krawczyniom, r e k r u t u j ą c y m się z bez­
robotnych rzemieślników. Kobiety pracujące w gospodarstwie powierzały pranie i kroch­
malenie czepków, oraz układanie bukietów wyrobnicom, umiejącym wykonać te czynności.
Patynki, kufloki, hawy wykonywali mężczyźni w domu. Trzewiki i buty kupowano .
w miasteczkach albo też zamawiano u miejscowych szewców.
Do wybitniejszych wykonawców odzieży na pocz. X X w. należeli w Dąbrówce pow.
Międzyrzecz: Teofil Pieter, który szył katanki i spodnie, a ubocznie rwał zęby p r y m i t y w ­
nymi obcęgami; Franciszka Grasza prała czepki i układała „dutki"; Michalina Matysiak
szyła kabaty do ok. 1940 r., a dutki układa jeszcze i dziś; Konstancja Kusior Szulc szyje
obecnie kabaty i jest uważana za znawczynię dawnej mody; Elżbieta Beneszkiewicz
i Franciszka Koza zajmują się praniem czepków i układaniem dutków; układaniem
bukietów kobiecych i męskich zajmowała się Dorota Spychała, która nauczyła się tych

Ryc. 73. Pasy barwnych ozdób wyszywanych wełną ł jedwabiem na przednich częściach „polek", tj.
bluz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Fot. A. Glapa, 1956 r.
58

czynności od swej matki Franciszki Pauk. Kożuchy szył w Brojcach August Sztrast.
W Podmoklach tkały w 1953 r. Franciszka Wołek-Buda i Zuzanna Kostyra; szyciem
i konserwacją czepków zajmowała się Marianna Rychła, obecnie mieszkająca w Babi­
moście i Katarzyna Kania; krawcami b y l i Antoni Perz i Walenty Przybyła. Buty robił
Wawrzyn Śliwa z Babimostu.
W Kramsku Nowym do wybitniejszych wytwórców, zajmujących się szyciem, nale­
żeli: Jan Cichy, Józef Piwecki, Jan Tomiak, Teresa Tomiak-Kędzierzyńska, Tekla Ekert,
Joanna Hajduk,Małgorzata Modrzyk-Przybyła. Przed dwoma laty przędzeniem i tkaniem
zajmowała się Pelagia Kania, Weronika Krawiec, Jadwiga Dłużyńska, Weronika Cicha,
Franciszek Tomiak.
W innych miejscowościach spotykamy również liczne grono wytwórców. Głównymi
ośrodkami zaopatrującymi mieszkańców Ziemi Lubuskiej w tekstylia i inne niezbędne czę­
ści odzieżowe były: Świebodzin, Chociebuż na Łużycach, Zbąszyń, Słubice, Zielona Góra,
Gorzów. Mniejszą rolę spełniały inne miasteczka.
Obecnie po przesunięciu granicy nad Odrę i Nysę, w w y n i k u poważnych przemian
jakie zachodzą na terenie wsi, w niektórych gminnych spółdzielniach Samopocy Chłop­
skiej lepiej można zaopatrzyć się w tekstylia niż w handlowych placówkach miejskich.
Coraz też obficiej zaopatrywane są spółdzielnie w materiały, które pozwalają teraz dość
wiernie zrekonstruować prawie zanikłe ubiory ludowe.

Rozdział

IX

ZDOBINY
W stroju lubuskim do dzisiaj zachowało się znacznie więcej ozdób w stroju kobiecym
niż w męskim, który o wiele wcześniej jako całość zanikł. W świetle zachowanych części
odzieży i wspomnień informatorów, możemy stwierdzić, że zdobiny w formie haftu w y s t ę ­
powały głównie na kołnierzykach u koszul
męskich, które wywijano na jedwabnicę za­
wiązaną na szyi. Krawędź tych kołnierzyków
gładką lub wyciętą w ząbki i w półkola dzier­
gano, a następnie wyszywano brzeg płaskim
haftem linearnym. Także zdobiono wyszyciam i mankiety u koszul. Na motywy dekoracyj­
ne składały się kółka, zygzaki, linie faliste lub
motywy geometryczne. Do rzadkości należały
kołnierzyki z dzierganymi dziurkami, przez
które widoczna była jedwabnica. W męskim
ubiorze lubuskim występuje najwięcej zdobin
na napierśniku czyli fartuszku. Napierśniki
zdobiono krzyżykowym haftem kolorowym,
rzadziej płaskim, barwnymi wstążkami tka­
nymi w kwiaty i liście oraz barwnymi kora­
likami (ryc. 28).
Elementem zdobniczym w katankach i su­
kmanach były stebnowania i nieliczne fałdy
oraz guziki. Kapoty występujące jeszcze przed
1914 r. zdobiły z przodu szamerowania. Przy
kożuchach elementami zdobniczymi były
chwasty, znajdujące się na końcach sznurów,
Ryc. 74. Kobieta w „polce", Dąbrówka, pow. Mię- służących do wiązania zamiast pasków
dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r.
(ryc. 25). Dekoracyjnym elementem kożu59

Ryc. 75. Haft na części kryzika.

Dąbrówka, pow. M iędzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r.

chów było runo przy kołnierzach i mankietach wykładane na wierzch. Kapelusze w cza­
sie żniw zdobiono plecionką ze słomy (tabl. I I I ) .
Cenną ozdobą stroju męskiego była jedwabna chusta, mieniąca się różnymi kolorami,
zwana jedwabnicą. Zdobiła ona szyję. Na jej tle plastycznie uwidaczniały się zdobiny
wyszywane na męskich kołnierzykach i wyłogach. Ozdobami związanymi ściśle ze stro­
jem obrzędowym jest bukiet i ręcznik drużby i półdrużby oraz gronko i wianuszek dru­
żyny weselnej. Ozdoby te wykonywano głównie z materiałów pochodzenia fabrycznego
i mirtu.
Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym, podobnie jak w męskim,
należy zaliczyć: haft, barwne wstążki i plotki oraz świecidełka.
Haft w stroju lubuskim można podzielić na biały i barwny, płaski, wypukły i krzy­
żykowy. W koszulach stosują przeważnie haft płaski, niekiedy „wyłoga" wykonana jest
z fabrycznej białej koronki. Także haft występujący na przyramkach koszul i kabotka

Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r.
60

Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle, pow. Sulechów. Muzeifm Narodowe w Po­
znaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r.

jest przeważnie ręcznej roboty, a motywy jego tworzą w większości elementy geome­
tryczne, rzadko łączone ze stylizowanymi fragmentami roślinnymi (ryc. 79). Biały haft w y ­
stępuje na czepkach i kryzikach (ryc. 75, 76). Haft snuty na tiulu lub wyszywany na cien­
kim płótnie układany .jest w długie pasma. Rozwój jego w ciągu 60 lat można jeszcze

Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapaski. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Ro­
galinie. Nr inw. E 1264. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r.
61

wyśledzić: z niezmiernie prostych motywów kółek, trójkątów i gwiazd stopniowo prze­
obrażał się w coraz bardziej złożone motywy, by w okresie 1920—39 r. dojść do szczytu
rozwoju, a zarazem upadku, uwidoczniającym się w niewolniczym naśladownictwie koro­
nek wyszywanych fabrycznie. Taki haft stosuje się często do wykończania „sznurków"

Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­
kich wierzchnich bluzek). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach
i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 :2

i dolnego brzegu zapasek. Biały haft fabryczny występuje na białych zapaskach i spódni­
cach nakładanych pod wierzchnie okrycia świąteczne (ryc. 53). Haft kolorowy stosują
na brzegach czerwonych spódnic, na watokach, a nade wszystko na polkach, na których
występuje na kołnierzu wzdłuż zapięcia i wokół bioder (ryc. 73). Jest to często haft krzy­
żykowy; na czerwonych spódnicach czarną wełną, na zielonych watokach różową, na
czarnych zaś polkach zielonym; czerwonym, różowym, pomarańczowym, niebieskim jed­
wabiem lub kolorowymi nićmi. Wróby, t j . rozmaitej wielkości fałdy, układane w lewą lub
w p r a w ą stronę bywają prasowane albo tak ułożone, by stały pionowo; występują one
przy koszulach i kabotkach w miejscach wszyć rękawów, przy ramionach, jako wykoń­
czenia mankietów i ich ozdoby, powyżej łokcia i przy napięstku, częściowo zebrane są

Ryc. 80. Biały haft na tiulu — kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A. Glapa, 1955 r.
62

z tyłu w kołnierzyk albo w wyłogę. Na czarnych odświętnych kabotach i górnych częś­
ciach sukien spotykamy fałdy jako ozdoby przy napięstku. W formie większych fałd
układane są w pasie jako osobny zespół zdobniczy w kształcie pasa. Podobnym efek­
tem zdobniczym są dutki, t j . pas tiulu ułożony na kształt ósemek, przyszyty do brzegu
czepka wokół twarzy (ryc. 34, 60). „Oplecki" czyli staniki, dolne brzegi zapasek odświęt­
nych „sznurki" oraz rękawy zdobi się „ząbkami", plotkami, barwnymi sznurkami, ga­
lonami i koronkami o kontrastowych barwnych zestawieniach. Elementy te są wyłącz­
nie fabrycznego wyrobu (Tabl. I).
Ważnym elementem zdobniczym w stroju kobiecym są różnego rodzaju wstążki. We­
dług relacji informatorów, pod koniec X I X w. i na pocz. X X w., kiedy używano do ubio­
rów głównie wstążek i wiązadeł haftowanych ręcznie (ryc. 63, 64) przyjeżdżali z fabryki
z Chociebuża na Łużycach na wieś lubuską rysownicy i kopiowali wstążki na wzór, by
wykonać je następnie fabrycznie.
Poza wymienionymi ozdobami charakter dekoracyjny mają szpilki fabrycznego w y ­
robu o różnokolorowych główkach i szklane korale (ryc. 56).
Przez krótki okres czasu przed I wojną światową koralikami zdobiono rękawki tzw.
„ p u l s w e r m y " oraz fragmenty sukien wokół szyi.
.

Ryc. 81. Nożyce wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r.

CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ
Pracę napisałem w oparciu o badania terenowe, przeprowadzone w latach 1953—1954.
Szereg wiadomości zanotowałem w terenie w 1945—52 r., kiedy organizowałem regio­
nalne zespoły lubuskie na uroczystości ogólnokrajowe w Warszawie, Poznaniu i Szczecinie
oraz przeprowadzałem inspekcje referatów kultury i sztuki przy dawniejszych starostwach.
W toku pisania pracy zużytkowałem również wiadomości zebrane z okazji opracowania
lubuskich audycji regionalnych, które były nadawane z rozgłośni poznańskiej i wrocław­
skiej.
W badaniach nad strojem lubuskim korzystałem z cennych materiałów zgromadzonych
w Regionalnym Muzeum w Międzyrzeczu oraz w Muzeum Narodowym w Poznaniu (Dział
Etnograficzny w Rogalinie), gdzie znajdują się okazy nie spotykane już w terenie.
Prac drukowanych na temat stroju lubuskiego nie ma. W wydrukowanych zaś publi­
kacjach znajdują się głównie wiadomości o charakterze przyczynkarskim, niekiedy są one
szczególnie ważne, ponieważ pochodzą z terenów nad Odrą, z których ostatnia wojna
zmiotła wszystkie zabytki, względnie dotyczą odzieży, której w terenie dziś w muzeach
nie ma. Cennymi dla badacza są ilustracje i wiadomości zawarte w pracach: Rose J u l i e n
Die deutschen Volkstrachten, Monachium 1912, oraz opisy zawarte w pracy Karla B r u n ­
n e r , Ostdeutsche Volkskunde, (Lipsk 1925), J a n a E r n s t a S c h m a l e r a, Volkslie­
der der Sorben in der Ober- und Nieder-Lausitz — Berlin 1953), Lebensart, Sitten und
Gebräuche der Wenden, oraz Ludwika K u b y , Cteni o Luzici (Praga 1925). Pozwalają
one w świetle wspaniałych ilustracji i opisów stwierdzić wpływy i różnice, jakie istniały
między strojem lubuskim a łużyckim.
Z literatury polskiej najcenniejszą jest praca zbiorowa wydana przez Instytut Za­
chodni p. t. ,,Ziemia Lubuska", (Poznań 1950r.). Znajdują się w niej opisy zabytków k u l ­
tury ludowej. W oparciu głównie o te prace napisałem pierwsze rozdziały dotyczące
środowiska i rozdział „Wytwórcy i materiały". W wydawnictwie t y m poza szeregiem
cennych artykułów znajduje się praca Anny K u t r z e b y „Lud i jego zwyczaje" w któ­
rej autorka opisuje współcześnie zachowany ludowy strój lubuski oraz związane z nim
tradycje. Opis ten nie jest pełny, wspomina tylko o pewnych częściach odzieży, nie­
mniej zawiera szereg trafnych spostrzeżeń, cennych przy systematyzowaniu zebranego
w terenie materiału.
Podstawową pozycją dla celów porównawczych jest praca Adama F i s c h e r a
„Etnografia słowiańska — Połabianie" (Lwów—Warszawa 1932), oraz Agnieszki D ob r o w o l s k i e j „Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej" (Kraków 1951).
Prace te pozwalają zorientować się w elementach stroju używanego w Europie środko­
wej i wykazać wspólne cechy występujące w stroju Słowian Zachodnich i Lubuszan.
Ważną •pozycję stanowi „Sukiennictwo Wielkopolskie X I V — X V I I wieku" opraco­
wane przez Antoniego M o n c z a k a , (Warszawa 1955).
64

W pozostałych pozycjach wymienionych w spisie literatury znajdują się nieliczne
wzmianki, dotyczące odzieży, są one jednak czasem ważkie i dlatego z nich korzystałem
i na nie powołuję się w przypisach.
Czuję się głęboko zobowiązany do podziękowania za życzliwe informacje i poświę­
cony m i czas w terenie: Dorocie Spychale, Konstancji i Zuzannie Kusior, Katarzynie
Połomce, Wiktorowi Błochowi, Stefanowi Seperantowi z Dąbrówki Wlkp., Konstancji
Kani, Franciszkowi Trochelepszemu z Podmokła, Onufremu Kani, Janowi Cichemu
i Wiesławowi Sauterowi z Kramska, pow. Sulechów, Florianowi Litorowiczowi z Walewic,
pow. Sulęcin, Jadwidze Smalec z Drzenowa, Józefowi Radkiewiczowi z Białkowa, Józe­
fowi Kasiowi z Jasienia.

PRZYPISY
1

Współczesne województwo zielonogórskie, mimo że swym obszarem poważnie wkracza na
Dolny Śląsk, bywa czasem zwane Ziemią Lubuską. Na tej przestrzeni zamieszkuje obecnie ok.
700 000 Polaków. Główne zajęcia ludności to rolnictwo i leśnictwo (55°,o prac.) Spółdzielni produkcyj­
nych jest 515, zajmują one 16,5% użytków rolnych, P. G. R. zajmują* 26,2%, gospodarstwa indyw.
57,3%. W przemyśle pracuje 21,4%, w handlu i komunikacji oraz innych zawodach 23,4%. Dane
cyfrowe oparto na pracy Zbigniewa K r z y ż a n i a k a , „Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne woje­
wództwa zielonogórskiego''. Przegląd Zachodni Nr. 11—12, cz. I I . Poznań 1954 oraz na danych
z czasopism.
Ludność miejscowa i mieszkańcy sąsiednich obszarów, np. Wielkopolski, wyjeżdżający do woj
zielonogórskiego nazywają Ziemią Lubuską tereny położone między średnią Odrą, Warta, Obrą
i Obrzycą. Obszary zaś leżące na płn. od Warty zwą Pomorzem, a na płd. od Odry i Obrzycy — Dolnym
Śląskiem. Stefan J a r o s z w pracy „Krajobrazy Polski", Warszawa 1954, ten sam obszar nazywa Wy­
soczyzną Lubuską.
Więcej szczegółów na ten temat podaje Gerard L a b u d a w pracy Ziemia Lubuska w dziejach
Polski str. 71—74, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. Wprost .przeciwne stanowisko do Labudy i innych
autorów zajmuje Jan N a t a n s o n — L e s k i w pracy: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej.
Wrocław 1953, str. 96, 98, 99.
Do starych warowni należą grody: w Santoku pow. Gorzów, w Skąpem i Kijach pow. Świebodzin,
•w Kargowej pow. Sulechów, w Garbiczu, Owczarach i Rzepinie — Połęcku w pow. Rzepin i w Kijewie
pow. Krosno. Santok położony w widłach Noteci i Warty został nazwany przez G a l l a A n o n i m a
kluczem i strażnicą Królestwa Polskiego. Licznie położone grody nad rzekami i jeziorem, jak np. Dre­
zdenko, Lubusz, Krosno nie tylko strzegły przeprawy przez rzekę, ale również stanowiły ośrodki życia
gospodarczo-administracyjnego. Wiele ówczesnych grodów posiadało podgrodzia, z których powstały
później miasta.
„Polskość ocalała w Ziemi Lubuskiej tylko na krańcach obszaru w szczególności na ziemiach
gorszych, lesistych i zandrowych w płd. części Ziemi Torzymskiej nad rzeką Pliszką i wzdłuż Odry
od Cybinki prawie pod Słubice (wsi Sądów, Gądków, Białków, Rzapice, Rybocice). W okolicy tej jesz­
cze w XVII w. był w użyciu język polski w kościele protestanckim, w użyciu domowym trzymał się
dłużej". Zdzisław K a c z m a r c z y k : Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem
w późnym feudaliźmie. Przegląd Zachodni nr 1—3, 1953, Poznań, str. 19.
Ważniejsze z nich są: Tadeusz S e w e r y n , Strój dolnośląski, Atlas Polskich Strojów Ludowych,
Lublin 1950. Adam G l a p a : Strój szamotulski, Lublin, 1951, Adam G l a pa: Strój dzierzacki, Poznan,
1953. Agnieszka D o b r o w o l s k a : Strój pyrzycki, Kraków, 1955. Leopold H a u p t , Johan Ernst
S c h m a l e r : Volkslieder der Sorben in der Ober- und Nieder Lausitz. Rozdział I I I / l , Kleidung —
Berlin 1953 (Grimma 1841).
Robert M i e l k e . Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde, Archiv der
„Brandenburgie" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburgia zu Berlin, 1904. Band 10,
str. 71. Autor wspomina o potrzebie opracowania stroju z okolic Frankfurtu i Flaming czego niestety
nie wykonano.
Szczegóły podaje Agnieszka D o b r o w o l s k a w pracy „Ikonografia ludowej odzieży zachodniosłowiańskiej". Pamiętnik słowiański I I , Kraków 1951.
Ciekawe dane zawierają prace: H a u p t a i S c h m a l e r a j . w. Adama F i s c h e r a , Etnogra­
fia słowańska — Połabianie ,Lwów — Warszawa, 1932 oraz materiały zanotowane przez C. Johana
P a r u m a - S c h u l z a , których odpis znajduje się w Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu.
Na ubiory chłopskie wspomniane w Ziemi Lubuskiej (str. 520), podczas badań terenowych nie­
stety już nie natrafiłem.
Dąbrówczanie reprezentowali Ziemię Lubuską na I Kongresie Tow. Przyjaźni Polsko-Radzieckiej
w Warszawie w 1945 r., na Zjeździe ludności miejscowej Ziem Odzyskanych w Warszawie w 1946 r., na
Święcie Morza w Szczecinie 1947 r., na Święcie Wiosny Ludów w Miłosławiu 1948 r., na Festiwalu Mu­
zyki i Tańca Ludowego w Warszawie 1948 r. i in.
2

3

4

5

6

7

8

9

10

5 Strój międzyrzecko-babimojski

65

M

Ten sam powód jako jeden z głównych wymienia Haut i Schmaler w wymienionej pracy.
W czasie badań terenowych w 1953 r. we wsi Niemaszchleba pow. Gubin spotkałem kobietę
siedzącą przed domem i wyszywającą na bluzce wzory norweskie z „Przyjaciółki".
Opracowany w niniejszej publikacji strój lubuski, występujący w najżywotniejszej postaci w Dą­
brówce pow. Międzyrzecz, swą oryginalnością urzekł obecnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej, tak że
ubierają się oni w strój z Dąbrówki i to zarówno w Międzyrzeczu, Gorzowie, Gubinie, Świebodzinie,
Zielonej Górze, jak i innych miejscowościach.
Z okresu wczesnohistorycznego znane są fragmenty tkanin, wrzeciono i szydło z Santoka. —
J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, Poznań, 1949, str. 232, 239, 245.
Cennymi okazami archeologicznymi dotyczącymi odzieży są m. in. wykopaliska z Międzyrzecza
(ryc. 3), pochodzące z XIV w. Są nimi fragmenty obuwia, kurtki, ozdoby i narzędzia krawieckie,
okazy znajdujące się w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu i Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu.
W bardzo podobną odzież są ubrane postacie przedstawione na gnieźnieńskich drzwiach brązo­
wych z X I I w. uwidocznione w obramowaniu drzwi w kompozycjach związanych z winobraniem i tło­
czeniem wina. Tadeusz D o b r z e n i e c k i , Drzwi gnieźnieńskie (Klejnoty sztuki polskiej), tabl. 37, 38,
39, 40, Kraków 1953.
W Słońsku pow. Rzepin, w klasztorze Joanitów wybudowanym w latach 1480—1506, umieszczono
w 1522 r. około 250 płaskorzeźb przedstawiających postaci i fragmenty z życia Joanitów i miejscowej
ludności, która w owych czasach była w wielkiej części polska. O tych kilku rzeźbach pisze m. in. miesz­
kaniec Słońska: „Es folgen in der dritten Reihe der Tafel vier Körpe slavischen Aussehens, wohl alle
aus der Landbevölkerung stammend". Gustaw S c h i l l i n g , Die Schlussteine in der JohanniterOrdenskirche in Sonnenburg — Oststernbergkaiender, 1930.
Rose J u l i e n w pracy: Die deutschen Volkstrachten — München 1912 w rozdziale „Die Wenden"
str. 151—165 opisuje strój łużycki i strój z okolic Cybinki nad Odrą. Jako jeden z typowych elementów
słowiańskich wymienia owijanie głowy chustką i wiązanie jej nad czołem. Wiązanie chustki w ten.
sposób było znane na Ziemi Lubuskiej już w początkach XVI w., na co wskazuje rycina.
Krzysztof Boguszewski (zm. 1635) namalował w klasztorze Cystersów w Paradyżu (Gościkowie}
pow. Międzyrzecz ok. 1628 r. obraz „Niepokalane Poczęcie", który znajduje się w kościele katedralnym:
w Poznaniu. Wykonany jest na miedzianej blasze (170X112) u dołu umieszczeni są przedstawiciele
różnych stanów w drobiazgowo wypracowanych strojach współczesnych.
Stojące kołnierzyki znane są w ubiorach chłopów polskich już w XIV w. na Śląsku, a w stroju
szamotulskim zachowały się do czasów współczesnych. Adam G1 a p a, Atlas Polskich Strojów Ludo­
wych, Strój Szamotulski, Lublin 1950.
Zwyczaj wyrzucania koszul na spodnie zachował się w wielu regionach Polski po dzień dzisiej­
szy. (F. K o t u l a , Strój rzeszowski). Chłopi z okolic Pińska, mieszkający w Białkowie nad Odrą, mima
że zarzucili już strój ludowy, jeszcze przy pracy w obejściu sporadycznie wyrzucają koszule na spodnie.
Novus Atlas Absolutissimus, Amsterdam, 1647—1657. Tom I I . Marchia Nova vulgo New Marek in
March. Brandenburg. Przedstawiony na rycinie chłop ma także koszulę wyrzuconą na zewnątrz.
Dane dotyczące nauki krawiectwa w Poznaniu w XVI i XVII w. wykazują, że w owym czasie
uczyło się około 40°/o synów chłopskich. Przypuszczać więc można, że w zawodzie murarskim procent
chłopów musiał być znacznie większy, nie dziw więc, że murarz jest ubrany w tak charakterystyczny
ubiór chłopski — i ma koszulę wyrzuconą na spodnie.
Patrz Tadeusz S e w e r y n , Ikonografia Etnograficzna, Lud t. XXXIX, Kraków — Poznań, 1952,
Krótkie rękawy koszul jeszcze dzisiaj należą do charakterystycznych cech stroju lubuskiego. W e r d u m
w XVII w. opisany strój uważa za typowy dla chłopek polskich. Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce,
Lwów 1876.
Podróżujący w r. 1672 Fryderyk Lucas, opisując polskie zwyczaje panujące na dworze Schlichtingów również zwraca uwagę na polski strój, który tam noszono. W. D w o r z a c z e k cytujący te.
fakty w swej pracy również zamieszcza reprodukcję portretów Schlichtingów w polskich strojach
szlacheckich. Włodzimierz D w o r z a c z e k , Schlichtingowie w Polsce, Poznań — Warszawa 1938.
A. W a r s c h a u e r , Zacherts Chronik der Stadt Meseritz.
Obraz ten znajduje się w Villa Borghese w Rzymie. Ziemia Lubuska, Poznań, 1950, str. 394.
W Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu znajduje się szereg portretów trumiennych i zwy­
kłych, przedstawiających' mieszkańców Ziemi Lubuskiej w strojach polskich.
W Uradzie pow. Rzepin, wiosce otoczonej lasami nad Odrą, ludność nie tylko odrębnie ubierała
się, ale także mówiła odmiennym w stosunku do Niemców językiem (polskim) i była wrogo usposo­
biona do pruskich urzędników, gdy np. przyszli niemieccy poborcy .podatkowi z Rzepina, zabrano im.
kosze podatkowe. Aurither K u c k u c k , Beiträge zur Heimatkunde der Neumark, Heft 8. Oktober 1925,
Landsberg W. Fakt ten zachowany w podaniu ludowym jest niewątpliwym wyrazem walki Polaków
z najeźdźcami..
Najruchliwszymi, podkreślającymi swe pochodzenie z Poznańskiego okazują się osadnicy z po­
wiatów Konin i Koło, pozostali Wielkopolanie raczej wpływają na życie organizacyjne (sołtysi, radni>
i gospodarcze (reprezentują najwyższy poziom kulturalno-gospodarczy). Osadnicy zza Bugu reprezentują
raczej upodobania artystyczne, np. tkactwo.
Piękne okazy stroju ludowego przywiezione ze stron rodzinnych oglądałem w Białkowie pow.
Rzepin, w Jasieniu pow. Żary. W Walewicach pow. Sulęcin, zetknąłem się z mieszkańcami przysto­
sowującymi stare formy i techniki do nowych warunków klimatyczno-gospodarczych, np. wyrób kalo­
szy z dętek od samochodów i traktorów.
12

13

u

15

, e

17

18

10

20

21

22

23

24

25

26

27

28

20

66

ao

£trój lubuski w wielu formach wykazuje wspólne cechy z dawnym strojem słowiańskim Połabian (Drzewian), zajmujących tereny położone ok. 80 km na płd. wsch. od Hamburga. Takie same
noszono np. spódnice: dziewczęta — czarne w czerwone pasy, kobiety — zielone w czarne pasy (tabl. III)
z krótkimi rękawami koszule, tak samo wiązane chustki w strojach świątecznych, podobnie nazywano
pewne części stroju. P i ę t k a po łużycku oznacza ozdobę przy czepku, p l o t k a — podobną ozdobę
na Ziemi Lubuskiej przy staniku. Więcej wspólnych cech można znaleźć porównując opisy stroju lu­
buskiego ze strojem połabskim. Patrz: Adam F i s c h e r , Etnografia słowiańska, Połabianie, Lwów —
Warszawa 1932, str. 10—16. Johan Parum Schulz, j . w.
Niemieccy uczeni ubiór ludowy „ . . . znajdują wyłącznie we wsiach polskich, wysnuwając wnio­
ski, że jest to również ubiór „praniemiecki', tylko lud, który go nosił, uległ spolszczeniu (SchnitzFrase)". Anna K u t r z e b a , Lud i jego zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 175.
Cechy przejściowe na Ziemi Lubuskiej również zaznaczają się w języku. Tadeusz LehrS p ł a w i ń s k i , Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach śred­
nich. Katowice 1939.
Współczesna Ziemia Lubuska od pol. X I I I w. do 1945 r„ pozostawała pod wpływem ścierających
się na jej obszarze dwóch kultur: polskiej i niemieckiej; rozbita była na kilka organizmów politycznoadministracyjnych i należała w pewnych okresach już do Polski, już to do Brandenburgii, Nowej Mar­
chii, Śląska, Czech, (Saksonii), Prus, wreszcie do Rzeszy Niemieckiej. To długie wiekowe rozbicie,
brak większego ośrodka kulturalnego nie sprzyjało wytworzeniu się na miejscu wyraźnie specyficz­
nych cech kulturowych.
Różnice te uwidoczniają się jaskrawo na obszarze Dolnych Łużyc. Wiele szczegółów z sąsiednich
regionów Ziemi Lubuskiej z dziedziny kostiumologii ludowej zawiera praca; Ludwik K u b a , Cteni o Łużici, Praha 1925.
Poznanionką we wsch. Ziemi Lubuskiej nazywają jeszcze dziś starsi chłopi czapki, zwane gdzie­
indziej maciejówkami.
Charakterystycznym zjawiskiem jest, że na Ziemi Lubuskiej przetrwały wyrazy czysto polskie,
choć w głębi kraju np. bliżej Poznania do niedawna używano nazw niemieckich. W okolicach Poznania
mówi się jeszcze niekiedy dzisiaj w gwarze zamiast więzić — sztrykować (stricken), zamiast młyniec
— plindz (ziemniaczany placek).
Jędrzej K i t o w i c z — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta I I I , rozdział „O stro­
jach czyli sukniach męskich", str. 310, Kraków 1925. Ulrych W e r d u m podczas swej podróży po Pol­
sce w latach 1670—72 stwierdzają, że chłopi wkładają nawet w zimie tylko wiechcie słomiane w obu­
wie Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. . Watowane kurtki i spodnie uważane dzisiaj za typowo rosyjski w pływ praktycznej mody były
w Polsce stosowane już w XVII w., o czym przekonywująco informuje nas ilustracja reprodukowana
w Polskiej Sztuce Ludowej, R. VIII, Nr 3, str. 142. pod którą znajduje się podpis: kaftan watowany.
(Facecyae polskie, 1642 r. Drzeworyt na odwrocie karty tytułowej. K. B a d e c k i , Literatura miesz­
czańska w Polsce XVII w., Ossolineum, 1925 r.).
J. K i to w i c z na str. 307 pisze: „Pospólstwo i szlachta drobna różniła się od siebie
butami, w których były przyszwy nowe czarne, a cholewy żółte lub czerwone podszarzane. Chłopi
nosili buty czarne".
Strój ten podobny jest do stroju Wielkopolan choć równocześnie posiada wspólne cechy ze stro­
jem łużyckim. Wierzchni ubiór chłopa łużyckiego w drugiej pcł. XVIII w. składał się z czarnego kapelu­
sza, czerwonej kamizelki z rękawami, zapinanej na białe guziki, żółtych obcisłych spodni, białych poń­
czoch naciąganych na spodnie pod kolana, niskich czarnych trzewików, kaftana modrakowo-niebieskiego, zielonej sukmany i laski. Szczegóły widoczne na barwnej planszy, wykonanej przez Samuela
Granichera (1758—1813) zamieszczonej w pracy: Otto Eduard S c h m i d t , Die Wenden, Dresden 1926.
. . . Jak silnie wiązał się kolor czerwony i biały z sylwetką polskiego chłopa mówi satyryczna nie­
miecka piosenka z XIX w., która w większym jeszcze stopniu dotyczyła Polaków na Ziemi Lubu­
skiej niż okolic Poznania: „Wir sind Polacken mit roten Jacken und weissen Hosen, wir sind aus
Posen". Piosenkę tę śpiewała Zdzisławowi Szulcowi pomocnica domowa około 1900 r.
Strona wiązania i zwisania ręcznika dla drużbów i półdrużby była różnie praktykowana i zmie­
niała się, w większości jednak drużbowie wiązali „kobołkę" z lewej strony.
„Chłopcu pod kitel kładzie się też spodnie" (Podmokle). Anna K u t r z e b i a n k a , Lud i jego
zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 184.
Podług słów informatorki Zuzanny Kusior z Dąbrówki pow. Międzyrzecz, ur. 1912 r. „w mjcie
parobki i dziewki dostawały koszule swojej roboty. Myto to były pieniądze zarobione w ciągu roku,
otrzymane dwa razy do roku", w czerwcu na św. Jana (24) na jarmark i w listopadzie na Wszystkich
Świętych. Dziewka dostawała 30 talarów, tj. 90 marek, a parobek 40 talarów, tj. 120 marek.
Wiadomość tę powtarzam za J. K o s t r z e w s k i m , Kultura prapolska, Poznań 1949, str. 525, który
podaje źródło: Kosmas noszenie spodni przez Słowian źródłowo potwierdza (Kronika czeska, I , 34).
Kolor granatowy (indygo) w różnych odcieniach, niebieski, modrakowy itp. w wielu źródłach
wymieniany jest jako charakterystyczny dla Polaków. Za taki też uważa go Ulryk Wer d u m podróżu­
jący po Polsce w latach 1670—72. Patrz Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce. Lwów 1876, str. 99.
W chłopskim ubiorze kolor niebieski był oznaką starszeństwa i zamożności. Dzieci i młodzież ubierano
w odzież o barwie surowego lnu. Robocze części odzieży nawet dorośli nosili nie farbowane.
31

32

33

34

35

M

37

ss

7

39

40

;

41

42

43

44

43

45a Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O.
Berlin, 1912, s. 3, t. 1.
Na rozpowszechnienie się na Ziemi Lubuskiej niebiesko-granatowych sukman, noszonych z czer­
woną podszewką w miejscowościach położonych bliżej Odry, a bez takiej podszewki na innych obsza­
rach, wpłynęła długotrwała moda polska, zaobserwowana także przez cudzoziemców, a szczególnie
zaprowadzenie w r. 1778 jasnoszafirowych kontuszów z czerwonymi wyłogami jako mundurów posłów
woj. poznańskiego, kaliskiego i in. Wpływ ten jest widociny w ubiorach chłopskich w Wielkopolsce
i widać go na Ziemi Lubuskiej, na której w pewnych zakątkach noszono także sukmany zielone. K o l ­
b e r g pisze: „Gdy mieszkaniec z Babimojskiego ukaże się niekiedy we Wrzesińskim, przezywany
tu bywa Łopatą, z tej przyczyny, że ludność tamtejsza miewa na sobie sukmany (zwykłe zielone), któ­
rych poły w kształcie łopaty są krojone". O. Kolberg, Lud, W. ks. Poznańskie, cz. I I , str. 155, Kraków
1876.
- Takie same płaszcze z pelerynami, tylko w kolorze czarnym i z kołnierzem stojącym nakładali
chłopi na Śląsku. Stanisław B r o n i c z, Strój pszczyński, A.P.S.L., Kraków 1945, Plansze barwne. W.Gra­
b o w s k i , Die Volkstrachten in Oberschlesien, Breslau, str. 35. Podobne płaszcze z pelerynami nosili
mieszczanie i szlachta. Odróżniały się one tym od chłopskich, że miały po 2—4 peleryn nakładanych
jedna na drugą i to podszewkowanych.
Podobne nakrycia głów mają chłopi przedstawieni na drzwiach katedry płockiej z X I I w. Ob­
cinanie włoisów i zarostu wiąże się ściśle z uchwałą soboru rzymskiego 1074 r. wzbraniającą noszenia
zarostu najpierw u duchownych, a potem u świeckich.
Cylindry wykształciły się pod koniec XVIII w. na terenie Francji, skąd rozpowszechniły się w for­
mie udoskonalonej przez Austrię, Niemcy i Anglię w Polsce, gdzie wśród warstw szlachecko-mieszczańskich były powszechnie noszone do ok. poł, XIX w., wśród chłopów Polski Zachodniej od połowy do
końca XIX w.
Chłopka przedstawiona na obrazie Boguszewskiego (1626) pt. „Niepokalane poczęcie', ubrana jest
w charakterystyczny strój, o którym Ulryk Werdum, podróżujący po Polsce w latach 1670—1672 pisze,
że składał się z koszuli u szyi, w pas ściągniętej w fałdy, zgrabnie obramowanej różnokolorową tasiemką.
Wykończenie stanowiło opasanie por.ad biodrami czerwonym, żółtym lub zielonym pasem. Xawery
L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, Kraków 1876. Podobnie w XVII w. szyto kitle, w których chowano
umarłych. Porównaj Adam G 1 a p a, Strój Szamotulski, A.P.S.L. Lublin 1950, str. 13—17.
Gładkie czesanie włosów z przedziałem na środku i wiązanie ich z tyłu w węzeł było charakterysty czne dla chłopek w Polsce w XVII w. Pisze o tym Ulryk Werdum, op. cit. Taki sposób czesania
zachował się do dzisiaj poza Ziemią Lubuską w Sieradzkiem oraz w Czechosłowacji: Blazena S o tk ova, Nase Lidove Kroje 7, Kroj Litomyslky, Praha 1951, str. 16. Sposób ten znany był również na Śląsku.
Walter S t e l l e r , Schlesische Volkstrachten, Breslau 1933, str. 71 i 119. Węzeł zdobiono w różnych okre­
sach kwiatami, koralikami, wstążkami.
W czasie rozkopywania na cmentarzu grobów w Kramsku Nowym pow. Sulechów znaleziono
w grobie dziecięcym z XIX w. dobrze zachowaną czerwoną wstęgę, którą przepasane było w pasie
zmarłe dziecko; w innym zaś grobie znaleziono dobrze zachowaną jedwabną chustkę, okalającą
czaszkę dorosłej kobiety.
Watoki, spódnice, (nie należy mieszać z waciokami, rodzajem kurtek ryc. 48). Wacioki, jak
można sądzić na podstawie podanych informacji, nawiązywały w kroju do polskiej mody z XVIII w.
W piękniej formie zachowały się do dzisiaj na Łużycach.
Biały kabatek bardzo przypomina krótką koszulę. Możliwe, że powstał on z koszuli, o której
Ulryk W e r d u m (1670—1672) pisze, że „w Polsce koszule sięgają po pas". L i s k e , op. cit. str. 38. „Hoops,
Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Strasburg 1911, t. I , str. 349; autor stwierdza, że bluzki
germańskie nigdy nie były wykonywane z cieńszych materiałów niż skóra, filc i wełniany fryz. H o tt e nr o t h, Der deutschen Trachten, str. 722 twierdzi, że bluzki lniane zachowały się tam wszędzie gdzie
Słowianie zasiedlili wschodnie Niemcy, tj. w Altenburgu saskim, Bawarii, wsch. Hesji i wsch West­
falii Agnieszka D o b r o w o l s k a , Strój pyrzycki, A.P.S.L., Wrocław, 1955, str. 13 i 34. Na podstawie
ilustracji stwierdzamy, że kabatki podobne do noszonej w Dąbrówce Wlkp. noszono na wielkich obsza­
rach: na Pomorzu Zach. (patrz B o r s c h e r W„ Volkstrachtenforschung in Pommern — Pommersche
Heimatpflege, Stettin, Heft 5, 1932) oraz w Czechosłowacji Blazena S o t k o v a — Naśe Lidove kroje
7. Krój Turnowskiej, str. 18—19. Praga 1951.
Zapaski na odziew należące do tradycyjnej części odzieży polskiej, zachowały się na terenach na
których ludność uległa najpóźniej germanizacji, w początkach XIX w. koło Zielonej Góry.
Okrywanie się barwnymi chustami nawiązuje do mody panującej w XVIII w. we Francji, kiedy
narzucano na ramiona szale i barwne chusty. Moda ta przeniosła się z Francji pod koniec XVIII w.
do Anglii. R a c i n e t , t. 4, nr 1, 4. Chusty z frędzlami spotykamy w hiszpańskim stroju ludowym, t. 5,
nr 7, 8, 9 w prowincji Salamanca (7) i Avila (8—9). Na ryc. 7 widzimy nawet podobnie jak na Ziemi
Lubuskiej zdobione rękawy przy bluzce. Krój wierzchniego okrycia, sądząc na podstawie rysunku, jest
ten sam R a c i n e t A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888.
W Polsce centralnej ś l o r k a , a niekiedy s c a d e ł k o — (Młynary) stanowiła obrzędowe nakry­
cie głowy panny młodej. „Pinano" ją, tj. robiono ze wstążek wzorzystych,, o motywach kwiatowych
lub bezdeseniowych. gładkich, jednakowych"'. J. D e k o w s k i, Strój piotrkowski, str. 70, Atlas Polskich
Strojów Ludowych, Poznań, 1954.
Bukiety są podobne do wianków z XVI w. noszonych także we Francji. Taki np. bukiet ma na
głowie Katarzyna Burbońska (1600), Racinet A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888, t. I I I . nr 8.
46

7

45

40

50

51

32

53

54

55

56

67

55

68

O bukietach wspomina również K i t o w i c z , W Polsce nazwa ta i forma ozdoby w XVIII w. była
stosowana również poza Ziemią Lubuską.
Kieszenie znane były w Polsce już w dawnych wiekach; ilustruje je ryc. 13, T. S e w e r y n a ,
reprodukowana w Pol. Sztuce Ludowej nr 3, 1954, str. 143. W XVII w. ,.jerchowa kieszeń"' na pie­
niądze należała do charakterystycznych części ubioru mieszczan Kłodawy pow. Konin. Patrz: U. Rawita—-W i t a n o w s k i, Kłodawa. Warszawa 1905, str. 98. Znane są też przykłady noszenia kieszeni na
pasku w średniowieczu w innych krajach.
J. B r e a s, A. B r a c k m a n n, O. D o p p e l f e l d , H. L ü p k e , W. U n w e r z a g t , Zantoch eine
Burg im deutschen Osten. Leipzig 1936, str. 102. „Davon zeugten die viele Spinnwirtel aus Ton und
Holz und zwei gut erhaltene Molzspindeln (AbM 18. 13) Wirtel und Spindel sind in gleicher Art noch im
heutigen slavischen Volksleben gebräuchlich (Moszyński a, a, O, str. 303 ff).
01 Wywody w poważnej mierze oparto na pracy Antoniego M ą c z a k a, Sukiennictwo wielkopolskie
XIV—XVII wieku. Warszawa .1955, str. 267. 262—3, 279. Michał S c z a n i e c k i , Stosunki sąsiedzkie na
pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości. Przegląd Zachodni, Poznań 1948, str. 77. Księga cechu
kuśnierskiego miasta Międzyrzecz z lat 1557—1827; A.P. w Poznaniu, Sygnatura Międzyrzecz, Drp.
Cechu Kuśn. K a c z m a r c z y k Z., P i e r a d z k a K., S c z a n i e c k i M., Kraina Krośnieńska, Historia,
Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 389, 390. S c z a n i e c k i M., Kraina Torzymska, Historia, Ziemia
Lubuska, Poznań 1950, str. 346. Herman T r e b b i n , Aus der Vergangenheit des Kreises Lebus und
Stadt Frankfurt a/Od., str. 37. Do rozwoju tkactwa w XVIII i XIX w. w poważnej mierze przyczynili
się czescy tkacze. G. H a n e b e r g , w artykule „Vom Flachsstengel zur Leinwand, Brandenburger
Land, Monats-Hefte für Volkstum und Heimat, Berlin. Jan. März 1936, str.'40 pisze: Von diesen böhmi­
schen Lehrmeistern wurde die Kunst des Webens im Lande ausgebreitet und hat sich zwei Jahrhun­
derte hindurch im Volke lebendig gehalten.
Znajdujący się w Muzeum w Rogalinie zbiór Jana Tomińskiego, zawierający wzory wełniaków
Ziemi Zbąszyńskiej z XIX w. wskazuje, że moda stosowana w Dąbrówce Wlkp. podmoklu i in. miej­
scowościach na Ziemi Lubuskiej promieniowała na sąsiednie obszary. Reprodukowane na tabl. I I I
raporty tkanin, dwa pasy od dołu z okolic Cybinki, zawdzięczam artystom plastykom Czesławowi Woź­
niakowi i Feliksowi Schmidtowi, którzy wraz z innymi plastykami, idąc za Armią Czerwoną i Woj­
skiem Polskim w 1945 r. dotarli do Odry, tam postawili pomnik zwycięskim wojskom w Cybince, za­
bezpieczyli szereg zabytków a między innymi przywieźli reprodukowane tkaniny porzucone przez
mieszkańców Nadodrza.
W Dębnie Lubuskim, na płn. od Kostrzyna mieszkańcy pochodzący z Zach. Białorusi wykonują
tkaniny dekoracyjne, oparte na motywach „radziuszki", w dwóch kolorach: o osnowie białej a wątku
bordo, lub czarnym, zielonym, żółtym i brązowym. Inf. mgr Zofia Wierczyńska.
59

00

62

m

SPIS LITERATURY
1. A u r i t h e r K u c k u c k — Beiträge zur Heimatkunde der Neumark. Heft 8, Oktober 1925,
Landsberg A. W. (Gorzów).
2. B l e i c h Erich — Der Atlas der deutschen Volkskunde in der Grenzmark. Posen—Westpreussen
Grenzmärkische Heimatblätter. Heft 2. Schneidemühl 1938 (Piła).
3. B r a a s L , B r a c k m a n n A., D o p p e l f e l d O., L ü p k e H., U n v e r z a g t W„ Zantoch eine
Burg im deutschen Osten, Leipzig, 1936.
4. B r u n n e r Karl — Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925.
5. B o r c h e r W. •— Volkstrachtenforschung in Pommern. Pommersche Heimatpflege. Heft 5. Stettin
1932 (Szczecin).
6. B u j a k Fr. — Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie — Warszawa, 1920.
7. C h m a r z y ń s k i Gwido —• Kraina krośnieńska — Sztuka, Ziemia Lubuska, Poznań, 1950.
8. C h m a r z y ń s k i G. i W i l i ń s k i St. — Kraina Międzyrzecka — Sztuka — Ziemia Lubuska,
Poznań 1950.
9. Czasopisma: „Gromada" — Tygodnik, zał. 1949 W-wa; „Kobieta i życie" z dodatkiem „Wykroje
i wzory" — Tygodnik, zał. 1946. W-wa; „Postęp krawiecki" — Miesięcznik, zał. 1945 Poznań;
„Spółdzielnia produkcyjna" — Tygodnik, zał. 1950 r.. W-wa; „Przyjaciółka" — wydanie dla wsi.
Tygodnik, zał. 1948 r., W-wa; „Świat mody" — kwartalnik, zał. 1948 W-wa.
10. C z e r w i ń s k i Kazimierz — Tajne archiwum niemieckie w Pile. Bydgoszcz 1946.
11. De ko ws k i Jan Piotr — Strój piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1954.
12. Deutsche Volkstrachten — Eine Sammlung deutscher Trachtbilder, Köln am Rhein.
13. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój ludowy na Łużycach — Biblioteka Studium Słowiańskiego,
Kraków 1948.
14. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej, Pamiętnik
słowiański I I , Kraków 1951.
15. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój pyrzycki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Kraków 1955
16. D o b r z e n i e c k i Tadeusz — Drzwi gnieźnieńskie — Klejnoty sztuki polskiej, Kraków 1953.
17. D w o r z a c z e k Włodzimierz — Schlichtingowie w Polsce — Poznań, Warszawa, 1938.
69

18. F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska —• Połabianie — Lwów, Warszawa, 1932.
19. F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska — Łużyczanie — Lwów, Warszawa, 1932.
20. F r i e d e ! Ernst, M i e l k e Robert — Landeskunde der Provinz Brandenburg — Berlin, 1912.
21. G a j e k Józef — Instrukcja dla współpracowników „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", Poznań
1952.
22. G a j e k Józef — Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797,
Wrocław 1954.
23. G 1 a p a Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950.
24. G l a p a Adam — Strój dzierżacki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953.
25. G l a p a Adam — Wielka Dąbrówka — Ilustracja Tygodniowa, nr 6, Poznań 1946.
26. G i r k e G. — Die Tracht der Germanen, Band I, Leipzig 1922.
27. G ö t z e Alfred — Die Vorgeschichte der Neumark, Würzburg 1897.
23. G r a b o w s k i E. — Die Volkstrachten in Oberschlesien — Breslau 1935.
29. H a m m l i n g - S c h ö n l a n k e P. — Die Tuchmacherei in Schönlanke von ihrem Entstehen bis zu
ihrem Verfall — Grenzmärkische Heimatblätter — Schneidemühl, Mai 1926 (Piła).
30. H ä m p e l Walther — Brässer Tuchmacherei, Grenzmärkische Heimatblätter, 2. Teil, Schneide­
mühl 1928 (Piła).
31. H a n e b e r g G. — Vom Flachsstengel zur Leinwand — Brandenburgerland, Monatshefte für Volks­
tum und Heimat, Berlin, Jan.—März, 1936.
32. H a u p t Leopold, S c h m a 1 e r Johann Ernst — Volkslieder der Sorben in der Ober- und NiederLausitz — Berlin 1953. — Lebensart, Sitten und Gebräuche der Wenden (Kleidung — farbigen
Tafeln).
33. J a r o s z Stefan — Krajobrazy Polski — Rozdz.' Wysoczyzną Lubuska, Warszawa 1954.
34. K a c z m a r c z y k Zdzisław — Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem
w późnym feudalizmie. Przegląd Zachodni, Poznań, nr 1—3, 1953.
35. K a c z m a r c z y k Zdzisław, P i e r a d z k a Krystyna, S c z a n i e c k i Michał — Kraina Krośnień­
ska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950.
36. K i t o w i c z Jędrzej — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III. Kraków 1925.
37. K o l a ń c z y k K„ R u s i ń s k i Wł. — Polacy na Ziemi Lubuskiej i na Łużycach przed 1939 r. —
Tajny memoriał niemiecki, Poznań 1946.
3«. K o l b e r g Oskar — Lud — S. X. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I I I , Kraków 1876.
39. K o s t r z e w s k i Józef — Kultura prapolska. Poznań 1949.
40. K o s t r z e w s k i Józef — Pradzieje człowieka — Ziemia Lubuska, Poznań 1950.
41. K o t u l a Franciszek — Strój rzeszowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950.
42. K u b a Ludwik — Ćteni o Łuzici, Praha 1925.
43. K u t r z e b a Anna — Lud i jego zwyczaje — Ziemia Lubuska. Poznań 1950.
44. K r e t s c h m e r Albert — Die Trachten der Völker — Leipzig 1882.
45. K r z y ż a n i a k Zbigniew — Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne województwa zielonogórskiego,
Przegląd Zachodni, str. 11—12, cz. I I , Poznań 1954.
46. Księga cechu kuśnierskiego miasta Międzyrzecza z lat 1557—1827. Archiwum Państwowe w Pozna­
niu, Sygnatura: Międzyrzecz, Dep. cechu kuśn. 1.
47. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, t. 6, cz. 3. Berlin, 1912.
48. L a b u d a Gerard — Ziemia Lubuska w dziejach Polski, Ziemia Lubuska, Poznań 1950.
49. L e h r - S p ł a w i ń s k i Tadeusz — Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu
Niemiec w wiekach średnich, Katowice 1939.
50. L i s k e Xawery — Cudzoziemcy w Polsce — Lwów, 1876.
51. Ł o z i ń s k i — Życie polskie w dawnych wiekach, Lwów 1921.
52. M ą c z a k Antoni —. Sukiennictwo wielkopolskie XIV—XVII w., Warszawa 1955.
53. M i e l k e Robert — Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde — Archiv
der „Brandenburgia" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburg zu Berlin, Band 10,
Berlin 1904.
54. M i t k o w s k i Józef — Kraina Gorzowska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950.
55. N a n k e Czesław, P i o t r o w s k i L , S e m k o w i c z Wł. — Mały Atlas Historyczny, Wrocław—
Warszawa, 1950.
56. N a t a n s o n - L e s k i Jan — Zarys granic i podziałów Polski najstarszej, Wrocław 1953.
57. Przewodnik wycieczek Zjazdu P.T.G. w Poznaniu i Zielonej Górze, Poznań 1948.
58. P i e t k o w s k i E. — Die Tuchmacherei in Schönlanke — Zeitschr. der Histor. Ges. f. d. Prov.
Posen X I I , 271—310.
59. P o h l a n d t — Hüben und drüben im Sternberg und Lebus — Heliosorgan des Naturwissenschaft­
lichen Vereins des Regierungsbezirks Frankfurt (Oder). Band 26, Berlin 1910.
60. Polska Sztuka Ludowa — nr 3, r. VIII, Warszawa 1954,
61. Ra ci net A. — Geschichte des Kostüms, deutsche Ausgabe, t. I I I , Berlin 1883.
62. R a w i t a - W i t a n o w s k i —• Kłodawa — Warszawa 1905.
63. R e t z l a f f Hans, H e i m Rudolf — Deutsche Bauerntrachten — Berlin 1934
70

64. Rose Julien — Die deutschen Volkstrachten, München 1912.
65. S c h i l l i n g Gustaw — Die Schlussteine in der Johanniter-Ordenskirche in Sonnenburg — Oster­
berg Kalender, 1930.
66. S c h m i d t Otto, Eduard — Die Wenden, Dresden, 1926.
68. S c h u l z Werner — Alte Einwohnerlisten und Inventare aus dem Grenzmärkischen Sonderheft
der Grenzmärkischen Heimatblätter. Schneidemühl 1938 (Piła).
69. S c z a n i e c k i Michał — Z dziejów ludności polskiej na Ziemi Lubuskiej, Przegląd Zachodni, 5—8,
Poznań 1948.
^
70. S c z a n i e c k i Michał — Kraina Międzyrzecka — Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950.
71. S c z a n i e c k i Michał — Kwestia narodowościowa i wyznaniowa w przeszłości Ziemi Lubuskiej —
Przegląd Zachodni IV(6) Poznań 1948.
73. S c z a n i e c k i Michał — Stosunki sąsiedzkie na pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości,
Przegląd Zachodni IV(7), Poznań 1952.
75. S ł a w s k a Aniela, K ę p i ń s k i Zdzisław — Malarstwo wielkopolskie 1520—1650, Muzeum Naro­
dowe, Poznań 1952.
76. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Szlakiem kozła lubuskiego, Kraków 1954.
77. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Maszynopis — Z badań terenowych na Ziemi Lubuskiej, Po­
znań 1954.
78. S o t k o w a Blazena — Nase Lidove Kroje 7, Kroj litomyslsky, Praha 1951.
79. S p a n c e r Adolf — Die deutsche Volkskunde — Leipzig 1935.
80. S t e l l e r Walter — Schlesische Volkstrachten, Band I . Teil 1. Die niederschlesischen Volkstrach­
ten — Breslau 1938.
81. T i l k e Max — Osteuropeische Volkstrachten — Berlin 1925.
82. T o m i ń s k i Jan — Wzory wełniaków Ziemi Zbąskiej z XIX w. — Muzeum Narodowe, Dział
Etnograficzny w Rogalinie, 1954.
83. Trzaska, Evert, Michalski — Ilustrowana encyklopedia, Warszawa 1925.
84. U n r u h Christoph — Zur Geschichte der Tuchmacher in Unruhstadt — Grenzmärkische Heimat­
blatter, Heft 2 — Schneidemühl 1938 (Piła).
85. W a r s c h a u e r A. — Zachert's Chronik der Stadt Meseritz. Poznań, 1883.
86. Z a j c h o w s k a Stanisława — Kraina Międzyrzecka — Geografia — Ziemia Lubuska, 1950.
87. Ziemia Lubuska — wyd. Instytut Zachodni, Praca zbiorowa, Poznań 1950.
83. Ziemia Lubuska. Wielkopolska Zachodnia. Mapa komunikacyjno-administracyjna wraz ze skorowi­
dzem nazw. Podziałka 1 : 300 000, Poznań 1947.
89. Ż y c h l i ń s k i Teodor — Zbąszyń, Tygodnik Ilustrowany, T. 8, 1863.
SPIS

ILUSTRACJI

Rye. 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r.
Ryc. 2. Stroje druhen. Rogoziniec, pow. Międzyrzec. Fot. Mikołaj Dec, 1955 r.
Ryc. 3. Fragmenty obuwia. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w. Muzeum Ar­
cheologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak 1955 r.
Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Górnej, pow.
Wschowa, ok. 1430 r. Fot. A. Glapa 1956 r.
Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die Kunstdenk­
mäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912,
s. 3, t. 1.
Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow.
Sulęcin, 1522 r.
Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk,
pow. Sulęcin, 1522 r.
Ryc. 8. Krój części odzieży w/g Księgi Cechowej Krawców we Wschowie z XVII w. Podobne okrycia
zachowały się w odzieży ludowej do pocz. XX w. Państwowe Archiwum Wojewódzkie w Po­
znaniu.
Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r.
Ryc. 10. Lubuszanka w stroju odświętnym z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Ressłaff Hans, Deutsche
Bauerntrachten, Berlin, 1934 r.
Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodyni i gospodarza. Rekonstrukcje ubioru z XIX w. Rys. J.
Karolak, 1956 r.
Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i kobiety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Rys. J. Karolak,
1956 r.
Ryc. 13. Ubiory w/g obrazu Krzysztofa Boguszewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1682 r. mai. w Para­
dyżu, pow. Międzyrzecz. Obecnie w Katedrze Poznańskiej.
Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków
w Niemczech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r.
71

Ryc. 15. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.
Ryc. 16. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz. Fot. N. N.
Ryc. 17. Drużba i druhna. Porównaj z tabl. I . Dąbrówka pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.
Ryc. 18. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód i tył (poncho), a — rę­
kaw z przyszytymi tasiemkami zastępującymi guziki, f — kołnierzyk, g — naramiennik,
h, i — ozdoby wyszywane na kołnierzyku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka
1 : 30, ozdoby 1 : 3.
Ryc. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1917 r.
Ryc. 20. Szkic spodni z drugiej połowy XIX w. A. — przód, B — tył. Podmokle Małe, pow. Sulechów.
Rekonstrukcja 1954 r.
Ryc. 21. I Szkic lnianej katanki z drugiej połowy XIX w. Takie same noszono także bez rękawów.
Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. I I . — szkic kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I I I
Katanka noszona do ok. 1920 r. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — krój przodu, e —
tyłu, 1 — rękaw. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :30.
Ryc. 22. Okrycia zwierzchnie rekonstrukcję: I —szkic, modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­
szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony
w XIX w. przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku wy­
jątkowo oznaczają niewidoczne pod peleryną rękawy i kieszenie.
Ryc. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy,
e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poła,
i •— rękaw, j — ozdoba — imitowana kaletka, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz,
1945 r. Podziałka 1 : 30.
Ryc. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Części ubioru z Muzeum
Narodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956 r.
Ryc. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — przed­
nia część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się.
Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32.
Ryc. 20. Obuwie męskie z przełomu XIX i XX w a — buty „siadane", odświętne, noszone przez za­
możnych chłopów, b — buty noszone przez biedniejszych chłopów, c — buty robocze, d —„kufloki" — obuwie robocze używane w dni słotne, mroźne, do wywożenia mierzwy itp.
Ryc. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r.
Ryc. 28. Młodzieniec w półkoszulku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Narodowe­
go w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E 3. Fot. A. Glapa, 1956 r
Ryc. 29. Męskie okrycia głów: a — rogatywka X I X w. (rekonstrukcja) b — kapelusz słomiany „żni­
wny", — c splot pasma słomy na kapelusz d — czapka krymerkowa lub barankowa,
e, f — stosowane kroje czapki d. A, d, e — w/g danych i okazu Onufrego Kani z Nowego
Kramska, pow. Sulechów, f — w/g Franciszka Niemca z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, b,
c — w/g okazu z Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu, nr inw. M. N. E. — 380. Rys. Alfons
Kowalski, 1955 r.
Ryc. 30. Mężczyzna w czapce „poznanionce". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Odzież z Muzeum Narodo­
wego w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2. Fot, Fot. A. Glapa, 1956 r.
Ryc. 31. Czapka barankowa z opuszką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow.
Sulęcin, 1522 r.
Ryć. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r.
Ryc. 33. Ubiory kobiece robocze Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r.
Ryc. 34. Letni ubiór odświętny dziewczyn. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r.
Ryc. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1953 r.
Ryc. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski,
1950 r."
Ryc. 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.
Ryc 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r.
Ryc. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.
Ryc. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części
kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h •— części rękawa, i — naramiennik, — j — koł­
nierz. Według okazu: Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II) Dąbrówka, pow. Między­
rzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I Szkic „krzesnoka" okrycia zwierzchniego nowo­
rodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 20.
Ryc. 41. Koszule kobiece, płócienne .1 — zimowa, I I — letnia. — A przód, B — tył, C — części kroju:
d — „Kabatek", część górna (poncho), c —kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i —
części rękawa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 —
kołnierzyk, l — „wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia
i spodnie naszywki zdobiące koszulę I z przodu, n — z'ąbki ozdobne. I — według okazu Mu­
zeum Narodowego w Poznani u— Rogalinie, nr inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sule­
chów. I I — według okazu Konstancji Kusior z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka
1 :30.
1

72

Ryc 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szoreem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica
watowana, I I I — „szorc" — spódnica. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —• krój spód­
nicy, I , I I ; d — krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na
krzyżach", g — różowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdo­
biąca watok powyżej ząbków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spód­
nicy I I I . Krój kieszeni i szelek ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają
najpierw watok, następnie oplecek z szoreem, a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz,
1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h, i — 1 : 6.
Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: a — zielona w czarne paski, b — czerwona w paski zielone, niebie­
skie i wąskie czarne; a — z Podmokła, pow. Sulechów, b — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz.
Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 68, 67. Fot. Z. Perz i F. Maćkowiak,
1956 r.
Ryc. 44. Suknie odświętne: I — starszego typu z końca XIX w. i pocz. XX w.), I I — około 1910 r. bę­
dące odbiciem ówczesnej mody, błędnie uważana za ludową .A — przód, B — tył, C — części
kroju; d — przód, e, t' — tył, g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty, j — pasek. Okaz
I z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I — z Podmokła, pow. Sulechów, 1954. Podziałka 1 : 30.
Ryc 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.
Ryc. 46. Bluzki: I — poTfca zdobiona z przodu barwnym haftem, I I — kabat, I I I — kaftan. A — przód,
B — tył, C — części kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i — kołnierz, j , k — rękaw, 1 —
taśma ułożona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­
rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogali­
nie, nr inw. E 1408, 1954 r. Podziałka 1 : 30.
Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haftem Podmokle Małe, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe
• w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. E — 745. Fot. A. Glapa, 1956 r.
Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowego kobiecego okrycia, noszonego jeszcze ok. 1880 r. Kramsko Stare,
pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r.
Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu —
Rogalinie. Nr inw. E. 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r.
Ryc. 50. Staniki zwane „opleckami". I — starszego typu, mniej ozdobny, noszony do ok. 1920 r. I I —
współczesny strojniejszy. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpil­
kami. Według okazu Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Między­
rzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15.
Ryc 51. Gorset odświętny starszego typu z ok. 1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa,
1953 r.
Ryc. 52 Zapaski odświętne zwane fartuchy, a — widok ogólny, b, b I —ozdoba przypinana z tyłu do
paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej,
d — tiul haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka
1 :30.
Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r.
Ryc. 54. Mężatka w uroczystym ubiorze, w chuście tzw. „siei". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A.
Glapa, 1953 r.
Ryc. 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r.
Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy,
dziecięcy. III—IV — robocze czepki z płótna starszych kobiet. V—VI — tiulowe czepki od­
świętne. A — widok z boku, B — z tyłu C — części kroju: d — „denko" tj. część okrywa­
jąca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna czepka za­
krywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmianą
„ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j —»„ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m,
i — „ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobru­
dzeniem czepka, k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obwiązująca „ogonek", m —
szpilki, I , I I , V — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I I . IV, V I — z Podmokła Wielkiego, pow.
Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5.
Ryc. 57 Czepek kobiecy z płótna drukowanego w desenie i tiulu. Gościkowo, pow. Międzyrzecz. Mu­
zeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 378. Fot. A. Glapa, 1952 r. Krój czepka ilustruje
ryc. 56. V.
Ryc. 58. Dziewczyny w czepkach. Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Krój
czepków ilustruje ryc. 56, VI.
Ryc. 59. Czepek dziecięcy do chrztu. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r.
Ryc. 60. Czepiec z wstążkami, przypiętymi na ciemieniu, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Gla­
pa, 1955 r.
Ryc. 61. Czepek brokatowy, Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr
inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r.
Ryc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1948 r.
Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne
w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fo. A. Glapa. 1952 r.
1

1

73

Ryc, 64. Płócienne haftowane wiązadła do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Mię­
dzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49. Fot. A. Glapa 1952 r.
Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu.
Nr inw. Fot. A. Glapa, 1952 r.
Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakładane do ubioru wyjściowego i przy domu; ryc. 35, 55. I I —
do ubioru uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny, ryc. 2, 37. A —
szkic ogólny, B — części kroju: c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulo­
wy, haftowany, e — sposób zszywania części c z częścią d, f — sposób układania — c, d; g —
pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 :20.
Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz Muzeum Regionalne w Międzyrze­
czu. Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r.
Ryc. 68. Okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r.
Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F. — Baranowski, 1950 r.
Ryc. 70. „Bielica" tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. w/g informacji Wiktora
Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r.
Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r.
Ryc. 72. Klocki do drukowania z XIX w. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E 140, 124, 170,
139, 123, 171. Fot. A. Glapa, 1952 r.
Ryc. 73. Pasy ozdób haftowanych barwnymi nićmi na przednich częściach „polek" — bluz. Dąbrówka,
pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r.
Ryc. 74. Kobieta w „polce"'. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r.
Ryc. 75. Haft na części kryzika. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. /^lapa, 1955 r.
Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r.
Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r.
Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapasKi. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu —
Rogalinie. Nr inw. E. 1234. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r.
Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­
kich wierzchnich bluzek) Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 : 2.
Ryc. 80. Biały haft na tiulu •— kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A, Glapa, 1955 r.
Ryc. 81. Nożyce w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r.
Ryc. 82. Mapa I . Zasięg ubioru międzyrzeczko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. K. Woźnińska, 1956 r.
Tablica I . Druhna i drużba. Mai. J. Karolak.
Tablica I I . Gospodarz i gospodyni. Mai. J. Karolak.
Tablica III. Raporty barwnych tkanin.

SPIS TREŚCI
Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju na badanym terenie, str. 6. Rozdział I I . Zarys histo­
ryczny rozwoju stroju, str. 9. Rozdział III. Zasięg badanego stroju, str. 1,3. Rozdział IV. Ogólny opis
ubioru męskiego, str. 14. Rozdział V. Szczegółowy opis ubioru męskiego, str. 19. Rozdział VI. Ogólny
opis ubioru kobiecego, str. 23. Rozdział VII. Szczegółowy opis ubioru kobiecego, str. 37. Rozdział VIII.
Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Zdobiny, str. 59. Charakterystyka źródeł, str. 64. Przypisy,
str. 65. Spis literatury, str. 69. Spis ilustracji, str. 71. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 75. Stresz­
czenie w języku angielskim, str. 80.

P E 3 fO M E
T

HapHfl onHcaHHbiii b flamioft MOHorpacpiiii hocht Ha jno6ycKnx 3e¡vi„iax t. e. Ha 3eMJiax B03Bpam,eHHfeix b 1945 rosy aBJiaiomwxca b HacToamee Bpeaia nacTbio 3ejiëHorypcKoro paiioHa (3ejiëHa Typa).
TeppiiTopiia 3Ta jiejKWT Has cpeflHeü OAPofí ttempy pejcaioj BapToii, Oflpoíí, 06>Kimpii vs. Q&QOVI.
SeM.TiM 3TM c ceBepa rpaHunaT c IIoMopbeM, c lora c HioKHeií Cajiesiieil, c BOCTOKa c IleHTpajibHOii
BejibKonojibCKOíi, a c 3anafla c JlyjKMuaMH i-i EpaiiflepSypri-iew (HejieuKaafleMOKpaTH'ieciíanPecnyBjiMKa).
B nepwoA Tpëx tmchh jier Ha stom TeppwTopuw mojkho npocjieflt-iTb pasBMTwe npoTOCJiaBHHCKOK,
cjiaBHHcKoił m no35Ke nojibCKofí JKH3HM. C 1246 r. JlioSycKaa 3eMJia, KOTopaa STanamu 3aB0ëBbiBajiacb
HeMua.MH, HecMOTpH na 6e3nomaflHyio repMaHii3ai;ii0HHyio nojíriTHKy 3axBaTHiiKOB — coxpani«ia ĄO
flHH OCBOÔCTKfleHI'IH MHOrO CJiaBHHCKWX II ClOJIbCKMX HepT. OflHMM H3 S.neMeHTOB pe3KO OTJIHHaiOIIIMX
nojiHKOB ot HeMqeB na stmx 3eMJiax 6biji HapoflHbiii Hapas, KOTopwü, aasce T0r,ria, Kor/ia yace 3aM0JiKJia
nojibCKaíi penb — flojiro emë, TaKíKe Kaií m flpynie KyjibTypHO-SbiTOBbie cpopMbí, c6nfleTe.nbCTBOBa.Ti
o C3H3M 3TMX 3e.\iejiŁ c IJojibmefł. TaKMM npriMepoM coxpaueHi-ia cjiaBHHCKOfi ocooeHHOCTii, no^TBepjKflemibiMflasceHeMeuKHMii ynëtibiMM (IïorjiaHfl, SpHCT, tJ^piieflejib Po6epT, MwejiKe) aBJiaeTca paíioH
IImomhkm, jieaxamHií Hafl peKoń Oflpoíí, KOTopbiñ aojibtue Bcex, noHTii 700 jieT, HaxoflHJica nos HeMeu,koíi BJiacTbio. B BOCTOHHOiï nacra JIioSycKoii 3eMJin. KOTopaa TOJibKO b Hanajie XIX BeKa öwjia 3axBanena Heivm;aMM — coxpaHMJiHCb He TOJibKO nojibcicwe Hapo^Hbie KyjibTypHOóbiTOBbie cpopMbí, ho Tanate
TblCHHH M€CTHbIX nOJiaKOB, KOTOpbieflO?KHajlMCb0CB060JKfleHHa 3TOÍÍ 3eMJH-I COBeTCKOM H nOJIbCKOii
apMMHMK — nocjie flojirnx jieT npyccKO-raTJieposcKiix npecjieflOBaHiiii coesiiHuiMCb co CBoeií pofluhoä, coxpaHHjiM CBOK) HaqwoHanbHOCTb; oaHoü M3 npiiHMH rHCTa IIojihkob aBJiajiacb TOKJKe oco6enHOCTb MX HapHfla, KOTOpblH BOIipeKM Cpai'JHCTCKOM npOnarOHfle, CBMfleTejIbCTBOBaJI O TOM, HTO 3TO 6bIJia
no.TibCKaa 3eMjiH. B rnxjiepoBCKiiii nepwo/i Hapfifl 3tot nacTO asjiajica npiiHiiHOn npeeneflOBaHiwi;
iiHorfla rHTjiepoBi^bi yTBepjKfla.nw, hto sto HeMeuKun napas, a nojibCKnii Hapofl — onojiaienHbie HeMUbi; b nepwofl-jKe caHaui-iOHHoro naKTa o nearpeccjiw, ri-iTJiepoBUbi, yKa3biBa.nii Ha ocoöeHHOCTb Hapafla no.naKOB, Kaii Hafl0Ka3aTejibCTB06ojibmnx HaarioHajibHbix cbo6oh, kotopwmh nojiHKPi nojib30Bajincb b repMaHHii. Korsa->Ke nojinTHKa M3MeHajiacb — sth JKe cambie ruT.nepoBCKMe B.nacTH
BMflCJiM b Hapafle nojiaKOB BooöpajKaeMbje. BpajKCKMe n KMnepiia.7incTHHecKMe HaMepeHwa no.nbCKoro
napora no OTHomeHMM k TepiviaHHPi.
OflHoií M3 npwHMH, CMJibHO noBJiHHBiuiix Ha iicie3HOBeb.Me HapoflHoro Hapaaa — aBJiajiacb nocjieflHaa BOMHa, bmbo3 IlojiaKOB b rjiyôb repiiaHMii w BoeHHbie fleiiCTBiia. HapaflHbifí jno6ycKHÍí Hapa/i,
cjieflbi KOToporo coxpaHiijn-icb raaBHbiM oñpa30M, Ha boctohhwx TeppiiTopwax JlroóycKOM 3eMHM chhTaeTca npeflCTaBiiTejibCKi-iM Hapa^oM stoh 3eMJin n noBcejviecTíio ynoTpeÖJiaeTca KOJiJieKTi-iBaMJi xy^osíecTBeHHoíí caMO/reaTejibHOCTM.
HapoflHbiił Hapafl Ha JlK)6ycKoíí 3eMjie, TaKHce KaK m Ha mhwx TeppnTopwax owBaeT pa3noo6pa3HBIM, b 3aBMCMMOCTM ot BpeMeHH rofla, ot flHa, ot nojia u B03pacTa xo3ai-ma, a TaKJKe ot ero 3asKi-iTOHHOCTH.
CaivibiM nony.napHbiM HapaflOM, npi-iHanJie>Kau^iiM KflanHiiMnapa^aM stom 3einjin aBJiaeTca MyjKckoíí u jKeHCKHíi napafl macpepoB.
T

ÍKencKuü napnd.
Etapas 3TOT Taöji. I coctoht 1-13 6ejiba (3 nacTii puc. 41) 113 ôejioro «KaÔoTKa» (puc 40), Ha KOTopbiii
oflesaeTca Sejiaa HaKpaxMajieHHaa io6Ka Ha öpeTejibKax, pofl «BaroKa» (pite. 42) va 6e,noM k)6kii
c ôoraroM BbiuiHBKOM (puc. 42,1) H3 oejioií jKopaceroBoii mm ByajieBOíi ioökii, oöbiKHOBeHHo c SejibiM
MejiKHM y3opoM, «on.ieisKa» — 5e3pyKaBHKKa-.nncp'«iKa rojiy6oro, KpacHoro, 3ejiënoro mjim po30BOro
i^Bera* (pwc. 50, 51), k KOTopoMy OfleBaeTca «3anacica» nepe^HMK Toro-jKe u(BeTa. fleByuíKH o^eBaiOT Ha
Horn 6ejibie hvjiki'I h ^ëpHbie 6othhkh. rojiOBHWM yóopoi.i aBJiaeTca «6yKeT» BeaoK (puc. 37), a TaKJKe
Hapaflnaa jiema C3aflw (pwc. 38). Hleio vKpamaeT rodipMpoBaHHbirł bopothmk (pwc. 65—67), oycbi, Hapas flonojiHHioT .leHTbt m KpacHbie mjih posoBbie hbcth, npi-iKOJioTbie nos noflôopoflKii (puc. 37,63,64),
a TaKJKe cnaflarouiaa c rojiOBW Ha cniory fljiHHHaa po30Baa jieHTa.
npasflHMHHbiíí Hapafl 3aMyjKHeíi jKeHm,nHbi (Taó.rí. II) coctomt va oejioií io6kii, 3ejiëHoro mjim
MHoro i.\BeTa «BaTOKa», KpacHofi io6kh i-i BepxHeñ. ioôkh 3e.ïïëHoro mjih spyroro qBeTa H3 flOMOTKaH75

Horo MaTepMaaa. HBJiaiomencH yme nacTbio njiaTba. Ha pyöauiKy, juoöyeKaa «eHini-iHa, oßeBaex
«HHKy» — BepxHaa nacTb njiaTfaH (pnc. 36,46), TiojieBbiH roobpHpoBaHHbri/r bopothmhok («Kpbi3HK»)
(pwc. 65—67) n jieHTbi c y3opo:,i b iiBeTbi «cBajieSKbie» posoBoro u m KpacHoro HBeTa. TpaypHbie —
rojiySbie mjim dpwojieTOBbie, «CMTeBbiü» n.iaTOK (puc. 45, 54), a na rcwiÖBy neneii (puc. 57—61). Hapafi
flono.nHHioT nepHbie nyjiKM n nepHbie BMCOKwe Sotmhkw.
MysKcxoü Hapnd.
IHacbep, KpoMe 6ejiba — pyöaruKH h KajibcoH, Hä3biBaeiubix «raTKaMM» — o/ieBaeT CBeTJibie ci-mei'OJiySbie iirraHbi (TaSji. I), KpacHyio «KaTaHKy» (puc. 21, III), nepHbie hockm m canorw (pi-ic. 26 a—c).
BiiecTO rajiCTyKa tuadpep 3aBH3biBaeT mjim KpacHyio jieHTy, mjim kvcok iiiejiKOBOM MaTepnw «Kpafea»,
na rojioBy ofleBaeT mjiany c «ßyKeroM» t. e. c nyHKOM ubstob c no30JioTOH (Taö.i. I , pwc. 16,17).
IHacbep nepe3 njieno m 'rajinio noBH3biBaeTca nojioTeHueivr, yKpameHHbiM uumpokom Hapajj,HOM po30bom
JldlTOH.
HpaBflHMMHbiM Hapa/i ÄeHaToro MyacHMBW, Kpowe öe.iba coctomt M3 cmhmx uiTanoB, nepHbix hockob,
BbicoKMx canor, dpwojieTOBO-SopflOBOii «KaTaHKH» 3 Me.nKyio »repHyio KJieTKy, cnHew cepMarn (puc. 22 I,
I I 23); rueio MyjKHMHa oÖBaswBaeT i^BerHfaiM hjim mejiKOEbiM n.iaTKOM, Ha kotopmw BbiKJiaflMBaeT
bopothhk; jieroM Ha ro.noBe hocmt iiianKy Ha3biBaeMyro no3HaHHHKOö, a 3hmom — MexoByio rnanKy
(pwc. 27, 29) m na cepmary HajieBaeT nojiyiuySoK c SoJibiiiMM bopothmkom.
B dtmx Hapaflax, Kpoivie hmcto nojibcroix ajieMem'OB, HOiiieHHbix Ha TeppMTopiiM nojibinii b npo,(OJi~«eHMM HecKOjibKO coTeH jict, mojkho 3arvieTHTb HeKOTopoe BJiMHHHe san'lfla, rjiaBHMM o6pa30M
OpaHLniM. Kpoivie Toro b ,jik)6;; ckom napa/ie mojkho o5Hapy>KMTb HeKOTopbie *jepTbi oömne c HapaflOM
CjiäBHH, npojKHBawinMx 3anajjHee peKM Onpbi: ByjKHiaH, nojiOBaH a raKi-Ke HaxoB, npojKMBaiomMX
Ha iore. HepTbi 3tm npoHB.iraioTca b Se.uoM xojicTMHe, 3 KpacoHHOCTH Hapajia, b «SyKeTax», b ynpameHitax bojioc n rojioßbi, b iwexoBbix nenuax, no.nymySKax, b mepcTaHbix noacax mjim KaiiMax.
Hacioamaa paöoTa aanncaHa rjiaBHbiw o6pa30M na ocHOBaHMM TeppiiTopMajibHbix- Mccjie/roBaHMii
Ha-iaxwx b 1945 ro^y. OnHaKO Sojibinaa MacTb Marepiiajia co6paHa b 1952—54 ro/iax. HcTopHnecKan
xapaKTepMCTMKa 3tom paöoTbi ocHOBaHa Ha nyöjiHKaiiHHX UMTHpoBaHHbix b npw.nojKeHHOM criMCKe JiHTepaTypbi.
7

PEECTP

PHCYHKOB

Puc. 1. Ko63apb b npa3flHMHHoi'i oflemjae. noflMOKJie, ye3/j, CyjibexyB. <t>oi\ K. KuTuiviaH, 1947 r.
Pmc. 2. /(pyjKKH. Poro3HHMue, ye3fl MexcMpeii.. *ot. MMKOJiaß fleu,, 1955 r.
Pmc. 3. OSyBb. Apxeojiori-iHecKMM OTflerr Me>Kwpen—3aMOK, XIV b. Apxeo.noniHecKMM My3en b no3HaHe. Oot. Ct. Ky5aK, 1955 r.
Pmc 4. Oflescaa KpecrbHH no roTiinecKOMy CTeHHHOMy M30öpajKeHMio M3 KocTe.na b nn;MHe TypHeü,
ye3jj Bcxobo, ok. 1430 r. <3>t. A. T.nana 1956 r.
Pmc. 5. OflejKAa KpecTbHH 113 OKpecTHOcxeM Cjiyown. <E>parMeHT neM3a>Ka Ha <£>paHKdpypT c 1548 r.
Die Kunstdenkmäler der Prowinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O.
Berlin, 1912, s. 3, t. 1.
Pmc. 6. BapaniKOBas: manKa no ':3bophhkv» (SapeJibecb) va KocTe.na npesifle npMHaflJiejKaui.ero MOHaxaivi HoaHMTarvr. CjiOHbCK, ye33 Cy.neHijMH. 1522 r
Pmc 7. rojioBa jKeHuiMHbi OKpbiTaa «mojibiikom» (xycTKa^ no 3BopHMKy M3 Kocrejia npe-«/i,e npi-iHafl.nejKaujero inonaxaM l/toaroiTaM. CjiOHbCK, ye3fl CyjieHi4MH, 1522 r.
Pmc. 8. noitpoM nacTeö oflejKflbi c KHi-irn Hexa nopTHbix M3 BcxOBbi b XVII b. rocy/japcTBeHHbiii
BoeBOflCKiiil ApxiiB b no3Hane.
Puc. 9. JKeHCKaa o^ejK/ia no 3BopHMKy n3 KOCTejia npejKfle npiiHaji,.nejKam,ero Monaxaivi WoaHMTaM,
CjiOHbCK, ye3fla Cyjienij;MH, 1522 r.
Pmc. 10. JIiooycKaa -sceHinima b npa3AHiiHH0M koctiomc c Ypa/ry h. Oflpow, ye3fl CjiyÖMLte.
Pmc. 11. npa3,riHi«HbiM 3hmhm'm koctiom xo3aöKM ir xo3hmhu. PeKOHCTpyKi^pia oflejKflw c XIX b. Pmc
H. KapcuaK, 1956 r.
Pmc. 12. JleTHMM npa3ÄHiiHHbifi koctiom SarpaKa m HteHiiiwiibi. PeKOHCTpyKi;iia ojj,e>Kflbi c XIX b. Pmc.
H. KapojiaK, 1956 r.
Pmc 13. OflejKfla no oopa3y KuiMiuTodpa BoryuieECKoro «Henopo^-moe 3anaTbe ITpecbBaToii T^eBbi MaPmm» c 1628 r. M3o6pa-«aji b HapaflMJKe, ye3jr MescMpen;. Tenepb b no3HaHe.
Pmc. 14. ]Tpa3aHHHHaa oaejKaa jKeHmiiH. flejieraij.ua JKeHiiiMH JIioöycKOH 3eMJiM Ha Cbe3fl b BepjiMHe
Coio3a nojiHKOB b TepMaHMH. <I>ot. AjieKcaHflep KpacbKeBMH, BepjiMH, 1937 r.
Pmc. 15. JleTHaa paSonaa OAejK^a. floöpyBKa, ye3/j MoKMpeii dpoT. H. Tnana, 1953 r.
Pmc. 16. 4>parMeHT CBaabeßnoä /jpyjKiiHbt ok. 1920 r. <Sot. H. H.
Pmc. 17. Hlaobep m «pyjKKa, floöpyBKa, ye3A MejKwpeu, cpOT. A. r.uana, 1953 r.
Pwc. 18. MyjKCKaa py6aruKa: A — nepea, B — 3aa, C — nacTH noKpoMKii: d — nepefl m 3afl (nOHxo),
e — pynaß c TecbiviarviM b MecTO nyroBMij, f — bopothmk, g — HanjibenHMK, i — bwihmbkh Ha
BopoTHMKy. -flo6pyBKa, ye3ji MejKMpeii 1954 r. MacirtTao 1 : 3.
Pmc. 19. MyjKHi-rabi b Tpajj,MuiiOHHbix KocnoMa»:. *üt. K. KMTirMaH, 1947 r.
Pmc. 20. HlTaHbi c BTopoii nojioBMHbi X I b. A — nepejj, B — 333. no;a;MOKJibe Majie, ye3A CyjibexyB.
PeKOHCTpyKi4Ha 1954 r.
0

76

Pmc 21. JlfaHHHaíJ «KaTaHKa» (5;iy3a) c BTopoii nojiOBMHbi XIX b. TaKHe-jKe carviwe hocmjim Toxe 6e3 pyKaBOB. rio/j;MOKjibe BiiejiBKMe, ye33 CyjibexyB. I I — KaM30Ji c KOHiia XIX b. PeKOHCTpyKixMa.
I I I — KaTaHKa 143 cyKHa mjim dpjiaHejiH ok. 1920 r. A — nepea, B — 3aa, C — nacTM noKpoüKM:d—
noKpoM nepeflHeii HacTi-i. e — 3aaneiî nacTM, f — pyKaB. lio o6pa3ixy JîHa ToMarna Hweivma.
floôpyBKa, ye3fl MejKiipeu;, 1952. MacuiTaS 1: 30.
Pmc. 22. BepxHaa ojrejK/ia : I — 3ckm3, peKOHCTpyKqiia CMHeíí jihhhom KaTamtH, ôfauia HomeHa 6e/i~
HbiMM KpecTbiiHaMM b XIX b. I I — Iljiain M3 CMHero cyKHa c nepejiMHKoîi b XIX b. HOineHHbiH
ÔOraTbIMM KpeCTbHHaMH, KOpHMapbHMM M flp. TlepepblBHbie HepTbl Ha 3T0M pMCyHKG MCKJIIOHMTejibHO o6o3HaHaiOT HeBMflMMbie no/i nejiepMHKofi pyKaBbi m KapMaHbi. 3ckm3, peKOHCTpyKIIMH.
Pmc. 23. I I I — nepuaa cepMara MCHe3ixiaH e 1945 r. A — nepeji. B—3aa, C — nacTii noKpoMKM: d —
cnMHa, e — nepejr, f — 3aflHHH nacTb CMopmeHa, g — kjimh npMiiiMTbiH k CMopureHOfi nacTM,
h — nojia, i — pyKaB, j—yKpamenne — MMMTHpoBaHan KajieTKa, k — bopothhk. floGpyBKa,
ye3a MejKnpeij(, 1945 r. MaciuTao 1 : 30.
Pmc 24. MyjKHMea b npa3flHMHHOM KOCTroine. floflpyBKa, ye3jj MejKMpeii. CyKMaHa to^ho npujieraeT
k rpyjxH. HacTM koctiomob ms HapoflHoro My3ea b IIo3HaHe — PorajiMHe. <£>ot. A. rjiana, 1956 r.
Pmc 25. Oseni-iM KOJKyx nouiHTbiM cvkhom. A — nepe/i. B — 3a/i, C — nacTM noKpoiiKw: d — nepe/xHas.
e — cnMHa, f — bopothhk, g — pyKaB, h — cbparMeHT HiHypa k nepeBH3Ke. floSpyBKa, ye3fl
MejKMpeq, 1952, iviaciiiTaS 1 b 32. IIpoBep c pmc. 27.
Pmc. 26. Mvjkckoîi oöyBb Ha nepejiOMe XIX m XX b. a — canorM «ca/raHe» (MarKne rojieHMiiia) npa3flHMHHbie HomeHHbie ôoraTbiMM KpecTbaHaMM b — canoni 6e/XHbix KpecTHH, c — paSonne canoni,
d-—«KydpjibOKM»—paSonaa oôyEb HOiuena 3 cjiHKOTHbie, Mopo3Hbie jXHti h ,no bwbo3km HaB03a.
Pmc 27. KpecTbHHMH b KOHcyxe m KpeiviepKOBOiï inanité. ,lJ,o6pyBKa, ye3fl MejKwpeu;. <ï>ot. A. Tjiana,
1956 r. IIpoBep c pmc. 25 — noKpoiï KOJKyxa.
Pmc. 28. lOnouia b ivïaHMuiKe. floSpyBKa, ye3fl Mexi-ipeu,. HacTb KOCTioivia m3 Hapojnroro Mysea b IIo3HaHe — PorajiMHe. Hp. mhb. M.H.H.E. — 3. 4>ot, A. Tjiana, 1956 r.
Pmc. 29. MyjKCKne uianKii: a — poraTWBKa, b — cojiOMeHHaa rujiaría «jKHMBHaa» c — cnjieTeriHe cojioMbi Ha injiany «»», d — öapainKOBaa iuanKa, e, f — noKpoñKa iiianoK d, A, d, e — no o6pa3u,y
OHypbpero KaHM M3 HoBero KpancKa, yey/j CyjibexyB, f — no o6pa3ny <¡>paHixHiiiKa HMeiviqa
H3 floôpyBKii ye3/i MejKHpeq, 6, c — no oôpa3u,y H3 PenioHajibHoro Mysea b MejKMpime, Hp.
mhb. M.M.E. — 380. Pmc AjibdboHC KoBajibCKii, 1955 r.
Pmc 30. MyjKHiraa b uianKe «no3HaHbOHue». floSpysKa, ye3/j Menüipeq. KocTioMbi c Hapo/iHoro My3en
b no3H3He — Porajiwue. Hp. mhb. M.H.n.E. — 3. *ot. A. Tjiana, 1956 r.
Pmc. 31. BapaiiiKOBaa nianKa c ;:onyniKoii» (nacTb onycKaeiviaa Ha yuin) no 3BopHMKy m3 KOCTejia npejKnpMHa7J.nejKaiqero MOHaxaivi HoaHMTaM. CjioHbCK, ye3/i CyjieHUMH, 1522 r.
Pue. 32. JIro6ycKMe >KeHuiiiHbi b oflejK^e sa ceHOKOCbi. floôpvBKa, ye3ji MejKMpeq. <&ot. A. r.nana,
1955 r.
Pmc 33. 2KeHCKaa paSonaa oflejK/ia. floSpyBKa, ye:i.n MejKMpeij. Oot. A. Tjiana, 1955 r.
Pmc. 34. JleTHHii npa3/j,HHHHbiił koctiom jieByiuKM. floôpyBKa, ye3fl MejKMpeii,. <î>ot. A. Tjiana, 1956 r.
Pmc 35. fleByniKM b npa3jrHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, yesfl MeîKHpeq. <E>ot. A. Tjiana, 1953 r.
Pmc 36. iKeHujHHbi b npa3/JHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, ye3/j Me?KMpen; <î>ot. H. A. <£>. BapaHOBCKM,
1950 r. npoBep c qBeTHWM njiaHuieTOM Hp. I I .
Pmc. 37. fleByuiKa b «6yKeTax» (bohok). floôpyBKa ye3« MejKMpeii. 'î'ot. A. Tjiana, 1953 r. npoBep
c pmc. 2 m pmc. 38.
Pmc 38. MaHep Ha/ieBaHHH .rieuTbi. floöpysKa, ye3fi Me/Kiipeq. <Î>ot. TpajKMHa BbimoaiMpcKa, 1953 r.
Pmc 39. npa3flHMHHbiM koctiom nojKiuioM jKeHiqMHbi.floôpvBKa,ye3/i Mescwpeii,, çboT. A. Tjiana, 1953 r.
Pmc. 40. nojioTHHHbie KaôaTKH Hoiuem-ibie non, jiiicboivi t. na3. «onjibeqeK». A — nepe/j;, B — 3a/i, C —
.nacTH noKpoMKM: d — rojiOBHaa ^lacTb, neperr, n 3a/i, e, f, g, h — lacra pyKaBa, i — HanjienHMK, j—BopoTHMK. Ho o6pa3y KaTspiiHbi naJiOHKM (I) m flopoTbi Cnbixajibi (II). floSpyBKa,
ye3fl Me>KMpeu;, 1945, 1954 r. MacuiTa6 1 : 30. I I I . 3ckm3 tKniecHOKa» BepxHew oflejKflbi hobopojKflëHHoro. KajiaBa, ye3ji Me^KMpeij, 1954 r. MacuiTa6 1:20.
Pmc, 41. ¿KeHCKiie nojiOTHaHbie pySauiKM. I — 3MMOM, I I — neTOM. A — nepe/i, B—3afl, C — «acTii nokpoííkm: d — «KaSaTeK», BepxHaa nacTb (iiohxo), c — k.tiihm pactuMpaiomMe 6okm, f — «HaflOJieK», HMJKHaa nacTb, g, h, i — iacTM pyKaBa, j •— «iiiHypKa» TecbMa, k — HanjieHHMK, 1 —
BopoTHMK, l — «Bbi.nora» HacTb OTJiojKei-.'Horo BopoTHiiKa, ł, m — BepxHaa m HMJKHaa nacTb
BbmiMBKH pySauiKH I cnepe/iM, n — HapaflHbie 3yÔHMKM.
I — no o5pa3qy va Hapojj;Horo My3ea b no3naHe — PorajiMHe. Hp. mhb. E 81 113 noflMOKjia
BnejibKMero, ye3j\ Cy.nbexyB.
I I — no o6pa3qy KoHCTaHirwM Kycbop M3floôpyBKM,ye3fl MejKMpeir, 1954. MacuiTaß 1 : 30.
Pmc. 42. KDôkiÎ: I — npa3jj,HMHnbiH onjibeij;eK ms njopqeM, ôejiaa ioôKa c JiMdpoM, I I — «BaTOK» loÔKa
noflöi'iTaa BaToií, I I I — «mopn» (looKa). A — nepeflHSH «lacTb, B — 3aflHHH nacTb, C — -qacTir
noKpoüKii: d — noKpow ioökm I , I I , d — noKpcfi k)6km I I I ; e — noac, i — jibHaHaa TecbMr
HaniMTaa Ha «K>KMJKax» ioSkm, g — po30Bbie svShmkm cflejiaHbie Ha BH3ajibHBix cromax yKpauiaioiHMe BaTOK, h — pa3HoriBeTHaH TećbMa yKpaiiiaioinaa BaTOK Bbime syÓHMKOB, i — «3y6hmkm» TecbMa yKpamaiornaa hmjkhmm 6eper ioSkm I I I . noKpoMKy KapMaHa m noflTHHCKM bmjj;ho
Ha opeHTMpoBO^Hbix pMcyHKax. Oaesaacb cnepßa iiaKJia^biBajiM Ha ceöa BaTOK, noTOM onjibeqeK m Ha KOHeq niopq. floôpysKa. ye3ji MejKMpeir, 1953 r. MacrnTaS 1 : 30. yKpameHMM g, h, i —
1 :6.
i

1

1

77

PMC. 43. lOÔKa M3flOMOTKaHHCronojioraa a — 3PjiëHaa c HëpHMMW nojiocaMH, b —KpacHaa c nojiocaiiH 3ejiëHiiMn, rojiy6bi.Mii M V 3 K M M I I HëpH:iMM. a — c nosMOKJia, ye3s CyjibexyB, b — c ß o 6pvBKM, ye3s MejKiipeij;. HaposHbift My3efi B IIo3HaHe — PorajiHHe. Hp. MHB. E. 68, 67. <3>OT.
JI. nejK, 1956 r.
P M C . 44. npa3flHMHHbie K O C T I O M B I : I — cTapniero nina c KOHiia X I X M Hanajia X X B., I I — O K . 1910 r.
M3o5pajKaji Torflamnioio MOfly OUIM6OHHO CHirraHHyio napoflHOii M O S O M . A — nepesHaa nacTb,
B —sasHaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii; d — nepes, e, f — 3as, g, h — pyKaB, i — nacTii I O Ö K I I
Ha3. «6pbiTbi», j—noac. 06pa3eu; I M3 flo6pyBKii, ye3/i MejKwpeii, I I — H3 noflMOKJia, yess
CyjibexyB, 1954 r. MacniTa5 1 : 30.
PMC. 45. JKenixiiiHa B npa3SHi«HOM KOCTiOMe. ,Ho6pyBKa, ye3s MejKMpeu, * O T . A. T.nana, 1953 r.
P M C 46. Bjiy3bi: I — «nojibKa» yKpainena cnepesn pasuonBCTHOH E M I I I I - I B K O M , I I — ita6aT, I I I — KacpTau.
A — nepeflHaa nacTb, B — 3asnaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii: d — nepes, e, f, g, h—bas,
i — BopoTHi-iK, j , k—pyKaB, 1 — TecbMa coöpanaa B C 6 O P K M , 1 — noac. I o6pa^3en; — M3 KaJiaBbi, I I — i-o flo6pyBKH, o6a ye3s MejKiipen, I I I —113 HoBero KpaMCKa, ye3fl CyjibexyB. HapoflHbiii My3efi B nosHaHe — PoraiiMHe, Hp. MHB. E. 1408 r. 1954. MacuiTa6 1 : 30.
P M C 47. «Ka6aT»—KaM30,n yKpairreHHbiii nëpHOii BbimiiBKOfi. ITosMOKjie Majie, ye3s CyjibexyB. HaposHbifi My3eił B no3HaHe—Pora-mme. Hp. MHB. M.H.H.E. — 745. <£>OT. A. Pjiana, 1956 r.
P M C 48. 3CKM3 «BaubOKa» — 3MMHeü jKencKOü o^emfibi O K . 1880 r. Kpa.MCKo CTape, ye3s CyjibexyB.
PeKOHCTpyKniia 1954 r.
P M C 49. YKpameHMa Ha pyKaBax njiaTba. floopyBKa, ye3s Meanipeu,. HaposHbiii My3en B no3HaHe —
PorajiMHe. Hp. MHB. E. 1266. * O T . A. Tjiana, 1954 r.
P M C 50. JlncpmiKPi Ha3. «onjibemïn». I — CTapmero Ti-ma, Menbuie yKpameHHWu nomeno so O K . 1920 r.
I I — coBpeMeHHbiii 6ojiee yKpauienuwM. OnjibenKM BnycKaeTbca B IO6KM npncTarHyTwe K H M M
6yjiaBKaMM. no o6pa3ixy KaTspimbi najiOHKM (I) u /lopoTbi Cnwxajibi (II). 7Ip6pyBKa, ye3#
MejKMpeir, 1945 r. MacmTaô 1:15.
P M C 51. npa3SHi-iHHbiH KopceT CTapmero Tuna O K . 1920 r. 7Io6pvBKa, ye3s Meatnpeii. <¡?OT. A. Tjiana,
1953 r.
P M C 52. npa3flHM mbie nepesHiiKii Ha3. çbapTyxi-i. a — O6UJMM BM/J;, b, b I — yKpauieHMe npwcTarHyToe
c3asM noaca, b I I — nacTb noaca 3aBa3aHHaa C3as¡-i B KOKap/xy, c — noKpoii nepesneíi nacni
nepesHMKa, d — Bbimi-iTbiii Tiojib. e — noac (nacTb n oaca). KajiaBa, ye3,i Me>KMpeii, 1953 r.
MacuiTa6 1 : 30.
PMC. 53. nojiOTHHHbiii nepesHiiK. fl,o6pyBKa, ye3s Meacwpeii. <£>OT. A. Pjiana, 1955 r.
PMC. 54. 3aMyjKHaa >KeHUj;MHa B npa33HHHHOM KOCTiOMe, na rojiOBe MjiaTOK Ha3. «cniíi-i». /Io5pyBKa,
ye3S Memi/ipeq. <E>OT. A. T.nana. 1953 r.
P M C . 55. ßeByuiKa B npa3/j¡HMHH0M KOCTiOMe. /Ipöp\BKa, ye3s MejKwpeij. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r.
P M C 56. Hennri: I — 6ejibiii TiojibeBMM KpëCTHbrii HenniiKpe6eHKa.il— KpacHbiM njjioiiiBbiM nenmiK
pe6ëHKa. I I I - I V — no.noTHaHbie nenubi nojKHJibix xeHiiiMH. V - V I — TiojibeBbie npa3SHWHHbie
nemnKH. A — BM/4 M3 CTopoHbi, B — C3asn, C — nacTii noKpoiiKw: d — «cerneo» — S O H M I J I K O
T . 3H. nacTb nenna 3aiq?biBaroiiia:i TeMa 1-1 yniw, d — TecbMa TIOJIIO yKpenjiaiomaa
AOHWDIKO,
e — 3a/j;Haa nacTb nenu,a saKpbisaiomaa 3aTbijioK, f — « I U H V P K M » Ba3aHMe, g — Kpy:KeBO Ha
74yTKM Ha nofloÖMe « P W J K O K » — 5 MeTpoB, h — noiinoH, j — «oroHeK» — Bo.nHMCTaa 3ai4Haa
nacTb •— 1,80 M., i — «cb.nopKa» — nacTb n p b i m i i T a a i¡3 jieBeii CTopoHbi xpaHi-iT neneu nepes
rpa3bio, k — KBeTKM yKpauiaiomiie neneii. 1 — jienTOHKa o5BasyeMaa «oroHOK», m — 6yjiaB
KM. I , I I , V — M3 flo6pyBKM, yesfl Me?Kiipei4, I I I , IV, V I — 113 no/xMOK.na BuejibKiiero, yesn,
CyjibexyB, 1946 r. MacuiTa6 1 : 5.
P M C . 57. XCeHCKi-iii neneu, c y3opnaToro nojioraa M T K I J I I O . rocbr(MKOBO, ye33 MejKiipeij. Peri-iOHajibHbiM
^Ky3eñ B Mescwpeiie. Hp. MHB. E. 378. <3?OT. A. Tjiana, 1952. IIoKpoíí nenria npoBep puc. 56. V .
P M C . 58. /JeByniKn B nenrj;ax. no^MOKJie Bwe.nbKMe ye3R CyjibexyB. <Î>OT. K. KMTqMaH. 1947 r. noKpoii
Henni-iKOB puc 56. VI.
P M C 59. KpëcTHbiîi neneu, pe5ëHKa. /I,o6pyBKa, ye3fl MeÄupen;. <T>OT. A. Tjiana, 1953 r.
P M C 60. Henen; c jieHTaMM npiicTartryTbiMH Ha MaKymKe rojiOBbi. floopyBKa, ye3fl Me-iKi-ipeij(, dpoT.
A. Tjiana, 1955 r.
P M C 61. napneBbin neneii, Kajiosa, ye3fl MejKiipeir. PernoHajibHbiii Myseń B MoKwpeine. Hp. MHB.
<E>OT. A. Tjiana, 1952 v.
P M C 62. BbiuiMBKa Ha Tio.neBOM nenni-iKe. floôpyoKa, ye3p. Mesuipeil. 4>OT. .A. PViana, 1948 r.
P M C 63. TioJieBbie CBa3biBaHiia K nenqy O K . 1910 r. AoópvEKa, yesfl MejKMpeq. PeriionajibHbiM My3eü
B Me>Ki/ipi-iij,e. Hp. MHB. E. 52.
P M C 64. nojiOTHanbie BbimwTbie CBa3biBaHMa K nenuy c KOHiia X I X M Hanajie X X B . ^oopyBKa, ye3fl
MejKHpeir. PerMOHa.TibHbiM My3eii B MejKnpeL(e. Hp. MHB. E. 53. <£>OT. A. I'jiana, 1952 r.
P M C 65. «Kpy3» T . 3H. rod^piipOBanHbiM B O P O T H M H O K C nojioTHa. KajiaBa, ye33 MeJKiipeu;. <3>OT. A. Tjiana,
1952 r.
PMC. 66. Kpw3iiKH Ha3. «Kpy3W»: I — so npa3ÄHHHHoro M soMauínero KOCTioMa. P M C 35, 55. I I — so
npa3SHMHHOro KOCTioMa «6yKeTOB» T . 3 H . BeHKOB HomeHbix spyJKKaMM. P M C 2, 37. A —• O6HJ,MÍI
B M S , B — nacTii noKpoiiKii: c — KpymeBO JIM6O TecbMa npMjieraionsaa K uiMe, d — TioJibeBbiii
BbirxiMTbiii noac, e — cnoco6 cuiMBaHMa HacTeii «c» c nacraMn d, f — enocoô yKJiasbmaHMa —
c, d; g — pa3yKpaineHbiM noac Kpbi3MKa I . JloöpyBKa, Me3s MejKHpeu;, 1954 r. MacmTaö 1 : 20.
P M C . 67. «Kpy3» — T . 3H. rorppMpoBaHHbiM Tio.rieBbiM B O P O T H U H O K . flo6pyBKa ye3s MejKiipen;. PernoHajibHbiü My3en B MejKiipi-me. Hp. MHB. E. 47. <£>OT. A. Pnana, 1952 r.
-

l

i

1

78

Puc. 68. IToKpoB rojioBŁi no 3BopHiiKy va KOCTe.na npei-K^e npr-iHafl.nejKaiiiero MOHaxaM ÎïoainiTaM —
CjiOHbCK, ye3fl CyjieHqMH, 1522 r.
Puc. 69. ripií iipHJiKe. flo6pyBKa, ye3fl, MejKupeu,. <î>OT. I l A. 45-BapaHOBCKii, 195U r.
PMC. 70. «Eejraua» — ycTpoücTBO K 6ejieHHto nojioTna c 1914 r. no HHcpopMaiiMn BnKTOpa Bjioxa, flo6pyBKa, ye3fl Mexoipeii, 1952 r.
Puc. 71. TiojieBoe CBH3faiBaHMe K Henny c O K . 1914 r. jTaryBeK, ye3fl CyjieHUHH. 4>OT. A. rjiana, 1951 r.
Puc. 72. KjieiiKii K nenaTarono c X I X B . PernoHajibHbiH My3eíi B MejKiipj/iue. Hp. MHB. E . 140, 124, 170,
139, 123, 171. * O T . A. Pruína, 1952 r.
Puc. 73. nojiocbi yKpameHMM BbiiHMTMx KpacHbiMn H H T K 3 M I I MJIM rapycoM Ha nepenHi-ix n a c T a x «nojibeK» — 6jiy3. flo6pyBKa, ye3j\ MejKwpei;. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r.
PMC. 74. XieHiiniHa o/jeTaa B «nojibKy» — 6jiy3y. /lopysica, ye3/j; MejKwpeii. <I?OT. A. Pjiana, 1956 r.
Pue. 75. BbiuiMBKa Ha nacTH Kpbi3iiKa. JIoSpyBKa, yesfl MeîKHpeu,. <Î>OT. A. Tjiana, 1955 r.
Pue. 76. Bejiaa BbiruMBKa Ha TIOJIK) — KptrawKy. .HpôpyBKa, ye3Ą MejKPipeii. <3>OT. A. Tjiana, 1955 r.
Pue. 77. TroneBaa jieHTa K nenuy. noflMOKjie, ye3,n CyjibexyB. HapoJiHbiíí My3efi B no3HaHe — PoraJiMHe. Hp. M H B . M.M.n. fleH. 49. < £ O T . A. Tjuina, 1956 r.
P M C . 78. YKpauieuMa HHJKHefí nacTM nepeanuKa. /ToßpyBKa, ye3/j; MeîKwpeii. HapoflHbiń Myseii B rtoSHaHe — PorajiHHe. Hp. I I H B . E. 1264. <Ï>OT. JI. nejK, 1956 r.
PMC. 79. yjipameHiia BbimMTbie 6ejibiMii HHTKaiviM na n a n i e n i i M K a x J K C H C K M X 6e.nwx KaôaTKOB (KopoTK a a B e p x H a a p v 6 a i u K a ) , Tloôpysna, ye3fl Mexaipeq. i l o x o s c w e y K p a i u e n M a KOHCTa™posaHO
B BajibeBMiiax M JlaryBKy, ye3/j CyjibeHifUH. MacniTaÔ 1 : 2.
PMC. 80. Bejiaa BbiuiMBKa Ha TIOJIIO — Kpw3iiKy. KpaMCKO CTape, ye3fl CyjibexyB. O O T . A. Tjiana, 1955 r.
PMC. 81. HojKHMubi no 3 B o p H i i K y va KOCTejia npesc^e npiinaA.iezKaïqero MOHaxan ï ï o a H M T a M . C J I O H B C K ,
ye3fl CyjieHiiMH, 1522 r.
PMC. 82. n j i a m u e T I. PacnpocTpaHeHMe .nio5ycKoro K o c n o M a . Pnc. K. B o 3 b H M H C K a , 1956 r.
KapTa I . flpyjKKa M macpep. M30G. H. KapojiaK.
KapTa II. Xo3aMH M x o 3 a í i K a . M306. H. Kapo.iaK.
KapTa I I I . PanopT pa3HOH,BeTiibix MaTepwajiOB.

C O f l E P ) K n H H E

BBeflenwe. Crp. 3. T.naBa 1 — coBpeivieHHoe coccToaroie jiioôycKoro KOCTioMa na wccjieflyeMOM
TeppwTopMM, cTp. 6. PjiaBa 2 — IlcTopMHecKMił o n e p K oßojiiomiii j i i o ô y c K o r o KOCTioMa, cTp. 9. TjiaBa 3 —

PacnpocTpaHeHMe wceneflyeMoro KOCTioMa, CTp. 13. TjiaBa 4 — 06mee oriMcaHMe MyjKCKOro KOCTioMa,
CTp. 14. TjiaBa 5 — no/rooÔHoe onwcaHwe jviyjKCKoro KOCTioMa, CTp. 19. TjiaBa 6 — Oômee oroicaHiie
JKeHCKoro KOCTKJMa, CTp. 29. TjiaBa 7 — no,zipoÖHoe onncaHMe jKeHCKoro KOCTioMa, CTp. 37. TjiaBa 8 —
MaTepMM M M3flejnia, CTp. 55. TjiaBa 9 — YKpauieHMa, CTp. 59. XapaKTepiiCTMKa nepBoncTOHHMKOB,
CTp. 64. npMMenaHMa, CTp. 65. YKasaTejib jiHTepaTypbi, CTp. 69. PeecTp iijijirocTpaiiMH, CTp. 71. CoflepJKaHMe, CTp. 74. KpaTKoe M3Jio>KeHMe Ha pyccKOM a3WKe, crp. 75. KpaTKoe y3Jio3KeHMe Ha aHrjiMiicKOM
a3biKe, CTp. 80.

ENGLISH

SUMMARY

The peasant costume described in the present monograph is worn in the region called Ziemia
Lubuska (Lubusz' Land), i . e. the territory restored in 1945 and forming now a part of the province
Zielona Gora.
The Lubusz Land comprises the area situated on the middle part of the Odra river between the
rivers Warta, Odra, Obrzyca and Obra. In the north it borders on Pomerania, in the South on Lower
Silesia, in the East on central Great Poland (Wielkopolska) and i n the West on Luzyce and Brandenburg (Eastern Germany).
In the space of three thousand years the development of protoslavonic, S l a v o n i c and later polish life
may be traced on this area. The Lubusz Land, from 1924 gradually subjugated by the Germans, preserved till its liberation many Slavonic and polish features, in spite of the oppressor's ruthless germanizing
policy. One of the features distinguishing clearly the Poles from the Germans in this area was the
folk costume which even for a long time after the polish language was forgotten, bore witness, like
other cultural forms, of the link of this land with Poland. Such an example of preserved slav peculiarity, acknowledged even by german authors (Pohlandt, Ernst Friedel, Robert Mielke), is the region
of Cybinka on the river Odra which for the longest time (700 years) was under the german rule. In
the eastern part of the Lubusz Land, annexed by the Germans just in the beginning of the 19th century, there were preserved not only the forms of polish folk culture but also the nationality ot
thousands of Poles who after long years of prussian and hitlerian domination were liberated' by the
Soviet and Polish Army, and came back to their mother-land. One of the many reasons for the Poles'oppression was their peculiar costume which in spite of the fascist propaganda gave a steady
evidence of the polish character of that land. During the hitlerian regime the folk costume of Poles
and particularly that of Polish women was repeatedly the object of the Germans' attacks; first it was
regarded as a german dress and the Polish population as polonized Germans(!) Then during the pact
of non-aggression with the prewar Polish Gouvernment the hitlerian propaganda stressed that the
fact of the use by Poles of own folk costumes indicated that they were enjoying great national liberties in the Reich. Later on, when politics changed, the same Hitlerians saw in the Polish dress a sign
of hostile and imperialistic tendencies of the Poles against the Reich. During the last war the deportations of Poles to the centre of Germany and the military operations contributed mainly to the
fact that the Lubusz peasant costume went into disuse. To day it survives only in a relict form mainly
in the eastern part of the Lubusz Land and being regarded as the representative costume of this
region, it is generally used by artistic amateur companies.
The peasant costume of the Lubusz Land is, like that of the other regions, differentiated according to the season, the day, the-age of its owner and his prosperity.
The most popular is the dress of the best man and the bridesmaid (Table I) belonging to the
oldest costumes of this region.
V/ o m e n's d r e s s
The bridesmaid's dress consists of three parts of underlinen (fig. 41) of a white short blouse
called ..kabotek" (fig. 40) upon which is put a w h i t e , stiffed s k i r t with s t r a p s , a sort of „w-atok" or
thick cotton padded skirt (fig. 42), of a richly embroidered white skirt (fig. 42, I), of a white skirt
of georgette or veil, usually in fine white pattern; of a blue, red, green or pink bodice called ..oplecek"
(fig. 50, 51) to which an apron of the same colour is tied. Girls put on white stockings and black
boots. The head-dress consists of a wreath called „bukiet" (fig. 37) and an ornamented ribbon (fig. 38).
The neck is embellished with corals or a ruff (fig. 65—67) and the whole is completed by red or pink
ribbons with flower-designs and tied u n d e r the chin (fig. 37, 63, 64). A l o n g p i n k ribbon hangs
loosely in the back.
The festive dress of a married woman (Table II) is composed of a white petticoat, of a green skirt
or „watok", a red skirt and an upper skirt of home-spun material in red or other colour forming the
parts of the dress. On her shirt the Lubusz woman puts a jacket called ..jaczka" i . e. the upper part
of the gown (fig. 36, 46). a ruff of tulle (fig. 65—67), pink, and red ribbons with flower designs called
80

„weselne" (nuptial), funeral („żałobne") are in blue or violet colour, a woollen kerchief called „siciowa" with colourful patterns (fig. 45, 54) and a bonnet upon her head (fig. 57—61). She puts black
stockings and black boots or shoes.
Mens'costume
The best man (Table I) puts besides the underlinen, namely the shirt and the drawers called
„gatki", blue trousers called „jasne" (Table I), a red jacket or „katanka" (fig. 21, I I I ) , black socks
and high boots (fig. 26 a—c) Instead of a neck-tie he fastens a red woollen neckband called , krajka"
or a silk ribbon. On his head he wears a hat with a bundle of flowers and gilding (Table fig 15, 17).
From his shoulder to the opposite hip he ties a towel upon which a large pink ribbon with orna­
ments is put.
A married man for his festive dress puts on under-linen, blue trousers, socks, high black boots,
a black chequered jacket („katanka") (fig. 21), a blue overcoat („sukmana") (fig. 22, I , I I , 23). Round
the neck he ties a colourful silken kerchief upon which the collar is turned over; on his head he wears
in summer a cap called „poznanianka" and in winter a fur cap (fig. 27, 29) and a sheepskin with
a large collar.
I n addition to the native features of the costume worn on the Polish territory through seme cen­
turies, all these costumes show also some Western influences, brought mainly from France. The
Lubusz peasant costume shows also certain common features with those worn by the Slavs living
westwards of the river Odra namely: the inhabitants of the region Łużyce (Łużyczanie), Pomerania
(,Połabianie) and the Bohemians living in the South. These features are. white home-spun linen
manifold colours of the dress, bouquets, the head dress, the fur paps, the sheepskin furs and wool­
len belts.
The present monograph was written mainly on the basis of field investigations begun in summer
1945; the majority of the material being gathered in summer 1952, 1953 and 1954. The comparative
historical part is based on publications mentioned in the Index of Bibliography.

LIST

OF

PLATES

Fig.
Fig.
Fig.

1. A fiddler in festive costume. Podmokle, the district of Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947.
2. Bridesmaiden. Rogoziniec, Międzyrzecz district. Phot. M . Dec, 1955.
3. Parts of a foot-wear Excavated by the archaeological expedition of Międzyrzecz—Zamek,
from the 14th century. Archaeological Museum at Poznań. Phot. St. Kubiak, 1955.
Fig. 4. Peasant dress after a gothic fresco in the church of Przyczyna Górna, Wschowa district, about
1430. Phot. A. Glapa 1956.
Fig. 5. Peasant costumes from the neighbourhood of Słubice. A part of the view of Frankfurt from
1548. Die Kunstdenkmaler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmaler der Stadt Frank­
furt a. O. Berlin, 1912, s. 3, vol, 1.
Fig. 6. Sheepskin cap from a keystone in the monastic church of St. John Knights at Słońsk, the
district of Sulęcin 1522.
Fig. 7. Head of a woman covered with a kerchief called „podwika", tied under the chin. From
a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Sulęcin, 1522
Fig. 8. Cut of parts of a garment after the Tailors' Guildbook from the 18th century at Wschowa.
Provincial State Archives at Poznań.
Fig. 9. Woman's dress from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the
district od Sulęcin, 1952.
Fig, 10. Lubusz woman, in festive dress from Urad on Odra river. Słubice district. Resslaff Hans,
Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934.
Fig. 11. Winter festive dress of a farmer and his wife. Reconstruction of a costume from the 19th cen­
tury, Drawn by J. Karolak, 1936.
Fig. 12. Summer festive dress of a farm-worker aid a woman. Reconstruction of a garment from the
19th century. Drawn by J. Karolak, 1956.
Fig. 13. Costumes after the picture of Christoph Boguszewski. ,,immaculate Conception" from 1628
painted in Paradyż, the district of Międzyrzecz. Now in the Cathedral at Poznań.
Fig. 14. Women's festive dresses. Women delegation sent to Berlin from the Lubusz Land for the
Congress of Poles in Germany. Phot. Alexander Kraśkiewicz, Berlin 1937.
Fig. 15. Summer work-clothes. Dąbrówka. K. district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa 1953.
Fig. 16. Pair of bridal group from about 1920 the district of Międzyrzecz. Phot. N. N.
Fig. 17. Best man and bridesmaid. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953.
Fig. 18. Man's shirt. A-front, B-back, C-parts of cut: d — front and back (poncho), e — sleeve with
tapes replacing buttons, f — collar, g — shoulder strap, h, i — ornaments upon the col­
lar. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz 1954. Scale 1 :30, scale of ornaments 1 : 3.
Fig. 19. Men in traditional dresses. Podmokle, Sulechów district. Phot. K. Kitzman, 1947.
Fig. 20. Sketch of trousers from the second half of the 19th century. A — front. B — back. Podmo­
kle Małe, the district of Sulechów Reconstructed in 1954.

81

Fig. 21. Sketch of a linen jacket („katanka") from the second half of the 19th century. The same
were worn without sleeves. Podmokle Wielkie, the district of Sulechów. I I — sketch of
a waistcoat from the end of the 19th century. Reconstruction. I l l — jacket of cloth or flan­
nel worn t i l l 1920. A — front, B — back, C — parts of cut; d — cut of front, e — of back,
f — sleeve. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 30.
Fig. 22. Overcoat: I — sketch, reconstruction of a blue, linen jacket („katana") worn by native
peasants i n the 19th century. I I — an overcoat of cloth, dark-blue with cape worn by
well-to-do peasants in the 19th century. The dotted lines indicates the sleeves and pockets
under the cape. Reconstrucion.
Fig. 23. I l l — Black overcoat or „sukmana" in disuse from 1945. A —front, B — back, C — parts of
the cut: d — back, e — front, f — back part, plaited, g — gore sewn to the plaited part, h —
part called „poła", i — sleeve, j — ornament imitating flaps, k — collar. Dąbrówka, the
district of Międzyrzecz 1945. Scale 1 :30.
Fig. 24. Man in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Parts of the dress from the National
Museum at Poznań — Rogalin. Phot. A. Glapa, 1956.
Fig. 25. Sheepskin covered with black cloth. A —front, B — back, C — parts of cut: d — front part,
e — back, f — collar, g — sleeve, h — fragment of a string to fasten. Dąbrówka the district
of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 32.
Fig. 26. Man's foot wear from the end of the 19th and the beginning of the 20th century, a — fe­
stive boots called „siadane" worn by well-to-do peasants, b — boots worn by poorpeasants, c — work-boots, d — work-boots on wooden soles used during rainy or frosty days.
Fig. 27. Peasant in sheepskin with cap. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956.
Fig. 28. Young man with shirt-front. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. A part of the dress
from the National Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M. N. P. E. — 3. Phot. A. Glapa,
1956.
Fig. 29. Man's head wear: a — furcornered cap called „rogatywka" from the 19th century (recon­
struction), b — straw hat called , żniwny" c — a string of straw for making a hat, b, d —
sheep skin cap, e, f — cuts of cap d. A, d, e — by permission of Onufry Kania from Nowe
Kramsko, the district od Sulechów, f — by permission of Francis Niemiec from Dąbrówka,
the district od Międzyrzecz, b, c — from the Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv.
M. N. E — 380. Drawn by Alfons Kowalski, 1955.
Fig. 30. Man with cap called „poznanionka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. From the Natio­
nal Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M . N. P. E — 2. Phot. A. Glapa, 1956.
Fig. 31. Sheepskin cap with brim from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk
the district of Sulęcin, 1522.
Fig. 32. Lubusz women at haymaking. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955.
Fig. 33. Woman's work-clothes. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955.
Fig. 34. Girl's summer festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956.
Fig. 35. Girls in festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz.
Fig. 36. Women in festive dresses. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski,
1.950. See table I I .
Fig. 37. Girl with wreath called „bukiety". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa,
1953. See fig. 2 and 38.
Fig. 38. The manner of tying a ribbon. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. G. Wyszomirska,
1953.
Fig. 39. Festive dress of an elder woman. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa,
1953.
Fig. 40. Linen blouses or „kabatki" worn under the bodice called „oplecek". A — front, B — back,
C — parts of cut: d — principal part, front and back, e, f, g, h — parts of sleeve, i — shoul­
der strap, j — collar. By permission of: Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dą­
brówka, the district of Międzyrzecz, 1945, 1954. Scale: 1 :30. I I I „krzesnok" or dress for
a new-born. Kalawa, the district of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 20.
Fig. 41. Women's linen shirts. I — winter shirt, I I — summer-shirt. A — front, B — back, C —
parts of cut: d — jacket or „kabatek" upper-part (poncho), e — gores for enlarging the
sides, f — lower part called „nadołek", g, h, i — parts of sleeve, j — tape called „sznurka",
k — shoulder-strap, 1 — collar, I — part of collar turned over called „wyłoga", ł, m —
upper part and trimmings of front part of the shirt I , n — notched ornament. I — after a piece
of the National Museum in Poznań — Rogalin nr, inv. E 81 from Podmokle Wielkie, the
district of Sulechów. I I — by permission of Konstancja Kusior from Dąbrówka, the district
of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 30.
Fig. 42. Skirts: I — festive skirt with bodice, the skirt called „szorc" is white, I I — „watok" or
cotton padded skirt, H I — skirt called „szorc". A — front, B — back. C — parts of cut,
d — cut of skirt I , I I ; d — cut of the skirt I I I ; e — belt; f — linen tape for the skirt,
g — pink notched ornaments for the skirt called „watok", h — colourful tape ornamenting
the „watok", i — „ząbki' or tape serving tor the bottom of the skirt I I I . Cut of pockets and
braces shown by the drawings. Women put firstly the „watok", then the bodice „oplecek"'
1

1

82

Fig.

Fig.

Fig.
Fig.

Fig.

with the skirt called „szorc", and finally the „szorc". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz,
1953. Scale 1 :20, the scale of the ornaments: g, h, i — 1:6.
43. Skirts of home-spun material: a) — green skirt with black stripes, b) — a red one with green,
blue and narrow black stripes; a — from Podmokle, the district od Sulechów, b — from Dą­
brówka, Międzyrzecz district. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inw. E. 68, 67. L.
Perz i F. Maćkowiak.
44. Festive dresses: I — of older type (from the end of the 19th and the beginning of the 20th
century, I I — from about 1910 reflecting the fashion of that time, wrongly regarded as pea­
sant's dress. A — front, B — back, C — parts of the cut; d — front, e, f — back, f, h —
sleeve, i — parts of skirt called „bryty", j — belt. I — from Dąbrówka, the district of Mię­
dzyrzecz, I I — from Podmokle, the district of Sulechów. 1954. Scale 1 : 30.
45. Woman in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953.
46. Blouses: I — „polka" ornamented with a colourful embroidery in the front, I I —• blouse or
„kabat", I I I — blouse called „kaftan". A front, B — back, C — parts of cut: d — front, e, f,
g, h — back, i — collar, j , k — sleeve, 1 — tape in* plaits, ł — belt, nr I - from Kalawa,
I I — from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, I I I — from Nowe Kramsko, the district of
Sulechów. National Museum at Poznań —Rogalin, nr. inv. E 1408, 1954. Scale 1 :30.
47. Jacket or „kabat" ornamented with black embroidery. Podmokle Małe. the district of Su­
lechów, National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M. N. P. E. — 745. Phot. A. Gla­
pa, 1956.

Fig. 48. Sketch of a „waciok", i . e. a woman's winter garment, worn yet about 1880. Kramsko
Stare, the district of Sulechów. Reconstructed in 1954.
Fig. 49. Ornaments on the sleeve of a dress. Dąbrówka the district of Międzyrzecz. National M u ­
seum at Poznań — Rogalin, nr. inv. E. 1266. Phot. A. Glapa, 1954.
Fig. 50. Bodices called „oplecki". I — older type, less ornamented and worn t i l l 1920. I I — a con­
temporary one more ornamented. The bodices are fastened to the skirt with pins. By per­
mission of Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dąbrówka, the district of Między­
rzecz, 1945. Scale 1 : 15.
Fig. 51. Festive bodice of older type from about 1920. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot.
A. Glapa, 1953.
Fig. 52. Festive aprons called „fartuchy", a) — general view, b, b — I ornament fastened in the
back to the belt, b I I — part of belt tied in the back in a cockade, c — cut of the front part
of the apron, d — embroidered tulle, e — belt (a part of it). Kaława, the district of Między­
rzecz, 1953. Scale 1 : 30.
Fig. 53. Linen apron. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1955.
Fig. 54. Married woman i n festive dress with kerchief called „Sic". Dąbrówka, Międzyrzecz district
Phot. A. Glapa, 7953.
Fig. 55. Girl i n festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956.
Fig. 56. Bonnets: I — white bonnet of tulle for baby's baptism. I I — Red bonnet of plush for a child.
I l l — I V — bonnets for elder women made of linen. V — V I — festive bonnets of tulle. A —
side view, B — view of the back, C — parts of the cut: d — „denko" or bottom covering the
head and the ears, d — tape of tulle to strengthen the bottom, e — back part of the bonnet,
f — bands called „sznurki", g — tape of tulle to make a ruff — 5 m long, h — pompon, j —
back part plaited or „ogonek" — 1,80 m, i — part fastening the side of the bonnet to preser­
ve from dirty, this part is called „ślorka", k — flowers ornamenting the bonnet, 1 — small
piece of ribbon to fasten the part called „ogonek", m — pins. I , I I , V — from Dąbrówka, thcdistrict of Międzyrzecz. I I I , IV, V I — from Podmokle Wielkie, the district of Sulęcin, 1946.
Scale 1 :5.
Fig. 57. Woman's bonnet of linen i n pattern and tulle. Gościkowo, the district of Międzyrzecz. Re­
gional Museum at Międzyrzecz, nr niv. E. 378. Phot. A. Glapa, 1952. For the cut of the bon­
net see fig. 56, V.
Fig. 58. Girls with bonnets. Podmokłe Wielkie, the district od Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947. For
the cut of the bonnet see fig. 56, V I .
Fig. 59. A child's bonnet for the baptism. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa,
1953.
Fig. 60. Bonnet with ribbons. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955.
Fig. 61. A bonnet of brocade. Kalawa, the district of Międzyrzecz. Regional Museum at Międzyrzecz,
nr. inv. E. 48. Phot. A. Glapa, 1952.
Fig. 62. Embroidery upon a bonnet of tulle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa,
1948.
Fig. 63. Tulle bands of a bonnet, from about 1910.Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Regional
Museum at Międzyrzecz nr. inv. E 52. Phot. A. Glapa, 1952.
Fig. 64. Embroidered linen bands for bonnet from the end of the 19th and the beginning of the 20th
century. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv.
6.53. Phot. A. Glapa, 1952.
Fig. 65. Linen ruff or „kruz". Kalawa, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1952.
Fig. 66. Ruffs called „kruzy"; I — worn with every-day's dress, Fig. 35, 55 I I — for festive dress and
1

1

83

with wreathes („bukiety") for bridesmaid, fig. 2, 37 A — general view, B — parts of the cut;
c — lace or tape round the neck, d — strip of tulle, embroidered, e — manner of sewing part
e with parts d; f — manner of arranging the ruff, in part e, d, g — ornamented strip of the
ruff I . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1953. Scale 1 :20.
Fig. 67. „Kruz" — ruff of tulle. Dąbrówka, the .district of Międzyrzecz. Regional Museum"* at Międyrzecz. nr. inv. Phot. A. Glapa, 1952.
Fig. 68. Head wear from a keystone i n the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district
of Sulęcin, 1522.
Fig. 69. A t the spindle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski, 1950.
Fig. 70. „Belica" or implement to bleach the linen from before 1914, after an information of Wiktor
Błoch from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952.
*
Fig. 71. Tulle bands for a bonnet from about 1914. Łagówek, Sulęcin district. Phot. A. Glapa, 1951.
Fig. 72. Printing blocks from the 19th century. Regional Museum at Międzyrzecz, nr inv. E. 140, 124,
170,139, 123, 171. Phot. A. Glapa, 1952.
Fig. 73. Strips of ornaments embroidered with colourful thread on front parts of blouses called „pol­
k i " . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956.
Fig 74. Woman i n blouse called „polka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956.
Fig. 75. Embroidery on parts of a ruff. Dąbrówka, the ó strict od Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955.
Fig. 76. White embroidery on tulle for a ruff. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa,
1955.
Fig. 77. Ribbon for bonnet. Podmokłe, the district of Sulechów. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M . NPDep. 49. Phot. A. Glapa, 1956.
Fig. 78. Ornaments on the bottom of an apron. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. National M u ­
seum at Poznań — Rogalin, nr, inv. E. 1264. Phot. A. Glapa, 1956.
Fig. 79. Ornaments embroidered with white thread upon shoulder straps of women's short uppershirts called „kabatki". Dąbrówka the district of Międzyrzecz. Similar ornaments were found
at Walewice and Łagówek, the district of Sulęcin. Scale 1 :2.
Fig. 80. White embroidery on tulle for a ruff. Kramsko Stare, the district of Sulechów. Phot. A. Gla­
pa, 1955.
Fig. 81. Shears from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Su­
lęcin, 1522.
Fig. 82. Map 2. The area of the Lubusz costume. Drawn by K. Woźnińska, 1956.
Fig. Table I . Best man and bridesmaid. Painted by J. Karolak.
Fig. Table I I . Farmer and his wife. Painted J. Karolak.
Fig. Table I I I . Designs of colourful tissue.
Contents
Introduction p. 3. Chapter I . The present position of the folk costume on the area under
investigation p. 6. Chapter I I . Historical development of the costume p. 6. Chapter H I . The area and
distribution of the investigated costume p. 13. Chapter IV. General description of men's costume
p. 14. Chapter V. Detailed description of men's costume p. 19. Chapter V I . General description of
women's dress, p. 29. Chapter V I I . Detailed description of women's dress, p. 37. Chapter V I I I . Producers
and materials, p. 55. Chapter I X . Embroideries and ornaments, p. 59. Chapter X. Sources and
their characteristic, p. 64. Notes, p. 65. Bibliography, p. 69. List of plates, p. 81. Russian summary,
p. 75. English summary, p. 80.

Ryc. 81. Mapa zasięgu ubioru międzyrzecko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. Krystyna Woźnińska

ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH
s k ł a d a się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie
strojów ludowych z całego obszaru Polski.

typy

Obejmuje 5 części. W skład k a ż d e j z nich w e j d ą zeszyty zawierające
monografie poszczególnych strojów.

Dotychczas u k a z a ł y się drukiem n a s t ę p u j ą c e monografie: .
Część

I . POMORZE:
•

Część

1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki.

I I . WIELKOPOLSKA:
1. Adam Glapa — Strój szamotulski,
2. Adam Glapa — Strój dzierżacki,
3. Adam Glapa — Strój m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i
4. Halina Mikułowska — Strój

(lubuski),

kujawski.

Część I I I . ŚLĄSK:
1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze),
2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński.
Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE:
1. Maria Ż y w i r s k a — Strój kurpiowski Puszczy Białej,
2. Jadwiga Ś w i ą t k o w s k a — Strój łowicki,
3. Jan Piotr Dekowski •— Strój piotrkowski,
4. Janina Krajewska — Strój opoczyński.
Część

V. M A Ł O P O L S K A :
1. Pioman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich,
2. Edyta Starek — Strój spiski.
5. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski,
4. Franciszek Kotula — Strój łańcucki,
5. Janusz Ś w i e ż y — Strój krzczonowski.

W druku znajdują się:
1. Longin M a l i c k i — Strój Górali Śląskich,
2. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan,
3. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski.

Nr CW 232W

ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH

ę
Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich. 2. Strój dolnośląski
(Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy
Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski,
12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński. 16. Strój lubuski,
17. Strój górali śląskich (w druku), 18. Strój zagórzan (w druku).