Cyfrowa Etnografia

61b8a081e80a099e81877e93bcbe368f.pdf

Media

Part of Strój dzierżacki / Atlas Polskich Strojów Ludowych

extracted text

A-T-L-A-S
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
A D A M

STRÓJ

G L A P A

DZIERŻACKI

POLSKIE T O W A R Z Y S T W O

LUDOZNAWCZE

A T L A S

P O L S K I C H

CZĘŚĆ II

S T R O J Ó W

L U D O W Y C H
ZESZYT 2

WIELKOPOLSKA

A D A M

STRÓJ

G L A P A

DZIERŻACKI

' — I — i

P O Z N A N

1

9

5

NAKŁADEM POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A

3
LUDOZNAWCZEGO

W

POZNANIU

ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH, WYDAWANY
PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE PRZY

WSPÓŁUDZIALE PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI
KOMITET REDAKCYJNY: EUGENIUSZ FRANKOWSKI
JÓZEF GAJEK, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ. KSAWERY
PIWOCKL ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN,
BOHDAN URBANOWICZ
REDAKTOR
NACZELNY
JÓZEF
GAJEK
R E D A K C J A A T L A S U : P O Z N A Ń , F R E D R Y 10
OKŁADKA: ADAM
MŁODIANOWSKI
PLANSZE BARWNE: JERZY K A R O L A K
U K Ł A D G R A F I C Z N Y : E. F R A N K O W S K I
DRUK: ZAKŁADY GRAFICZNE IM. MARCINA KASPRZAKA
W POZNANIU
CZCIONKI

MONOTYPOWE - SKŁADAŁ I ŁAMAŁ:
SZKUDLAREK BOLESŁAW
DRUKOWALI KLAUSE ALEKSY I STRUGAŁA JÓZEF
KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJBARWNE WYKONALI:
URBANEK CZESŁAW, SĘPIŃSKI ANTONI I GIELNIK
WŁADYSŁAW

Nakład 6.200 egz. — Arkuszy wydawn. 7 — Arkuszy druk.
Papier bezdrzewny ilustracyjny kl. I I I , 61x86, 100 gramowy.
Oddano do składania dnia 3. 12. 1952 — Podpisano do druku
dnia 20. 4. 1953 - Druk ukończono dnia 28. 5. 1953 - Zam. 3891/52
Zakłady Graficzne im. M. Kasprzaka w Poznaniu, Wawrzyniaka 39
K-4-21240
Cena zł 27,-

Tablica I
STRÓJ DZIERŻACKI WSPÓŁCZESNY

Malował Jerzy Karolak

WSTĘP
P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Strój cbierżacki występuje na terenie zwanym dawniej
Biskupizną. Nazwa ta w znaczeniu etnograf iczno-kulturowym obejmuje południową część po­
wiatu gostyńskiego t j . obszar, należący do południowej Wielkopolski, na którym znajduje się
ponad 30 wsi, leżących wokół Krobi, Domachowa i Żytowiecka (patrz mapa). Na powstanie tej
nazwy wpłynęła przynależność tego obszaru w ciągu 600 lat do biskupów poznańskich, którzy
posiadali w Krobi swą letnią rezydencję.
H i s t o r i a r e g i o n u . Na terenie byłej Biskupizny, od neolitu po dni dzisiejsze,
możemy śledzić ciągłość życia ludzkiego i przekształcanie się różnych form jego bytowania i go­
spodarki . Wiele szczegółów z życia ludności w okresie najdawniejszym wyjaśniają ślady osadni­
ctwa pierwotnego istniejącego na przestrzeni kilku okresów archeologicznych i wielkie cmentarzy­
sko z okresu późno-lateóskiego i rzymskiego w Wymysłowie , wiosce leżącej w środku interesu­
jącego nas obszaru etnograficznego. Podobnie jak Pałuki w północnej Wielkopolsce nawiązują
przez Biskupin do odległych czasów, tak też i Biskupizną w południowej Wielkopolsce, poprzez
jedno z największych w Polsce stanowisk archeologicznych w Wymysłowie, wiąże współczes­
ność z odległymi wiekami. Jednym z ciekawszych dowodów dawności kulturowej tego obszaru
są niezmiernie stare i ciekawe nazwy zachowane po dzień dzisiejszy oraz liczne relikty etno­
graficzne .
1

2

3

4

Krobia, dzisiejsze centrum byłej Biskupizny, o której pierwsze wiadomości historyczne posia­
damy z X I w . jest osadą młodą w stosunku do Starej Krobi i archeologicznego stanowiska w Wymy­
słowie. Mieścina ta, w okresie wczesno-średniowiecznym była zapewne opolem , a w X I I I w. —
kasztelanią . W 1232 r. Krobia była już własnością biskupa poznańskiego , a w 1374 r. kroni­
karz Janko z Czarnkowa nazwał tereny leżące wokół Krobi, powiatem krobskim . W 1564 r. do
biskupiego klucza krobskiego należało 12 wsi: Chumiątki, Żychlewo, Potarzyca, Posadowo, Suł­
kowice, Rębowo, Domachowo, Kościelna Wieś, Bukownica, Stara Krobia, Sikorzyn, Grabianowo.
Wioski te nie odrazu zostały włączone do posiadłości biskupa poznańskiego, wcześniej zostało
np. nabyte Domachowo (przed 1290 r.), Rębowo (po 1293 r . ) , znacznie zaś później Grabianowo
( I I poł. X V w.) i Potarzyca (w 1510 r.). Wymienione wsi należały do posiadłości biskupich aż do
upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, do 1796 r., w którym to czasie majątki kościelne na
obszarze b. Wielkiego Księstwa Poznańskiego zostały częściowo skonfiskowane na rzecz pruskich
zaborców . Ostatnim dziedzicem Krobi i całej Biskupizny był biskup poznański, Ignacy hr.
Raczyński . W czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej Biskupizną należała do powiatu kościań­
skiego i Ziemi Wschowskiej, w okresie zaboru, t j . od 1793—1918 r. rozwijała się w ramach
germanizacyjnego reżimu państwa pruskiego i należała najpierw do powiatu krobskiego a póź­
niej t j . od ok. 1880 r. do pow. gostyńskiego. W latach 1808—1823 r. chłopi tego obszaru zostali
uwłaszczeni. Manifestowali oni niejednokrotnie swój patriotyzm biorąc udział w powstaniach
i walkach o wyzwolenie narodowe i społeczne. W 1918—1920 r. Dzierżący i okoliczna ludność
brała czynny udział w powstaniu Wielkopolskim . W okresie polskich rządów kapitalistycznych,
od 1918—1939 r. uwidoczniły się na byłej Biskupiźnie wielkie kontrasty społeczne i ekonomiczne.
Obok wielkich i zamożnych gospodarstw istniało tu sporo bezrobotnej biedoty wiejskiej, która
z braku zajęcia i środków do życia zmuszona była emigrować . W latach okupacji hitlerowskiej,
od 1939—1945 r. Dzierżący doświadczyli wszystkich okropności faszyzmu. W okresie tym zgi5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

3

Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych
rękawiczkach, butach wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką.
Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
nęło też sporo zabytków kultury ludowej: rzeźba figur przydrożnych, instrumentów muzycznych,
strojów itp. oraz cennych zbiorów, rękopisów, fotografii i klisz.
Po wyzwoleniu omawianych terenów przez wojska radzieckie w 1945 r. wieś biskupiańska
zaczyna się odradzać.
Urodzajna ziemia w dolinie ongiś wielkiej rzeki, po której do dzisiaj zachował się Rów Polski
i rzeczka Kania wraz z podmokłymi łąkami stwarzały lepsze warunki bytowania. Położenie tego
obszaru na zacisznym uboczu, w pobliżu wielkiego szlaku handlowego, ciągnącego się z południa
na północ przez Wrocław—Poznań, wzdłuż dawniejszych mokradeł i pustkowi, oddzielających
Śląsk od Wielkopolski — stwarzało lepsze warunki rozwoju kultury ludowej.
C e c h y s t r o j u . Do charakterystycznych części stroju dzierżackiego z pierwszej po­
łowy X I X w. należał u mężczyzn szeroki skórzany, podszyty czerwonym suknem pas, a u kobiet
4

15

barwne pończochy, spódnice białe w czerwone prążki i „kuse ubranie" . Przypuszczalną ilu­
stracją dawnego stroju jest rysunek z 1693 r. przedstawiony na dokumencie erekcyjnym
szpitala św. Ducha w Krobi.
Obecnie z wyobrażeniem stroju dzierżackiego łączą się wszystkie te elementy ubioru, które
wyodrębniają Dzierżaków od otaczających ich sąsiadów, a w szczególności: amarantowa „jaka",
czarna kamizelka, białe spodnie wpuszczane w buty, czarne buty o sztywnych cholewach, czarny
pilśniowy kapelusz, wąski biały kołnierzyk, „świtka" i „wołoszka". (Tablica I ) . W kobiecym
stroju dzierżackim wyróżnia się biały skrzydlaty czepek — „kopka", nakładanie chust na głowę
w tzw. „budę", pastelowe kolory letnich spódników panieńskich, kaftanik z pelerynką, wreszcie
charakterystyczne zakładki u spódnic i zapasek oraz rozwijający się po 1945 r. haft kolorowy na
zapaskach (Tablica I , ryc. 7, 52 i 53).
Strój dzierżacki nabrał specjalnego znaczenia od mniej więcej 1920 r. kiedy to na sąsiednich
obszarach, otaczających Dzierżaków strój ludowy zaginął.
C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Fragmentaryczne wiadomości za­
warte w kilku źródłach w formie przyczynków nie pozwalają uchwycić i podkreślić dokładnie
istotnych różnic. Graniczący bezpośrednio z Dzierżakami od północy, wschodu i południa Człoki
ubierali się w pojęciu Dzierżaków biedniej i mniej starannie. Kobiety nosiły płaskie czepki, bez
skrzydeł — „okapu", kaftany sukienne zwane kabatami były znacznie dłuższe, w X X wieku ko­
biety nie nosiły zapasek. Mężczyźni odróżniali się od Dierżaków czerwonymi — w odcieniu cynobro­
wym „jakami", szamerowanymi sukniami i karbowanymi butami. Charakterystyka stroju Człoków
odnosi się również w dużej mierze do stroju Rybków, mieszkających na zachód od Dzierżaków.
Bardziej charakterystyczne różnice stroju zaznaczają się w stosunkowo bardziej odległych
okolicach Śremu, Koźmina, Krotoszyna, Rawicza, Leszna i Kościana. Wyjątek stanowią okolice
Ponieca, stykające się bezpośrednio z byłą Biskupizną (ryc. 63) na południowym zachodzie.
Charakterystyczną cechą tego regionu jest zapaska kobieca zarzucana na ramiom, uważana np.
przez Niemców za wybitnie polską część stroju.
16

17

ls

ROZDZIAŁ

I

OBECNY S T A N STROJU LUDOWEGO N A B A D A N Y M TERENIE
Ż y w o t n o ś ć s t r o j u . Jakkolwiek podczas badań nad dzierżackim strojem ludowym
stwierdzono w wielu wsiach silny jego zanik, to jednak w wielu jeszcze innych uderza jego żywot­
ność. Zaznacza się to wzrostem kolorowego haftu oraz tym, że do dziś szyje się tu prawie wszyst­
kie części stroju kobiecego z wyjątkiem „kabata". Ważkim dowodem żywotności stroju jest też
zjawisko przystosowywania najnowszych materiałów (np. nylonu na zapaski) do starych form.
Zanikło natomiast prawie już zupełnie szycie strojów ludowych dla dziewczynek.
Podczas badania stroju męskiego stwierdzono, że obecnie wykonuje się bardzo rzadko kom­
pletne, oryginalne ubiory dzierżackie; tylko kamizelka jest częścią dawnej odzieży dzisiaj jeszcze
często szytą, ale już nie w dawnych kolorach.
Funkcja
społeczna
stroju.
Strój dzierżacki roboczy jak i odświętny ma
jeszcze obecnie na terenie zamieszkania Dzierżaków a niekiedy i w wioskach przyległych zasto­
sowanie latem i zimą w życiu codziennym; w wioskach okolicznych noszą go przeważnie osoby
pochodzące z Biskupizny. Wkładany bywa do pracy, na święta rodzinne, kościelne, narodowe,
państwowe i społeczne, przez ludność zaś powiatu i województwa uważany bywa za reprezenta­
cyjny strój ludowy tego obszaru. Często też miejscowe zespoły ludowe i świetlicowe wyjeżdżają
w stroju dzierżackim na regionalne i ogólnokrajowe imprezy.
W okresie międzywojennym strój dzierżacki wielokrotnie malowany był przez Wacława
Boratyńskiego i popularyzowany w formie jednobarwnych lub kolorowych pocztówek; był też
między innymi wystawiany np. na światowej wystawie w Nowym Jorku .
W Polsce Ludowej w 1951 r. ludowy strój dzierżacki utrwalono na taśmie filmowej pierw­
szego filmu morskiego „Załoga". Stró) ten byl również przedmiotem opisów literackich; Leonard
Turkowski w wierszu zatytułowanym „Biskupizną" tak opisał strój dzierżacki:
19

5

„Stare stroje, polskie stroje,
Kaftany, spódnice,
kopki, wstążki, chusty, hafty,
Kryzki, jedwabnice,
Piękne stroje, żywe stroje,
Kwieciste koronki,
Barwy, barwy jako kwiaty
prosto z polskiej ł ą k i " .
20

Dzierżący są świadomi wartości swego stroju i starają się zachować go, by przekazać przy­
szłym pokoleniom.
Przyczyny
zanikania.
Główną przyczyną zanikania stroju dzierżackiego jest
brak tradycyjnych materiałów, z których był szyty; obok tej przyczyny działają i inne, do nich
należy zaliczyć niepraktyczność białych czepków, kryzów, watówek, długich spódników i wołoszek. Dodać należy, że strój taki jest kosztowny, a poza obrębem byłej Biskupizny — nieco krę­
pujący ze względu na swą odrębność. Dane zebrane przy pomocy ankiety i badań terenowych
wykazały, że w dzierżackie stroje ubierają się zarówno chłopi małorolni, średniacy jak i bardzo
zamożni gospodarze. Strój poszczególnych tych warstw nie różni się żadnymi istotnymi cechami;
różnice społeczne wyrażają się raczej w ilości posiadanych części stroju i jakości materiału. Za­
znacza się to szczególnie w ilości zapasek kobiecych lub kożuchów męskich.
Poważną przyczyną zaniku stroju jest przeprowadzenie dróg kolejowych i autobusowych
przez tereny dzierżackie, co umożliwia ludności żywszą wymianę dóbr kulturowych, a w zakresie
stroju wpływa na zanik form tradycyjnych.
Odrodzenie stroju
ludowego.
Obok zjawiska zanikania stroju ludowego
na terenie dzierżackim widzimy pewne poczynania zmierzające do jego regeneracji. Działają tu
przede wszystkim względy artystyczne, to też krzewieniem stroju ludowego zajmują si^ głównie
takie organizacje jak: Związek Samopomocy Chłopskiej, Koła Gospcdyń Wiejskich, Związek
Młodzieży Polskiej.
Z a g a d n i e n i e r o z w a r s t w i e n i a w s i . Rozpatrując zagadnienie to w cza­
sie badania nad dzierżackim strojem ludowym stwierdziłem, że najchętniej obecnie nakładają
strój ludowy małorolni i średniorolni chłopi.
Różnice znamionujące rozwarstwienie wsi uwidoczniały się jaskrawiej między ludnością
folwarczną a gospodarzami oraz najemną służbą (parobcy i dziewki) a ich panami, szczególnie
— sołtysami. Zaznacza się to też w piosence:
„Miałeś porczyska, same łaciska
a ja miałam trzy sukniska jakby sołtyska" .
21

Aktualne przemiany.
Analiza dzierżackiego stroju ludowego wykazuje, że
ulegał on poważnym przemianom wynikającym przede wszystkim z produkcji nowych materia­
łów, deseni i kolorów. Tradycyjne surowce, takie jak len, wełna, skóra, bawełna, jedwab są coraz
częściej zastępowane przez tkaniny z włókien sztucznych jak nylon, stylon, sztuczny jedwab.
W ubiorze ludu ostatnimi czasy pewną rolę odgrywają wyroby z gumy, jak płaszcze i buty oraz
korek używany przy wyrobie trzewików kobiecych. Pewne części odzieży pod wpływem zmiany
surowców i nowej mody zmieniają również krój i formę. W męskim ubiorze największe zmiany
zaznaczyły się w tych częściach odzieży, które są produkowane w skali fabrycznej, są to bielizna,
ubrania, płaszcze, skarpety, kapelusze.
Także ulega przemianom i strój kobiecy np. bielizna, pończochy, obuwie oraz części odzieży
pochodzenia fabrycznego. Specjalnym zaś przemianom podlegają obecnie odświętne zapaski.
Chwilowy brak materiałów w okresie powojennym wpłynął na rozwój barwnego haftu po 1945 r.,
prawie nieznanego Dzierżakom przed 1939 r. Nowym przedmiotem włączającym się do odzieży
ludowej staje się parasol. Resumując należy stwierdzić, że strój dzierżacki upodabnia się obecnie
do stroju miejskiego, a fakt ten dotyczy w większym stopniu stroju męskiego niż kobiecego.
6

Zarys

historyczny

ROZDZIAŁ

II

rozwoju

s l t o j u

dzie. r ż a c k i e g o

Rekonstrukcja pełnego stroju ludowego z okresu przedhistorycznego jest na terenie dzierżackim niemożliwa, pewne światło rzucić mogą na zagadnienie to wykopaliska archeologiczne
jak igły, szpile metalowe i ciężarek do krosna znaleziony w Krajewicach . Na podstawie znale­
zisk z Grabonoga, Ponieca i Przyborowa, miejscowości leżących tuż poza dzisiejszą granicą
zasięgu stroju dzierżackiego dowiadujemy się, że w czasach tych używano ozdobnych brązowych
szpil, naramienników, bransolet i pierścionków . Większa ilość elementów ubioru przechowała
się z okresu późno-lateńskiego. Ciekawego materiału dostarcza zbadane przez Stanisława Jasnosza
stanowisko w Wymysłowie, znajdujące się w środku omawianego obszaru. Z ubiorem wiążą się
ścisłe takie przedmioty wykopane w licznych grobach jak noże, szydła, przęśliki, szczypce, zapinki
(fibule), klamry do pasa i guzy brązowe do spinania odzieży .
22

23

24

Z okresu wpływów rzymskich zachowały się podobne przedmioty co z okresu poprzedniego,
prócz nich, jako nowość pojawiają się nożyce, które poza Wymysłowem znaleziono również
w K a r c u ; szpile, pierścionki, wisiorki, paciorki, sprzążki do pasa, okucia końców pasa, wresz­
cie brzytwy i grzebienie . Wymienione przedmioty nie upoważniają nas jednak do twierdzenia,
że były one powszechnie przez ludność wówczas używane . Prawdopodobnie już wówczas strój
był zróżnicowany; pewne przedmioty, jak np. kolie z paciorków szklanych pochodziły z odległych
krajów .
Podstawowymi materiałami dla szycia
odzieży były zapewne tkaniny konopne,
lniane i wełniane. Nie jest wykluczone, że
były one barwione naturalnymi barwnikami
na kolor czerwony, granatowy lub niebieski .
Zmianę w produkcji tych surowców wpro­
wadziły zapewne krosna poziome, których
użycie w Polsce stwierdzono już w X I I w . ,
potwierdzenia jednak występowania ich na
terenie dzierżackim dotąd nie posiadamy.
Pod wpływem przemian ustrojowych
w Polsce i coraz większej eksploatacji chło­
pów przez feudałów, koniec X V i X V I w.
przyniósł chłopom pogorszenie warunków
życiowych, co wpłynęło również na wygląd
odzieży. Nie zmieniły faktu tego ani rozwój
wytwórczości, ani specjalizacja poszczegól­
nych cechów. Z wymienionych czasów
posiadamy już wiadomości dotyczące nowego
materiału — sukna, oraz wyraźne potwier­
dzenie, że produkcją płótna zajmowała się
głównie ludność wiejska . Ciekawym źród­
łem dla badania historii rozwoju stroju
ludowego jest przywilej cechu szewskiego
w Krobi z 1453 r., przekazujący nam
wiadomości dotyczące organizacji pro­
dukcji obuwia . Z tych dwóch dokumen­
tów dowiadujemy się, że w X V i X V I w.
strój dzierżacki kształtował się pod wpły­
wem warsztatów małomiasteczkowych znaj­
Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni
dujących się w Krobi i Gostyniu, podobnie
Ludu, Warszawa, 1836,
25

26

27

28

29

3 0

31

32

7

zresztą jak i dzisiaj. Dodać trzeba, że wielki
wpływ na produkcję sukna i foluszu, a pośrednio
i na strój ludowy wywierała wówczas szlachta, która
była w posiadaniu warsztatów sukienniczych i foluszniczych. Analizując np. portrety trumienne
z powiatu gostyńskiego z X V I I i X V I I I w., stwier­
dzamy wyraźny wpływ stroju szlacheckiego na
ludowy strój dzierżacki . Wpływ ten zaznaczył się
w kamizelkach męskich, małych kołnierzykach
i w białych, wąskich wypustkach, wystających spoza
kołnierzyków; w stroju kobiecym przejawił \ się
w kształcie czepca obrzędowego i sposobie wiązania
chustki nad czołem. Występuje to szczególnie
wyraźnie na portrecie przedstawiającym żonę
Dzierżanowskiego . Pewne nawiązanie do ludowego
stroju z X V I I w., daje wspomniana już rycina na
dokumencie erekcyjnym szpitala w Krobi z 1693 r .
Wymienione źródła podają kolory strojów (czerwony,
niebieski, zielony), ogólny kształt okrycia głowy,
wykazują również kusość spódników podkreślaną
przez O. Kolberga jako charakterystyczną cechę
ubioru kobiet dzierżackich.
33

34

35

Ryc. 3.| Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy
XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzie­
rżaków. Sposób wiązania jedwabnicy na głowie
oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzi­
siejszego. J. J. Lipiński, Piosnki Ludu Wielko­
polskiego, 1842 r. Rys. K. W. Kielisinski.

Więcej szczegółów dotyczących stroju ludowego
zachowało się w danych cechowych, pochodzących
z X V I I I w. Na ich podstawie przypuszczać
możemy, że używano płótna surowego, blechowanego, białego, drelichowego, cienkiego, pacześnego i zgrzebnego . Cechy płócienników
w Krobi i Gostyniu powstały pod wpływem konkurencji jaką stwarzały warsztaty wiejskie .
Z dalszych materiałów cechowych dowiadujemy się, że rzemieślnicy gostyńscy wykonywali dla
chłopów buty męskie, trzewiki kobiece, kożuchy i kabaty ze skóry oraz suknie i kabaty z materiału ,
a dalej — że kobiety spały w kopkach i chustkach , a mężczyźni nosili suknie niezbyt „ k u s e " .
Pewne wyobrażenie jak wyglądały te suknie męskie daje rycina przedstawiająca szewców z Krobi
w 1777 r . — osady liczącej pod koniec X V I I I w. ledwie 864 mieszkańców .
36

37

3s

39

41

40

42

Znany materiał ikonograficzny oraz pierwsze opisy stroju podane przez „Przyjaciela Ludu"
i Kolberga pochodzące z X I X w. są jeszcze wciąż na ogół szczupłe i nie orientują nas w jego
wyglądzie. Przypuszczać należy, że strój ludowy na obszarze dzierżackim uległ znacznym zmianom
po uwłaszczeniu chłopów w 1823 r. Zaszły w nim również wielkie zmiany pod wpływem rozwoju
manufaktury w Wielkopolsce pod koniec X V I I I i w początkach X I X w.; mogły też wywrzeć
wpływ na strój ludowy tego obszaru ruchy wolnościowe z 1846 i 1848 r. Decydującym jednak
wydarzeniem, które wpłynęło na poważne zmiany w ubiorze to wojna niemiecko-francuska w 1871 r.,
po której rozpoczęła się na większą skalę urbanizacja wsi i odpływ elementu wiejskiego na zachód,
co z kolei wpłynęło niewątpliwie na zniwelowanie różnic regionalnych i stanowych. Ogólnie stwier­
dzić można z dużą dozą prawdopodobieństwa, że strój ludowy do 1823 r. był biedny, wykonywany
w domu lub też chałupniczo, a charakterystyczną częścią jego w tym okresie są męskie suknie
podobne do szlacheckich.
W latach 1823—1848 zanikły starsze formy odzieży jak np. szerokie pasy w stroju męskim,
granatowe sukmany z czerwonymi wyłogami — a w stroju kobiecym — spódniki w białe i czer­
wone pasy, pończochy o wrobionych kolorowych niciach.
Okres od 1848 — 1871 r. to okres dalszych gruntownych przemian w stroju ludowym,
zaznaczający się już użyciem wyrobów fabrycznych; jest to zresztą okres pojawienia się na wsi
i użytkowania maszyny do szycia. W stroju zaś zaznacza się wielki wpływ miasta — w męskim
występują kołnierzyki, cylindry, w kobiecym — czepki.
8

Koniec X I X i początek X X w. zaznaczył się
stopniowym upadkiem przemysłu chałupniczego,
a wtargnięciem wielkiego przemysłu, opartego na
zasadach kapitalistycznych. W okresie tym, uchwyt­
nym dość szczegółowo dla badań, zaznacza się
również zjawisko rozwarstwienia wsi wyrażone
zróżnicowaniem się stroju ludowego. Granatowe
sukmany męskie zostają zamienione na czarne,
wysokie cylindry — na kapelusze o niskich główkach
a szerokich rondach (ryc. 20), buty wykonywane
dawniej bez uwzględnienia kształtu nogi, otrzymują
określone kształty. W okresie tym giną kobiece
czepki złotolite, jak również niskie, białe, natomiast
używa się czepków wyższych o szerokich skrzydłach
(porównaj ryc. 31 i 32). Wreszcie pod koniec tego
okresu skracają się spódniki a modna staje się
watówka (ryc. 44. 45).
Cechą charakterystyczną stroju dzierżackiego
z okresu 1918— 1939 r. jest powszechne stosowanie
bryczesowego kroju białych spodni, a dalej białe
rękawiczki, nowy fason kapeluszy (ryc. 11) oraz
poszywane kożuchy. Kobiecy strój charakteryzuje
dalsze skrócenie spódników, podwyższenie czepków
i „okapu", t j . części zwisającej z tyłu, zwiększenie
wiązań pod szyją (ryc. 32), wreszcie noszenie chust
w formie „budy" (ryc. 34).
Po 1945 r. widoczny jest zanik stroju ludowego
zwłaszcza wśród kułaków, którzy w ten sposób
pragną podkreślić swój negatywny stosunek do
socjalizacji wsi. Do specyficznych cech tego
okresu należy zastępowanie czarnego koloru przez
kolory: siwy, popielaty, zielony i brązowy (spodnie,
kamizelki, kapelusze) oraz zarzucenie „wołoszek"
a używanie płaszczy i jup, a także wysokich butów
, zwanych „oficerkami".
W strojach kobiecych tego okresu znikają chusty
nakładane w kształcie „budy", tak charakterystyczne
dla okresu poprzedniego. Obecnie kobiety nakładają
Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału
chusty bezpośrednio na głowę (a nie na czepek — jak
powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846.
poprzednio, ryc. 35). Wyszły też z mody wysokie trze­
wiki na obcasie zwanym „warszawskim". Szyje się zapaski z nylonu, wzbogacone kolorowym haftem.
Powszechnie noszony w latach 1871—1918 ludowy strój dla dzieci zanikł niemal zupełnie
w latach 1918-1939.
Najmniejszym zmianom uległy w stroju męskim białe, lniane koszule, takież spodnie oraz
czerwone „jaki" i buty. W strojach kobiecych — koszule i spódniki.
f Do najtrwalszych elementów stroju dzierżackiego należy kolor, związany ściśle z gatunkiem
materiału (surowiec) i krój kilku części odzieży.
Mimo tych zmian wewnętrznych strój dzierżacki posiadał i posiada wiele cech odmiennych
od stroju grup sąsiednich i był widocznym wyrazem odrębności etnicznej Dzierżaków. Odręb­
ność ta była często podkreślana przez wszystkich badaczy tego regionu. Pierwszy opis stroju
dzierżackiego jest podany w „Przyjacielu Ludu" w 1839 r . . Jan Kilarski, wymieniając charak43

terystyczne cechy obszaru dzierżackiego tak
pisze: „Strój, śpiew, taniec i obrzędy
Biskupian, świetnością, rozmaitością i pięknem
zachwycają turystę i krajoznawcę^ .
44

Strój chałupników, bezrolnych robotni­
ków, rzemieślników wiejskich i sklepikarzy,
był w przeszłości zbliżony do stroju robot­
ników folwarcznych, lub gospodarzy względ­
nie posiadał wiele cech stroju miejskiego.
Obecnie nakładają oni głównie strój
miejski, względnie wiejski, określany „na
wyjazd do miasta".

R O Z D Z I A Ł III.
Zasięg

badanego

stroju.

Zasięg stroju dzierżackiego łączy się w wiel­
kiej mierze z osadami należącymi do klucza
krobskiego. Do wiosek tych należą wspomniane
już wsi: Sikorzyn, Rębowo, Domachowo, Stara
Krobia, Bukownica, Żychlewo, Wymysłowo,
Sułkowice, Posadowo, Potarzyca, Grabianowo,
Chumiątki
i miasteczko Krobia. Niezależnie
Ryc. 5. Stroje robocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866.
od tego strój dzierżacki występuje mniej licznie
lub w formie szczątkowej w miejscowościach: Ziółkowo, Krajewice, Czachorowo, Czajkowo, Bog­
danki, Pijanowice, Żytowiecko, Łąka Mała, Teodozewo, Rokosowo, Kokoszki, Pudliszki, Karzec,
Ziemlin, Ciołkowo, Rogowo, Chwałkowo, Kuczynka, Kuczyna. Miejscowości te, według
opinii okolicznych mieszkańców, zamieszkują
Dzierżący, a strój przez nich noszony na­
zywają dzierżackim. Dodać należy, że cała
ludność nosząca strój dzierżacki dzieli
wszystkich mieszkańców tego obszaru na
B i s k u p i a n , podległych ongiś biskupowi,
a mieszkających wokół Krobi i Domachowa,
na Z a b ł o c i a n , mieszkających wokół
Żytowiecka, za łąkami i błotami, przez
które przepływa rzeczka Kania i Polski
Rów, oraz D z i e r ż a k ó w zwanych inaczej
D z i e r ż o k a m i lub D z i e r ż a n a m i ,
utożsamianymi przez starych mieszkańców
z Biskupianami i Zabłocianami. Obszar za­
mieszkania przez Dzierżaków bywa określany
szeroko a niekiedy już ogólnikowo. W Krobi
np. informowano nas, że „Dzierżoki miesz­
kają tam dalej, za Bukownica, Krajewicami,
"koło Gostynia", w Nieparcie zaś utrzymy­
wano, że „Dzierżanie to Biskupianie".
Dzierżacy-Biskupianie
zaś twierdzą, że
wszyscy mieszkańcy wsi nie należący dawniej Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił
do klucza biskupiego, to C z ł o k i . Człoki
Hoff, 1866.
10

jednak do tej nazwy się nie przyznają, gdyż jest to nazwa pogardliwa, podobnie jak Zabłocianie, którzy uważają siebie za rdzennych Biskupian. Właściwy ton jednak modzie nadają
Dzierżący, mieszkańcy wiosek leżących w pobliżu Krobi.
W oparciu o literaturę i badania terenowe można przypuszczać, że zasięg stroju dzierżackiego był pierwotnie większy i że począł zmniejszać się w drugiej połowie X I X w. Obecnie zasięg
poszczególnych części stroju jest różny. Na załączonej mapie przedstawione są zasięgi najważ­
niejszych elementów, uchodzących w mniemaniu Dzierżaków za typowo dzierżackie. Do nich na­
leżą: „jaka" amarantowa (ryc. 13), buty o sztywnej cholewie (ryc. 22), „wołoszka" z wykładanym
kołnierzem (ryc. 15); w stroju kobiecym zaś — czepek z „okapem" — „skrzydlaty" (ryc. 32, 54),
sposób nakładania chustki w „ b u d ę " (ryc. 34), kabat z peleryną (ryc. 49) i zapaska z 4—5 zakład­
kami („zagiętkami", ryc. 36). Najściślej jednak z terenem dzierżackim związany jest zasięg amarantowej „jaki". W okolicy Żytowiecka jeszcze około 1910 r. noszono obok „jak" amarantowych rów­
nież „jaki" czerwone w odcieniu cynobru, podobne noszone są i na krańcu południowej części oma­
wianego obszaru, t j . w Przyborowie i Szczurkowie — miejscowościach, leżących poza obszarem
wytyczonym przez Jana Bzdęgę. Znacznie większy obszar obejmuje zasięg butów, jego wschod­
nia i północna granica pokrywa się mniej więcej z zasięgiem „jaki", granica zaś zachodnia sięga
aż za Poniec, a południowa biegnie przez Skoraszewice, Gogolewo, Przyborowo, Sarbinowo i Sowiny. Zasięg „wołoszki", jest obecnie taki sam co i amarantowej „jaki", dawniej sięgał aż do
Bodzewa. Ostatni mężczyzna, który nosił „wołoszkę" w Nieparcie, zmarł w 1948 r.
Z zasięgiem „jaki" pokrywa się zasięg obrzędowej rózgi weselnej na północy i południu, w nie­
dawnej jednak przeszłości granica jej występowania sięgała na południu do Skoraszewic (1911 r.),
a w 1939 r. rózga obrzędowa miała jeszcze zastosowanie w Nieparcie. Na zachodzie, w okolicy
Żytowiecka wyszła już prawie z mody. Przy tej sposobności stwierdzić należy, że zachodnią gra­
nicę omawianego obszaru należy uznać za otwartą i pcdatną na różne wpływy. Na północy za­
sięg rózgi obrzędowej sięga jeszcze do Czajkowa.
Elementy stroju kobiecego nie posiadają również jednakowej granicy zasięgu; czepek „skrzy­
dlaty" n.p. występuje obecnie przeważnie w tych samych miejscowościach co i jaka, około jednak
1900 r. sięgał na północy aż do Brzezia pod Gostyń, w 1910 r. zanikł w Czajkowie, a około 1920 r.
w Bodzewie, w którym obecnie noszą go już tylko trzy kobiety, pochodzące z środkowego obszaru
dzierżackiego. W Sowinach przestały go nosić kobiety około 1912 r., a w Sarbinowie — 1925 r.
W innych miejscowościach na południu od Krobi rzadko już można zobaczyć czepek.
Zasięg chusty, układanej i wiązanej w „budę", sposób tak powszechny w okresie między­
wojennym, obecnie zaś stosowany tylko w momentach wyjątkowo uroczystych, pokrywa się z za­
sięgiem „jaki" z małym odchyleniem w kierunku Bogdanek na północy, a Sarbinowa na połud­
niu. Zasięg ten jest mniejszy od obszaru noszenia czepka z „okapem".
Zasięg kabata z peleryną jest taki sam, co i chusty układanej w „ b u d ę " z tą różnicą, że nie
sięga Bogdanek i Sarbinowa.
Natomiast zasięg zapaski z 4—6 zakładkami jest największy, na północy sięga Łąki Wielkiej,
Czajkowa, Czachorowa i Krajewic, na południu od Gogolewa przez Szczurkowo, Kawcze aż do
Sowin, na zachodzie i wschodzie biegnie tradycyjną granicą większości elementów.
Porównując granice zasięgów widzimy, że wschodnia granica jest jednakowa dla wszystkich
części stroju. Przechodzi ona przez wsi: Rębowo, Domachowo, Sułkowice, Posadowo, Potarzyce
i Chwałkowo. Na regularność tej granicy wpłynęły prawdopodobnie lasy ciągnące się na wschód
od wymienionej granicy . Na południu granice zasięgów kończą się na nisko położonych tere­
nach łąk i pól, na południowym-zachodzie opierają się w okolicy Ziemlina i Karcą o lasy, by dalej
na północ biec przejściem wzniesienia zabłociańskiego. Północną granicę stroju dzierżackiego
wytyczają również lasy, łąki i miasto Gostyń.
Poza opisanymi granicami strój dzierżacki jest jeszcze noszony we wsiach, do których Dzier­
żący dotarli poprzez małżeństwa. Również na pograniczu wśród Człoków spotyka się sporadycz­
nie elementy stroju dzierżackiego, jak np. formy szycia amarantowych spódników, czepków, obu­
wia; znamiennym jest też, że obszar występowania stroju dzierżackiego pokrywa się z granicą
wymowy śyeno, która to cecha występuje także na Pałukach i Kujawach ).
45

453

11

Ogólny

ROZDZIAŁ

IV

opis

męskiego

stroju

Męski strój dzierżacki posiada kilka odmian uzależnionych od tego, kto i kiedy go wkłada.
Ubiór roboczy np. szyty jest z trwalszych materiałów, względnie z poważnie podniszczonych
części stroju odświętnego; inny jest też ubiór „do wyjścia" lub wyjazdu do miasta(ryc. 21), a inny
na codzień koło domu (ryc. 17).
U b i ó r r o b o c z y l e t n i c h ł o p c ó w . Letni ubiór chłopca składał się około 1900 r.
z białej, sięgającej kolan i posiadającej długie rękawy koszuli, szytej z płótna fabrycznego. Spodnie
szyto z szarego materiału, zwanego „cajgiem", nogawki sięgały kostek. Spodnie takie nosił chło­
pak na staniku — „sznurówce" z tyłu zapinanym, szytym zazwyczaj z tego samego materiału
co spodnie. Na stanik wkładał marynarkę uszytą również z tego samego materiału co spodnie.
Na głowę wkładał słomiany kapelusz, a chodził boso.
Współczesny ubiór chłopców składa się z białej koszuli z krótkimi lub długimi rękawami,
z krótkich siwych lub szarych, sięgających kolan spodni, noszonych na pasku, oraz siwej, szarej
czapki z daszkiem.
U b i ó r r o b o c z y l e t n i k a w a l e r ó w . Młodzieńcy około 1900 r. nosili spodnie
cajgowe, siwe na szelkach, kamizelkę również z cajgu, na nią nakładali „jakę" brązowo-czerwoną,
w kratę, o kroju jak na ryc. 13. Na głowę nakładali kapelusz brązowy lub czarny filcowy, rza­
dziej słomiany. Chodzili boso.
Obecnie roboczy ubiór młodych mężczyzn składa się z bawełnianej lub lnianej koszuli
(ryc. 10), takich samych kalesonów, ciemnych bawełnianych spodni, czarnych skarpetek i robo­
czych butów. Na koszulę nakładają modrą lub siwą bluzę zwaną „litewką". Na głowę nakładają
czarny kapelusz, rzadziej sportową czapkę z daszkiem. W dni deszczowe wkładają „jupę" (ryc. 21),
względnie podniszczoną marynarkę odświętną.
U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż c z y z n . Ubiór letni mężczyzn żonatych nie różnił
się pod koniec X I X w. w zasadzie od ubioru kawalera; jedyną ważną różnicę stanowiły buty. Tak
też przedstawił strój Dzierżaka Bogumił Hoff w 1866 r. (ryc. 5). Roboczy ubóir mężczyzn skła­
dał się z niebieskiej kamizelki, zielonej marynarki, białych spodni i czarnych butów. Spod kami­
zelki wystawał modny wówczas przy koszuli wielki, biały kołnierz . Ubioru dopełniał czarny
cylinder. Obecnie ubiór mężczyzn żonatych jest taki sam jak kawalerów.
46

U b i ó r r o b o c z y l e t n i s t a r c ó w . Starcy odziewali się w lecie podobnie jak męż­
czyźni młodsi, żonaci. Ze względu na większą wrażliwość na temperaturę nakładali podniszczone
odświętne marynarki, a niekiedy kożuszki.
Rozpatrując różnice poszczególnych ubiorów stwierdzamy, że ubiór chłopców od ubioru
dorosłych mężczyzn dawniej odróżniał się tym, że chłopcy nosili spodnie na staniku, a obecnie
coraz częściej noszą krótkie spodnie. Żonaci przy robocie noszą buty a kawalerowie częściej —
drewniaki. Starcy noszą cieplejsze ubiory, niekiedy nakładają na siebie większą ilość tych samych
części ubioru.
Poważną różnicę między dawnym ubiorem roboczym a obecnym wykazuje krój spodni współ­
czesnych, które obecnie są od kolan bufiaste (spodnie bryczesowe) w przeciwieństwie do daw­
nych, które były u dołu węższe, jednak niewiele poszerzone u kolan (ryc. 5). Spodnie bry­
czesowe rozpowszechniły się wśród Dzierżaków po 1920 r. (ryc. 11, 12, 21).
U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y c h ł o p c ó w . Zimowy ubiór chłopca był podobny
do letniego, tylko wykonany z cieplejszych materiałów. Bieliznę szyto z barchanu lub kupowano
gotową, trykotową. Na głowę nakładał czarną czapkę „krymerkową" (ryc. 19). Szyję obwiązywał
chustką iglicową, czarną lub siwą. Ręce zabezpieczały przed zimnem rękawice, wykonane z wełny
lub materiału. Nogi owijał w barchanowe „onuce" i wkładał w buty wyściełane wiechciem słomy.
Buty były czarne z dwóch boków zszywane sięgające pod kolana. Nazywano je „szewkowymi",
wyszły zaś z mody w latach 1914—1918.
12

U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y k a w a l e r ó w . Około 1900 r. nosił kawaler bieliznę
barchanową, siwą i „portki" cajgowe. Na koszulę nakładał siwą jakę, na nią czarną kamizelkę,
a na nią niekiedy i drugą jakę; czasem nakładał podniszczoną marynarkę odświętną lub krótki
kożuszek (ryc. 16). Szyję obwiązywał chustką w ciemnym kolorze. Na ręce wkładał rękawice,
a na nogi „onuce" i buty wyściełane wiechciami słomy. Ubiór uzupełniał czarny kapelusz (ryc. 20).
Obecny ubiór kawalera charakteryzują spodnie manczestrowe, brązowe lub siwo-zielone,
ciemna marynarka, czapka obszerna dająca się naciągać na uszy i buty zwane „kujuny".
U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h . Ubiór mężczyzn żona­
tych podobny był do kawalerskiego. Pod koniec X I X wieku aż do 1910 r. nosili mężczyźni spodnie
zwane „skórzokami" z owczej skóry, kożuszek, a na głowie czarną czapkę „krymerkową". Chu­
stka na szyi i rękawice dopełniały stroju. Niekiedy nakładał na głowę „rogatywkę" bez daszka
z siwym barankiem, i sukiennym zielonym denkiem. W dni zimne opuszczał baranek z tyłu i bo­
ków. Na nogi wkładał skórzane buty, podszewkowane filcem.
Obecnie odzież mężczyzn żonatych różni się od ubioru kawalerów tylko nakryciem głowy,
mężczyźni bowiem noszą czarną, „krymerkową" czapkę (ryc. 17, 18, 19).
U b i ó r r o b o c z y z i m o w y s t a r c ó w . Odzież starców nie różniła się od odzieży
młodszych mężczyzn, czasem jednak nakładali starcy podwójną ilość „jak", lub częściej kożu­
szek. Obecnie spotyka się jeszcze wśród starców osoby, które noszą tzw. „skopioki" lub „skórzoki"
tj. spodnie z owczej skóry, runem zwrócone bezpośrednio do ciała.
Różnicę pomiędzy ubiorem chłopców a dorosłych mężczyzn, w zimowym stroju, stanowi
głównie k o ż u s z e k lub zastępcza ciepła „jaka" oraz „skopioki".
Wśród ubioru dorosłych specjalnych różnic nie stwierdzono, poza ilością i grubością odzieży,
wynikającą raczej z indywidualnej wrażliwości na zimno lub warunków ekonomicznych.
47

Strój
odświętny
c h ł o p c ó w . Odświętny strój chłopców był • cały czarny .
Zamożniejsi gospodarze, włodarze lub stangreci dworscy szyli ubrania dla chłopców z sukna,
robotnicy zaś dworscy z materiału tańszego t j . z cajgu. Całość składała się ze spodni wpuszczo­
nych w buty, kamizelki, marynarki i czarnego kapelusza. Strój taki jest obecnie już rzadko no­
szony, natomiast utrzymuje się ubiór będący połączeniem stroju miejskiego i wiejskiego a stano­
wiący charakterystyczną mieszaninę okresu przejściowego.
S t r ó j o d ś w i ę t n y k a w a l e r ó w . Młodzież męska posiadała dwa rodzaje stroju
odświętnego, W dni uroczyste lub z okazji większego wydarzenia ubierała się na czarno. Około
1914 r. nakładano na czarną kamizelkę czerwoną „jakę" (ryc. 13), ale od 1920 r. zarzucono amarantowe „jaki", a w miejsce ich zaczęto używać dwurzędowej, czarnej, lekko wciętej do figury
marynarki, posiadającej wykładany kołnierzyk. Obecine, jeśli nakłada się marynarki, to bezpo­
średnio 'na kamizelkę wciąga się jakę a na nią „wołoszkę", zwracając uwagę, by końce rewersów
jaki były trochę widoczne spod rewersów wołoszki. Spod kołnierzyka kamizelki wystaje biały
kołnierzyk i przypięta szpilkami różowa „świtka", tj. mała kokardka (ryc. 56, 6, t, u). Na gło­
wę nakłada się pilśniowy, czarny kapelusz.
Drugim rodzajem stroju odświętnego jest ubiór noszony głównie latem (na zabawę, wesele
itp.). Składa się on z białych spodni, czarnej kamizelki i czerwonej jaki. Inne części są takie
same, jak w ubiorze odświętnym. Wołoszki jednakże w stroju tym nie nakłada się nigdy na
jakę (tabl. I , ryc. 11).
S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h i s t a r c ó w . Żonaci i starcy no­
sili głównie strój czarny; amarantową „jakę" traktowano jako miłe wspomnienie młodości i pod­
kreślenie dobrego samopoczucia. Od 1920 r. miejsce wołoszek zaczęły zajmować miejskie palta.
Mężczyźni, szczególnie młodsi, przywiązują mniejszą wagę do kolorów tradycyjnych (czarny,
granatowy), szyją więc sobie spodnie, kamizelki, marynarki, kupują kapelusze różnego koloru,
przeważnie siwo-zielonego; krój jednak i kształt pozostał tradycyjny. „Świtek" już w ogóle nie
nosi się.
Różnice w męskim stroju odświętnym występują wyraźnie, szczególnie między strojem
chłopców a młodzieży dorosłej, ta ostatnia nosi wołoszki i „kolorowy strój": amarantowe „jaki"
13

i białe spodnie. Żonaci i starcy nakładają
amarantowe jaki rzadziej, w żadnym wypadku
do stroju odświętnego nie nosząc białych
spodni.

Strój

o b r z ę d o w y : chrzciny —

strój dziecka i dorosłych. Dziecko do
chrztu noszono dawniej w bogato haftowanej
poduszce, używanej kiedy indziej przez osoby
dorosłe za podgłówek do spania. Aby dziecko
nie wypadło, wciskają jedną połowę poduszki
w drugą i w utworzone w ten sposób gniazdo,
wkładają dziecko (podobnie jak w Szamotulskiem). Ojciec chrzestny niosący dziecko na­
kładał ubiór odświętny, którego składową
część stanowiła „wołoszka". Za wstążkę ka­
pelusza zatykał kwiatek pelargonii a niekiedy
gałązkę rozmarynu.
Obecnie dziecko do chrztu niosą w mod­
nej poduszce składanej. Ojciec chrzestny,
podobnie jak dawniej, obowiązkowo winien
być ubrany w „wołoszkę". Jeśli jej nie po­
siada, powinien ją pożyczyć.

Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma
rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski,
Krobia, 1950.

Zaręczyny. W okresie zaręczyn, szcze­
gólnie od dnia zapowiedzi, nosił narzeczony
w niedzielę i święta gałązkę rozmarynu,
zatkniętą z przodu za wstążkę kapelusza.
Gałązkę tę zwano „wianuszek", a przewiązy­
wano zieloną wstążeczką (tabl. I ) , zatykała
ją narzeczona. W okresie zapowiedzi narze­
czony nosił „świtkę" zieloną.

Obecnie narzeczeni wianuszka już nie
noszą, tylko z boku, z lewej strony kapelusza,
zatykają małą gałązkę rozmarynu, imitującą dawny wianuszek noszony na przodzie.

Wesele. Strój kawalerów, drużby, młodego, żonatych, starców. Młodzież wkładała na
wesele strój odświętny. Do kościoła jechała w „wołoszkach", białych rękawiczkach; w rękach
trzymała obrzędowe baty (ryc. 1, 8, 9). Po przyjeździe z kościoła i przetańczeniu trzech tańców
w „wołoszkach", zdejmowała je pozostając w amarantowych jakach i białych spodniach. Oznaką
przynależności do drużyny weselnej była gałązka rozmarynu, przewiązana różową wstążeczką i za­
tknięta za wstążkę kapelusza oraz różowa „świtka". Dodatkową ozdobą młodzieży był bat we­
selny z przypiętą chustką turecką (ryc. 8, 9), którą po przyjeździe z kościoła druhna wymieniała
na białą. (ryc. 9)
Drużba wyróżniał się od reszty młodzieży przypiętym z lewej strony „wianuszkiem", który
otrzymywał od swej druhny. Wianuszek był taki sam jak zatknięty za kapelusz. Zwyczaj ten
powszechny przed 1914 r. zachował się w szczątkowej formie do obecnych czasów.
W okolicach Ponieca, jak i w wielu dawnych wsiach „dworskich" oraz na terenie innych
obszarów Wielkopolski, drużbowie odznaczali się przewiązanymi przez ramię i pas ręcznikam,
zdobionymi rozmarynem i wstążkami. Szczegółowe opisy stroju drużby z omawianych okolic
podaje I.S.S .
Pan miody wyróżniał się od kawalerów czarnymi spodniami, zieloną „świtką", takim samym
wianuszkiem oraz brzozową rózgą / m długości, przewiązaną przez środek zieloną wstążką
(ryc. 7). Do ślubu szedł pan młody ubrany w wołoszkę .
48

l

2

49

14

Od około 189,0 r. żonaci i starsi mężczyźni po przyjeździe
do domu ze ślubu coraz częściej w miejsce czerwonych „jak"
zaczęli nakładać czarne, sukienne marynarki. Jadąc do kościoła
nakładali wołoszki lub kożuchy (ryc. 18).

Pogrzeb. Strój zmarłego i biorących udział w po­
grzebie. Podług informacji zebranych podczas badań tere­
nowych odzież zmarłych od dawna składa się z białej bielizny,
czarnych skarpet, czarnych spodni, białego kołnierzyka, czarnej
kamizelki i wołoszki oraz czarnych, papierowych, płytkich
trzewików, wykonywanych specjalnie na pochówek. Osoby,
które nie posiadały wołoszki, chowano w czarnych marynarkach.
Mężczyźni biorący udział w pogrzebie nakładali wołoszki,
lub jeśli ich nie posiadali — ciemne marynarki; na pogrzeb
nie nakładano nigdy białych spodni ani czerwonych „jak".
Dożynki. „ W wieńcu" bierze udział tylko
odziana w białe spodnie i czerwone jaki.

młodzież,

Gwiazdka. Strój gwiazdora i mężczyzn. W wigilię
Bożego Narodzenia wieczorem chodzą grupami gwiazdorzy
od 2 - 1 0 .
Okrycie gwiazdora składa się: z wywróconego futrem na
zewnątrz kożucha, słomianej, stożkowatej czapki, „larwy"
czyli maski. „ M l u n " , t j . 2-metrowy kij, bat — rózga, łańcuch

Ryc. 8. Drużba w wołoszce
z obrzędowym batem w ręce.
Rys. W. Boratyński, 1935.
(„różaniec") oraz krzyż dopełniają całości.
Gwiazdor przynosi podarki w torbie wyko­
nanej ze słomy, jest też kilkakrotnie prze­
wiązany powrósłami w pasie, przez ramiona,
ręce i buty.
Święta narodowe i kościelne. W święta
narodowe ubiera się młodzież jak na zabawę,
tzn. w białą koszulę, czarną kamizelkę, koł­
nierzyk, białe spodnie, amarantową jakę,
kurtkę, czarne buty i czarny kapelusz. Cza­
sem dla podkreślenia dostojeństwa i powagi
nakłada się wołoszkę.
W święta kościelne młodzież i żonaci
nakładają wszystkie wyżej wymienione czę­
ści stroju z wyjątkiem amarantowych jak,
w miejsce których używa się marynarki lub
wołoszki.
Młodzież biorąca udział w świętach na­
rodowych i kościelnych na koniach ubiera
się zawsze kolorowo; prowadzący ubrany
Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną
jest zazwyczaj w wołoszkę (ryc. 1).
chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej
Porównując strój odświętny ze strojem strony, z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa,
Posadowo, 1951.
obrzędowym można zauważyć, że do elemen15

tów wyróżniających strój pierwszy od drugiego należą w stroju zaręczynowym — wianuszek, zielona
„świtka"; w stroju weselnym, u członków drużyny weselnej — gałązka rozmarynu przewiązana
różową wstążką, różowa „świtka" i bat weselny, obrzędowy, ozdobiony turecką albo białą chustką.
Drużba odznaczał się wianuszkiem po lewej stronie na piersi, „dworski" drużba — przewiąza­
nymi ręcznikami, pan młody — czarnymi spodniami, zieloną „świtką", zieloną wstążką przy wia­
nuszku oraz rózgą. Natomiast strój noszony w święta narodowe świeckie różni się od stroju
noszonego w święta kościelne — barwnością, w przeciwieństwie do ciemnych i czarnych szat
nakładanych w święta religijne. Strój ten zdejmuje się zaraz po powrocie z kościoła do domu. Wy­
mienione, charakterystyczne części stroju odświętnego, poza białymi rękawiczkami i białymi
spodniami kroju bryczesowego należą do starszych, tradycyjnych części stroju dzierżackiego.

ROZDZIAŁ
Szczegółowy

opis

V

stroju

męskiego

Bielizna
O najdawniejszej koszuli z około 1860 r. pisze Kolberg, że posiada wysoki, stojący kołnierz
„aż uszy zakrywa". Koszule pod szyją zawiązywano czerwoną Jub zieloną wstążką, w Skoraszewicach „kolorową jedwabną wstążeczką". Gatunku materiału wobec braku danych nie mo­
żemy dokładniej określić.
Obecnie, zimą i latem, w dzień roboczy i odświętny noszą młodzieńcy, żonaci i starcy ko­
szule jednakowego kroju, uszyte na lato z białego, fabrycznego płótna, a na zimę z barchanu.
Głównymi częściami koszuli jest płat przedni i tylni, karczek oraz rękawy (ryc. 10). Przednia część
jest prawie do połowy przecięta w celu łatwiejszego nakładania. Przecięcie to od dołu, poniżej
klatki piersiowej jest zabezpieczone
przed rozdarciem pliską; koszula za­
pina się na 3 guziki. Dla dekoracji,
wzdłuż przecięcia posiada koszula
dwie zakładki. W tylnim płacie dla
poszerzenia zakłada się 4 fałdy, każdy
szerokości 6 cm, wszyte w karczek.
Oba płaty są po bokach zszyte płaskim
szwem z wyjątkiem 12 cm od dołu.
Karczek wykonany jest z jednakowych
dwóch części nałożonych na siebie,
pomiędzy które wszywa się przedni
i tylni płat koszuli. Dla ozdoby miejsce
zszycia stebnuje się. Rękaw składa się
z głównego, jednego kawałka płótna,
mankietu — szerokości 6 cm i kwa­
dratu wszytego pod pachę o wymia­
Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu
rach 8,5 x 8,5 cm. Mankiet zapina się
d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rękawa, g — kołnierzyk
na
jeden niciany guzik. Przy zapięciu
h — podpasze.
rękaw ma rozporek długości około
10 cm. Wykończenie koszuli wokół szyi stanowi niski, 1,5 cm kołnierzyk zapinany również z przodu.
W drugiej połowie X I X w. noszono koszule z wielkimi, sięgającymi uszu kołnierzami (ryc. 5, 6);
później weszły w modę kołnierzyki, które nosi się obecnie przeważnie w dni świąteczne. Przy­
czyną oddzielenia kołnierzyka od koszuli był prawdopodobnie wzgląd na to, że kołnierzyki bru­
dzą się szybciej niż koszule.
Kołnierzyk jest wykonany z białego płótna (ryc. 56, 5, r, s). Składa się on z 4 części:
z podwójnie złożonego paska otaczającego szyję oraz 3 części wszytych w niego małymi
16

Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952.
fałdkami, kilkakrotnie dla ozdoby przystebnowanymi; zapina się na guzik i dziurkę, poza opisanym
typem kołnierzyka Dzierżący noszą kołnierzyki takie same jak Szamotulanie.
Dawniej noszono zimą wyłącznie „skopioki" wykonane z owczej skóry, które nakładano
bezpośrednio runem do ciała. Obecnie nosi się kalesony fabrycznego wyrobu płócienne lub try­
kotowe, „skopioki" zaś należą do rzadkości.
.

Spodnie

Do starszych form okrycia nóg należą spodnie skórzane, „kożuchowe", o których wspomina
Kolberg ; noszono je jeszcze około 1860—1875r. O kroju ich dzisiaj nic już nie wiemy, Kolberg
zaś mówi o nich ogólnie, że są: „krótkie, t j . dochodzące do bioder, ściągnięte i na jeden guzik
zapinane, które schodziły w buty". Zapewne dotyczy to też ówczesnych, białych, lnianych spodni,
farbowanych niekiedy na kolor niebieski. Poza tym noszono w okresie badań Kolberga spodnie
50

Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu
lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska
17
V

sukiennej granatowe i ciemne (czarne?). Spodnie te w przeciwieństwie do poprzednich były dhigie, noszone na szelkach.
Obok spodni długich, kroju fabrycznego,, znormalizowanego, wpuszczonych w buty, około
1920 r. Dzierżący zaczęli nosić spodnie bryczesowe, które uważają za swoje, ludowe (ryc. 12).
Spodnie tego kroju są jednakowe dla wszystkich mężczyzn. Dla młodzieży, na zabawę, szyje się
spodnie z białego płótna, (ryc. 11)
Na dni uroczyste szyje się dla żonatych i młodzieży spodnie z czarnego sukna zwanego „kre­
powym" przypominającego ryps. Spodnie te składają się z 4 części zszytych w kroku, z tyłu
i po bokach nogawek. Przednia część nogawki w najszerszym miejscu posiada 37 cm, tylna 50 cm.
Kieszenie dług. 15 cm są od zewnątrz wcięte; spodnie nosi się na szelkach i wpuszcza w buty.
Obecnie szyją coraz częściej spodiie z materiałów siwych, zielonych, ciemnych, nigdy jas­
krawych.
Kurtki.

Kamizelki
51

Około 1866 r. jak widać na planszy Bogumiła Hoffa (ryc. 5) noszono błękitne kamizelki ,
szyte latem „ z rozmaitych lekkich materii", a zimą noszono „westki sukienne" . Kamizelki te
zapinały się na świecące guziki . Do dzisiaj kamizelki pozostały najbardziej charakterystyczną
częścią odzieży.
Obecnie nakładają latem na koszulę, a zimą na koszulę i flanelową „jakę", swetr albo cie­
mną kamizelkę. W kamizelce chodzą często w mieszkaniu, jest to odzienie zwierzchnie,
szczególnie w niedzielę; wychodząc jednak do pracy, na podwórze, do sąsiadów nakładają na nią
jakę. Kamizelka jest uszyta z przodu z czarnego sukna, tego samego co spodnie, z tyłu zaś z czar­
nego, cieńszego, lśniącego materiału, używanego powszechnie na podszewkę. Kamizelka jest
cała podszewkowana białym materiałem w kolorowe paski. Przód w miejscu zapięcia jest o 10 cm
dłuższy od boków. Kamizelka zapina się z przodu na 6 obciągniętych czarnym materiałem guzi­
ków, posiada 2 kieszenie o wymiarach 3 X 12 X 2 x 12,5 cm. (tabl. I )
Kołnierzyk składa się z 2 części, z przodu nie zapina się.
Obecnie ze względu na trudność nabycia tradycyjnych materiałów, szyje się kamizelki
i inne części odzieży ze wszystkich dostępnych materiałów, w siwym, siwo-zielonym, brązowym,
granatowym i czarnym kolorze.
52

53

Jaki
54

Kolberg podaje , że około 1860 r. „na codzień noszą parobcy j a k i , zwykle ciemno-zielonej barwy". W tym samym czasie pod Rawiczem, w Ugodzie i Zawadach nakładali parobcy na
codzień czerwone, czarno kropkowane jaki, które prawdopodobnie posuwając się na północ wy­
eliminowały kolor zielony.
Obecnie na zabawy i wesela, jak również podczas przebywania w obrębie zabudowań go­
spodarskich nakłada się jakę amarantową (ryc. 13). Jaki odświętne są czer­
wone, a robocze siwe, szare. Jedne
i drugie są lekko wcięte do figury,
sięgają niżej bioder, (ryc. 11)
Jaki odświętne szyje się z sukna
koloru amarantowego, a na podszewkę
używa się białego barchanu lub flanelki. Kiedy kolor amarantowy wszedł
w modę nie zdołano ustalić . Jaki
robocze szyje się z bawełny mieszanej
z wełną w kolorze siwym lub szarym,
za podszewkę służy flanela. Jaka skła55

Ryc. 13. Jaka męska: a - przód, b - tył, c - krój przodu,
d - krój pieców, e - krój rękawa, f - mankiet.
18

d

si<

z

3

* ?
głównych części: rękawów
uszytych każdy z jednego płata oraz

ze stojącego, wysokiego 2 cm kołnierzyka. Na rewersach są przyszyte dla dekoracji 2 białe guziki,
przy mankietach po 3 guziki; jaka zapina się na 4 guziki. Z lewej strony od środka znajduje
się kieszeń. Dla ozdoby wszystkie krawędzi jaki oraz mankiety są stebnowane. Normalnie nie
chodzi się w niej do kościoła, wyjątek stanowią większe uroczystości, kiedy to mężczyźni idą
w kolumnie zwartą grupą.
Od 1945 r. zanikają coraz bardziej dawne jaki robocze, zastępują je zaś jaki cajgowe, kupo­
wane w Krobi, tzw. „litewki". Nie szyje się również jak amarantowych, a spotykane w terenie
szyte są przed 30—50 latami.
Marynarki
Pod koniec X I X w. a może i wcześniej jaki zastępowały marynarki, szyto je wówczas
w kolorze zielonym, brązowym, czerwonym w czarną kratkę. Obecnie coraz częściej w miejsce
jak noszą marynarki fabryczne lub wykonane przez miejscowych krawców z szarego lub ciem­
nego materiału. W uroczystości weselne, w miejsce jaki nakłada się pod płaszcz lub kożuch
(lecz nigdy pod wołoszkę), dwurzędową marynarkę, uszytą podług żurnala — z czarnego sukna.
Marynarka taka jest na środku pleców zszywana.
Okrycia

zwierzchnie.

Sukmany

Za najstarsze źródło mogące rzucić pewne światło na zagadnienie sukmany dzierżackiej na­
leży uznać rycinę pochodzącą z 1777 r. . Każdy mężczyzna ma tu na sobie 2 fałdziste sukmany,
wierzchnią — sięgającą prawie kolan i posiadającą stojący kołnierzyk, zapinaną z przodu na jeden
rząd guzików. Z tego to okrycia (delii, bekieszy) należy moim zdaniem wyprowadzić wniosek
na temat genezy powszechnego w Wielkopolsce w połowie X I X w. „brzuszlaka" — kaftana,
który na obszarze Szamotulszczyzny przetrwał do dzisiaj i nie posiada rękawów. Druga sukmana,
dłuższa, sięga prawie kostek. Obie ściągano pasem, zależnie od upodobania, tak że gdy spodnią
sukmanę przewiązywano, wierzchnią noszono luźno.
5 6

Następna wiadomość dotycząca sukman pochodzi z 1839 r. Dowiadujemy się z niej, że wów­
czas noszono w okolicy Krobi modre sukmany z czerwonymi wyłogami . Pewne wyobrażenie
o wyglądzie sukmany z tego czasu daje ryc. 3. W związku z granatową sukmaną zachowała się
na terenie dzierżackim do dzisiaj piosenka:
57

„Świeci mi miesiączek na królewskim zamku,
Granatowy ubiór na moim kochanku,
Granatowy ubiór, wiksowane buty,
Najładniejsze chłopcy, same bałamuty .
58

W 27 lat później, jak to widzimy na planszy barwnej, malowanej przez B. Hoffa
w 1866 r. (ryc. 6) nosili Dzierżący z Potarzycy czarne długie sukmany z wykładanymi kołnierza­
mi, podobnymi do współczesnych wołoszek, których obcisły w górze a szeroki od pasa kloszowaty
w dole fason żywo przypomina noszone w połowie X I X w. kożuchy (ryc. 4 ) . Pod sukmaną
w tym czasie noszono „brzuszlak" t j . rodzaj kaftana koloru granatowego, błękitnego lub czar­
nego. Brzuszlak był „na jeden rząd świecących guzików zapięty aż po szyję". Więcej wiadomości
o tej części oozieży Kolberg nie podaje. W tym samym okresie wkładano na codzień „kamizelę"
uszytą z białego albo niebieskiego płótna. Bardziej szczegółowych wiadomości nie posiadamy ,
możemy tylko przypuszczać na drodze porównania nazw z podobnymi na terenie Szamotulszczy­
zny, że brzuszlak, to krótki sięgający ledwie kolan płaszcz bez rękawów o stojącym kołnierzyku,
a kamizela — to długa sukmana bez fałdów z t y ł u .
59

60

61

W o ł o s zk a
62

Współczesna wołoszka jest uszyta z czarnego, w dobrym gatunku sukna i jest podszewkowana (ryc. 14, 15). Składa się z kilku części, które wyraźnie dzielą wołoszkę na część
19

Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach.

Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950.

Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój
pleców, e — krój dolnej części, f — krój rękawa.

górną („marynarkę"), dopasowaną dokładnie do figury i część dolną („spódnik"). Obie te części
są zszyte w talii. Wołoszka jest okryciem długim, sięgającym do kostek. Górna jej część posiada
wykładany kołnierz z rewersami. Wołoszka jest na plecach zszywana w dwóch liniach, biegną­
cych łukami od szwów rękawa do talii. Odległość tych dwóch łuków w talii wynosi 20 cm, zakoń­
czone są dwoma guzikami. Z przodu górna część jest ozdobiona 8 czarnymi guzikami, pod czte­
rema znajdują się haczyki i haftki, na które wołoszkę się zapina. Dolna część wołoszki składa się
z trzech wielkich kawałków materiału i z dwóch klinów. Wołoszka posiada ogółem w pasie, z tyłu
i po bokach aż do kieszeni 50 fałdów. Kieszenie są umieszczone w przednich płatach, trochę
z boku i są stebnowane. Rękaw krojony jest z jednego kawałka, posiada 13 cm szer. mankiet i jest
stebnowany podobnie jak wszystkie krawędzi wołoszki. Wołoszkę nakłada się bezpośrednio na
kamizelkę, czasem jednak młodzi mężczyźni nakładają ją na jakę, wówczas zwracają uwagę, by
amarantowa jaka była widoczna spod rewersów wołoszki.
Kożuchy
Kożuchy należą do starych części odzieży. W okresie zbierania materiałów przez Kolberga
noszono je nieposzyte (1860—1875 r.). Podług określeń zebranych podczas badań były one bar­
dzo podobne do kożucha na ryc. 4; takie kożuchy zachowały się w nielicznych egzemplarzach
do 1880—1890 r. Patrząc na rycinę widzimy, że w kroju są one bardzo podobne do współczesnej
wołoszki.

Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, # — krój
przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw.
Obecnie w porze zimowej nakładają mężczyźni 2 rodzaje kożuchów: jeden krótki w rodzaju
współczesnej kanadyjki do pracy, drugi długi jak wołoszka, do wyjścia i na wyjazd.
Kożuch roboczy jest wykonany z owczej, nieposzytej skóry (ryc. 16,17). Składa się on z 3 ka­
wałków zszywanych z boku i na ramionach, z rękawów wykrojonych każdy z jednego kawałka
i niskiego kołnierzyka odchylonego i nie zapinającego się. Kożuch ten sięga do połowy ud,
zapina się na 3 lub 4 skręcone ze skóry guziki i specjalnie doszyte skórzane tasiemki z otworami.
Krawędzi kożucha są podwinięte do środka i stebnowane. Kożuch ten jest dalszą formą rozwo­
jową serdaka i posiada bardzo stare tradycje; w X I X w. powszechnie nakładano go do pracy.
Kożuchy takie noszono także w okolicy Nowego T a r g u .
Kożuch odświętny, noszony przez bogatych chłopów, uszyty jest przeważnie z czarnej, owczej
skóry i poszyty dobrym, czarnym suknem (ryc. 18). Sięga prawie do kostek. Na kołnierz używa
się czarnych karakułów lub innego cennego futra. Tył takiego kożucha składa się z dwóch części.
Zszyty jest w środku szerokości, u dołu posiada przecięcie. Boczne krawędzi przy rękawach
tworzą łagodne łuki. Kożuch zapina się na 3, obciągnięte czarnym materiałem guziki, pozostałe
3 guziki służą za ozdobę. Kożuch posiada wewnątrz, z lewej strony, kieszenie. Rękaw krojony
jest z dwóch części i posiada charakterystyczny mankiet, całość zdobi dobry materiał, dobre
63

21

/

wykonanie i stebnowane krawędzi. Biedniejsi
gospodarze nakładają czarne płaszcze o kroju po­
dobnym do kożuchów, często fabrycznej roboty.
Okrycia

głowy.

Czapki

56

Na rycinie z 1777 r . widzimy charakte­
rystyczne okrycia głowy noszone w X V I I I w.,
składające się z „główki" otoczonej barankiem.
Podobne nakrycia nosiła szlachta i mieszczanie
od X V do X V I I I w.
W połowie X I X w., a w nielicznych wy­
padkach i pod koniec X I X w. noszono ten sam
rodzaj „rogatywek" bez daszków z siwym lub
czarnym barankiem, zawiązanym na zielonym
denku. W mroźne dni i zamieć opuszczano
baranek na uszy i kark; było to nakrycie zimowe.
Obok niskich czapek noszono również czapki
wysokie .
Do dziś zachowała się w terenie odmien­
na, czarna, „krymerkowa", watowana lub flane­
lowa czapka kształtu walca (ryc. 17,18,19). Noszą
ją.głównie mężczyźni żonaci i starsi do kożu­
cha; nakładając zagłębiają denko. W X I X w.,
noszono podobne czapki z kolorowymi wstąż­
kami z tyłu (tabl. I I ) .
Obecnie coraz częściej kawalerowie nakła­
dają zimą powszechnie noszone „narciarki",
w lecie czapki sportowe z daszkiem — „sportówki".
Kapelusze
64

Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych
Fot. A. Glapa, Grabianowo., 1951.

Za znane, najdawniejsze kapelusze, które rów­
nież były noszone przez chłopów w okolicach
Poznania w X V I I I w., należy uważać czarne ka­
pelusze z wielkim rondem . Następnie nosili
Dzierżący „kapelusz pilśniowy wysoki, opasany
czerwonym, białym, czarnym, żółtym sznurkiem,
czasem z wpiętym zań kwiatkiem" . Pewien ro­
dzaj cylindrów, widocznych na reprodukowanej
planszy Hoffa (ryc. 5, 6) noszono mniej więcej
do 1870 r.; po nich nosili Dzierżący do 1914 r.
kapelusze z małą okrągłą główką i wielkim rondem
(ryc.20) . Od zakończenia wojny do czasów obec­
nych nosi się czarne pilśniowe kapelusze (ryc. 14,21).
Ze względu na brak ich w handlu coraz częściej
używa się kapeluszy różnokolorowych, takich jakie
można kupić w sklepach.
05

66

CT

Onuce, p o ń c z o c h y ,

skarpety

Onuce są to flanelowe kawałki materiału (o
wymiarach
ok. 40 X 60 cm), którymi owija się
Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa^
stopy
przed
nałożeniem butów.
Posadowo, 1951.
22

Wełniane skarpety i pończochy do połowy ły­
dek wykonują kobiety na iglicach. Są one koloru
czarnego i siwego, rzadziej brązowe i białe. Skar­
pety letnie są pochodzenia fabrycznego.
Obuwie,

drewniaki,

trzewiki,

„kujun

y",

buty

Drewniaki zwane przez Dzierżaków panto­
flami składają się z grubej pcdeszwy drewnianej
oraz kawałka skóry zakrywającej palce i pół stopy,
a przybitej do drewna drutem i klamerkami. W pan­
toflach chodzą mężczyźni po obejściu rano oraz
wieczorem; rzadko kiedy chodzą w pantoflach
kawalerowie. Drewniaki wykonują z drzewa olszy­
nowego albo topolowego, skórę kupują i obijają
sami.

Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu sprzed 1914 r.
Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.

„Kujuny" są to buty z cholewami o drew­
nianej podeszwie. Cholewa skrojona jest na wzór
butów „saperek" i pochodzi zazwyczaj ze starych
podniszczonych butów. Chodzi się w nich przewa­
żnie zimą przy pracy w podwórzu i przy wywo­
żeniu mierzwy w pole. Dawniej tj. około 1900 r.
do tych samych prac nakładano na nogi „filcoki",
buty mające cholewy filcowe a podeszwy skó­
rzane. W nowych „filcokach" chodzono nawet
w dni świąteczne.
Trzewiki są obuwiem noszonym przez naj­
biedniejszych Dzierżaków zamiast butów. Noszą
je przeważnie ci, którzy zarzucili już strój ludo­
wy, względnie wyjeżdżający na pracę poza oma­
wiany rejon. Wysokie czarne trzewiki nakładane
są do roboty, niskie trzewiki brązowe lub czarne
noszone są w dni świąteczne.
Buty stanowią najdogodniejszą i zasadniczą
formę obuwia dzierżackiego. W1777 r., jak widzimy
na dawnej rycinie, buty noszone przez Dzierżaków
były zszywane z boku. Ten krój butów zachował się
aż do 1939 r. Nosili je ostatnio wyłącznie chłopcy
lub dzieci. Opisy butów z około 1860 — 70 r.
podają, że były one wysokie, skórzane, na obie
nogi
jednakowe. W początkach X X w. do
pierwszej wojny światowej noszono częściowo
buty „kropowe", zwane „kropusy" z harmonijką,
a przywożono je głównie ze Zdun z pow. kroto­
szyńskiego. „Kropusy" nie miały jednak po­
wodzenia, daleko popularniejsze były buty dzierżackie, mające usztywnioną przez specjalne wkładki
cholewę, zszytą z tyłu (ryc. 22).
68

Obecnie coraz częściej wchodzą w użycie
buty zwane „oficerkami" i buty gumowe.

Ryc. 21. Dzierżący w strojach do wyjścia.
Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951.
23

Pasy, r ę k a w i c z k i ,

Uzupełnienia stroju
n a u s z n i k i , c h u s t k i , t a b a k i e r k i , baty,

laski

W dawnym stroju, dzierżackim pasy spełniały dwojaką funkcję: przyciskały odzież do ciała
i pełniły rolę sakiewek przez wszyte weń schowki. Pasy przedstawione na rycinie pochodzącej
z 1777 r. są zapewne wykonane z materiału. „Przyjaciel Ludu" pisze w 1839 r., że chłopi
z okolicy Krobi nie noszą już „szerokich pasów skórzanych, czerwonym suknem podszytych" .
Chodzi tu zapewne o takie same pasy, jakie noszono jeszcze w 1841 r. w okolicach Kórnika .
Po tych pasach weszły w użycie tzw. „trzosy", o których mało wiadomo, a w które kładziono
pieniądze. Po nich ok. 1890 r. funkcję pasa — schowka przejęły zielone sakiewki, wykonane z moc­
nych nici.
Obecnie mają zastosowanie wąskie pasy skórzane do spodni roboczych.
W porze zimowej noszą Dzierżący rękawice, wykonane z materiału lub łat, o jednym
palcu; nakłada się je przeważnie do pracy. Do wyjścia nakładają rękawice o pięciu palcach,
wykonane z wełny. Na wesele, pogrzeb lub inne uroczystości wkładają białe, fabrycznej roboty.
Przed wojną, około 1910—1939 r. noszono czarne nauszniki, składające się z owalnych łatek
połączonych blaszką sprężynową, albo też nauszniki wykonane całe z wełny, z poszerzoną częścią
zakrywającą uszy i wąskimi paskami, skrzyżowanymi na czubku głowy. Obecnie naciąga się na
uszy czapki „krymerkowe" lub opuszcza górną część narciarki.
W połowie X I X w. niezbędną częścią stroju męskiego była czerwona lub zielona chustka,
którą obwiązywano szyję . Spełniała ona tę samą funkcję, co obecnie noszone powszechnie
krawaty. Poza chustkami, służącymi jako ozdoba, używano dawniej do wycierania nosa, wielkich
kolorowych chustek, przeważnie czerwonych z paskami wzdłuż krawędzi.
Obecnie używa się jeszcze chustek do obrzędowych batów — weselnych (ryc. 9). W drogę
do kościoła przypinają swachny kawalerom barwne chustki kolorowe, tzw. „tureckie" i „francus­
kie". Są to brązowoczerwone i „beżowe" chustki z barwnym szlakiem wzdłuż brzegów (o wymia­
rach 1 m ) . Po powrocie drużyny weselnej do domu swachny zmieniają chustki kolorowe na
białe, przez które trzyma tancerz partnerkę podczas tańca. Chustki białe są mniejsze (60 cm ).
Pierwsze tabakierki przywieźli przed 1914 r. „Westwaloki"
tj. chłopi wyjeżdżający na sezonową pracę do Westfalii. Były
one fabrycznej roboty. W okresie międzywojennym do 1939 r.
zażywano tabaki na weselach dla żartu z tabakierek wykonanych
samodzielnie z rogu.
Dzierżący mają wielkie zamiłowanie do koni, na tym
prawdopodobnie podłożu rozwinęły się tu baty obrzędowe, któ­
rych używa się podczas jazdy konnej np. w korowodzie wesel­
nym, podczas tańca lub dla fantazji na przechadzkę, obok gałązki
brzozowej lub innej (ryc. 1, 8, 9). Bat składa się z 4 części:
z nóżki sarniej, plecionych rzemieni, „pękówki", służącej do
„strzelania" oraz skórzanego uchwytu. Baty zdobi się wspom­
nianymi już chustkami.
Laski nie miały na terenie dzierżackim prawie wcale zastosowaRyc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa
a przed ostatnią wojną rzadko były używane. Wykonywano je
Posadowo, 1951.
z drzewa wiśniowego albo z trzciny. Obecnie lasek nie używa się.
69

70

71

2

2

Ogólny

ROZDZIAŁ

VI

opis

kobiecego

stroju

Charakterystyka
ogólna.
Strój kobiecy, podobnie jak męski, znajduje się
wśród Dzierżaków w stadium zaniku, zanik ten jednak jest powolniejszy, W pewnych wio­
skach, jak np. w Posadowię, Sułkowicach widać żywe występowanie ludowego stroju kobie­
cego, a nawet rozwój, maloznanego dawniej haftu kolorowego na zapaskach. W przeciwień­
stwie do stroju męskiego, ubiór kobiecy jest jeszcze w szeregu wsiach nakładany powszechnie
24'

Tablica I I
STRÓJ DZIERŻACKI DAWNY

Malował Jerzy Karolak

w dni robocze, odświętne, zimą i la­
tem, podczas obrzędów i uroczystości.
Natomiast można zauważyć silny
zanik stroju ludowego u dziewcząt,
które wkładają już ubiór zbliżony
do miejskiego, ubiór ludowy zaś
noszą tylko w dniach szczególnie
uroczystych.

Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938.

Zachowany dzierżacki strój ko­
biecy składa się z szeregu części,
które bywają noszone zależnie od
wieku, stanu lub pory roku. Silnemu
zróżnicowaniu podlega ubiór kobiecy
ze względu na porę roku, dni świą­
teczne i robocze, przyczyną tego jest
z jednej strony oszczędność, z dru­
giej zaś — chęć ukazywania się w jak
najokazalszym ubiorze w dni uroczy­
ste. Na terenie dzierżackim występują
często zapaski, chustki, „jaczki"
i spódnice; z tych najbardziej cha­
rakterystyczne i zróżnicowane są
zapaski.

Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
25

U b i ó r r o b o c z y l e t n i d z i e w c z ą t . Około 1900 r. dziewczęta wkładały białą
płócienną koszulę bez rękawów, na nią wierzchni spódnik perkalowy, płócienną zapaskę
w paseczki kolorowe, perkalikowy kabatek przeważnie modry, rzadziej różowy. Włosy plotły
dziewczęta w „drabkę", tzn. z przodu od przedziału
na środku głowy do tyłu w dwa warkocze. Na głowę
nakładały białą lub czerwoną chusteczkę, na szyję —
czerwone korale; staranniejsze wykładały białe, marszczone
kołnierze koszul. Dziewczęta chodziły w lecie boso.
Dorosłe dziewczyny gospodarskie nakładały do
pracy lnianą, białą koszulę, spódnicę kolorową, wierzchnią
spódnicę niebieską lub różową, zapaskę modrą albo
różową, a w zimniejsze dni „jaczkę" tj. płócienny ka­
batek (ryc. 47). Włosy czesały gładko z przedziałem
na środku, z tyłu układały dwa warkocze w ósemkę
nad karkiem (ryc. 28), na głowę wciągały biały, płó­
cienny czepek, na szyję 4—5 sznurów czerwonych ko­
rali, związanych z tyłu barwną wstążką. Wykonując
pracę chodziły boso lub w drewniakach.
Dziewczyny pracujące w majątkach ubierały się
trochę odmienniej, w miejsce spodniej spódnicy nakła­
dały rodzaj halki, czerwony „barchaniok", spódnicę
zwaną „modry druk", na głowie zamiast roboczego
czepka wiązały czerwoną, perkalikową chusLkę w kwiatki.
Obecnie odziewają się dziewczyny podobnie, z tą
tylko różnicą, że dawniejsze materiały, takie jak „modry
druk", zastępują materiałami współczesnymi o różnych
deseniach, czepków zaś roboczych nie nakładają.
U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż a t e k . Ubiór
mężatek — żon gospodarzy i chłopów pracujących
w majątkach różnił się od ubioru dziewczyn spokojniej­
szymi i ciemniejszymi kolorami oraz kształtem białego
czepka, który posiadał swoisty daszek z karbowaną ko­
ronką. Mężatki nosiły włosy przycięte na wysokości
karku. Na czepek nakładały białą chustkę „tulkę", albo
chustkę perkalikową.
Przy pewnych pracach kobiety podwiązywały spó­
dnice specjalnym sznurem — „podkaską" (ryc. 5), lub
'podwijały wierzchni spódnik wraz z zapaską do połowy
Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy i z tyłu na krzyżach spinały go szpilką. Czasem zdejw domu. Fot. A. Glapa^ Posadowo, 1951. mowały go, by po zakończonej pracy odziać się jak
najstaranniej.
Innym sposobem zabezpieczenia odzieży od zniszczenia przy wykonywaniu brudnej pracy
było nakładanie drelichowej lub uszytej ze starego worka zapaski, nakładanej głównie podczas
karmienia trzody chlewnej i wyrzucania mierzwy; po wykonaniu tych czynności zapaskę taką
zdejmowano.
Specjalną uwagę na czystość i piękno stroju roboczego zwracały kobiety podczas sianoko­
sów, podług ludowego określenia, kobiety wyglądały wówczas „jak kwitnący mak". Także do
żniw ubierano się staranniej. By uchronić odzież od zniszczenia podczas zbierania, zgarniania
i wiązania zboża w snopy, nakładały kobiety ciemne zapaski z grubego, silnego materiału.
Obecnie mężatki nie obcinają włosów i nie noszą czepków. Ubiór ich roboczy ilustruje
(ryc. 23, 24, 25).
26

U b i ó r roboczy letni staruszek.
Staruszki odziewały się podobnie jak mężatki,
dodatkowo tylko wkładały „szadronowy" spencerek, który ongiś noszono wyłącznie zimą. Na
głowę wciągały kolorową czapkę z barankiem
i wstążkami lub taką — jaka jest przedstawiona
na ryc. 26. Odzież starszych kobiet była prze­
ważnie w kolorze ciemnym lub szarym.
Porównując robocze ubiory kobiece możemy
stwierdzić, że różnica zaznaczała się głównie
w ubiorze głowy, w uczesaniu i w kolorach ma­
teriałów; dziewczęta chodziły z gołą głową lub
w chustkach, panny i mężatki w czepkach i chust­
kach, staruszki w czapkach i chustkach. Z wie­
kiem kobiety rzadziej nakładały korale. Dziew­
czyny folwarczne zamiast drugiego spódnika
nosiły rodzaj czerwonej halki.
U b i ó r roboczy z i m o w y dziewc z ą t. Zimowy
ubiór dziewcząt
był znacznie cie­
plejszy niż ubiór
letni. Koszulę
nakładano bar­
chanową z dłu­
gimi rękawami, Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce' Fot. A. Glata,
watówkę, suknię
Krobia, 1951.
koloru ciemne­
go, białą zapaskę, pończochy wełniane lub sukienne, koloru
czarnego albo czerwonego i wysokie, skórzane trzewiki lub
drewniaki. Na głowę wciągano watowaną czapkę. W dni
wyjątkowo zimne obwiązywano szyję szalem i okrywano się
chustą. Rękawic nie noszono, ręce przed zimnem chroniono
w „rękawkach" (mufkach) (ryc. 27).
1

Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot.
A. Glapa, Krobia, 1951.

U b i ó r r o b o c z y z i m o w y d z i e w c z y n . Dziewczyny
dorosłe nakładały zimą do pracy barchanową koszulę, czerwoną
watówkę z ciepłą sznurówką, różnokolorową, flanelową spódnicę,
a na nią spódnicę wierzchnią przeważnie czerwoną, wełnianą, sze­
wiotową lub cajgową, na to kładły taką zapaskę jak w lecie,
pończochy fioletowe sukienne, później wełniane czarne, czer­
wone lub rzadziej zielone — które uchodziły za paradne.
Dziewczęta chodziły w drewniakach lub starych, wysokich
sukiennych trzewikach tzw. „berlaczach". Szyję zdobiły czasem
kryzką, zawsze czerwonymi koralami, zawiązanymi z tyłu
czerwoną lub różową wstążką. Głowę ochraniały watowaną
czapką szytą „w kwaterki" z lśniącego materiału. Kiedy pra­
cowano w stodole, w oborze lub w polu, obwiązywano głowę
chustką koloru ciemnego, najczęściej wełnianą. W mieszkaniu
chodziły dorosłe dziewczęta w czapce, chodzenie bowiem bez
czapki uznane było za obrazę godności, a osobami takimi po­
gardzano. Na ręce nakładano rękawice o jednym palcu i rę­
kawki naciągane powyżej dłoni, zwane „pulswermy".
27

Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowe 1951.
Dworskie dziewczyny odziewały się jak córki gospodarskie z tą różnicą, że nosiły czerwone
„gacie" z barchanu i buty z cholewami. Watówek nie nosiły z powodu wysokich kosztów uszy­
cia. Dworskie dziewczyny nosiły się wszędzie jednakowo, np. wWymysłowie podobnie jak w Żychlewie. Dworze lub w Dzięczynie.
O kobietach dawniej mawiano: „Byleby była głowa i noga w porządku — to jest porządna,
kiedy włosy są roztośtane i obuwie brudne — to jest glugla" (niechlujna). Obecnie nie noszą
dziewczęta watówek w dni robocze, lecz
wkładają majtki tzw. „majdy". Głowy
obwiązują przeważnie chustkami (ryc. 25).
Kolory ubioru zimowego były ciem­
niejsze niż ubiorów letnich.
Ubiór
roboczy
zimowy
mężatek i kobiet
starych.
Zimowy ubiór mężatek był podobny do
stroju panieńskiego z tą tylko różnicą, że
starsze mężatki zamiast „jaczek" nosiły
obcisłe spencerki lub krótkie bluzki. Obe­
cnie spencerki nie są używane.
Stare kobiety odziewały się tak samo
jak mężatki. Pod koniec X I X w. nakładały
na koszule „mideroki", t j . spódniki z ob
cisłymi sznurówkami, uszyte z owcz j
skóry, zwrócone runem do ciała. T? ie
mideroki były dawniej podobno w po­
wszechnym użyciu . Obecnie mideroków się nie nakłada, a nawet mało kto
zna tę nazwę.
Zestawiając kobiece ubiory zimowe
stwierdzamy, że składają się one z dużej
ilości rozmaitych części odzieży. Do cha­
rakterystycznych należą: dla dziewcząt su­
knia, watówka, pończochy, trzewiki, cza­
pka, szal, chustka; dla dziewczyn doro­
słych — te same części bez sukni, w miej­
sce której używano spódnice. Dziewczęta
dworskie w miejsce watówek nakładały
„gacie", a miast trzewików buty. Do
Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Go­
charakterystycznych części odzieży mężałębiowski, Krobia, 1950.
72

28

tek należy spencerek, a odzieży staruszek
— miderok.
Do ciemnych i ciepłych ubiorów zi­
mowych nosiły wszystkie kobiety często białe
kryziki wokół szyi.
S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i dzie­
w c z ą t . Odświętny strój dziewcząt skła­
dał się z następujących części: z białej,
płóciennej koszuli z rękawami,
upraso­
wanego sztywno, białego spódnika z fal­
banką, na który nakładano spódnik różo­
wy, niebieski, seledynowy lub żółty z takąż
sznurówką.
Na te spódnice nakładano
ozdobną zapaskę, na nogi — białe poń­
czochy i wysokie, czarne sznurowane trze­
wiki. Pończochy przymocowywano pod­
wiązkami ze sznurka lub gumy. Na szyję
kładły białą fryzkę i kolorowe, szklane ko­
rale, zawiązywane z tyłu barwną wstążką.
Na głowę wkładały białe czepki ozdobione
koronką „karbowaną pod słońce" tj. ukła­
daną w drobne fałdki. Czepki wiązano
„bandkami" pod szyją, w motyla. W d i
bardzo uroczyste, wielkie święta i wer la
noszono czepki „układane" wysoko: w
dni chłodniejsze nakładano czarne jac? a.
Obecny letni strój dziewcząt przed­
stawia (ryc. 29, 30, 32, 33 i tabl 1).
Dziewczyny dorosłe, g<" p o d a r s k i e
córki nakładały w dni ś .ąteczne białą,
płócienną koszulę z krótkimi rękawami, na
nią koszulkę z białego batystu, watówkę
czerwoną z półsznurówką, białą hafto­
waną, nakrochmaloną spódnicę, na nią
Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym w czepku
spódnicę wierzchnią zszytą wraz ze sznu­
z okapem. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950.
rówką koloru różowego lub niebieskiego.
Na spódnice nakładano zapaski różnego koloru, zawiązywane z tyłu (ryc. 33). Na nogi wkładano
białe pończochy i czarne wysokie trzewiki; na szyję kryzkę i barwne szklane korale, związane
z tyłu wstążką. Prawdziwe korale zwane „prawymi" weszły w modę około 1900 r. Głowę przy­
krywano i zdobiono czepkiem, zawiązanym kolorowymi wstążkami w kokardę pod brodą (ryc. 30).
W dni chłodniejsze nakładały dziewczyny czarną jaczkę z koronką (ryc. 50); idąc do kościoła
niosły pod pachą białą, płócienną haftowaną chustkę albo chustkę „francuską", na którą kładły
książkę do nabożeństwa (ryc. 34).
Ubiór dziewczyn dworskich był podobny do ubioru gospodarskich córek, zachodziły tylko
nieznaczne różnice. Zamiast koszulki — wkładały one kolorowe lub białe, przezroczyste „jaczki"
z cienkiej tkaniny. Czepki nosiły okrągłe bez „skrzydeł", zawiązane pod szyją haftowanymi wią­
zadłami (gospodarskie córki miały wstążki gładkie). Z tyłu spadały od korali dwie szerokie
wstążki, zawiązane przy koralach w kokardę. Dziewczyny gospodarskie nosiły wąskie (3 cm)
wstążki. Wreszcie dziewczęta dworskie nakładały przeważnie jaczki różowe, niebieskie, kremowe
i białe, gdy dziewczęta gospodarskie czarne.
S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Różnica między
ubiorem mężatek a dziewczyn polegała na tym, że mężatki nosiły czepiec i obwiązywały go „jedT

29

Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910.

Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952.
30

wabnicą" dokoła, zawiązując z przodu nad czołem w kokardę,
(ryc. 37). Drugą różnicę stanowiła „jedwabnica" noszona pod
jaczką i złożona na krzyż na piersiach, tak że końce jej wy­
chodziły po bokach spod jaczki. Zazwyczaj mężatki nosiły
3 spódnice w kolorach nieco ciemniejszych.
Kobiety dworskie odróżniały się od żon gospodarzy
okrągłymi czepkami; nie nosiły też jedwabnicy pod jaczką.
Obecnie do odświętnego stroju nie nakładają kobiety
czepków, lecz na przewiązaną białą chustką głowę nakładają
chustkę zielonkawo-beżową. Charakterystyczne w latach 1920
do 1939 „budy" prawie już nie są stosowane (ryc. 34), można
czepiec zobaczyć tylko na weselu.
Ubiór starszych kobiet nie różnił się od ubioru mężatek.
Pewne różnice zaznaczały się jednak w gatunku materiału;
kolorowe zapaski były płócienne, jeśli zaś jedwabne, to prze­
ważnie żółte; fryzki były węższe, obszyte koronką. Jeszcze
i dzisiaj noszą staruszki sznurówki z „kiszką" t j . ze zwiniętym
u dołu w rolkę materiałem , trzewiki na niskich obcasach,
chusty ciemne, często czarne. Obecnie staruszki odsiewają się
jak mężatki w ciemne kolory, głównie w czarny.
Porównując strój odświętny letni ze strojem roboczym
stwierdzamy, że dziewczęta kładły w d i i świąteczne drugą
spódnicę, w dni chłodne jaczkę, pończochy trzewiki. Gospo­
darskie córki wkładały dodatkowo na koszulf. koszulkę, watówkę,
wreszcie pończochy i trzewiki. Strój dzi wczyn folwarcznych
wyróżniał się okrągłym kształtem czep a i barwną jaczką
oraz majtkami i halką, noszonymi w m ijsce kosztownej watówki. Strój mężatek składał się z 3 s- ódnic, nakładanych na
watówkę oraz czepca i 2 jedwabnie. S rój kobiet dworskich od73

R y c

3 3

t e c z n y r n

_
ot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949.

D z i e w c z y n a

.

F

w

s t r o j u

świą

różniał się innym kształtem czepk i oraz jedną jedwabnica
noszoną na czepku. Kobiety te v odróżnieniu od żon gospodarzy nosiły majtki i halkę. Strój
staruszek różnił się tańszym g i n k i e m materiału i trzewikami na niskich obcasach.
Strój
odświętny
zimowy dziewcząt.
Zimą dziewczęta odziewały się
podobnie jak latem z tą różnicą, że materiały były cieplejsze, barchanowe i wełniane. W miejsce
białego krochmalonego spódnika oraz drugiego spódnika czerwonego, flanelowego na pasku na­
kładały watówkę. Klatkę piersiową okrywano flanelową, czerwoną sznurówką, na którą nakładano
czarną, krepową, watowaną bez kołnierzyka jaczkę. Głowę okrywała chustka, a ręce „rękawki".
• Zimowy strój odświętny dziewczyn dorosłych był także uszyty z cieplejszych materiałów
i częściowo podobny do ubioru letniego. Specjalną uwagę zwracano by cieplejszą była koszula,
spódnicę nakładano na watówkę szytą z czerwonej flaneli. Wierzchnia spódnica bywała zwykle
wełniana, jaczka zaś — czarna pluszowa, watowana. Na głowę kładły dziewczyny czapkę
„z barankiem" ze wstążek barwnych, zawiązywaną pod szyją kolorową wstążką; na czepek —
chustkę wełnianą, na ręce — zarękawki naszywane barwnymi koralikami. Strój uzupełniały różno­
kolorowe pończochy wełniane, czarne, czerwone, żółte i wysokie, podszyte kożuchem lub cienkim
filcem czarne trzewiki. Różnice w zimowym ubiorze dziewczyn dworskich zaznaczały się noszeniem
ciepłych „gaci", sukiennych jaczek podszywanych watą lub owczą skórą, a wywiniętych dla
ozdoby u dolnej krawędzi runem na zewnątrz. Watowane jaczki były zdobione aksamitną plisą
lub kolorową bortą, zwano je paradnymi.
r

Obecnie panny nie noszą czepków, zarękawków ani czapek z barankami; pończochy nakła­
dają wełniane, niciane lub bawełniane brązowe, czarne, rzadziej siwe.
S t r ó j o d ś w i ę t n y z i m o w y m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Zimowy strój
mężatek był również wykonywany z cieplejszych materiałów niż strój letni. Około 1880—1890 r.
31

mężatki nosiły jeszcze zimą watowane spencerki, w miejsce ich
weszły później w modę jaczki (ryc. 48, 50).
Obecny zwierzchni strój mężatek składa się z czarnej
chustki z frędzlami, nakładanej na głowę, z czarnej pluszowej
jaki, spódnicy zwanej „kuczbaja". Pończochy, czarne trze­
wiki i 6—8 szuutćw czcrwcTiych. kota.lv — &opdtua\ą całości.
Pod kuczbają noszą mężatki czerwony, flanelowy spódnik
i watówkę.
Strój staruszki różnił się głównie noszeniem mideroka
i spencerka. Staruszki obwiązywały głowy wielką chustką
skrzyżowaną pod brodą a zawiązaną na wielki węzeł z tyłu na
karku, na nogi kładły fioletowe pończochy. Obecnie staruszki
odziewają się tak jak mężatki.
S t r ó j o b r z ę d o w y : Chrzciny — strój dziecka
i dorosłych. Dziewczynkę odziewano do chrztu w białą ko­
szulkę, „jaczkę" z przodu rozciętą a zawiązaną pod brodą
białymi lub różowymi wstążkami. Na głowę nakładano czepek
ozdobiony różową wstążką, po czym zawijano dziecko w 2 fla­
nelowe pieluszki obrębione różowymi, grubymi nićmi. Dziecko
niesiono w poduszce, którą przewiązywano dwiema wstążkami
zdobionymi w kwiaty; przykrywano zaś zimą chustką „szytą
w gajory", wełnianą, przetykaną jedwabiem, zwaną też „turecką",

Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju
s'wiątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935.
oraz drugą „francuską". W lecie
używano tylko chustki „francuskiej".
Chrzestna matka, jeśli była
panną, odziewała się jak panna
młoda (ryc. 7), lecz z tyłu do czep­
ka nie przypinała wstążek w kwiaty.
Mężatki nakładały strój odświętny,
a na głowę „kapicę" tj. czepiec ze
wstęgami z tyłu (ryc. 38,39). „Kapica"
była obwiązana jedwabnicą (ryc. 37).
Zaręczyny. W okresie narzeczeństwa, od dnia zapowiedzi, nosiła
panna przez trzy niedziele przypięty
do czepka lub chusty „wianek", tj. ga­
łązkę rozmarynu ze wstążeczką i „pozłotkiem" (staniol w paski, ze zło­
tymi drucikami).
Odświętne jej odzienie w tym
okresie składało się z czepka, kryzika,
korali, kaftanika, spódnika, zapaski
32

Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym, w chustkach już rzadko nakła­
danych na czepki w t. zw. „budy" Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950.

Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach na' adanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny
i jesienny. Fot. \ . Glapa, Posadowo, 1951.
i wysokich trzewików. Zazwyczaj wówcz, , sprawiała sobie panna kabatek. Jeżeli nie posiadała
kaftanika — nakładała jaczkę z tiulowymi ozdobami u dołu (ryc. 50). W czasie zapowiedzi musiała
co tydzień zmieniać kolor spódnicy i 7 paski. W pierwszą i trzecią zapowiedź przypinała białą
wstążkę do .„kopki", w drugą — wst?zkę żółtą.
Wesele. Strój panny młodej, pierwszej druhny, swachny, mężatek, staruszek. Panna
młoda ubierała się do ślubu w strr, odświętny, zupełnie nowy. Nakładała najpierw białr bieliznę,
„jaczkę", czerwoną watówkę, białą spódnicę bogato haftowaną, na którą nakładała spódnicę
wierzchnią, koloru zielonego i bladozieloną lub białą zapaskę. Kabatek z pelerynką, spod którego
po bokach wystawały końce jedwabnicy nałożonej na plecy i skrzyżowanej na piersiach, biały,
najpiękniejszy kryz, na który nakładała czerwone, prawdziwe korale, pończochy i wysokie, czarne
trzewiki uzupełniały całość. Istotną cechą ubioru wyróżniającą pannę młodą od innych kobiet,
było 6 wstęg haftowanych w barwne kwiaty przypiętych z tyłu do czepka (ryc. 38). Po oczepi­
nach — chodziła w „kapicy" t j . w czepcu nałożonym w komorze (ryc. 37) oraz przebierała się
w czerwoną, wierzchnią spódnicę, tzw. „kuczbaję" .
Swachny i druhny t j . niezamężne dziewczyny ubierały się na wesele podobnie jak panna
młoda z tą tylko różnicą, że zamiast kabatka z peleryną nakładały czarną „jaczkę" z tiulowymi
ozdobami u dołu, nie przypinały też z tyłu do czepka wstążek i nie nakładały „jedwabnicy"
(ryc. 37). Po powrocie z kościoła dziewczyny przebierały się w lżejszy przyodziewek, w koszulę,
barwną spódnicę ze sznurówką i odmiennej barwy zapaskę (ryc. 30 i 40). Podczas wesela swachny
zakładały do wiązania czepków w pierwszy dzień wstążki różowe, w drugi — żółte, a w trzeci —
białe, umawiały się też przed weselem, jakiego koloru nałożą spódnice i zapaski.
Specjalną oznaką przynależności do drużyny weselnej były wianuszki rozmarynu przypięte
do czepka, które zdejmowano na trzeci dzień po ślubie.
Mężatki biorące udział w weselu ubierały się do kościoła jak swachny z tą tylko różnicą,
że wkładały czepce, gdy było chłodniej — żółto-pomarańczowe chusty. Po powrocie uczestnit

74

33

czyły w weselu tylko w czepkach lub czep­
cach (ryc. 37,39). Mężatki wkładały na we­
sele czarne jaczki bez tiulowych ozdób
przy dolnej krawędzi.
Wygląd drużyny weselnej z 1949 r.
ilustruje ryc. 40, na której obok osób
w stroju dzierżackim widzimy osoby
w innych ubiorach

Pogrzeb. Ubiór zmarłej i biorących
udział w pogrzebie. Zmarłe dziewczynki
odziewano w strój odświętny wraz z czep­
kiem; panny — w strój nakładany do tańca,
z tą tylko różnicą że zakładano białą
jedwabną zapaskę, noszoną zwykle do ko­
ścioła (ryc. 36). Zmarłą młodą mężatkę
ubierano w strój ślubny; starszą — w strój
ślubny z czepcem obwiązanym jedwabnicą
oraz w ciemną, zieloną, lub czarną za­
paskę.
Kobiety biorące udział w orszaku
pogrzebowym nakładały strój odświętny
w najciemniejszych kolorach, na głowę
kłar y chustki (ryc. 35).
1

Dożynki. Strój przodownicy i in­
nych. Dziewczyny biorące udział w do' ynkach ubierały się jak na zabawę do
-ańca.

Święta narodowe i kościelne. W dni
świąteczne nakładały kobiety strój od­
świętny lecz dostosowywały swój ubiór do
Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku.
ubioru mężczyzn, gdy np. mężczyźni naFot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951.
kładali amarantowe „jaki" i białe spodnie —
kobiety brały czepki, koszulki, sznurówki,
zapaski jak swachny; gdy mężczyźni nakładali wołoszki — kobiety stroiły się w kabaty, jaczki
z tiulem i haftem oraz chusty.
Porównując kobiecy strój roboczy ze strojem odświętnym, strój letni z zimowym i codzienny
z obrzędowym stwierdzamy, że strój roboczy posiada w kroju formy prostsze i jest szyty z ma­
teriałów tańszych o kolorach ciemnych. Części składowe powtarzają się we wszystkich odmia­
nach; w stroju odświętnym przeważają materiały barwniejsze i jaśniejsze, a także materiały
lepsze pod względem jakości.
W kobiecym stroju zimowym zachowały się jeszcze części odzieży ze skóry np. „miderok"
względnie takie, które wyparte zostały przez spencerki, jaczki i kabaty. Charakterystycznymi
częściami są chusty i zarękawki, które obecnie całkowicie już zanikły i zostały zastąpione przez
„mufki" (ryc. 27).
W strojach kobiecych zaznaczają się wyraźnie różnice majątkowe i społeczne; kobiety dwor­
skie, uboższe, charakteryzuje strój prymitywniejszy w kroju i mniej urozmaicony. Oszczędność
zaznacza się stosowaniem bielizny spodniej zamiast skórzanych ,,mideroków", grubych kosztow­
nych watówek, kabatów i spencerków.
W kobiecym stroju obrzędowym do ciekawych przejawów należy zaliczyć kolor zielony
i czerwony w stroju panny młodej oraz stosowanie kwiatów i szeleszczącego „pozłotka" w przy­
braniu głowy.
34

R O Z D Z I A Ł VII
S z c z e g ó ł o w y opis
kobiecego

stroju

Bielizna
Wiadomości z 1860 r. dotyczące koszul
podają, że koszule szyto z białego płótna,
„ z szerokimi rękawami, z kryzką koło szyi
niezbyt szeroką, o ile możności haftowaną i
u rąk toż samo. Pod szyją koszule wiązano
wstążką" .
75

Obecnie noszą kobiety dwa rodzaje ko­
szul, „staroświeckie" i współczesne, różniące
się krojem. Są to zarazem koszule robocze
i odświętne (dzienne i nocne) szyte są z
płótna lnianego, fabrycznego wyrobu.
Koszula dawnego kroju jest bardzo po­
dobna do koszuli męskiej, różni się tylko
krótszymi, sięgającymi łokcia rękawami, które
są wszyte do przedniego i tylnego płata pod
kątem prostym (ryc. 42). Rękawy przy łokciu

lyc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami.
Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.

w.s.
Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką.
Rys. W. Boratyński, 1935.

są obszyte wąską koronką, guziki wykonane
z masy.
Koszula współczesna (ryc. 41) składa się
z dwóch głównych płatów zszytych na ra­
mionach, z czterech klinów poszerzających
boki oraz krótkich, sięgających łokcia rę­
kawów, wszytych skośnie w główne płaty.
Krawędzie koszuli przylegające do szyi,
rozcięcie z przodu oraz rękawy są przystebnowane. Koszula nie posiada często ża­
dnych specjalnych ozdób ani kołnierzyka;
sięga kolan.
Oprócz koszuli nakładają kobiety jesz­
cze koszulkę tj. rodzaj bluzki uszytej z de­
likatnego, białego płócienka lub opalu, żor­
żety (ryc. 43), której przody i tył są kro­
jone z jednego kawałka, rękaw zaś składa
się z płata głównego, kwadratu pod pa­
chą, mankietu i koronki przy dłoni. Na
ramieniu są rękawy marszczone, wszyte
w naramiennik o wymiarach 9,5 X 11 cm.
Pod naramiennikami koszula jest zszy­
ta; nakłada się ją pod spódnicę z sznu­
rówką .
76

35

Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949.
Starsze osoby zwą dolną część bieli? ly kobiecej „gaciami". Obecnie kobiety noszą bieliznę
fabrycznej roboty, która zależnie od pc y roku jest jedwabna, trykotowa lub wełniana.
Staniki
Kobiety stare noszą sznurówki t . obcisłe staniki posiadające przy dolnej krawędzi „kiszkę".
Kiszka jest to materiał zwinięty w r u >nik, na który nakłada się spódnicę. Sznurówkę przeznaczoną
donoszenia w zimie szyje się z ciemn ch materiałów wełnianych; przeznaczoną na lato — z płótna
dowolnego koloru. Zapina się ją ot xnie na haczyki i haftki, dawniej — jak nazwa wskazuje,
sznurówki sznurowano.
Nieco odmienny typ sznurówek oszą kobiety młodsze. Są to staniki nie posiadające „kiszki",
lecz przyszyte wprost do spódnicy i tworzące z nią jedną całość. W ten sposób przytrzymują one
spódnicę, zastępują gorsety i ogrzewają.
Spódnice
Spódnice zwą t u „spódnikami". Ogólny i przypuszczalny wygląd dawnego ubioru dziew­
czyn i sposobu nakładania spódników daje rycina z roku 1693 . „ P r z y j a c i e l L u d u "
informuje w 1839 r., że „kobiety różnowzorcowemi sycami zastępują piękne, a teraz już rzadsze
spódniki białe z czerwonymi prążkami, których czeskie wieśniaczki, mimo dawności obcego wpły­
wu, dotąd nie zaniechały dla barw narodowych, które z niemi mamy wspólne" .
Na podstawie akwarel B. Hoffa z 1866 r. dowiadujemy się, że w Potarzycy starsze kobiety
nakładały w dni świąteczne spódnice błękitne, młodsze — różowe, w dni robocze „modrakowe"
z różowym pasem u dołu (ryc. 5, 6).
Obecnie, zależnie od pory roku i dnia oraz wykonywanych prac, nakłada się odpowiednią
spódnicę, którą nosi się na pasku lub sznurówce. Charakterystyczną ich cechą na Biskupiźnie
jest 3—6 zakładek przy dolnym brzegu.
Spódnice świąteczne szyje się z sukna, wełny lub jedwabiu w różnych kolorach, robocze —
z bawełny, flaneli lub płótna. Na uszycie spódnicy trzeba 3—4 m materiału.
35

77

Spódnica świąteczna uszyta jest z 4 kawałków materiału i posiada z przodu około 60 ma­
łych — a z tyłu około 140 większych fałd, które są zszyte w odległości paru cm od paska, aby się
36

lepiej trzymały. Pasek usztywnia się
„miderkiem" czyli sztywnikiem. Z
przodu spódnica posiada rozcięcie
zwane rozporkiem. Spódnice robo­
cze mają mniej zakładek. Z lewej
strony u dołu spódnica jest podszyta
paskiem z materiału podszewkowego
(szer. 10 cm). Dolny brzeg spódnicy
umacnia szczoteczkowata taśma, tzw.
„borta" wystająca na pół cm. Spód­
nicę zapina się na haczyk i haftkę,
Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c
z tyłu ma przyszyty do paska wie­
rękaw.
szak. Starsze kobiety noszą spódnice
do kostek (ryc. 24, 27), młodsze —
noszą krótsze zakrywające łydkę,
Cm\
tak że widać pończochy (ryc. 25, 33).
I
•10
W chłodne dni nakłada się różnoko­
20
lorowe spódnice sukienne i wełniane,
• 30
w lecie — jedwabne. Pod spódnicę
• 10
. . 50 /
wierzchnią nakładają, szczególnie zi­
• • 60 /
mą, spódnicę czerwoną, uszytą po­
• - 70
dobnie jak poprzednie, nie posiada­
Ryc. 42, Koszula kobieca robocza: a - przód, b — tył, c — krój
jącą jednak zakładek. Spódnica taka
przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f - podpasze, g — kołnierz,
jest krótsza, trochę węższa i posiada
h — karczek.
zazwyczaj z przodu kieszeń. W lecie
zamiast tej spódnicy nakładają spó­
dnice białe, bogato zdobione koron­
kami, haftem i falbankami (ryc. 46).
Białe spódnice są zawsze krochma­
lone. Niektóre kobiety nakładają zimą
i latem białą i czerwoną spódnicę.
Trzecią względnie czwartą spódnicą
jest czerwona watówka połączona z
białą płócienną sznurówką (ryc. 44,
45). Watówka jest po wierzchu szyta
z czerwonego lub z ciemnoróżowego
płóciennego materiału, u spodu jest
szyta z materiału tańszego, w innym
Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rę­
kolorze; tylko osoby zamożniejsze kawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f — naramiennik,
mają watówki uszyte po wierzchu i
g — kołnierzyk.
u spodu z tego samego materiału.
Między częścią watówki zewnętrzną
wewnętrzną znajduje się warstwa wataliny. U dolnej
krawędzi jest watówka kilka razy przystebnowana. Na przedłużeniu linii guzików sznurówki
jest watówka rozcięta, z prawej strony rozcięcia posiada zwykle prostokątną kieszeń. Obwód wa­
tówki u dołu wynosi ok. 2 m. Watówka jest w pasie, z tyłu pofałdowana, fałdy są zebrane w pasek,
do którego jest przyszyta sznurówka, składająca się z trzech części i zapinana na guziki lub haftki,
ażeby ściśle przylegała do klatki piersiowej. Po bokach i na ramionach sznurówka jest zszyta,
Watówkę nakłada się bezpośrednio na bieliznę. Nosi się ją przy okazji wyjścia z domu
bez względu na porę roku. W domu zamiast watówki nakłada się flanelową, różnokolorową
spódnicę.
Pod koniec X I X w., jak wspominają starsze osoby, noszono w miejsce watówki „miderok" tj.
spódnik uszyty z owczej skóry, zwrócony runem do ciała, a skrojony tak samo jak watówka . Ze
0

:

78

37

słów satyrycznej piosenki dowiadujemy się, że
„miderok" należał do cennej części odzieży
kobiecej i noszony był przez osoby zamożne .
Spódnica letnia na dni świąteczne i za­
bawy jest uszyta z jedwabiu lub satyny w ko­
lorze żółtym, niebieskim, seledynowym („majewym") i różowym, w odcieniach pastelo­
wych. Spódnica taka jest właściwie suknią bez
rękawów, składającą się ze „spódnika" i sznu­
rówki . Stanik składa się z 3 części zszytych
na ramionach i po bokach; zapina się z przodu
na ok. 13 haftek i haczyków. Przednia część
sznurówki posiada, podobnie jak stanik, po
Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył.
dwie zaszewki. Na tylne części stanika są na­
szyte 2 łukowate taśmy koloru spódnicy. Taśmy oddzielone są w pasaniu 4 cm w miejscu
zszycia stanika ze spódnicą.
Spódnica składa się z 4 części. Obwód jej u dołu wvnosi 3,5 m. W pasie z tyłu posiada
spódnica ok. 130 fałd, z przodu po każdej stronie rozpork ok. 35 fałd. U dołu posiada 4—6 za­
kładek. Dół spódnicy jest podszyty z lewej strony płocie j y m paskiem, do którego są przyszyte
białe, delikatne ząbki, wystające na zewnątrz. Stanik je ń. podszewkowany płócienkiem lub flanelą, spódnice natomiast — bardzo cienkim, gazowyn materiałem zwanym „muliną".
79

•

80

Bluzki
Do bluzek powszechnie używanych należą jaczki. <soby noszące je wspominają o nich, jako
o częściach ubioru noszonego od najdawniejszych
czasów. Ze względu na porę roku, święta lub dni
robocze, a nawet porę dnia nakłada się inną
jaczkę; różnią się one głównie kolorem i gatunkiem
materiału, krój zaś wszystkich jaczek jest w zasa­
dzie jednakowy (ryc 47, 48)
Jaczka składa się z płata tylnego, z dwu części
przednich oraz rękawów, składających się również
z dwóch części i mankieta. Letnia jaczka nie po­
siada kołnierzyka, u zimowej jest 2 cm kołnie­
rzyk. Krój jaczki jest luźny; zapina sieją na guziki
lub zatrzaski, na których od strony zewnętrznej
przyszyte są guziki. Zależnie od pory roku są
one podszewkowane lub watowane. Jaczki ro­
bocze, letnie, szyją z perkali lub kretonów o róż­
nych kolorach i deseniach, przeważnie jednak w
kwiatki i paski czerwone, różowe i brązowe na
białym tle. Do pracy wkładają niebieskie, „ m o drakowe" w białe kropki lub kwiatki. Wycho­
dząc w pole do pracy, nakładają kobiety jaczki
jaśniejsze i piękniejsze. W zimie używa się szy­
tych z barchanu i flaneli, często podszewkowanych flanelą. Na przełomie X I X i X X w. szyto
świąteczne i letnie „jaczki" z rypsu i jedwabiu
koloru czarnego; posiadały one u dołu ozdoby w
formie tiulowych falbanek, wyszywanych fabry­
cznie W różne desenie . Były one noszone jeszcze
dość często w okresie międzywojennym, głównie
Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
81

38

Ryc. 46. Spódnik odświętny nosi ny pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
do kościoła; niektóre zachowały się d dni dzisiejszych. Obecnie w dni świąteczne noszone
są czarne jaczki z materiału zwanego , mongolem", są one podszewkowane lekką flanelą i nie
posiadają już ozdób u dolnej krawędzi Bogatsze gospodynie nakładają w niedzielę popołudniu
jaczki białe, kremowe lub bladobrąz* ve, ozdobione z przodu dwoma pionowymi zakładkami
i białymi guzikami. Rękawy mają pr pięć fałd.
Za najstarsze jaczki zimowe, odświętne, noszone jeszcze przez kobiety dworskie pod koniec
X I X w. należy uznać czarne jaczki wełniane, watowane,- obszyte „barankiem", t j . skórkami
owczymi, wywiniętymi wełną na wierzch, przy krawędzi dolnej, rękawach i wzdłuż zapięcia z przo­
du. Była to prawdopodobnie pozostałość dawniej noszonych owczych kożuszków, przekształco­
nych później w jaczki. Po nich przyszła moda na podobne jaczki czarne, mające jednak za­
miast obszycia ze skór owczych, obszycie z pluszu; te noszono do 1920 r. Potem jaczki
wykonywano całe z pluszu, grubo watowane i mające podszewkę z siwej flaneli, a kołnie­
rzyk w postaci jednocentymetrowego rulonika. Tego rodzaju jaczki są noszone po dzień dzisiejszy.
Poza tymi jaczkami które — jak się wydaje — pochodzą od roboczych i świątecznych kożusz­
ków, noszono ok. 1860 r. spencerki . Była to ocirniana jak męskich koloru czerwonego lub w kratę.
Bliższych szczegółów o spencerkach brak.
Powszechnie też noszono kabaty bardzo zbliżone krojem do obecnie nakładanych kaftani­
ków. O starodawnych kabatach kobiecych pisze Kolberg, że noszono „zimą kabaty krótkie,
82

39

z ciemnogranatowego sukna . . . z
szeroko rozłożystym kołnierzem czyli
peleryną . . . latem kabaty z materii
lekkiej . . . zimą kabaty sukienne z
modrego sukna" .
83

Kabaty i kaftaniki z pelerynami
noszono już w pierwszej połowie
X I X w. także w okolicy Kościana
(ryc. 3) oraz w okolicy Poznania,
na co wskazuje reprodukcja umiesz­
czona w „ L u d z i e " . Pewne dane,
znajdujące się w Państwowym Archi­
Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, wum w Poznaniu wskazują, że kabat
d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet.
z peleryną rozwinął się prawdopo­
dobnie z lamki chłopskiej .
84

85

Obecnie noszony kabat zwany też
kafe ikiem ukształtował się pod ko­
niec X I X w. (ryc. 49 ). Spotykane
pod :zas badań terenowych kaftaniki
są s yte z czarnego jedwabiu zwanego
„sz dronem", z prawej strony mato­
wej i , z lewej o powierzchni lśniącej.
Kai anik jest podszewkowany białym
barc \anem.
86

^rój kaftanika składa się z sze­
regu części (ryc. 49). Plecy stanowią
dwie symetryczne połowy każda z pię­
Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój ciu łukowatych kawałków, rysujących
przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa.
linie od pasa w kierunku rękawów.
Każdy kawałek zakończony jest fałdą,
tak że kaftanik posiada ich dziesięć.
Układ fałd ilustruje ryc. 49, f. Kafta­
nik przylega ściśle do klatki piersio­
wej, duże, przednie części kaftanika,
wcięte w dolnej krawędzi zapinają się
na 8 haczyków i haftek oraz na 2 gu­
ziki, naszyte na dekoracyjnie wyko­
nanym pasku. Rękaw kaftanika jest
krojony z dwóch części i posiada man­
kiet. Peleryna wokół szyi przylega
gładko, u dołu tworzy falbankę. Pe­
Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył lerynka nie jest podszewkowana, skła­
c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e — falbana da się z 2 części zszytych na ple­
przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet cach. Kaftanik nie posiada kołnie­
— kołnierz.
rzyka; zwykle kupowała go matka
niedzielę, w dniu pierwszej zapowiedzi.
córce w okresie zapowiedzi, dziewczyna zaś nakładała go w
Zapaski
Opisy dotyczące zapasek odświętnych z ok. 1860 r. informują, że noszono wówczas „fartu­
chy szerokie, najczęściej w czerwonym, różowym, błękitnym („szorce") lub zielonym kolorze
w kraty, paski albo kropki i t p . " . Na akwarelach B. Hoffa z 1866 r. widzimy zapaski w podobnych
87

40

Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. A. Glapa, Posadowo, 1951.
kolorach. Odświętne są w kolorze różo­
wym i błękitnym, robocze tylko w różo­
wym. Wszystkie te zapaski są gładkie i nie
posiadają ozdób ani zakładek. Ozdoby
na zapaskach prawdopodobnie zaczęły
się pojawiać pod koniec X I X w. N foto­
grafiach z tego okresu widzimy, i - ma­
teriały na zapaski posiadają proste dt enie
tj. pionowe wąskie paseczki na bi łym
tle. Zapaski te są ozdobione charak irystycznymi zakładkami oraz tiulów m i ,
haftowanymi falbankami.
Na początku X X w. Dzierżą :zki,
podobnie jak kobiety w powiecie g( tyńskim i leszczyńskim, zdobiły pan* ńskie
zapaski wstawkami, a mężatki — falban­
kami. Moda ta zachowała się do dzisiaj.
Zapaski „malowane" w kwiaty, szyte
z jedwabiu, tafty i atłasu w różnych
kolorach (ryc. 36) nosi się do kościoła,
zapaski zaś z koronkami, falbankami
i wstawkami nakłada się do wyjścia lub
na zabawę (ryc. 32,53). Zapaski są szyte
z woalu, żorżety, nylonu, batystu lub
innych, przejrzystych materiałów.
Po drugiej wojnie światowej, pod
wpływem chwilowego braku materiałów,

Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym
haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952.
41

rozwinął się na zapaskach barwny haft,
stosowany przedtem tylko sporadycznie.
Haftem zdobiono początkowo białe, płó­
cienne, a obecnie rozmaite zapaski (ryc.
51). Szczególnie rozwinął się bogaty haft
w Posadowię. Zapaskę odpowiednio do­
braną nakłada się przy każdej uroczy­
stości, toteż zamożna dziewczyna na
wydaniu ma 10—15 odświętnych zapasek.
Zapaski robocze szyje się zazwyczaj
z płótna koloru modrego i białego w wąs­
kie, najczęściej czerwone, paski. Do pracy
gospodarskiej wkłada się zapaski uszyte
z grubych, szarych lub granatowych,
szerokich materiałów.
Suknie
i .ukniami bez rękawów są odświętne
spód iice wierzchnie zszyte ze sznurówkarr z tego samego materiału; ten rodzaj
stn u jest szczegółowo opisany w rozdzi ie o spódnicach i stanikach.
Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haf­
tem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952.

Płaszcze
Płaszcze damskie weszły w modę ok.
1810 r . , lecz dotychczas w stroju dzierżackim nie są stosowane, kupują je tylko
biedni, których nie stać na droższy strój
ludowy oraz osoby pracujące w miastach
i wyjeżdżające poza omawiany teren.
Dzierżaczki twierdzą, że „płaszcz do ich
stroju nie pasuje".
88

Kołnierzyki
Do charakterystycznych ozdobnych
części odzieży dzierżackiej należą kryzy
zwane też kryzkami, które wywodzą się
z falbankowatych kołnierzyków, przyszy­
tych do koszuli, wykładanych na zewnątrz
i ściąganych tasiemką wokół szyi a no­
szonych jeszcze pod koniec X I X w .
Kryzy obecnie noszone szyje się z białego
tiulu, na który naszywa się białą bawełniczką ozdobne motywy (ryc. 55, 62). Do
ozdób zawsze spotykanych należą „wiel­
kie zęby" opadające na ramiona i piersi.
8 9

Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem.
Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.

Okrycia głowy
Wianki, czepki, chustki
W X I X w. swachny i druhny nakładały na głowę wianki z rozmarynu i mirtu, z których z tyłu
opadały kolorowe wstęgi .
90

Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.

Ryc. 55. Kryzik tiulowy haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe
w Poznaniu, 1952.
91

Spośród notatek Kolberga odnoszących się do stroju najszczególowiej opisane są czepki .
Większość tych czepków obrazuje rysunek Hoffa (ryc. 5, 6), lecz w terenie do dzisiaj czepki takie
już się nie zachowały.
Szczegółowy opis czepka noszonego w Rokosowie z 1900 r. podaje, że „ U mężatek czepce
inne z bandami, obwiązane chusteczką jedwabną. Zamiast ryżki po dwóch stronach twarzy ko43

ronka szeroka, niemarszczona, zakrywająca ucho i policzek, zaokrą­
glona ku dołowi: znika ona w górze
Cm
pod
jedwabną chusteczką, pod którą
r 0
¿
złożona jest i nad czołem przecho­
10
dzi. Ta koronka, właściwie ta część
20
jej
na policzku widoczna, nazywa się
e
• 30
„szlarką" (ślorką w wymowie ludo­
• 40
wej) .
50
9
•
Opisu dawnego czepka robo­
h
• - 60
czego nie posiadamy: na ryc. 6
- 70
widzimy, że czepek stanowiła X iła,
80
3
O J
k
płócienna czapeczka zakryv ająca
18 m.
»
— iL
część głowy i uszy, zawią? ?wana
pod szyją na dwie tasiemki Cze­
m
pek ten był tak nakładany, &e duża
część włosów nad czołem yła w i ­
n
r
doczna.
W tym samym okresi nakła­
dano czepki o odmiennych ormach,
których moda szła na teren byłej
z :
Biskupizny od południa; są to pier­
wotne formy noszonych obecnie
czepków. Dawne opisy podają, że
Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki,
kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca„dziewczęta mają na głowie białą
nad czołem t. zw. „baranek", e — okap. Porównaj ryc. 59.
kapkę, nie zakrywającą od przodu
2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma z tiulu włosów, zawiązaną pod szyją na
na część stojącą nad czołem. Porównaj ryc. 29.
3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — szerokie bandy" , a na codzień za­
taśmo tiulu na część stającą nad czołem m-okap. Porównaj ryc. 30,54. rzucają na głowę czerwoną chustkę.
Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część
„Kobiety zamężne mają na gło­
paska w powiększeniu. Porównaj ryc. 55.
wie czapkę białą lub kolorową z
Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka.
uszami i obrąbkiem, przewiązaną
Kokardka przypinana na kołnierzyk t. zw. „świtka": t — za­
nad
czołem chustką fiołkową lub
wiązana świtka, wielkość naturalna około 3 cm, u — kawałek
innej barwy, a czapka podwiązana
wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę.
pod brodą szerokimi, białymi ban­
d a m i " . „Mężatki mają na święto czepiec obszerny z szerokimi kryzami, często ze złotem
przetykanej materii wstęgami, które obwija do połowy w podłuż założenia, chusta jedwabna,
fiołkowa w kokardę na przodzie związana" .
Obecnie dziewczęta noszą czepek uszyty z tiulu, składający się z denka, z taśmy tiulu
18 m długiej i dwóch wiązadeł, którymi są białe wstążki a dawniej białe płótno (ryc. 56,2).
Czepki dziewczyn dorosłych i mężatek, poza wymienionymi częściami posiadają „kwaterki",
tj. boczne ścianki i część tylną tzw. „okap", który jest swoiście ułożony w wysokie, a wąskie fale,
co z przodu daje wrażenie skrzydeł (ryc. 56,3). Okryciem głowy noszonym wyłącznie przez mę­
żatki jest tiulowy czepiec pięknie haftowany, obwiązany jedwabnicą, ozdobiony z tyłu barwnymi
wstęgami, z przodu zaś podwiązany różową wstążką (ryc. 58,57,37). Innym rodzajem okrycia głowy
jest „kopka" zwana też „klapicą" uszyta z jedwabnych materiałów w desenie, na wzór czepka
(rys. 59).
Chusty biskupiańskie posiadają różne wymiary (60 X 60, 80 X 80, 160 X 160 cm), są przezważnie kwadratowe składane po przekątni i zawinięte w pas na wierzchu. Podczas pracy domowej
zakładają kobiety płócienne chustki, białe lub w drobny deseń na białym tle; nosi się je mocno
od czoła i wiąże z tyłu w jeden węzeł (ryc. 27). Do pracy, na dworze, nakładane są chustki zależ­
nie od pogody/jaśniejsze lub ciemniejsze, z płótna lub flaneli. W niedzielę po południu nakładają
f

\b

c I

l

:
:

92

c

•

:

OTO

93

94

95

44

Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951.
białe, flanelowe chustki, które wiążą pod brodą (ryc. 24). W dalszą drogę obwiązują głowę chus­
tami, zimą — „tureckimi" żóhawo-pomarańcżowymi lub czarnymi, albo pluszowymi, w lecie —
„francuskimi" t j . drukowanymi w brązowo-czerwono-czarne wzory. Przed 1939 r. chustami
takimi obwiązywano głowę, okrytą poprzednio czepkiem lub „kopką"; w ten sposób powstawała
na głowie wysoka „buda" (ryc. 34). Obecnie już tak chust się nie nakłada, lecz obwiązuje głowy
białymi, małymi chustkami, na które nakłada się wielkie kolorowe chusty (ryc. 36). Chustek uży­
wają tak kobiety jak i dorosłe dziewczyny (ryc. 35, 26).

Ryc. 58. Czepiec tiulowy i jego krój. Krobia 1951
Pończochy
Na pocz Jat X I X w. używano pończoch z różnobarwnymi klinami po bokach lub poń­
czochy białe z „czerwonymi Wrabianiami" . W 1833 r. noszono tylko pończochy białe , około
zaś 1860 r. noszono białe i modre. Przed 1939 r. noszono głównie na święta pończochy białe
w „ r ę b k i ' \ niciane, a do pracy takież — czarne.
96

97

Ob' „nie panny nakładają latem, w dni świąteczne, jedwabne pończochy beżowe, grubsze;
fabrycne — zimą „wrębkowane" lub wełniane, wykonane w domu w kolorze czarnym, brązo­
wym lub popielatym. Mężatki noszą pończochy takie jak panny, starsze mężatki przeważnie
w kolorze czarnym; staruszki tylko czarne.
Do pracy wkładają pończochy bawełniane, tzw. wrębkowane względnie podniszczone
świąteczne, na które zimą nakładają wełniane skarpety siwe, brązowe, granatowe lub czarne.
Osoby starsze noszą pończochy na okrągłych podwiązkach gumowych, nakładanych niżej kolan,
młodsze — na nowoczesnych paskach, dzieci — na sznurówkach.
45

Obuwie
3 5

Materiał ikonograficzny z X V I I w .
pozwala nam przypuszczać, że dawne obu­
wie kobiet było bardzo podobne do współ­
czesnych kierpców góralskich. Około 1860 r.
noszono „trzewiki tylko skórzane, czarne, lecz
podług upodobania, niskie lub wysokie" .
98

Obecnie chodzą kobiety latem i zimą
po domu w różnokolorowych „laczkach", tj.
pantoflach uszytych z materiału, posiada­
jących podeszwę, a przykrywających tylko
przednią część stopy; obok tych są uży­
wane skórkowe sandały fabrycznej roboty.
„Drewniaki" zwane pantoflami nakładają
wychodząc na podwórze lub do chlewów.
Zimą do wyjścia noszą kobiety wy­
sokie skórkowe trzewiki, latem — przewa­
żnie niskie, koloru czarnego lub brązo­
wego, osoby zaś starsze wyłącznie koloru
czarnego. Staruszki używają w zimie wy­
sokich, ciepłych trzewików, czarnych, zwa­
nych „berlaczami", podszytych wewnątrz
kożuszkiem. Nowoczesnych, modnych trze­
wików kobiety dzierżackie z zasady nie
nakładają, bo „nie pasują do stroju".
U z u p e ł n i e n i a stroju kobiecego:
wstążki, korale, rękawiczki,
kolczyki, p i e r ś c i o n k i , parasole,
torebki
Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Wedle: J. Bzdęgi
Poznań, 1935.

Wiatach 1860—1875 noszono „wstążki
najczęściej w czerwonym, różowym, błę­
kitnym lub zielonym kolorze" . Obecnie kupują wstążki różowe, błękitne, seledynowe, białe
i czerwone do podwiązywania czepków oraz korali. Wstążki do czepka panny młodej są fabry­
cznie tkane w czerwone kwiaty, róże i zielone liście. Wstążki służące do zdobienia obrzę­
dowych batów, wianeczków i „świtek" są w tych samych kolorach. Dawniej używano częściej
wstążek koloru zielonego.
99

W X I X w. nakładały kobiety na szyję szklane korale w różnych kolorach; na pocz. X X w.
weszły w modę czerwone korale „prawe", których przeciętna cena wynosiła tyle, ile wartość do­
brej krowy. Korale kupują córkom rodzice przed wyjściem za mąż.
Dawniej nie noszono rękawiczek tylko zarękawki — ,,mufki", które wychodzą dziś z mody.
Obecnie w zimowej porze wkładają przeważnie rękawiczki fabrycznej roboty, niektórzy zaś wy­
konują je w domu z wełny na „igliczkach". Są one koloru czarnego, granatowego, brązowego
lub popielatego, przeważnie o jednym palcu.
Dzierżaczki kolczyków nie noszą, nakładają natomiast pierścionki gładkie, złote, inne wy­
jątkowo. Są to przeważnie prezenty.
Przedmiotami nowymi, które zaczynają powoli wchodzić w zastosowanie są parasole i to­
rebki.
46

ROZDZIAŁ
Wytwórcy

i

VIII

materiały

Źródło, które rzuca pewne światło na stosunki produkcyjne w zakresie wytwarzania ubio­
rów wśród Dzierżaków dotyczy przywileju cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. Z dokumentu
tego dowiadujemy się, że biskup poznański Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach
na ten cel przeznaczonych" i przyznaje szewcom monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koź­
lęcych, na targach w Krobi z wyjątkiem tzw. „targów wolnych" .
100

W tym samym mniej więcej czasie na północnym krańcu Biskupizny w Gostyniu, istniało
też kilka cechów, m. in. cech krawców, sukienników i szewców. W cechu krawców podówczas
„ 3 lata trwała nauka kunsztu krawieckiego", w 3. roku majster powinien był sprawić terminato­
rowi buty, koszulę i kabat z gostyńskiego sukna . Organizacje cechowe były wtenczas w pełnym
rozwoju, oddziaływać więc musiały znacznie na ubiór i strój okolicznych mieszkańców. Sukien­
nicy byli zorganizowani w cech już w 1414 r . . W tym też roku — dowiadujemy się, że w Go­
styniu znajdują się w rękach szlachty folusze, które mają wiele pracy; produkcją więc materiałów
zajmowali się nie tylko mieszczanie, ale i szlachta, a że to był przemysł rodzimy, świadczą o tym
polskie nazwiska foluszników i rzemieślników, wymieniane w 1507 r. W 1528 r. Gostyń posiadał
15 warsztatów sukienniczych zgrupowanych głównie przy ul. Tkackiej. W tym czasie miasto
produkowało sukno, a wieś p ł ó t n o . Cechu płócienników nie było, o ich istnieniu dowiadujemy
się dopiero w X V I I I w. Statut cechu płócienników krobskich z 1759 r. mówi, że posiadali oni
urządzenia blechowe, do bielenia płótna; za blechowanie 10 szt. płótna dwór krobski (biskupi)
płacił „wierteł ż y t a " .
Pośród przepisów cechowych, zawartych w statucie interesuje nas żywo rozdział mówiący
o konkurencji wiejskiej i charakterystycznym dla cechowej organizacji niedopuszczaniu żywiołu
chłopskiego i obcego do Krobi. Między innymi czytamy tam: „Gdyby który Płóciennik ze wsi
albo z miast innych robotę przynosił, to jest Płótna nie bielonego czyli oprócz czyli podczas Jar­
marku na przeday lub na zamian za przędzę a był postrzeżony, ma bydź od Cechmistrza pod
przepadkiem zabrana. Płótno zaś białe y drelichy obcym podczas iarmarków wolno sprzedawać
będzie". O cenach za wykonanie statut tak mówi: „Żaden tegoż Rzemiosła Brat od sztuki iak
cienkey tak paczesney y zgrzebney brać nie powinien więcey ani mniey tylko groszy ośmnaście".
Dwór miał zniżkę, płacił tylko sześć groszy od sztuki.
Tak jak produkcja surowca w X V I I I w. była uregulowana przez cechy, tak samo w stolicy
Biskupizny — Krobi wykonanie odzieży regulował cech krawiecki, o czym mowa jest w zacho­
wanym egzemplarzu statutu z 1724 r . .
Jaki wpływ wywierały miasteczka na modę i ubiór wiejski w początkach X V I I I wieku, infor­
muje nas „Inwentarz Majętności połowy Gostynia" z 1737 r . . Do obowiązków rzemieślników
należało zaopatrywanie wsi w niezbędne artykuły i tak: „Szewcy, którzy należą do której części,
powinni dawać buty nowe, podszycie ze swego rzemienia, ile potrzeba dla ludzi na folwarki, od
których tak i m płacą, od chłopskich butów nowych po groszy ośmnastu, od białogłowskich bu­
tów i trzewików po groszy dziewięciu. Kuśnierze powinni skóry wyprawiać wiele im dadzą, ko­
żuchy i kabaty na folwarkową potrzebę robić ze skór dworskich od których roboty dają na nici
po groszy sześć.
Sukiennicy powinien każdy z nich dawać po złotych trzydziestu.
Krawcy powinni na czeladź folwarkową i dworską suknie i kabaty robić co potrzeba, któ­
rym od sztuki na nici ze dworu powinni dać po groszy sześciu.
101

1 0 2

103

104

1 0 5

1 0 6

Płóciennicy powinni wyrabiać każdy z nich sztuk sto dworskiej przędzy, do tego ze dworu
powinno dać żyta wierteli dwa i od każdej sztuki płacić po groszy sześciu. A co nadto sztuk wy­
robią tak im dwór powinien zapłacić od sztuki każdej jak kto inszy"'.
Porównując obowiązki mieszczan gostyńskich i ceny za wykonanie prac z 1737 r. z cenami
z 1790 r. nie widzimy żadnych zasadniczych zmian. Pozwala to nam wnioskować, że ubiory na
wsi nie zmieniły się i tak jak poprzednio musiały się kształtować pod wpływem małych miaste47

czek. A jak silne było wówczas oddziaływanie środowisk małomiasteczkowych mówią nam dane
statystyczne dotyczące ilości rzemieślników pracujących. W Krobi, liczącej w 1793 r. 864 miesz­
kańców, pracowało: 14płócienników i tkaczy (tkających tylko płótno), 16 szewców, 8 krawców .
107

W Gostyniu w tym samym czasie, liczącym wówczas 1029 mieszkańców, było zatrudnio­
nych: 41 płócienników, 10 kuśnierzy, 5 krawców, 40 szewców .
108

W pocz. X I X w., pod wpływem rozwoju wielkich manufaktur upadły tradycyjne formy pro­
dukcji surowca na u b i o r y . Dotyczy to główme tkactwa i kuśnierstwa. Z zanikiem ich ginie i tra­
dycyjny strój, który pod wpływem wielu czynników natury ekonomiczno-produkcyjnej i mody,
coraz częściej zmienia się. Poważny wpływ na technikę wykonywania, szycia ubiorów wywarło
rozpowszechnienie się w ostatnim ćwierćwieczu X I X w. maszyny do szycia oraz rozwój przemy­
słu kapitalistycznego, dostarczającego licznych gatunków materiału mieszkańcom wsi.
109

Do 1914 r. głównym ośrodkiem zaopatrzenia w sukno, tiul, wstążki był Rawicz; szczegól­
nie fabryka sukna, której właścicielem był Geling.
Obecnie za surowiec miejscowego pochodzenia można tylko uznać wełnę, którą otrzymuje
się z hodowli nielicznych owiec. Z wełny tej, bardzo rzadko przędzonej na miejscu, a głównie
otrzymywanej w drodze wymiany runa w placówkach handlowych, wyrabia się rękawiczki, poń­
czochy i swetry. Wszystkie inne materiały, służące za surowiec do wykonywania odzieży, nabywa
się w spółdzielniach handlowych.
Pewne części odzieży, charakterystyczne dla stroju z 1900 r., kupowano gotowe. Do nich
należały czapki z siwym barankiem, rodzaj rogatywek, oraz czarne czapki krymerkowe, wykony­
wane przez czapników w Bojanowie. Na Dolnym Śląsku zaopatrywano się w cylindry noszone
w latach 1860—70. Kapelusze z szerokim rondem a małą główką sprowadzali miejscowi kupcy
również z Dolnego Śląska, podobno z Żar. Kożuchy i kożuszki zakupywano w Krobi, w Gosty­
niu i Poniecu. Ostatnim kuśnierzem w Gostyniu był Sobkowski. W latach 1910—14 szewcy ze
Zdun przywozili buty z cholewami, tzw. „kropusy", rzadko noszone. Bardziej przyjęły się one
w pozostałych częściach powiatu gostyńskiego. W inne części odzieży, surowce i ozdoby zaopa­
trywano się na miejscu. Głównym centrum zaopatrzenia do obecnych czasów pozostała Krobia.
Towary, których nie można w niej nabyć, kupuje się w Lesznie lub w Gostyniu, a wyjątkowo
na Śląsku i w Poznaniu. Bieliznę, szczególnie koszule szyją kobiety przeważnie w domu; inne części
odzieży szyją wioskowe niekwalifikowane krawczynie, które swój zawód traktują jako zajęcie
uboczne, podobnie jak „wyszywoczki", które haftują kryziki, czepki i zapaski. „Kopczorki" —
piorące, krochmalące i prasujące kryziki czepki i kopki, również zajmują się tymi czynnościami
ubocznie. Szyciem wołoszek, kamizelek, spodni i wykonaniem butów zajmują się wyłącznie
krawcy i szewcy, prowadzący swe warsztaty w Krobi i okolicznych wioskach.
Do obecnie znanych i cenionych wytwórców należą w Żychlewie: Joanna Sikora i Jan Rosik,
którzy przędą na wrzecionach nici i wełnę, Joanna Paszkowiak i Franciszka Kołak znane „wyszy­
woczki" zapasek; w Posadowię ceniona jest Stanisława Jakubczak, w Krobi sławą cieszy się Sta­
nisława Chuda, hafciarka i kopczorka w jednej osobie, która wyszywa kryziki i czepki oraz
pierze je, krochmali i prasuje. Do wybitniejszych szewców, wyrabiających buty w Krobi, należy
Stefan Śmiesialski, a w Żychlewie Ludwik Nowak.

ROZDZIAŁ

IX

t
Zdobiny,

hafty, koronki,
s zamer unki

aplikacje,

W pierwszym, znanym nam opisie stroju dzierżackiego z 1839 r. autor notatki w „Przyja­
cielu Ludu" informuje, że dawniej noszono pończochy ozdobione „różnobarwnymi klinami po
bokach" lub białe z „czerwonymi wrabianiami". Ozdoby te wykonane były z wełny, w kolo­
rach czerwonym, niebieskim lub zielonym. Tabl. I I .
48

Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia. 1951.
Zdobiny w stroju biskupiańskim występują w bardzo skromnej formie maszynowych stebnowań krawędzi odzieży, o których była mowa w opisie szczegółowym. Pod koniec X I X w. spo­
tykano jeszcze wśród mieszkańców byłej Biskupizny kożuchy, które miały wzdłuż szwów ponaszywane wąskie paski, a na wysokości ramion i w pasie zwisały zdobne kutasy.
W stroju kobiecym zdobiny przeważają na czepkach i kryzikach. Poza tym występują one
na koszulach, spódnicach jaczkach i zapaskach, oraz na chustkach. Nie na wszystkich kobiecych
koszulach białych spotyka się haft; częściej występuje na koszulach dorosłych dziewczyn. Na
zdobiny składają się wykończenia krawędzi krótkich rękawów, wokół szyi i rozcięcia na piersiach.
Zdobiny wykonane są nićmi różowo-czerwonymi, ściegiem dzierganym i okrętkowym; w ząbki,
kropki, kwiatki i symetrycznie ciągnące się linie w formie jodełki. Odświętne spódnice (ryc. 46)
są bogato zdobione pasami koronki, hafLU, zagiętkami i fałdami. Na białej spódnicy haft wykonuje
się białymi nićmi, na innych haftuje się wełną barwy spódnicy lub kolorem innym, niezbyt jas­
krawo odbijającym od barwnego tła. Jaczki zdobią dwojako, zależnie od przeznaczenia ubioru;
robocze, posiadają z przodu, wzdłuż rozcięcia po dwie lub trzy pionowe zakładki. Ilość zakładek
zależy od upodobań estetycznych. Jaczki odświętne są zdobione w formie aplikacji naszytych
z przodu i przy dolnej krawędzi materiału, od której zwiesza się falbanka tiulowa układana w fałdki
i ozdobiona haftem maszynowym, ryc 50. Aplikacje te i falbanki tiulowe były charakterystyczne
przed pierwszą wojną światową i w okresie międzywojennym. Obecnie omawianych ozdób się nie
stosuje.
Największe bogactwo zdobin i technik zdobniczych uwidacznia się na zapaskach odświęt­
nych, których na Biskupiźnie znanych jest kilka gatunków. Zapaski szyte z tafty „w malowane
kwiaty" zdobi się tylko czterema lub sześcioma zakładkami, ryc. 36. Zapaski z batystu
i woalu są zdobione zakładkami, wstawkami z koronki fabrycznej i fałdkami, akcentującymi sze­
roką falbanę, (ryc. 52) Często spotyka się zakładki zgrupowane w zwarty zespół (4—6), jak to

Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951.
49

widać na ryc- 51 — 3. Najwięcej zdobin występuje na zapaskach woalowych, żorżeto wy ch lub
nylonowych, względnie szytych z cienkiego, bardzo delikatnego białego płócienka. Na tych za­
paskach (ryc 51-3) uwidacznia się^haft kolorowy, wykonany ściegiem okrętkowym i łańcuszkowym.
Zasadnicze motywy zdobnicze, jak widzimy na ryc. 51-3 stanowią gałązki z kwiatami, girlandy
opadające łukami lub sznury barwne, składające się z kwiatów i liści. Ozdoby te wyszywane są prze­
ważnie nićmi o kolorach pastelowych, choć niebrak i zestawień żywych i jaskrawych. Innym
charakterystycznym elementem zdobniczym jest jednostronna mereżka, oddzielająca szeroką
falbanę od reszty zapaski i mereżki dwustronne, stanowiące ażurowy motyw zdobniczy w środ­
kowej części zapaski. W pewnych wypadkach, dla podkreślenia falbany przez mereżkę jedno­
stronną przeciąga się barwną, wąską wstążeczkę, ryc. 51. Innymi zdobinami są zakładki. Wszyst­
kie stosowane techniki ozdoby głównej części zapaski mają zastosowanie również na wiązadłach.
Ilość motywów zdobniczych wiąże się ściśle z funkcją ubioru. W ubiorze roboczym spoty­
kamy najmniej ozdób, w żałobnym „skromną" ilość, w innych strojach więcej. Najbogaciej zdo­
bione są stroje weselne. Specjalnej zależności motywów zdobniczych od obrzędowej funkcji ubioru
nie stwierdzono.
Osobny dział w zdobnictwie ludowym Dzierżaków tworzy biały haft, wykonywany na białym
tiulu, (ryc. 57,60-1). Haft ten występuje na kryzikach i czepkach. Wykonuje się go ściegami: dzier­
ganym — stosowanym do wykończenia wszystkich krawędzi, motywy — ściegiem pełnym (okręt­
kowym), inne — ściegiem snutym, przeciąganym pomiędzy oczkami tiulu. Haft ten wykonuje
się białą „bawełniczką". Elementami zdobniczymi są poza motywami geometrycznymi, zygza­
kami i kropkami, głównie motywy roślinne, ryc. 62. Obok tych zdobin spotyka się niekiedy mo­
tywy traktowane naturalistycznie (ryc. 57).
Wiele ozdób na strojach wykonują same właścicielki ubioru, szczególnie osoby biedniejsze.
Jednostki zamożniejsze, posiadające większe wymagania, a nie posiadające umiejętności technicz­
nych, powierzają wykonanie ozdób miejscowym fachowczyniom, o których mówiliśmy szczegó­
łowo w rozdziale „Materiały i wytwórcy". W czasie badań stwierdzono, że osoby zamożniejsze
posiadają więcej sztuk odzieży zdobionej, jednakże wykonawcami tych ozdób rzadko są ich właś­
cicielki. Ozdoby stroju są wyrazem raczej możliwości finansowych niż upodobań estetycznych.
Znamiennym jest też, że w miarę zaniku zdobienia czepków i kryzików rozwija się haft i zdo­
bnictwo innych części stroju, szczególnie zapasek.

50

PRZYPISY
1. Wiele materiału dotyczącego czasów pierwotnych Biskupizny można znaleźć w pracy St. Jasnosza — Cmentarzy­
sko z okresu późnolateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — Fontes Praehistorici vol 11/1951 — Muzeum
Archeologiczne w Poznaniu, Poznań 1952 oraz w pracy Zdzisława Rajewskiego — Pow. gostyński w czasach
przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 8, 9, 10 — Gostyń 1932.
2. W Wymysłowie napotkano: „najstarsze ślady osadnictwa przedhistorycznego w postaci krzemiennych odpad­
ków, powstających przy produkcji narzędzi i ułamków naczyń z młodszej epoki kamiennej, pozostawionych przez
ludność kultury pucharów lejowatych. Występują również drobne ślady innych kultur neolitycznych: amfor
kulistych, ceramiki sznurowej i praugrofińskiej. Znaczna ilość typowej dla ludności kultury pucharów lejowa­
tych ceramiki wraz z kawałkami polepy świadczy o istnieniu dużej osady tej ludności. Wiadomo, że była to lud­
ność osiadła o charakterze rolniczo-hodowlanym". (S. Jasnosz, op. cit. str. 2). W dalszym ciągu tej pracy wy­
mienia autor inne kultury archeologiczne które rozwijały się na tym obszarze.
3. Stanisław Kozierowski z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych
źródeł średniowiecznych — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5 — Gostyń 1930.
4. Ważniejsze źródła: Wacław Boratyński — Typy biskupiańskie spod Gostynia oraz inne pocztówki i prace —
Kościan — Poznań 1936 — 1939. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan 1936.
Oskar Kolberg - Lud - W. Ks. Poznańskie - Seria 10, część I I , V. - Kraków 1876-80.
Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń 1928 — 39.
I . S. S. - Przyczynki do etnografii Wielkopolski - 1900-1903.
Materiały antropologiczne — archeologiczne i etnograficzne — t. VIII — Kraków 1906, t. X I I — 1912.
Dnia 15. VI. 1952, podczas badań terenowych w Wymysłowie stwierdziłem, że Franciszka Kierończyk, lat 73
posługiwała się przy naprawie odzieży nożycami bardzo podobnymi do nożyc, wykopanych na pobliskim cmen­
tarzysku z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego. W Żychlewie, o kilometr odległego od Wymysłowa w rodzi­
nie Wawrzyna Glury i u Joanny Sikory stwierdziłem posługiwanie się wrzecionem przy przędzeniu. Przęśliki
przez nich stosowane są bardzo podobne do przęślików znalezionych w Wymysłowie. Podług wypowiedzi Waw­
rzyna Glury z Zychlewa i zaobserwowanych faktów na obszarze Biskupizny i okolicznych terenów jako uprząż
wołów stosuje się jeszcze uzdynice zupełnie podobnie nakładaną jak przedstawia ją Jasnosz w swej pracy —
Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — na stronie 157, ryc. 223, 24. Linie
na pysku i łbie wołu, nie oznaczają jednak żadnych ozdób, lecz uzdynice, nakładaną zwykle silnemu bydłu.
5. Gumowski Marian — Pieczęcie i herb miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV,
Nr 7 — Gostyń — 1932 — Krobia w XI wieku posiadała już kościół.
6. ... „Drugiem opolem mogła być Krobia z parafią krobską o 20 wsiach, pępowską o 12 wsiach i z domachowską
co stanowi razem przeszło 35 wsi" — Kozierowski Stanisław ks. z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw
geograficznych i najdawniejszych źródeł średniowiecza — Kromka Gostyńska — Seria I I , Nr 5, str. 15 — Go­
styń — 1930.
7. - „Południowa część naszego obszaru (Ziemi gostyńskiej — przyp. autora) miała jako ośrodek organizacji woj­
skowej kasztelanię w Krobi, skąd w XIII wieku występuje w źródłach tylko dwu kasztelanów. Ponieważ Krobia
znajdowała się w ręku biskupów poznańskich przeniósł pewnie książę Przemysław I I w ostatnich dziesiątkach
XIII wieku kasztelanię na neutralne miejsce do Karcą" — Źródło j . w.
8. Źródło j . w., str. 116.
9. „Biskupiznę naokoło Krobi nazwał kronikarz Janko z Czarnkowa powiatem krobskim pod r. 1374, niewiadomo
czy w ścisłem znaczeniu powiatu czy klucza biskupich majątków" — Źródło j . w.
10. Źródło j . w.
11. Stachowski Władysław Gostyń — 1952 — Rękopis w posiadaniu autora mniejszej pracy. Parę lat później do ekonomii
krobskiej należały następujące osady:
1. Zamek i miasto Krobia
206 dymów
6. Wieś czynszowa i służebna Bukownica 10 dymów
2. Wieś czynszowa i służebna Żychlewo 20 „
7. Wieś i folwark Sułkowice
23 ,,
3.
,,
,,
„ ,,
Grabianowo 8 ,,
8. ,, ,, „
Potarzyce
18 „
4.
„
,,
„ „
Posadowo 18 „
9. „ ,, ,,
Domachowo
21 „
'
33
33
3) 33 Rębowo
14 „
10. „ ,, ,,
Stara Krobia
19 „
J

51

11. Wieś i folwark Sikorzyn
12. „ „ „ Szczodrochowo pow.
, .
Kościan

8 dymów

15. Wieś ernfiteutyczna i folwark Kunowo,
P° y
16. Wieś
„
„ „
Grodnica
10 „
15 „
17.
„
„
„ „
Ostrowo
10 „
13. Folwark Chumiątki
3 „
^
„
„ „
Gaworek,
14.
„
Wymysłowo
3 „
. ś
4
Dane przytoczono podług Klinkowskiego Edmunda — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w pow.
krobskim 1804'5 - Kronika Gostyńska - Seria VII, Nr 12 - Gostyń - 1935.
12. Klinkowski Edmund — Krobia w roku 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935.
13. Klinkowski Edmund - Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim — Kronika Gostyńska —
Seria VII, Nr 1 - Gostyń - 1935,
Kołomłocki Władysław — Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim — Kro­
nika Gostyńska — Zeszyt I I — Gostyń — 1929.
Peisert Kazimierz — Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu — Kronika Gostyńska — Seria VII — Go­
styń - 1935.
Stachowski Władysław — Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego — Kronika
Gostyńska — Seria I I , Nr 7 — Gostyń 1930.
Stachowski Władysław — Rok 1848 w Gostyniu i okolicy — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 1 — Go­
styń - 1931.
Stachowski Władysław — Gostyń w czasie powstania styczniowego - Kromka Gostyńska — Zeszyt IX
i X - Gostyń - 1930.
Śliwiński Dr — Miechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich — Kronika Gostyńska — Tom X,
Nr 2 - Gostyń - 1939.
14. Jan Bzdęga z Domachowa w cytowanych wyżej „Biskupianach" na str. 47 pod umieszczoną rzewną pieśnią o pługu
tak pisze: „Piosenkę tę śpiewało na obczyźnie wielu „westwaloków", tęskniąc za ojczystym łanem". A niżej
w dopisku czytamy: „Piosenką tą autor pragnie uczcić pamięć swego ojca, śp. Jana Bzdęgę, ur. w Żychlewie,
który zginął śmiercią górnika we Francji w 1935 r., a piosenkę tę często śpiewał". Trzeba dodać, że drugi syn
Bzdęgi Michał, mający zaledwie kilkanaście lat zmuszony był z biedy również opuścić ojczyznę i w tej samej
katastrofie co ojciec stracił nogę. Znajdujący się w kraju Jan, autor „Biskupian" z braku warunków material­
nych — musiał pomagać znajdującej się w kraju matce — wdowie w utrzymaniu czworga dzieci — nie mógł więc
ukończyć swego wykształcenia. Takich rodzin Bzdęgów w okresie kapitalistycznym na Biskupiźnie było więcej.
Dzierżący — Biskupianie należący ongiś do klucza biskupiego na mieszkańców wiosek niepodlegających dawniej
biskupowi mówią pogardliwie „Człoki". W okresie międzywojennym, jak informował mnie Jan Bzdęga często
się mu zdarzało w czasie pracy społecznej, że zamożniejsza Dzierżaczka nie chciała iść w tej samej czwórce
obok dziewczyny biedniejszej, mówiąc: „z koziarką razem nie pójdę". Dzisiaj jeszcze odbudowania, zamieszkałe
przez mniejszych gospodarzy nazywają kułacy-Dzierżacy „dziadowem", a właścicieli ich „dziadokami".
15. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskie — Seria X, część I I — Kraków — 1876 — str. 345 — między innymi
pisze: „Ubiór (w pow. krobskim — przypisek autora) odmienny od wschodnich i północnych okolic wielkopol­
skich; kobiety szczególnie mają wybitny pociąg do jaskrawych kolorów i kusego ubrania".
16. Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — Pocztówka, Poznań — 1937.
Cichowicz Wiesława — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych — Poznań — 1937.
Horowski Jan — Dawny strój okolicy Śremu — Śrem — 1939.
I . S. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — Cytowane wyżej.
Kolberg Oskar — Lud j. w.
Państwowe Muzeum Etnograficzne — Kraków — Teka Wielkopolska — 1952.
17. Strój dzierżacki noszą Dzierżacy-Biskupianie, Dzierżący i Zabłocianie. Etnonim Dzierżący — Dzierżoki, Dzierżanie, znany jest już wśród nielicznych mieszkańców. Utożsamiany stąd bywa z Biskupianami. Dz erżacy zamiesz­
kują okolice Krobi, a według niejasnych wiadomości, także wokół Domachowa i obszary na północ aż do Gosty­
nia (możliwe, że ten etnonim powstał od nazwiska Dzierżanowski, właściciela majątku Dzięczyny i Golinki).
Prof. Józef Gajek uważa etnonim „Dzierżący" za najstarszy w zespole innych miejscowych etnonimów. Po
rozpadnięciu się grupy Dzierżaków powstał szereg mniejszych grup jak Biskupianie, Zabłocianie, Rybki, Człoki,
Leśniaki i inne. Na zachód od Dzierżaków-Biskupian, za łąkami według opinii Dzierżaków mieszkają Zabło­
cianie, którzy uważają się za Dzierżaków-Biskupian i noszą strój dzierżacki. Rybki więc zamieszkują na zachód
od Zabłocian, w Oporowie i innych wioskach.
18. „Kobiety zamężne jako i dziewczyny, noszą spódnicę i stanik z jednej zrobione materii . . . . Fartuch z grubej
materii zwykle ciemno-czerwonego koloru w żółte pasy, który podczas chłodu biorą także na ramiona, posłu­
gując się nim jakoby chustą lub peleryną. Fartuch ten i to używanie go w miejsce płaszcza jest głównie znamie­
niem kobiet pochodzenia polskiego". — Kolberg Oskar — W. Ks. Poznańskie, część I I I •- Kraków — 1877, str. 125
19. Eksponaty wywiezione w 1939 r. na wystawę światową w Nowym Jorku do dzisiaj jeszcze nie wróciły do kraju
20. Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938.
21. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 34. Różnice te silniej występowały w sąsiednich rejonach.
Dowodem tego między innymi są satyryczne pieśni, mówiące o nędzy parobków i ludności folwarcznej.
w

ś r e m

2 6

d

m 6 w

l g

p o w

r e m

M

;

-

52

Od Środy (Dębicza)
1. Nie widziałem, nie słyszałem o takich parobkach
Ożeniło ich się siedmiu a o jednych portkach.
2. Przyszedł jeden do drugiego i gadali sobie
A ty Wojtek pożycz portek a ja butów tobie.
3. Przyjdę sobie przed grajczyków, tąpnę sobie z góry
Wejzdrzę sobie na buciska widać mi pazury.
Oskar Kolberg — W. Ks. Poznańskie —
część V - Str. 171 - Kraków - 1880.
Od Śmigla, Śremu
1. U dworaka wielka mina
A w kieszeni grosza nima.
2. Surdut jego we dwie poły
A wiatr zawiał i tył goły.
3. U surduta dwa rozpory
Jak odwinie zadek goły.
Oskar Kolberg - J. w. - Str. 175.
r

22. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat gostyński w czasach przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV
Nr 8 — str. 121 — Gostyń — 1932. Z obszaru byłej Biskupizny znane nam są następujące stanowiska: Wymysłowo, Krobia Stara, Krobia, Krajewice, Grabianowo, Karzec, Żytowiecko, Rębowo, Potarzyca, Ziemlin, Rokosowo, Pudliszki.
23. „Charakter darów grobowych, mianowicie szpil, naramienników, bransolet i pierścionków brązowych świad­
czy, że były to groby kobiece. Przedmioty te były wykonywane na miejscu, ich ornament zaś (na bransoletach
i szpilach) wskazuje na pewną łączność, względnie na stosunki handlowe z południem" — Rajewski Zdzisław —
j . w. — str. 120.
24. „Ważnym i często spotykanym przedmiotem, zwłaszcza w grobach kobiecych są klamry do pasa, służące obok
zapinek do spinania i podtrzymywania ubioru" — Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 254. Zabytki z późnego okresu
lateńskiego sumarycznie ujmuje Jasnosz na str. 252 — 255.
25. Rajewski Zdzisław — j . w.
26. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 256 — 259, 263 — 270.
27. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 281. „Z materiału zabydcowego wynika, że istniały różnice w zamożności wśród
ówczesnej społeczności. Bogaty inwentarz niektórych grobów jest niewątpliwie odbiciem stanu posiadania po­
grzebanych osób".
28. Jasnosz Stanisław — j . w.
29. Nosek Stefan — „Lud" — 1946 — Tom 36 — str. 306 — 307 — „Jako rośliny farbiarskie wymienić można przy­
tulię (galium), znalezioną w kilku odmianach, także i dziś bardzo pospolitą / , dającą kolor czerwony. Do roślin
farbiarskich należał także bez czarny (sambucus nigra) oraz hebd (sambucus ebulus), dostarczające farby nie­
bieskiej lub czarnej" . . . . „jest rzeczą godną podkreślenia, że te same prawie, wyżej wyliczone rośliny, zbierane
i użytkowane przez mieszkańców Biskupina występują w znaleziskach wczesno-historycznych, np. w Gnieźnie,
w Poznaniu i innych".
30. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953. „Lud"
t. XLI.
31. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I
Nr 8 - str. 149-150 - Gostyń - 1932.
32. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , —
Nr 9 — str. 162 — Gostyń — 1932. Z przywileju tego dowiadujemy się między innymi, że biskup poznański
Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach na ten cel przeznaczonych". Przyznaje również szewcom
monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koźlęcych na targach w Krobi z wyjątkiem t. zw. „targów wolnych".
33. Prausmueler K. i Władysław Stachowski — Zapomniane pomniki (Portrety trumienne w pow. gostyńskim) —
Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938.
34. J. w. Nr 10 - str. 154.
35. Dokument z 1693 r. — Krobia — Św. Duch — Aj — 1946,5 — Archiwum Archidiecezji Poznańskiej — Poznań
- 1952.
36. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku — Kromka Gostyńska - Seria V, Nr 10
- str. 164-167 - Gostyń - 1933.
37. J. w.
38. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska - VII — str. 7, S — Go­
styń - 1929.
39. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7 - Str. 112 - Go­
styń - 1934.
40. Stachowski Władysław — Obrazki z XVIII wieku — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 11 — Str. 171 —
Gostyń — 1934. W „rok 1709 Jan Kubera z Tężycy zaskarżył krawca Jana Nawrockiego o złe zrobienie sukni.
50

53

Oskarżony tłumaczył się, że Kubera nie dał sukna „stępować", wobec czego suknia wypadła zbyt kuso. Sąd
ferował oskarżonemu przysięgę, że z danego sukna „nic a nic nie skorzystał ani na swoją potrzebę obrócił".
41. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. — J. w.
42. Klinkowski Edmund — Krobia w 1793 r. - Kromka Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Str. 83 - Gostyń - 1935.
43. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211.
44. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 58, 93.
45. Przypuszczenie to podsunął mi Stanisław Błaszczyk, biorący udział ze mną wraz z Władysławem Stachowskim
w badaniach nad zasięgiem poszczególnych części odzieży i etnonimów.
45a. Patrz: Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań 1934. Zasięg cechy śyno zaznaczony
na mapie i omówiony w tekście,
Pracę niniejszą wykonano w oparciu o trzy rodzaje źródeł:
1) wiadomości bezpośrednio zebrane w terenie, 2) wiadomości otrzymane od osób drugich, 3) wiadomości
zdobyte z literatury i ankiet.
Wiadomości, które zebrano bezpośrednio, pochodzą z następujących miejscowości:
Bodzewo, Chwałkowo, Czajkowo, Domachowo, Gola, Gostyń, Grabianowo, Krajewice, Krobia, Krobia Stara,
Łąka Mała, Niepart, Pępowo, Posadowo, Potarzyca, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skoraszewice, Sułkowice,
Wymysłowo, Żychlewo.
Miejscowości, z których dane do pracy zebrano pośrednio, Baczyłaś, Bogdanki, Brzezie, Bukownica, Ciołkowo,
Czachorowo, Drzewce, Dzięczyna, Gogolewo, Karzec, Kawcze, Kokoszki, Kuczyna, Kuczynka, Łąka Wielka,
Oporowo, Przyborowo, Pijanowice, Poniec, Rogowo, Rokosowo, Sikorzyn, Sowiny, Szczurkowo, Teodozewo,
Ziemlin, Ziołkowo, Żytowiecko.
Miejscowości, z których dane pochodzą z literatury i ankiet:
P o w i a t g o s t y ń s k i : Borek, Bukownica, Cielmice, Domachowo, Grabianowo, Gostyń, Gostyń Stary,
Kokoszki, Krobia, Krobia Stara, Poniec, Potarzyca, Posadowo, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skorasze­
wice, Skoków, Siedmiorogów, Sikorzyn, Sułkowice, Żychlewo, Żytowiecko.
P o w i a t r a w i c k i (krobski): Gołejewko, Pakosław, Ugoda, Zawady.
P o w i a t k r o t o s z y ń s k i : Borek, Borzęcice, Małgów, Orla, Pogorzela, Polskie Olendry, Skokowo,
Targoszyce, Wziąchów.
P o w i a t j a r o c i ń s k i ( p l e s z e w s k i ) : Broniszewice, Brzezie, Cerekwica, Chorzew, Chromice, Gutowo, Komice, Kolniczki, Kotlin, Lenartowice, Mieszków, Radlin, Roszków, Skoraczew, Szydłowo,
Wilkowyja, Zakrzewo.
P o w i a t ś r e m s k i : Biernatki, Bnin, Dusina, Grabianowo, Kadzewo, Księginki, Małpi Morki, Prusinowo, Pucołowo, Rogalinek, Zawory.
P o w i a t l e s z c z y ń s k i ( w s c h o w s k i ) : Długie Stare, Lubonia, Święciechowa, Włoszakowice.
P o w i a t k o ś c i a ń s k i : Charbielin, Chełków, Dalekie, Dłużyna, Głuchowo, Granówko, Jarogniewice,
Karmin, Konojad, Kurowo, Lipno, Luszkowo, Łagowo, Machcin, Morowica, Piotrowo, Roszkowo,
Skarzyń, Sokołowo, Spławie.
Strój dzierżacki odróżnia się o od ubiorów sąsiednich grup, których krótki opis charakterystycznych cech,
podano we wstępie na str. 5.
46. Kołnierze takie modne był}' w Europie mniej mięcej od r. 1810 — 1850 — Maria Gutkowska — Historia ubio­
rów — Lwów — Warszawa 1932 na stronie 102 i 103 pisze: „Od roku 1810 na wysokim kołnierzu koszuli, który
zachodził na policzki, noszono kołnierz sztywniony fiszbinem". . . . "po roku 1850 kołnierzyki wysokie przy
koszulach wyszły zupełnie z mody". — Kołnierze wysokie u koszul 16 lat potym były jeszcze modne na
Biskupiźnie.
47. Dawny odświętny strój dziatwy dzierżackiej reprodukuje Jan Bzdęga w pracy pt. Strój biskupiański — XXV-lecie
zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz — Poznań — 1936 r.
48. Opis stroju drużby — I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Drużba miał u kapelusza bukiet rozmarynowy z czer­
woną wstążką i „pozłotkiem", podwijkę białą przez ramię i koło pasa, na niej wzdłuż naszytych kilka czerwo­
nych wstążek w rurkę ułożonych i „pozłotko". Z kieszeni wychodziła chustka czerwona w kwiaty merynusowe".
Sarbinowo: „Druh ma przez piersi i plecy dwie wstążki na krzyż włożone, „szarfami" zwane, każda odmienna,
zwykle w białe kwiaty; są one ubrane rozmarynem i obszyte przez całą długość ryżkami po brzegach. Wstążka
kończąca się na prawym boku, związana jest w kokardę; u lewego boku zaś przypięta jest, tam gdzie się wstążka
kończy jednym rogiem, chustka biała, koronką obszyta, ustrojona rozmarynem. U kapelusza na przodzie bu­
kiet ze sztucznych kwiatów i pozłotki zwanej „szychem" ze wstążką. W ręku bat pleciony rzemienny, albo dyscy­
plina z pojedynczych rzemyków — I . S. S. — Str. 71.
49. I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Strój pana młodego: sukmana sukienna, czarna albo granatowa, kapelusz
z ogromnym, rozmarynowym bukietem na przodzie; na środku tegoż na środkowej gałązce, zawiązane były
jedna pod drugą trzy kokardki z zielonej wstążki. U koszuli wstążka zielona zawiązana; z kieszeni wychodziła
chustka biała z zieloną kokardą. Jadąc na koniu, miał pan młody rózgę z zielonymi wstążkami". Na str. 71 strój
pana młodego I. S. S. opisuje następująco: „Strój pana młodego: ubranie odświętne, u kapelusza na lewym boku
rozmarynowy z zieloną wstążką bukiet, który pan młody już od pierwszych zapowiedzi co niedzielę nosi. U ko54
I

szuli wstążka różowa, kupiona przez pannę młodą. W ręku rózga brzozowa W warkocz spleciona, zieloną wstążką
ubrana".
50. Kolberg Oskar - J. w. - Część I I - Str. 156 i 157.
51. Kamizelki (jaki) błękitne, bławatkowe noszono również w kolicach Poznania. Barwa ta wydaje mi się, weszła
do ubioru ludowego pod wpływem mody panującej w XVIII w. i na początku XIX w. Często szyto wówczas
fraki o barwie bławatkowej — Gutkowska — Str. 101.
52. Kolberg Oskar - J. w. - Str. 157.
53. Kolberg - J. w. - Str. 156.
54. Kolberg - J. w. - 156.
55. Jaczki koloru amarantowego w odcieniu fioletu biskupiego przyjęły się niewątpliwie w związku ze swoistą orga­
nizacją kościelną na Biskupiźnie.
56. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi w 1453 r. — Kronika Gostyńska — Seria I I I ,
Nr 9 - Str. 162- Gostyń - 1932.
57. Przyjaciel Ludu — Leszno — 1839 — Str. 211. Przypuszczam, że kolor modry dostał się do ludu pod wpływem
mody i oficjalnych zarządzeń władz dotyczących szlachty. Od 1776 r. kontusz koloru szafirowego noszono jako
mundur województwa poznańskiego, kaliskiego, Mazowsza, woj. płockiego, podlaskiego i bracławskiego. —
Pisze o tym Trzaska Ewert i Michalski — Ilustrowana Encyklopedia — Warszawa — 1927 — Tom IV —
Str. 439 -440.
Gloger tak przedstawia tę sprawę na interesującym nas obszarze: „Na sejmie roku 1776 uchwalono dla posłów
mundury wojewódzkie, czyli barwę ich kontuszów i żupanów, którą pozostawiono do uznania i wyboru woje­
wództwom. Na sejm w r. 1778 posłowie przybyli już w barwach przez województwa postanowionych, które były
następujące: Woj. Poznańskie: kontusz jasno-szafirowy z wyłogami szkarłatnymi, żupan biały, woj. Kaliskie
— takiż mundur — Gloger Zygmunt — Encyklopedia Staropolska — Warszawa — 1903 — Tom I , str. 125. Na
innym miejscu Gloger pisze: „Granat i półgranacie, sukna koloru granatowego, jednego z najbardziej ulubionych
w Polsce. Volumina leg. wyliczają w roku 1643 „sukna: szkarłaty, granaty, półgranacia, półszkarłacia alias wszyst­
kie weneckie sukna". Granat i półszkarłacie w jednej cenie chodziły. Powszechnie były noszone przez wszystkie
warstwy narodu granatowe wysokie rogatywki sukienne z siwym barankiem" — Źródło j . w. — 1901 — Tom I I —
Str. 209.
Dane powyższe pozwalają nam twierdzić, że stare sukmany na byłej Biskupiźnie z początku XIX wieku wyraźnie
nawiązywały do tradycji polskich, a szczególnie do urzędowego kontusza szlacheckiego woj. poznańskiego.
58. Szyperski Alfons — Gostyńska pieśń ludowa — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 5 — Gostyń — 1932.
59. Stachowski Władysław — Dawny ludowy strój biskupiański — Kronika Gostyńska — Seria IX, Nr 8 — Go­
styń - 1938.
60. Kolberg - J. w. - Str. 156 i 157.
61. Glapa Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin — 1951 — Str. 17 i 18.
62. „Wołoszka, suknia męska krojem wołoskim uszyta, noszona w Polsce w XVIII wieku" Trzaska Ewert i Michal­
ski — Ilustrowana Encyklopedia. — Warszawa — 1927 — Str. 1022.
Kolberg w wymienionej pracy w części I I , na stronie 57 opisując strój w Sikorzynie i Bukownicy pisze, że w tych
miejscowościach noszą mężczyźni suknie granatowe lub czarne podobne do dawnej kapoty. Cóż to jest ta ka­
pota? — „Wygodnym strojem wierzchnim były w wieku XVIII kapoty, które miały krój podobny jak kontusz.
Kołnierz kapoty był stojący, pod kołnierzem były wyłożone klapy: Zapinano kapoty na guzy i pętle robione przez
szmuklerzy, a szwy wszystkie i brzegi kapoty były naszyte sznurkiem. Kapoty noszono zawsze zapięte na żupanie" - Gutkowska - Str. 98.
63. „Matlakowski wspomina (str. 158), że bogatsi górale miewają kożuszki białczańskie. Są to krótkie, białe do pół
ud kożuchy z rękawami... Oprócz tych wyrabiają w Nowym Targu chrześcijańscy kuśnierze inne". — Frankow­
ski Eugeniusz — Wycinanki i ich przeobrażenie — Lwów — 1924 — Str. 27.
64. Kolberg na str. 157 pisze: „Żychlewo (1860) Mężczyźni nosili dawniej czapki z siwymi lub czarnymi barankami
dziś kapelusze". Podczas opisu stroju w Skoraszewicach notuje: „I czapki niektórzy noszą nizkie, okrągłe, inni
wysokie z szerokim siwym barankiem". Baranek siwy i czarny był modny za Augusta I I I . Wysokość czapek
zmieniała się. Patrz Gutkowska str. 95.
65. Kapelusze z wielkim rondem i piórami były noszone przez modnisiów w Europie w XVII wieku (Gutkowska
str. 75). W XVIII w. noszą je do stroju francuskiego podupadli obszarnicy (ryc. Norblina) oraz chłopi u któ­
rych przetrwały one poprzez XIX wiek do początku wieku XX. W okolicach Daków Mokrych, w pow. nowotomyskim ostatni okaz w r. 1949 Wojciech Borowczyk sprzedał do Muzeum Narodowego w Poznaniu.
66. Kolberg — str. 156.
67. O tych kapeluszach i innych częściach stroju pisze Helsztyński w jednym ze swych sonetów:
„Łowiczanie stron naszych: noszą z dumą swoje
Kapelusze okrągłe, czerwone kaftany.
Pas wstążki wokrąg szyi u mężczyzn związane
I kobiet niezwyczajne stanów i głów stroje".
Helsztyński Stanisław: Gostyń w pieśni. Gostyń — 1931.
68. Kolberg — str. 157 — wymienia Pudliszki, Kokoszki.
55

69. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211.
70. Reprodukcje z albumu K. W. Kielisińskiego — Poznań 1853 — umieściłem w Atlasie Polskich Strojów Ludo­
wych — Strój szamotulski — Lublin — 1951 — na stronie 14.
71. Kolberg — str. 156 — „Koszula z nader wysokim kołnierzem stojącym zawiązana czerwoną, lub zieloną wstążką
z ogromną na przedzie szyi kokardą; u starszych czerwona chustka na szyję". — Gutkowska na strome 101 pisze
„Wprowadzone jeszcze w wieku XVIII owijanie szyi chustką stosowaną dalej w wieku XIX ujmując z biegiem
lat układ chustki, jej wymiary i barwę, w drobiazgowe przepisy. Chustkę (cravate) najczęściej batystową, długą,
owijaną wielokrotnie dookoła szyi na wysokim, sterczącym aż do policzków kołnierzu koszuli i wiązano ją
z przodu, pozostawiając na początku XIX wieku duże końce".
72. Noszenie mideroków, skopioków, skórzoków, kożuszków i kożuchów łączy się ściśle z tradycyjną hodowlą owiec
na tym terenie, która dawniej na obszarze klucza krobskiego była bardzo powszechna... „Ten klucz miewał uro­
dzaje wielkie bywało same oziminy po 4000 kop, owiec chowało się po 5 000 lubo pastwiska dosyć szczupłe" —
Archiwum Archidiecezji Poznańskiej w Poznaniu — C. P. — 126 — Rok 1664 — Str. 133. Cytatę tę zamieszcza
Walerian Sobisiak w piacy: Uposażenie Katedry Poznańskiej (rękopis w druku) — Poznań — 1953.
73. Noszenie spódnic na sznurówkach z „kiszką" było dawniej powszechne i jest formą poprzedzającą „szorc" —
noszenie spódnicy zszytej z sznurówką w jedną całość.
74. Około 1900 roku w Rokosowie „na strój panny młodej (składała się) suknia zielona, fartuch biały, kabatek czarny,
gęsto fałdowany z tyłu. „Kopka" była ubrana mirtem i rozmarynem, a od niej zwieszały się białe i zielone wstążki".
Druhna pierwsza miała u kopki czerwone wstążki (4 lub 5) i „pozłotko", także czerwoną spódnicę, zresztą fartuch
i kabatek jak panna młoda — I . S. S. — Str. 68.
75. Kolberg - Str. 156.
76. Szyperski Alfons — J. w. , str. 78. Używanie woalu, żorżety lub delikatnego płócienka na koszulki przez „córy
gospodarskie" jak również na jaczki odświętne przez dziewczyny pracujące u ziemian, sądzę, że wiąże się z panu­
jącą modą na początku XIX wieku. Gutkowska o tym okresie pisze: „Bez względu na wielkie różnice w klimacie
różnych krajów Europy, wszechwładnie panowała w modzie tunika przejrzysta i biała" — Gutkowska — Str. 99.
77. Przyjaciel Ludu — Str. 211. Nazwa możliwie utworzona od miasta Sycowa leżącego na Śląsku w rejonie Wroc­
ławia.
78. Wydaje mi się, że watówki, które weszły w modę na byłej Biskupiźnie pod koniec XIX wieku, w miejsce staro­
dawnych mideroków są namiastką tiuiniury, modnej po latach 1870-ych. Gutkowska — Str. 104.
79. Ze zbiorów Stefana Skorupińskiego z Włoszakowic, pow. Leszno — 1952.
Piosenka ta w odmianach podług opinii Sekcji Muzycznej w Poznaniu — Państwowego Instytutu Sztuki — jest
znana na terenie byłej Biskupizny i południowych powiatów Wielkopolski w pow. Gostyń, Krotoszyn, Rawicz.
80. Dziewczyna ubrana w taką spódnicę ze stanikiem, spod którego widać białe rękawy koszulki, przypomina
tym ubiorem starodawny strój polski. Gutkowska na str. 69 pisze: „Staniki przy sukniach kobiecych nie miały
w tym okresie najczęściej rękawów, ramiona okrywały tylko rękawy cienkiej koszulki, szerokie i bufiaste, ujmo­
wane wąskimi pasami z wzorzystej tkaniny. Była to cecha charakterystyczna ubioru młodych kobiet polskich,
podkreślana wyraźnie przez pisarzy włoskich XVI wieku. Podobnego stroju używały i dziewczynki, które no­
siły wycięte staniczki, koszulki pod szyją z wąską krezą i całe rękawy koszuli zawsze widoczne". Na stronie 80
czytamy dalej : „Na początku stulecia XVII zalecano jeszcze jako strój młodej dziewczyny polskiej sukienkę ze
stanikiem bez rękawów, z białą cienką koszulką na ramionach i wianuszek na gładko uczesanych włosach, upięty
na złotej tkaneczce (Zbylitowski 1600)".
81. Przypuszczam, że tiulowe ozdoby do stroju ludowego na terenie Biskupizny jak i innych obszarów (Np. północ­
nej Wielkopolski, Śląska) przeszły z mody ogólnoeuropejskiej, w której miały zastosowanie po r. 1850. Gutkowska
w swej pracy na str. 103 pisze: „W cienkich balowych sukniach, ulubionych na dworze francuskim drugiego
cesarstwa, szyto falbanki z cienkiego tiulu, białe lub w pastelowych barwach i bardzo drobne i liczne".
82. Kolberg - Str. 156 i 157.
83. Kabat jest niewątpliwie częścią odzieży, która do nas przyszła z zagranicy i zmieniła modę. Stąd też mówi się
„przekabacić" — odwrócić. Kabatki były modne w połowie XIX wieku. Kielisiński maluje je jako charaktery­
styczne części stroju mieszczanek.
84. Fischer - „Lud polski" str. 119.
85. Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747 — Państwowe Archiwum w Poznaniu.
86. I . S. S. — Str. 33. Porównując krój kabatka z modą ogólnoeuropejską stwierdzamy wielkie jego podobieństwo
do kroju górnych części sukien z okresu Biedermaier (1840 — 1850) i do kroju fraka wąskiego z około 1780 r.
Jaskrawo to się uwidacznia, kiedy krój ludowy kabatka porównujemy z krojem przedstawionym w pracy
Gutkowskiej na stronie 135 i na str. 111.
87. Kolberg - Str. 157 i 156.
88. Gutkowska — Str 99.
89. Wywijanie kołnierzy koszul męskich powszechnie było stosowane w XVII i XVIII wieku w strojach szlachec­
kich i mieszczańskich. Na początku XIX wieku wywijanie kołnierzy koszul, ściągniętych wokół szyi było częścią
składową mody ogólnoeuropejskiej.
90. Gutkowska opisując stroje z XIV wieku, między innymi, na stronie 53 pisze : „Czepce białe o brzegach rurko­
wanych (w Niemczech zwane Kruseler) nosiły w Polsce kobiety zamężne, obok tych czepców z szerokim brze56

giem pozostały nadal w modzie chustki płócienne"... „młode zaś dziewczęta zdobiły włosy splecione w warko­
cze lub rozpuszczone, przepaską metalową, a częściej jeszcze wieńcem z róż, czy innych kwiatów."
91. Inne znów opisy mówią nam o okryciach głów jakie przetrwały do dzisiaj.
Oto opisy dawniejszych czepków:
„Dziewki noszą także kapki haftowane, od których spada na ramiona i plecy kilka szerokich wstążek w rozmai­
tych kolorach, lecz głowy nie obwiązywane chustkami" — Kolberg, j . w. — Skoraszewice — 1860, str. 157.
„Kobiety (mężatki — przyp. autora) — noszą kapkę (czepek) z batystu, obszytą tiulem na 3 palce szeroko, tak, że
aż policzki nakrywa. Głowa przewiązana chustką jedwabną kolorową: dwie wstążki po dwa łokcie długie przy­
pięte przez pół w tyle do czepka, każda w innym kolorze, wiszą na plecach do pasa" — Kolberg, j . w. — Kokoszki,
str. 155-156.
92. I . S. S. - Str. 33.
93. Kolberg - Ugoda, Zawady - Str. 159.
94. Kolberg, - Ugoda, Zawady - Str. 159.
95. Kolberg — Potarzyca, Posadowo, Sułkowice, Biskupizna — Str. 156.
96. Przyjaciel Ludu — Str. 211.
97. Przyjaciel Ludu - Str. 211.
98. Kolberg - Str. 158.
99. Kolberg - Str. 156.
100. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453.
101. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu z r. 1539.
102. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu.
103. Szulc Paweł Teodor — J. w.
104. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich.
105. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut c.chu krawieckiego w Krobi z r. 1724.
106. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich.
107. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793.
108. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793.
109. Pod koniec XVIII wieku na obszarze dzisiejszego woj. poznańskiego istniało 8 ośrodków manufakturowych,
w których wyrabiano sukno (S), płótno (P) i jedwab (J). Ośrodki te się znajdowały: w Poznaniu (S, J), w Między­
chodzie (S), w Wschowie (S, P), Lesznie (S, P), Bojanowie (S, P), Koźminie (S), Zdunach (S, P) i Rawiczu (S) —
Wystawa Wieku Oświecenia — Warszawa — 1952.
W Rawiczu, liczącym wówczas 7 000 mieszkańców pracowało 355 sukienników i 250 gremplarzy. Dane wg Bar­
bary Michalakówny.

CHARAKTERYSTYKA Ź R Ó D E Ł
Podstawą napisania niniejszej pracy są badania terenowe, które przeprowadziłem w okresie zimowym i wiosen­
nym 1951 r. oraz w maju 1952. Przy opisach pewnych szczegółów i ujęć korzystałem z materiału porównawczego,
jaki zgromadziłem w czasie wyjazdów na Biskupiznę: do Domachowa, Krajewic, Ziółkowa, Rębowa i Pępowa w 1946
do 1949 r. W przedstawieniu stroju świątecznego oparłem się również o notatki, fotografie i film wykonany w 1942 r.
w Poznaniu, w czasie okupacji, kiedy zaprosiłem do Poznania Dzierżaków w strojach odświętnych na zabawę ludową,
którą zorganizowałem w zakonspirowanym, prywatnym mieszkaniu przy ul. Poznańskiej 38.
Zebrany materiał opracowałem w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego. W toku pracy, korzystałem z
cennych rad i uwag pracowników Zakładu a szczególnie prof,dr. Józefa Gajka, za co wszystkim na tym miejscu serdecznie
dziękuję. Najwartościowszymi materiałami, przedstawiającymi stroje ludowe z byłej Biskupizny, z których skorzystałem
wopisie stroju w jego rozwoju, jest 10 pocztówek: 4 kolorowe, 6 wykonane tuszem —opracowanych przez W.Boratyńskiego,
na których poza małymi usterkami dobrze są przedstawione stroje ludowe z lat 1935 — 39. Drugą ważną pozycją jest
praca W. Stachowskiego, dotycząca dawnego stroju ludowego powiatu gostyńskiego. W niej to, poza danymi
znajdującymi się w „Ludzie" Kolberga, są reprodukowane dwie kolorowe plansze B. Hoffa, obok których autor
podaje szczegółowy opis barw poszczególnych części stroju. Praca ta jest tym cenniejsza dla badacza, że szczegółowo
podaje kolory odzieży z drugiej połowy XIX w. i wskazuje gdzie znajdują się dalsze plansze, niezbędne do ściślejszego
ujęcia zagadnienia stroju na większym obszarze. Ludwik Sobkowski i Ludwik Krotowski w pracy swej „Stary Go­
styń" opisują dawny strój ludowy Starego Gostynia. Dzięki tej pracy mogłem porównać strój z południowej części
powiatu z północną, w której strój ludowy znacznie wcześniej zaginął. Kolberg podaje cenne opisy ogólne strojów od­
świętnych, głównie z okolicy Krobi z lat 1860—75. Dzięki tym materiałom możemy porównać strój dzierżacki z innymi
strojami ludowymi tego okresu. Na specjalną uwagę w pracy Kolberga zasługuje notatka informująca, że w 1850 r.
nie nakładano jeszcze pierścionków ślubnych. Ważną również jest zachęta Kolberga by Hoff, namalował stroje
z Potarzycy. I . S. S. „W przyczynkach do etnografii Wielkopolski" opisuje głównie stroje obrzędowe z około 1900 r.,
zaznaczając, że w okolicach Ponieca noszono barwne zapaski, którymi tamtejsze mieszkanki okrywały się, zarzucając
je na ramiona lub głowę. Praca J. Bzdęgi, dotycząca opisów stroju ludowego z lat 1935—37 mimo, że posiada charak57

ter popularny, Stanowi jednak cenny materiał porównawczy i orientuje w jakim zespole innych zjawisk kulturowych
społecznych rozwijał się strój dzierżacki. Poważnym źródłem pozwalającym ująć zagadnienie stroju w czasie jest
„Kronika Gostyńska", zawierająca liczne artykuły wielu autorów (11 tomów), dające sporo materiału źródłowego do
poznania życia regionu.
Inne źródła, podane w wykazie literatury oraz kilka czasopism niewymienionych w wykazie podają drobne wia­
domości, czasami bardzo wartościowe, nie mające jednak zasadniczego znaczenia dla opracowania opisanego stroju

WYKAZ LITERATURY
1. Archiwum Diecezji Poznańskej — C.P. 126, r. 1664 — Poznań, 1952.
2. Archiwum Diecezji Poznańskiej — Krobia, Św. Duch, Al — 1946,5.
3. Archiwum Komisji Historycznej, seria 2 tom I I I (ogólnega zbioru tom XV) — Kraków, 1939.
4. Boratyński Wacław — Typy biskupiańskie spod Gostynia. Pocztówki wydane przez Wydawnictwo Wielkopol­
skie - 1936-39.
5. Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — pocztówka, Poznań — 1937.
6. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936.
7. Bzdęga Jan — Strój biskupiański — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz —
Poznań — 1936.
8. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska — VII — 1. XII. 1929.
9. Fischer Adam — Lud polski — Lwów — 1926.
10. Frankowski Eugeniusz — Wycinanki i przeobrażenia — Lwów — 1924.
11. Gajek Józef, Instrukcja dla współpracowników redakcji „Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Poznań 1952.
12. Gloger Zygmund — Encyklopedia staropolska ilustrowana — t. I , I I , IV — Warszawa — 1900, 1901, 1903.
13. Glapa Adam — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Strój szamotulski — Lublin — 1951.
14. Gumowski Marian — Pieczęcie i herby miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV,
Nr 7 - Gostyń - 1932.
15. Gutkowska Maria — Historia ubiorów — Lwów — Warszawa — 1932.
16. Helsztyński Stanisław — Gostyń w pieśni — Gostyń — 1931.
17. Hilaire and Meyer Hiler — Bibliography of Costume — A dictionary catalog of abaut eight thousend books and
periodicals - The H. W. Wilson Company - New York - 1939.
18. Hładyłowicz Konstanty Jan — Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV —XIX w. —
Lwów — 1932.
19. Horowski Jan — Dawny strój w okolicy Śremu — Śrem — 1939.
20. i . s. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — 1900—1903 — Materiały antropologiczne — archeologiczne
i etnograficzne — tom VIII — Kraków — A. U. — 1906.
21. Janowski Aleksander — Na Biskupiźnie i Pałukach — Kościan — 1935.
22. Jasnosz Stanisław — Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie, pow. Gostyń —
Fontes Praehistorici vol. I I (1951) — Poznań — 1952.
23. Kanter J. J. - Regni Poloniae. Mapa 1 : 675 000. Królewiec - 1770.
24. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 7 — Gostyń — 1934.
25. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935.
26. Klinkowski Edmund — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w powiecie krobskim — 1084/5 —
Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 12 — Gostyń — 1935.
27. Klinkowski Edmund — Stosunki i zajścia w krobskim zarządzie miejskim w czasach południowo-pruskich —
Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 10 — Gostyń - 1937.
28. Klinkowski Edmund. Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim. Kronika Gostyńska. Seria V I I ,
Nr 1. Gostyń - 1935.
29. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I — Kraków — 1876.
30. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I I — Kraków — 1877.
31. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część V — Kraków — 1880.
32. Kołomłocki Władysław — Wypełniona luka — Kronika Gostyńska — tom VIII, Nr 0 — Gostyń — 1937.
33. Kołomłocki Władysław. Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim. Kronika
Gostyńska. Zeszyt I I . Gostyń — 1929.
34. Korytkowski Jan. Brevis descriptio histórico — geographica ecclesiarum Archidioecesis Gnesnensis et Posnaniensis. Gniezno — 1888.
35. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953.
36. Kostrzewski Józef — Wielkopolska w czasach przedhistorycznych — Poznań — 1923.
37. Kozierowski Stanisław — Ziemia Gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średnio­
wiecza — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5, 6 — Gostyń — 1930.
58

38. Kozierowski Stanisław. Szematyzm historyczny ustrojów parafialnych dzisiejszej Archidiecezji Poznańskiej. Po­
znań — 1935.
39. Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń — 1928 — 1939.
40. Kronthal Arthur — Werke der Posner Bilden den Kunst - Berlin-Leipzig — 1921.
41. Lipiński J. J. — Piosnki ludu wielkopolskiego, część I — Poznań — 1842.
42. Łuka Leon Jan — Grób ciałopalny z okresu halsztackiego w Wymysłowie, w pow. gostyńskim — Z Otchłani
Wieków — rok XVII, zeszyt 1 — 2 — Poznań — 1948.
43. Łuka Leon Jan — Groby kult. pomorskiej z Wymysłowa w pow. gostyńskim — Z Otchłani Wieków — Rok XVII,
zeszyt 7-8 — Poznań — 1948.
44. Mapy Departamentu Poznańskiego. Powiat Krobia Nr 14. Biblioteka Miejska im. Raczyńskich w Poznaniu.
Poznań — 1952.
45. Mazela Jan — Mapa pow. gostyńskiego 1 : 100 000 - Gostyń — 1930.
46. Mendyczanka Franciszka — Wesele biskupiańskie — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 4 — Gostyń — 1931.
47. Michalakówna Barbara — Strój biskupiański — Recenzja, rękopis — Poznań — 1952.
48. Miejskie Archiwum w Poznaniu — A, Disp Nr 563 — Inwentarz rzeczy do szafami miasta Poznania należących
1707 - Poznań - 1952.
49. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Archiwum klisz i fotografii — Poznań — 1952.
50. Nowicki Andrzej. Chłopi a biskupi. Warszawa - 1950.
51. Nitsch Kazimierz — Dialektyka języka polskiego — § 28 Wielkopolska i Krajna — Gramatyka języka polskiego —
Kraków — 1923.
52. Nosek Stefan. Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Lud, Tom XXXVI. Lublin — 1946.
53. Nowacki Józef — Księga uposażenia Diecezji Poznańskiej z roku 1510 — Poznań — 1950.
54. Nowak Leon — Zwyczaje i obyczaje w Pudliszkach — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 8 — Gostyń — 1937.
55. Państwowe Archiwum w Poznaniu — Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747.
56. Państwowy Instytut Sztuki — Sekcja Muzyczna w Poznaniu — Zbiór pieśni (nagrania) — Poznań — 1952.
57. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie — Teka Wielkopolska — Kraków — 1952.
58. Peisert Kazimierz. Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu. Kronika Gostyńska. Seria VII. Gostyń — 1935.
59. Polska Akademia Nauk — Gabinet rycin — Kraków — Teka 244 — Akwarele Kielisińskiego — Kraków — 1952.
60. Prausmueller Kazimierz i Stachowski Władysław — Zapomniane pomniki (portrety trumienne w pow. gostyń­
skim) - Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938.
61. Przyjaciel Ludu - ' Rok V, tom I I , str. 221 - Leszno - 1839.
62. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat Gostyński w czasach przedhistorycznych — Kromka Gostyńska — Seria IV,
Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1932.
63. Rutkowski Jan — Historia gospodarcza Polski - Tom 1 i 2 - Poznań - 1947, 1950.
64. Skorupiński Stefan — Zbiór pieśni (rękopis) — Włoszakowice, pow. Leszno — 1952.
65. Śliwiński Dr. — MJechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich. Kromka Gostyńska. Tom X, Nr 2. Go­
styń - 1939.
66. Sobkowiak Ludwik i Krotowski Ludwik — Strój ludowy — Stary Gostyń — Poznań — 1938.
67. Sobisiak Walerian — Uposażenie Katedry Poznańskiej od XVI do XVIII wieku (praca w druku) — Poznań — 1953.
68. Stachowski Władysław — Dawny strój ludowy w powiecie gostyńskim — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 8 —
Gostyń - 1938.
69. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7, 11 - 1934, Seria VII,
Nr 5 - 1935, Tom VIII, Nr 12 - 1937 - Gostyń - 1934-37.
70. Stachowski Władysław — Pierwsza wystawa robótek w Gostyniu — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 5 —
Gostyń - 1938.
71. Stachowski Władysław. Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego. Kronika Go­
styńska. Seria I I , Nr 7. Gostyń - 1930.
72. Stachowski Władysław. Rok 1848 w Gostyniu i okolicy. Kronika Gostyńska. Seria I I I , Nr 1. Gostyń — 1931.
73. Stachowski Władysław. Gostyń w czasie powstania styczniowego. Kronika Gostyńska. Zeszyt IX i X. Gostyń —
1930.
74. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I ,
Nr 8 - Gostyń - 1932.
75. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 9 —
Gostyń — 1932.
76. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu — z r. 1539 — Kronika Gostyńska — Tom VIII,
Nr 11 - Gostyń - 1937.
77. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut cechu krawieckiego w Krobi z r. 1724 —
Kronika Gostyńska - Seria VII - 1. XII. 1929.
78. Szulc Paweł Teodor - Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria V, Nr 10 Gostyń - 1933.
79. Szyperski Alfons - Gostyńska pieśń ludowa - Kronika Gostyńska - Seria IV, Nr 5 - Gostyń - 1932.
80. Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań — 1934.
59

81. Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938.
82. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Gostyńskie — Referat pomiarów — Powiat
Gostyński — Mapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000.
83. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Rawickie — Referat Pomiarów — Powiat rawjcki — Alapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000.
84. Wójcicki Kazimierz Władysław — Pieśni ludu — Warszawa — 1836.
85. Żegota Pauli — Spis blach rytowanych przez K. W. Kielisińskiego — Rękopis 5442 — Biblioteka Jagiellońska —
Kraków - 1952.
SPIS

ILUSTRACJI

Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych rękawiczkach, butach
wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni Ludu, Warszawa 1836.
Ryc. 3. Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzierżaków. Sposób
wiązania jedwabnicy na głowie oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzisiejszego. J, J. Lipiński,
Piosnki Ludu Wielkopolskiego, 1842 r.
Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846.
Ryc. 5. Stroje roDocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866.
Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866.
Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski,
Krobia, 1950.
Ryc. 8. Drużba w wołoszce z obrzędowym batem w ręce. Rys. W. Boratyński, 1935.
Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej strony,
z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rę­
kawa, g — kołnierzyk, h — podpasze.
Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952.
Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska.
Ryc. 13. Jaka męska: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet.
Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950.
Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój dolnej części, f — krój rę­
kawa.
Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw.
Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych. Fot. A. Glapa, Grabianowo, 1951.
Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 19. Czapka krymerkowa: a, b — różne formy noszenia, c — krój.
Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu z przed 1914 r. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 21. Dzieiżacy w strojach wyjściowych. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951.
Ryc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938.
Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy w domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce". Fot. A. Glapa, Krobia, 1951.
Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot. A. Glapa, Krobia, 1951.
Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950.
Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym, w czepku z okapem, Fot.*F. Gołębiowski, Krobia, 1950.
Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910.
Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952.
Ryc. 33. Dziewczyna w stroju świątecznym. Fot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949.
Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju świątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935.
Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym w chustkach już rzadko nakładanych na czepki w t. zw. „budy". Fot. F. Go­
łębiowski, Krobia, 1950.
Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach nakładanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny-jesienny, Fot. A. Glapa,
Posadowo, 1951.
Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951.
Ryc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką. Rys. W. Boratyński, 1935.
Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949.
Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c — rękaw.
t

60

Ryc. 42. Koszula kobieca robocza: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f — podpasze.
g — kołnierz, h — karczek.
Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rękawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f —
naramiennik, g — kołnierzyk.
Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył.
Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 46. Odświętny spódnik noszony pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet.
Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa.
Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył, c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e —
falbana przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet, i — kołnierz.
Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952.
Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952.
Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951.
Ryc. 55. Kryzik tiulowy, haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1952.
Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki.
1. kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca nad czołem tzw. „baranek", e — okap
Porównaj ryc. 59.
2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma tiulu na część stojącą nad czołem. Porównaj
ryc. 29.
3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — taśma tiulu na część stojąc nad czotem
m — okap. Porównaj ryc. 30, 54.
4. Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część paska w powiększeniu. Porównaj
ryc. 55.
5. Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka.
6. Kokardka przypinana na kołnierzyk tzw. „świtka": t — zawiązana świtka, wielkość naturalna ok oło 3 cm
u — kawałek wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę.
Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, T^robia, 1951.
Ryc. 58. Czepec tiulowy i jego krój.
Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Z pracy: W. Cichowicz, XXV-lecie Zbiorów Ludoznawczych, Poznań
1935.
Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951.
Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951.
Ryc. 62. Motywy zdobnicze w hafcie na tiulu. Rys. A. Glapa, Żychlewo, 1952.
Ryc. 63. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięg ubioru.
Ryc. 64. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięgi składników ubioru.
Tablica I . Strśj dzierżacki współczesny. Malował: Jerzy Karolak
Tablica I I . Strój dzierżacki dawny. Malował: Jerzy Karolak
DO TEGO ZESZYTU WYKONALI:
Rysunki: Jeziorkowska Barbara
Mapy: Woźnieńska Krystyna
Reprodukcje fotograficzne: Perz Leon ryc. 2, 3, 4.

SPIS

TREŚCI

1. Wstęp str. 3. 2. Obecny stan stroju na badanym obszarze str. 5. 3. Zarys historyczny rozwoju stroju str. 7.
4. Zasięg badanego stroju str. 10. 5. Ogólny opis stroju męskiegs str. 12. 6. Szczegółowy opis stroju męskiego str. 16.
7. Ogólny opis stroju kobiecego str. 24. 8. Szczegółowy opis stroju kobiecego str. 35. 9. Wytwórcy i materiały str. 4710. Zdobiny: hafty, koronki, aplikacje, szamerunki str. 48. 11. Przypisy str. 51. 12. Charakterystyka źródeł str. 5713. Literatura str. 58. 14. Spis ilustracji str. 60. 15. Spis treści str. 61. 16 Cosepraaraie — eroicoK iMjiiocTpaiijMi
— str. 62. 17. Summary — List, ot plates - Contents. str. 65.

61

fl3EP3KADiKMÎÏ
^3ep5Kat(KMÍÍ
nojibine

HapOflHŁlfł

okojio K p o 5 n ,

MejK^y

CKyio s n o x y .
K CTpMJKKG

KOCTIOM

HAPOflHblïï

paCnpOCTpaHëH

,H|OMaxoBa m J K i i T O B G H K a .

KOCTIOM

B IOJKHOÍÍ

ffpyrmm6bijiii H a r i ^ e H M B e p e r e H a

m

HaCTK

hojkhmltm

oÔMTaeMa

SCwTejiM

HecKOJibKHX

flepeByiueK.

npwHafljiejKaBiiiMx

b. ô j i a r o s a p H

bjimhhmio

anwcKony

ugpkbm

era.™

B

MX CTappIHHOM KOCTIOMe, C O X p a H M B I I i e M C H JIO H b l H C I U H e r O

B

OKpeCTHOCTHX K p o Ô M .
Hapo^Hbifi

koctiom

P m c . 63,

Ä3ep>KamtHÜ

HapoflHbiíí

b

koctiom

tghshpím

hocht

H OÔpHflOBOM

KJIMMaTMHeCKMX yCJIOBMM, B 0 3 p a C T a

no3HaHCKOMy

JIgthmm,

npa3flHMHHbiM

B

eme

cgto^hh

tgmghmm

iiiecTpi

B3pocjibie

HapHflG,

m

fleTM.

KOTOpblM

Mojiofloro

„raun"

napHH

(KajibcOH),

Ero

I , ajioñ

„hkm" puc.

XOJIOflHOe B p G M H BMGCTO ÖGJIblX

flGBMHMM

jKeTHOÍí 6 j i y 3 K M

KOCTIOM

npGflCTaBJieH

HGpHbIG

Ha

TaÖJi.

I .

Koctiom

c j i o j k g h Ma

jightohkh

56, 6, H G p H o r o

pmc.

HOCHT

uianKy

p u c . 19.

3 G P ÎK a I I K M i ł

CyKOHHbIG,

Kaia-

KaM30fla

KOCTIOM

41, U I G J I K O ,,BaTOBKH" PMC. 33, TOHKOM J K O p -

T a Ô J I . I . COCTOMT OH M3 SejIOÍÍ p y 6 a i H K M pMC.

HVJIKOB,

K O J K a H b l X 6OTMHOK,

43, Sgjiom KOCpTbi p M C 49, b g p x h g m K)5km

pnc.

OT BpGMGHM,

CBepX

n a H T a j I O H , IHGJIKOBblX

MjiM 3 K 6 J I T M M pMC. 33, „ 3 a n a c K M " ,

ocoSghhoctm n p o -

3aBMCHM0CTM

va 6ejibix i n T a H O B p u e . 12, H e p m , i x h o c k o b , h g p h m x

U I T a H O B OflGBaiOT

HPGflCTaBJIHGT

KOCTIOM

B

ycjio-

MOflbI.

OflGBaiOT K O J K V X p M C 18, H a TOJIOBy S a p a n i K O B y i o

e H CK MM

pbaÔpMHHblX

HaXOflHIUMXCH

KOCTIOMa.

p u e . 56, 5, p o 3 0 B O ń „ c b m t k m " ,
13 m h g p h o í í n j i r o u i G B O M u i j i H n b i . .

„BOJIOLLIKy" PMC. 15. B 3MMH6G B p e M H

JleTHMM

npoHBJiHGTCH

ÔJiaroflapH H O B b i M

xapaKTepHbie

M3M6HH6TCH

p u e . 22, 6ejioro B o p o T H M K a

TaSji.

hto

AGpGByUXKaX

X I X b. m h o t o m nepeMeHaM,

M nOJIOTKGHMH B J i a ^ e j I b U a

koctiom

p n c . 10, 6 g j i m x

Sgjiom p y S a u i K M

b

KOHcepBaTMBiibi,

BpGMGHM

M y Ä C K O H fí 3 G p JK a I I K M Ü

BblX

hgojimtmhg-

64.

noflBGpraGTCH

HBJIHIOTCH B n p a 3 f l H M H H 0 M

B

B BejIbKO-

b

ynoTpeônHeMbie

B H S M 3 K 0 H 0 M M H e C K 0 M M C O H M a j I b H O H JKM3HH M BJIMHHMIO 3 a n a f l H O - e B p o n e M C K O f Í

canoroB

yate

OBeij.

CTOJieTMíí o t X I I — X V I I I

30Jia

ye3fla

rOCTBIHCKOrO

3 T a Stijia

TeppuTopuH

nGpejiHMKa

b UBGTax 3eji6HMM,

rojiySbiM,

po30BWM

p m c . 52, 53, 6ejioro t i o j i g b o t o r o o b p M p o B a H H o r o BopoTHMKa

PMC. 55, K p a C H b l X , H a C T O H I U M X K O p a j I J I O B C B H 3 a H H b I X

P030B0M

JI6HT0Ü

pMC. 28,

HGITUa

Ha3. „KonKa"

31, 54, 56, 3.

Pmc
B

XOJIOflHOG B p G M H

SÍ6HCKMM

flGBVUIKM

OflGBaiOT HHKM pMC. 50, 34.

KOCTIOM OTJIMHaGTCH OT K O C T I O M a

fleBMIJ

HGnnOM-.,KOnKOH"

pMC. 57,

59

M KOCJpTOHKOM

PMC. 45. B G P X H H H lOÖKa 3âMV5KHGM JKGHLLTMHbl OObIK HOBGHHO TGMHOrO U,BGTa.
3MM0ÎI

JKGHIHMHbl M M y î K H M H b l

B e p X H H H 3MMHHH O f l e j K f l a
B

npescHee

. B

HblHeiUHeG

HBJIGHMG

bpgmh

HOCHT T 6 I U I 0 6

bmgcto

pyKaBMii

ynoTpGÔJiHjiM

B p G M H B ynOTpeÔJIGHMM

HapOflHOrO

ÔGJIbG,

C U I M T a M3 TGn.HblX U i e p C T H H b l X

IHGpCTHHHblG

HyjIKM

M BbICOKMG

6OTMHKM.

T K a H G M pMC. 47.

3apyKaBKM.

H a X O f l H T C H T K 3 H M dpaÔpMHHOrO

np0M3B0flCTBa.

CB065pa3H06

T B O p H G C T B a C O C T a B J I H e T B b l I H M B K a T K W i e B b l X HGIIMMKOB M B b l U I M B K a

npa3flHMHHMX

nepGflHMKOB.
HbiHeuiHHH
1950

paôoTa

r. McTopMHecKaH

paTypHbix

ocHOBaHa
nacTb

H a nojiGBbix

MCCjieflOBamiHX npoM3BeflGHHbix aBTopoM

m nGpGMGHW n p o i i c x o ^ H r n M G

jimtg-

PMCYHKOB

Pmc.

1. „ Ä p y j K S a " , l u a p b G p b CBaflGÔHOM H a p a ^ G . « S o t . A . Tjinna, I T o c a f l O B o 1951.
2. Ko63ap b u i a n K G „ p o r a T b i B K G " . K . B . B o m l î m i ^ k m , I T g c h m Jiiofly. B a p r n a B a

Pmc.

3.

62

1942, 1947—

flaHHbix.

OnMCAHME
Pmc.

b

b k o c t i o m g M C C J i e f l O B a H M H a ocHOBaHMM

Hapn^bi

b okpgcthocthx

KoCTHHa. IlGpBaH

nojiOB.

X I X b. Hapnflbi

1836.

3tm noxosiM

Ha «3Gp-

xauKMÜ

KOCTKDM.

IIIëjiKOBbiM

nJiaTOK

M. M . JIiotmhckm, IlëCHKM J I m ^ v

m KoppTa

c

nejiepMHoii

Be.nbKonojibCKoro

eine

BCTpenaiOTCH

ceroflHa.

1842 r .

Pmc

4.

BejibKonojibCKMM KpecTMHHMH-napTH3aH.

Pmc.

5.

EyflHHHHbiM

Pmc.

Pmc

6. I l p a 3 f l H M H H b i i í Hapa^ b I T o T a j K H U b i . P m c . B o r y M M J i P o c b c p . 1866.
7. Mojioflwe b CBafleÔHOM Hapa^e. O o t . O . rojieMÔëBCKii. KpoSa. 1950.
8. „ f l p y j K S a " , m a ç p e p b C B a f l e S H O M H a p a f l e c r a p n y H O M b p y K e . P m c . B. BopaTMHCKM. 1935.

Pmc.

9.

Pmc.

HapHfl

CßazieÖHbiii

khyt,

Ha3. „rapnyHMK",

JibiM. y n o T p e ô j i a e M b i M
Pmc

10.

MyjKCKaa
f

Pmc

pyôaxa,

— pyKaB,

11 J l e T H M M

bo BpeMH

BbiKpoÜKa,

g — BopoTHMK,

koctiom

P m c M . O . MwHyTOJiw

B IIoTajKHnbi. Pmc. Eoryivniji

m TaHueB.

a, c — nacTb

MOJioaëjKH.

BbiKpoiîKa:

a, c —

1846.

1866.

cjiesa nepeBH3aHHbiii

BeHiaHua

uBerabiM

njiaTKOM,

O o t . A . Tjiana.

nepeaHHa,

h — noflMbiineHHan

flepeBeHCKOü

P m c . 12. C o B p e i v i e H H b i e u i T a H b i ,

Tocpcp.

b, d

—

cnpaBa

ITocaflOBO.

nacTb

—

6e-

1951.

3ajrHaa,

e

—

njieno,

nacTb.

O o t . A . rjiana.

CyjiKOBMue.

nepe^Haa n a c T b ,

1952.

d •— 3 a f l H a a n a c i * ,

b,

e — nojio-

BMHa noHca.
PMC 13. M y j K C K a a

„HKa",

a, c —

BbiKpoiîKa:

nepe^Haa

nacTb,

d — 3a#Haa n a c T b ,

b,

e — pyjcaB,

f — MaHiueT.
cepMarax H a 3 . b o j i o h i k m . O o t . O . T o j i e M B e B C K M , KpoSa. 1950.

P m c . 14. M o j i o f l b i e

napHM

Pmc

BbiKpoÜKa:

15. B o j i o u i K a ,
KpoiîKa

Pmc.

b

a , b — nepe/rHaa n a c T b ,

b, d — 3 a a H a a

nacTb,

f — pyKaB,

e —

Bbi-

HMJKHeM H a C T M .

16. E y f l H M H H b i ü

d — 3 a j ; H a a nacra», e — B o p o T -

B b i K p o i î K a ; a , c — nepe^Haa n a c T b . b ,

KOîKyrnoK,

HMK, f — p y K a B .
Pmc

17.

PaSoHHÜ

3Mmhmm

koctiom

P m c . 18. Xo3aeBa b T y j i y n a x .
Pmc

19.

BapauiKOBaa

Pmc

20.

IUjiana

Pmc.

21.

npa3flHHHHbiiî

Pmc.

23.

P m c . 25.

Tjiana,

TpaSaHOBO.

1951.

I T o c a f l O B O . 1951.

r. O o t . A. T j i a n a , I I o c a f l O B O .
fl3ep5Kau,KMH

canorM.

CTapuiMX

Hapafl.

Oot. A.

PaSoHMÏÏ koctiom,

P m c . 24. Hapafl

Oot.A.

inanKa.

c 1900

P m c . 22. M y j K C K M e

KpecTMaH.

O o t . A . Pirana,

Kpo6a.

1951.

O o t . O . rojieMÔëBCKii.

IIocaflOBO.

1951.

Tjiana. n o c a ^ o B O . 1951.

1938.

jkchiumh.

Pjiana,

Oot. A.

1951.

ITocaflOBO.

ĘewimA p a S o H M i î k o c t i o m . O o t . A . r.nanPjiana, KpoSa. 1951.

P m c . 26. C T a p m a a
P m c . 27. Hapafl

jKeHiqMHa

CTapbix

b „nanKe".

jkghiumh.

Oot. A.

KpoSa. 1951.

O o t . A . rjiana,a,

IlocaflOBO.

1951.

P m c 28. /{eBHHMH npMnecKa. O o t . O . ToneMSeBCKW, üocaflOBO. 1951.
Pmc. 29. ß e B O H K a b n e n i H K e .
P m c . 30. n p a 3 f l H M i H b i M
Pmc.

31.

SCeHCKMM

<Î>ot. O . P o j i e M S ë B C K H , Kpo6a. 1951.

seBMHMiî

Hapaa,

npasflHMHHbiü

nennMK

koctiom.

P m c . 32. rXpa3flHMHHbie

jxemnvie H a p a f l b i .

Pmc.

fleBHHMH

33.

IIpa3flHMHHbiii

Hapaa.

jKeHiirMHa b tmiimhhom,

Pmc.

sceHiqMHa

3aMyjKHaa

„OKaneM". O o t . TojieMÓeBCKM, KpoSa. 1950.

<Î>OT

CyjiKOBMiie.

njiaTKax,

.HoMaxoBO.

Hapa^e. Pmc.

npa3flHMHH0M

b npa3flHMMHbix

1952.

A . b o . 1910.

Oot. OoTo-KaMepa.

P m c . 34. 3 a M v j K H a a
35.

c

ITocaflo T j i a n a ,

ofleBaeittix

1951.

B. BopaTMHCKM. 1935.

M3peflKa

noBepx

neniiOB, H a 3 .

„öyflbi". O o t . O . T o j i e M S ë B C K M , Kpo6a. 1950.
P m c . 36. J l e B y r a K M

b

rojiOBHbix

njiaTKax,

BecHoiî m o c e H b i o .

ofleBaeMbix

O o t . A . Tjiana,

IIocaflOBO.

1951.
P m c . 37. H e n e u ,
Pmc.

m Kpw3MK

3aMyjKHeií

38.

HennMK

3aMyjKHeü

Pmc.

39.

3CeHCKMÜ npa3flHMHHbiii

Pmc.

40.

CßafleÖHaa

P m c . 41. J K e H C K a a ,
c
Pmc.

42.

flpyjKMHa.

O o t . A . Tjiana,

Hapa«.

ÏIocaflOBO.

Pmc. B . BopaTMHCKM.

O o t . O . ro.neM6ëBCKM,

coBpeMeHHaa p y S a u i K a ,

1935.

IlocaflOBO.

BbiKpoñKaa:

Kpo6a. 1951.

1951.

1949.

a — nacTb

nepe^Haa,

b

—

3aflHaa

»iacTb,

—

nacTb,

d

—

3aflHaa

nacTb,

— pyKaB.

>XeHCKaa
e

jKeHiirMHbi. O o t . O . TojieMSëBCKM,

HieHmMHbi.

paôonaa

— pyKaB,

pySauiKa,

B b i K p o i î K a : a, b

f — noflMbiiueHHaa

nacTb,

pyßauiKa, B b i K p o i î K a :

P m c . 43. I T p a 3 f l H M H H a a

nepe^Haa

g — bopothmk,

a. c — nepe^Haa

c,

h — uieÜKa.
nacTt.

h.

d — 3a^Haa

nacTb,

e — py-

KaB, g — bopothmk, f — njieno.

P m c . 44. B a T O B K a , a — nepe^Haa n a c T b ,
Pmc.

46.

IIpa3flHMHHbiii

„cnyflHMK"

b — 3aaHaa

hocmmłih

nofl

MacTb.

BepxHMM

njiaTiieM.

Oot.

A . Tjiana,

IIocaflOBO.

1951.
P m c . 47. O r a p M H H a

a K a , BbiKpoÜKa:

—

a

nepacTb

nepe^Haa, b , d — n a c T b 3 a f l H a a ,

e — pyKaB.

neeflHaa. b , d — n a c T b

e — pyKa.

f MaHineT.
Pmc.

48.

IIpa3flHMHHaa

Pmc

49.

KacpTaHHMK

anKa,

BbiKpoiîKa:

Ha3. „Ka6aTeK",

a, c — nacTb

BbiKpoÜKa:

e, f •— C K a f l K M , g — p y K a B , h — M a H i n e T ,

„a^Ka" c T i o J i e B b i M

Pmc

50. I I p a 3 f l H M H H a a

Pmc.

51. ITojiOTHaHHaa 3anacKa

(nepe^HMK)

a.

c — nacTb

i —

KpyjKeBOM.

nepe^Haa,

3aflHaa,
b,

d — ^acTb

3aflHaa,

bopothmk.

dpoT. A . T j i a n a , IToca^oBO. 1951.

c i^BeTHOiî b w i i i h b k o m . O o t . A . T j i a n a , I l o T a j K M t ( a .

1951.

63

PMC.

52.

npasßHMTHaH

PMC

53.

3anacKa

H3

3anacKa

c

HbuiëHa

c

uBeTHoîi

B b i i m i B K O M . <Î>OT. A. P j i a n a , I T o c a f l O B O . 1951.

n,BeTHOM

B b i i i i M B O H . <3?OT. A. r j i a n a ,

PMC. 5 1 TrOJieaoft ^ e i r a ï K . <Î>OT. A . Tirana, IIocaROBo. 1951.
P M C 55. T i o j i e B O M K p w 3 M K c B Ł i n i i i B K O f i . <£>oT. _ 31. P l e i K , Kpo5a,
1952.
PMC.

56.

H e r r a ï K M M BOPOTHMKH:

1. „ K o n i c a " , B b i K p o M K a ,

4. „ K p b I 3 M K " , JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a .

PMC.

57. T i o j i e B o i i .

BopoTHMicy
npa33HHHHbiii

PMC.

58.

TiojieBoro

PMC.

59. Konica,

npMniMTbiM

K

BbncpoMKa

TOJIOBHOM

C K O i ł KOJIJIGKI^MM,

MVJKCKOM
TOHHIIK.

2.

^eBMHMfi

5. MVÎKCKOM

<POT.

Hapafl

3SM}'ÎKH'-ÎX

ÇE>OT. C T . K y i u a , KpoSa. 1951.

PMC.

62. y 3 o p b i

BbiuiMBKM

PMC.

63.

KapTa

MCCJieflOBaHHofí

TeppMTopiiM,

ye3fl

PMC.

64. K a p T a

MCCJieflOBannoii

TeppnTopMM

ye3fl TocTbiHb.

ÜJiaHnieT

PHcyHKM

5 — rjiaBHbie

fl3epjKairKMñ

MCnojmeHM ü e s c o M

Bo3bHeHbCKOií

3TH0rpad»rqe-

Kpo6a. 1951.

S C M X J i e B O . 1952.

TocTMHb.

M SKOHOMMnecKMe

PMC KapoJiaK

KOCTIOM.

JleoHOM.

1 — ye3flHbiM

H o M e p a o6o3HaMaioT

ropofl,

aBTopoM, 4 — MecTHOCTH M C C J i e f l O B a H H b i e c n o -

KyjibTypHbie

H 3 e p j K a n K M Í í KOCTHDM.

McnojiHeHM E 3 ë p K 0 B C K 0 M

K a p T b i McnoJiHeHbi

PMC. A. Tjiana,

3 — MecTHOCTM M C c j i e ^ o B a H H b i e

I . CTapMHHbiił

<Î>OT. p e n p o f l y K L ( M M

nenniiKa.

no TKJJIIO.

ÜJiaHineT I I . Cero^HHinHMM

ÔâHTMK

B . IJMXOBMH X X V roflOBiHMHa

HceniuMH.

O O T . C T . Kyrua,

una

nenHMK,

„CßMTKa",

1935.

60. B b i n i M B K a TiOJieBoro l e n w a .

flpyrMX

2KeHCKMii

6.

C T . K y n i a , KpoSa, 1951.

61.

M0114MK)

3.

BOpOTHMK,

B Il03HairMM.

pyoaiiiKM.

PMC.

2 —• r o p o f l O K ,

nerroiK,

My3eíí

nenHMKa.

Il03HaHb.

TKwieBoro

1951.

HauHOHajibHbiH

PMC.

BbimwBKa

ITocaflOBO.

u,eHTpa.

lOpMM.

PMC KapoJiaK

rOpMü.

P M C . 2, 3, 4.

BapSapoM.
KPMCTMHOM.

C o f l e p x a H M e.
1. B ß e f l e H M e .
HapoflHoro

CTioMa.

6. n o f l p o Ö H o e

xceHCKoro

KOCTioMa.

annJiMKai^MM,

64

2. C o B p e M e H H o e

c o c T o a m i e HapoflHoro

K O C T i o M a . 4. P a c n p o c T p a H e m i e
e r o onMcaHMe.

9.

HauíMBKM.

a3epjKaiiKoro

7. 0 5 m . e e

onMcaHMe

KOCTioMa ^ 3 e p 3 K a K 0 B .
K O C T i o M a . 5.

3.

MCTOPMH

onMcaHMe

MCTOHHMKOB.

10.

yKparneHMa:

pa3BMTMa

MHCCKOro K O -

aseHCKoro K O C T i o M a . 8. P I O f l p o O H o e

IIPOM3BO/ICTBO H a p o f l H o r o KOCTioMa.
11. X a p a K T e p w c T M K a

OSmee

BbiniMBKM,

onMcaHMe

KpyaceBa,

ENGLISH SUMMARY
The area of the folk costume, worn by the so-called "'dzierżaki'" comprehends the southern part of the district
Gostyń i n Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces
of human existence already in the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­
tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La
T éne period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms
in the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo
situated i n the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland.
I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of
Poznan and the church organisation from the X I I - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­
loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present
day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64).
— Considerable changes i n this folk costume took place during the X I X - t h century. I t lost many characteristic ele­
ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of
these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the
influence of european fashion appearing in several forms of the costume.
Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children
(Fig. 39) for festive and ceremonial occasions.
A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position
of the wearer may be noticed.
The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women.
M a n's

costume

Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­
led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink
"świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka"
(Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and
social festivities.
Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and
when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "wołoszka", a sort of overcoat, (Fig. 15).
I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19).
Woman's

dress

A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­
wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45),
a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour
(Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon
(Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34).
On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34).
The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and
the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker.
I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats
are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47).
Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory
made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste
and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk.
This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring
1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50.
The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list
of literature.

65

PMC.

52. n p a s f l H M ^ H a a 3anacKa c U B e T H o i i BMLUMBKOM. O O T . A . T j i a n a , ü o c a f l O B o . 1951.
53. 3anacKa r i 3 HbuiëHa c ErseTHOM BMUIMBOM. 4>OT. A . r j i a n a , I I o c a f l O B O . 1951.

PMC

54.

PMC.

TroaeBOH

neniMK. O O T . A . Tjiana,

FiocaflOBO.

1951.

55. T i o j i e B O í í K P Ł I 3 M K C B M I U M B K O H . 4>OT. 31. I T e j K , KpoSa, H a n M O H a j i b H b i M My3ew B I l 0 3 H a H M i i .
1952.
PMC. 56. HemuKn
M BOPOTHMKM: 1. „ K o n K a " , BWKpoiiKa, 2. /^eBMHMM *renHMK, 3. 2 K e H C K M M nenHMK,
PMC

4. „ K p Ł I 3 M K " ,

JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a ,

5. M y j K C K O M

BOpOTHMK,

6. „ C ß M T K a " ,

ÖSHTMK

n p M l I I M T b l M K B O p O T H M K y MySKCKOM p y Ó a i U K M .

PMC.

57. T r o j i e B o f í . npa3flHMHHbiíí n e n w .
58. B b i i c p o i i K a TiojieBoro nenniiKa.

PMC.

59.

PMC

Koruta.

TOJIOBHOM

Hapafl

<3>OT. C T . K y m a , Kpo6a,

3aMysŒi'ix

CKOM KO.njieKIÍMM, I l 0 3 H a H b .

j K e n u r M H . B . IJMXOBMH

60. B b i H i M B K a TiojieBoro Hemma.
<E>OT. C T . K y i u a , Kpo6a. 1951.
61. B b i u i M B K a TiojieBoro H e m i o a . <E>OT. C T . K y m a , KpoSa. 1951.

PMC.

62.

y3opw

BbiinMBKH

X X V roflOBUTMHa

STHorpacpMHe-

1935.

PMC

PMC

1951.

n o TIOJIIO.

PMC A. ruana,

XMXJieBO.

1952.

63. K a p T a M C c j i e f l O B a H H O M TeppMTopMM, y e 3 f l P o c T b i H b .
PMC. 64. K a p T a MCCJie^OBaHHOM TeppMTopMM ye3s rocTMHb. H o M e p a o6o3HaMaiOT 1 — y e 3 f l H b i f i r o p o f l ,

PMC

2 — ropoflOK,

MomMK)
FIjiaHUieT

3 — MecTHOCTM MCCJieflOBaHHbie
JIMII,

I I . CeroflHaiiiHMM

aBTopoM,

4 — M e c T H O C T M MccjiesoBaHHbie c n o -

5 — rjiaBHbie K y j i b T y p H b i e M S K O H O M M H e c K M e i i e m - p a .

I . C T a p M H H b I M H3ep5KaiTKMM

UJiaHineT
OOT.

flPymx

KOCTIOM. P M C K a p O J I H K KDpMM.

fl3epjKan.KMiï

KOCTIOM. PMC.

KapoJiaK

lOpMü.

penpoflyKiiMM M c n o j m e H b i I l e j K O M JleoHOM. P M C 2, 3, 4.

PMcyHKM McnojiHeHbi
K a p T b i McnojiHeHbi

E3ëpK0BCK0M

Bo3bHeHbCKOfi

BapöapoH.
KPMCTMHOM.

CoflepscaHMe.
1. B ß e f l e H M e .
2. C o B p e M e H H o e c o c T o a H M e HapoflHoro K O C T i o M a / J ^ e p j i c a K O B . 3. M c T o p M a pa3BMTMa
HapoflHoro KOCTioMa. 4. P a c n p o c T p a H e H M e A 3 e p j K a i i K o r o K O C T i o M a . 5. OSuiee o n M c a H M e MJKCKoro K O CTKDMa. 6. noflpo6Hoe e r o onMcaHMe. 7. OSuiee o n M c a H M e ZKeHCKoro KOCTioMa. 8. U O f l p o S H o e onMcaHMe
îîîeHCKoro K O C T i o M a . 9. I I p o M 3 B O f l C T B O HapoflHoro K O C T i o M a . 10. yKpameHMa: BBIUIMBKM, KpysceBa,
ann.nnKau,MM,

64

HaniMBKM.

11. X a p a K T e p M C T M K a MCTOHHMKOB.

ENGLISH SUMMARY
The area of the folk costume, worn by the so-called "dzierżaki" comprehends the southern part of the district
Gostyń in Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces
of human existence already i n the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­
tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La
Tene period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms
i n the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo
situated in the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland.
I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of
Poznan and the church organisation from the X H - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­
loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present
day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64).
— Considerable changes in this folk costume took place during the X l X - t h century. I t lost many characteristic ele­
ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of
these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the
influence of european fashion appearing in several forms of the costume.
Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children
(Fig. 39) for festive and ceremonial occasions.
A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position
of the wearer may be noticed.
The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women.
Man's

costume

Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­
led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink
"świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka"
(Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and
social festivities.
Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and
when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "woloszka", a sort of overcoat, (Fig. 15).
I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19).
Woman's

dress

A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­
wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45),
a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour
(Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon
(Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34).
On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34).
The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and
the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker.
I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats
are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47).
Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory
made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste
and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk.
This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring
1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50.
The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list
of literature.

65

L I S T E OF P L A T E S
Fig.
Fig.
Fig.

1. Bride-man on horse-back witha hat decorated with a "crown", i n a "wołoszka", white gloves, highboots
and holding a traditional whip adorned with coloured kerchief. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
2. Bag-piper i n a four-cornered cap. K . W . Wójcicki, "Pieśni L u d u " , Warsaw 1836.
3. Costumes from the neighbourhood of Kościan first half of the 19-th century, resembling the "dzierżacki"
costumes of that time. The mode of tying kerchiefs and the jackets with cape being preserved till now. J. J. L i ­
piński "Piosnki L u d u Wielkopolskiego", 1842.

Fig.
Fig.
Fig.
Fig.

4.
5.
6.
7.

Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.

66

Peasant from Western Poland (Wielkopolska), insurgent commander. Drawn by J. von Minutoli, 1846.
Work-clothing from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866.
Festive costume from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866.
Young couple in wedding-dress. The man with whip tied by a green ribbon. Phot, by F . Gołębiowski, Krobia
1950.
8. Bride-man i n "wołoszka" (sort of overcoat), with a traditional whip in his hand. Drawn by W . Boratyński,
1935.
9. Traditional whips. The whip on the left with coloured ketchief is used on ceremonial occasions, that one
on the right, with a white kerchief being used for going to dance. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
10. Man's shirt: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-shoulder-strap (obojczyk), f-part of sleeve,
g-collar, h-gusset.
11. Peasant bachelois i n summer costumes. Phot, by A. Glapa, Sułkowice, 1952.
12. Contemporary trousers: a-front, b-back, c-cut of left front, d-cut of left back, e-half.
13. Man's jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-cuff.
14. Young peasants i n overcoats (wołoszki). Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950.
15. «Wołoszka" (overcoat): a-front, b-back, c-cut of front, d-cut o back, e-cut of lower part, f-cut of sleeve.
16. A fur used for working: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-collar, f-sleeve.
17. Landholders i n winter work-clothing. Phot, by A . Glapa, Grabianowo, 1951.
18. Landholders i n furs. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
19. Bonnet: a, b-different modes of wearing, c-cut.
20. Landholder with hat dating from before 1914. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
21. "Dzierżacki" garment for going out. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1951.
22. A man's boots. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
23. Work-clothing used when planting potatoes. Krobia, 1938.
24. Elder women at home. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
25. A girl's everyday garment for home-work. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
26. Elder woman's dress. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951.
27. A n elder woman with hood. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951.
28. Hair-style of a girl. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
29. G i r l i n a bonnet without wings. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950.
30. G i r l i n festive dress. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950.
31. Women in festive dress. Posadowo, 1910.
32. Girls i n festive dress. Phot, by A . Glapa, Sułkowice, 1952.
33. Girl i n festive dress. Phot, by "Foto-Kamera", Domachowo, 1949.
34. A married woman i n festive dress. Drawn by W . Boratyński, 1935.
35. Married women with kerchiefs put upon their bonnets 1935 i n so-called "budy". Phot, by F. Gołębiowski,
Krobia, 1950.
36. Girls i n kerchiefs put upon their heads. Spting and autumn dress. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
37. Married woman i n traditional bonnet and ruff. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1951.
38. Married woman i n ceremonial bonnet with strings. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
39. A landholder woman with daughter i n traditional bonnet. Drawn by W . Boratyńska 1935.
40. A part of wedding group. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1949.
41. Contemporary woman's shirt: a-front, b-back, c-sleeve.
42. Woman's work -shirt: a-b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-sleeve, g-collar,
h- shoulder-strap or '"''karczek".
43. Festive shirt: a-front, b-back, c-parts of sleeve, d-cut of front and back, e-gusset, f-shoulder-strap, g-collar.
44. Skirt called "watówka": a-front, b-back.
45. A cotton padded skirt calli d "watówka". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
46. Festive skirt worn with an oveiskirt joined to a bodice or ""suknia". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951.
47. Ancient "jaka" a-front, b-back, c-cut of the front, d-cut of the back, e-cut of the sleeve, f-cuff.
48. A festive summer-jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve.
49. A jerkin called "kabat": a-front, b-back, c-cut of one half of the front, d-cut of ione half of the back, e-front
furbelow, f-back furbelow, g-cut of sleeve, h-cuff, i-collar.
50. A festive jacket (jaczka) adorned with net-iace frill. Phot, by A . Glapa, Posadowo. 1951.
f

Fig. 51. Linen apron adorned with coloured embroidery, worn on festive occasions. Phot, by A . Glapa, Potarzyca,
1952.
Fig. 52. Festive apron of veil with coloured embroidery. Phot, by A . Glapa, Potarzyca, 1952.
Fig. 53. A nylon apron with coloured embroidery. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951.
Fig. 54. A net-lace bonnet, back-view. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951.
Fig. 55. Embroidered net-lace ruff. Phot. L . Perz, Krobia. National Museum of Poznań, 1952.
Fig. 56. Bonnets and collars.
1. "kopka": a-bottom, b-quarters, c-string, d-part of the forehead called "baranek", e-wings. See Fig. 59"
2. A girl's bonnet: f-bottom, g-strings, h-a net-lace string of the fore-head.
3. Woman's bonnet: i-bottom, j-quarters, k-string, 1-band of net-lace m-wings, see Fig. 30 aud 54.
4. ruff: n-crown, o-string lying close to the neck, p-part of string-enlarged, see Fig. 55.
5. man's collar: r-a ready collar, s-cut of collar.
6. Little cockade or "świtka" fastened to the collar, t-a tied "świtka", large about 3 cm, u-a piece of ribbon
about 10 cm large used for a "świtka".
Fig. 57. A festive net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951.
Fig. 58. A net-lace bonnet and its cut.
Fig. 59. Married woman's head-dress called "kopka". From the work of W . Cichowicz "XXV-lecie Zbiorów Ludo­
znawczych", Poznań, 1935.
Fig. 60. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951.
Fig. 61. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951.
Fig. 62. Ornamental motives realised i n net-lace embroidery. Drawn by A . Glapa, Zychlewo, 1952.
Fig. 63. Map showing the investigated area of the district of Gostyń.
Fig. 64. Map of the investigated area, district of Gostyń. The numbers indicated i n the text mean: 1. district town,
2. borough, 3. localities under direct investigation, 4. localities from which data had been obtained indirectly,
5. principal cultural and economic centers.
Table I

Contemporary "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak.

Table I I Ancient "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak.
Drawings by
Graphic drawings: Jeziorowska Barbara
Graphic maps: Woźnieńska Krystyna
Photographic reproductions: Perz Leon fig. 2, 3, 4.

Contents.
1. Introduction p. 3. 2. The present position of the folk costume in the area under investigation p. 5. 3. A n
account of its historical development p. 7. 4. The area of the costume under investigation p. 10. 5. General
description of man's costume p. 12. 6. Detailed description of man's costume p. 16. 7. General description
of woman's dress a. 24. 8. Detailed description of woman's dress p. 35. 9. Materials and makers p. 47.
10. Ornamentations: embroideries, frills, applications, trimmings etc p. 48. 11. Sources p. 51. 12. Notes p. 57.
13. Literature p. 58. 14. Plates p. 60 15. Contents p. 61 16. Summary p . 62,65.

67

ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH
składa się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie t y p y strojów
ludowych z całego obszaru Polski

ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH
obejmuje 5 części.

W skład każdej z n i c h wejdą zeszyty zawierające

monografie p o s z c z e g ó l n y c h strojów

Dotychczas ukazały się d r u k i e m n a s t ę p u j ą c e
Część

I.

Część I I .

Część I I I .

POMORZE:
WIELKOPOLSKA:
1. A D A M

G L A P A — Strój szamotulski,

2. A D A M

GLAPA -

Strój dzierżacki,

ŚLĄSK:
1. T A D E U S Z S E W E R Y N -

Część I V .

monografie:

MAZOWSZE I

Strój dolnośląski (Pogórze)

SIERADZKIE:

1. M A R I A Ż Y W I R S K A - Strój kurpiowski Puszczy Białej,
Część

V.

MAŁOPOLSKA:
1. R O M A N R E I N F U S S 2. F R A N C I S Z E K

KOTULA -

3. J A N U S Z Ś W I E Ż Y -

W
Część

II.

Strój G ó r a l i Szczawnickich,

Strój

d r u k u znajduje

krzczonowski.

się:

WIELKOPOLSKA:
3. H A L I N A M I K U Ł O W S K A -

Część I V .

Strój rzeszowski,

MAZOWSZE I

Strój

kujawski.

SIERADZKIE:

2. J A D W I G A Ś W I Ą T K O W S K A -

Strój łowicki.

Ryc.63.Mapa
terenu badań,
pow. Gostyń

Ryc. 64. Mapa
terenu badań,
pow. Gostyń.
Podane nume­
ry w legendzie
obok znaków
oznaczają:
1 — miasto
powiatowe,
2 — miastecz­
ka, 3 — miej­
scowości,
w
których prze­
prowadzano
bezpośrednio
badania, 4 —
miejscowości,
z których ze­
brano dane
pośrednio,
5 — główne
ośrodki życia
kulturalnego i
gospodarcze­
go.