Cyfrowa Etnografia

babee2e207021d64fd8cd2f553a8c18f.pdf

Media

Part of Strój warmiński / Atlas Polskich Strojów Ludowych

extracted text

A -T- L-A-S
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
F R A N C I S Z E K

K L O N O W S K I

STRÓJ WARMIŃSKI

POLSKIE TOWARZYSTWO

LUDOZNAWCZE

A T L A S
C

Z

ĘŚĆ

P O L S K I C H

I

S T R O J Ó W

POMORZE

A.

L U D O W Y C H

1 WARMIA

F R A N C I S Z E K

ZESZYT

5

K L O N O W S K I

STRÓJ WARMIŃSKI

PfL

r — i — i

^k/R

1 9

O C L A W

6

B i b 1 i o t e ka
/ t/p. c
Nr inwentarzowy
<33.3!?./..iy£'t

0

NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU
SKŁAD GŁÓWNY - WROCŁAW NANKERA 4

ATLAS

POLSKICH

WYDAWANY

STROJÓW

PRZEZ P O L S K I E

LUDOWYCH

TOWARZYSTWO

LUDOZNAWCZE
KOMITET
A D A M

REDAKCYJNY:

G L A P A ,

A N N A

JÓZEF

GAJEK

K U T R Z E B A , '

A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z ,
ROMAN

REINFUSS,

TADEUSZ

SEWERYN,

KAZIMIERA

ZA W I S T O W I C Z - A D A M S K A

REDAKTOR

NACZELNY:

JÓZEF

GAJEK

OKŁADKA

ADAMA

MŁODZIANOWSKIEGO

PLANSZA

BARWNA

JERZEGO

REDAKTOR
UKŁAD

ZESZYTU:

GRAFICZNY

KAROLAKA

JÓZEF

GAJEK

A D A M A

GLAPY

POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA
KLISZE JEDNOBARWNE:

WROCŁAWSKA

KARNIA NAUKOWA WROCŁAW LOBARWNE

ZAKŁADY

POZNAŃ

K L I S Z E WIE­

GRAFICZNE

M. K A S P R Z A K A W

DRU­

IMIENIA

POZNANIU

Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 6,9 ark. druk. 10,25 A-4,8 + 2 wkł„ Papier
ilustracyjny bezdrzewuy 100 g 61X86. Oddano do składania 4 "V 1959.
Podpisano do druku 17 III 1960. Druk ukończ, w kwietniu 1960. L-.l
Zam. 457/162. Cena zł 27,—.

WSTĘP
P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Warmią nazywa się obszar wchodzący w skład województwa
olsztyńskiego, a obejmujący powiaty: braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki.
Obszar ten posiada kształt nieregularnego czworoboku, którego najkrótszy bok przylega
do Zalewu Wiślanego. Od zachodu naturalną granicę Warmii stanowi rzeka Pasłęka, po­
łudniowo wschodnią — dział wodny między Pasłęka i Łyną z jednej strony, a dopływami
Narwi z drugiej strony. Granica na północy biegnie prawie prosto niezależnie od konfi­
guracji terenu, jedynie wąski, 25-ciokilometrowy pas na północnym zachodzie przylega
do brzegu morskiego. Nazwa tej krainy pochodzi od pruskiej prowincji Warmia, zamie­
szkałej ongiś przez pruskie plemię o tej samej nazwie. Plemiona pruskie w X I I I w.
utraciły swoją niepodległość a ziemię ich zagarnął Zakon Krzyżowy Rycerzy Panny Marii,
zwany powszechnie Zakonem Krzyżackim, który na ziemiach północnych Polski stworzył
własne państwo. Z podbitych przez Zakon ziem pruskich utworzono w 1243 r. na mocy
aktu erekcyjnego, wydanego przez legata papieskiego Wilhelma z Modeny 3 diecezje.
Z nowoutworzonej diecezji warmińskiej wydzielono jedną trzecią część obszaru, który
przekazano w bezpośrednie władanie każdorazowego biskupa warmińskiego; tak wydzielona
biskupia część ziemi zyskała z czasem nazwę Warmii.
1

2

3

4

L u d n o ś ć . Na opisanym obszarze Warmii mieszka dziś około 240 000 mieszkańców,
w tym prawie 2/3 ludności zajmuje się rolnictwem, a pozostała znajduje zatrudnienie
w przemyśle, handlu, komunikacji i innych zawodach.
5

Historia
r e g i o n u . Ziemie nad Bałtykiem na wschód od dolnego biegu Wisły,
aż po Niemen zamieszkiwały ongiś ludy pruskie, sąsiadujące na południu z Polską Pia­
stowską. T a c y t , historyk rzymski w I w. n. e. czerpiąc wiadomości o nich od kupców
rzymskich zapuszczających się tu po bursztyn, nazywa ich Aestami. Dokładniejszych
wiadomości o Prusach dostarczył w X w . I b r a h i m
ibn Jakub, kupiec hiszpański
w swych opisach podróży. Prusowie między sobą podzieleni na szereg plemion odzna­
czali się znaczną wojowniczością, a formująca się wówczas klasa rycerska, w walkach
z sąsiadami widziała jedno ze źródeł bogacenia się, to też skutki tych walk odczuła
i sąsiadująca Polska. Bolesław Chrobry nie poprzestał na działaniach orężnych, lecz
pragnął ludy te zjednać pokojowo, przez ich chrystianizację. W tym celu wysłał dwie
wyprawy misyjne, - św. Wojciecha w 997 r. i Św. Brunona w 1009 r. Obie te wyprawy
skończyły się niepowodzeniem. W X I I w. Prusowie znowu przeszli do przeciwnatarcia
i dopiero Bolesław Krzywousty dzielnie potrafił przeciwstawić się ich naporowi.
W jednej z wypraw zniszczył doszczętnie plemię Galindów, a zdobytą ziemię zwaną
Ziemią Lubawską włączył do Polski. Śmierć przedsiębiorczego króla, która w historii
Polski zapoczątkowała okres rozbicia dzielnicowego, rozzuchwaliła P r u s ó w ; ponowili
więc napady na ziemie graniczne, zwłaszcza na Mazowsze. Wreszcie książę mazowiecki
3

Konrad postanowił uporać się z Prusami i powziął w 1226 r. fatalną w skutkach dla
państwa polskiego decyzję osadzenia na granicy swego księstwa braci Zakonu Krzyżo­
wego Panny Marii. Zakon Krzyżowy znakomicie uzbrojony w porównaniu z wojowni­
kami pruskimi szybko podbił kraj Prusów i założył tu własne państwo. Z podbitych
ziem pruskich utworzono trzy nowe diecezje, sambijską, pomezańską i warmińską.
Władzą nad diecezjami, na mocy aktu erekcyjnego z 1243 r. — Zakon był obowiązany
dzielić się z biskupami, z których każdy otrzymał trzecią część terytorium w bezpośre­
dnie władztwo jako państwo biskupie. Każdy z biskupów oddawał znów trzecią część
swego terytorium kapitule na tych samych prawach. Biskupi pomezański i sambijski
szybko utracili swą samodzielność na rzecz Zakonu, tylko biskup warmiński zdołał utrzymać
swe zwierzchnictwo terytorialne i właśnie ta część diecezji otrzymała nazwę właściwej
Warmii. Krzyżacy niejednokrotnie starali się ograniczyć samodzielność biskupów w a r m i ń ­
skich i podporządkować ich zwierzchnictwu Zakonu, choć ci bronili się przeciwko temu
bezprawiu. W X V w. w całych Prusach rośnie opór ludności przeciw tyranii Zakonu.
Ważną rolę w usamodzielnieniu się Warmii i Prus odegrały Stany Pruskie złożone
z przedstawicieli szlachty, miast i niższego duchowieństwa. Twórca wyzwoleńczego Związku
Pruskiego zwanego „Towarzystwem Jaszczurczym" v. Baysen Bażyński wywodził się
z Warmii. Stany te w przełomowym momencie walki z Zakonem zwróciły się o pomoc do króla
polskiego Kazimierza Jagiellończyka, którzy w akcie inkorporacyjnym, wydanym w 1454 r.
włączył Prusy i Warmię do Polski. W rozgorzałej po wydaniu aktu inkorporacyjnego
trzynastoletniej wojnie między Polską a Zakonem, Stany Pruskie stanęły po stronie
króla polskiego. Po zwycięsko zakończonej w 1466 r. I I pokojem toruńskim wojnie,
Warmia została włączona do Korony; odtąd wybór biskupa warmińskiego musiał mieć
potwierdzenie królewskie. Pierwszym Polakiem na stolicy biskupiej Warmii, znajdującej
się w Lidzbarku Warmińskim był uczony humanista Jan Dantyszek. Jednym z jego
następców był kardynał Stanisław Hozjusz. Spośród kanoników Kapituły Warmińskiej
X V w. zasłużył się szczególnie wielki astronom Mikołaj Kopernik, rezydujący we From­
borku i Olsztynie. Zasłużył się on niemało przy zasiedleniu Warmii polskimi osadnikami.
Warmia pod rządami biskupów polskich rozwijała się gospodarczo i kulturalnie a nasile­
nie kolonizacji polskiej stale wzrastało i trwało nieprzerwanie aż do pierwszego rozbioru
Polski, t j . do 1772 roku. Ostatnim biskupem polskim na Warmii był zasłużony bajkopisarz
Ignacy Krasicki. Po wcieleniu Warmii do królestwa pruskiego przybrała na sile akcja germanizacyjna, której celem było wyniszczenie żywiołu polskiego. Akcja ta w połowie X I X w.
jeszcze bardziej wzmogła się, a na Warmii i Mazurach rozgorzała zacięta walka o język
i szkołę polską. W 1875 r. powstaje „Hakata", związek niemiecki, dysponujący znacznymi
funduszami przeznaczonymi na rozwój kolonizacji niemieckiej; ucisk ludności polskiej
trwał zwłaszcza w południowych powiatach Warmii, w których 88°/o areału ziemi było
w posiadaniu i użytkowaniu drobnej własności, rekrutującej się z wolnego chłopstwa.
Plebiscyt przeprowadzony w lipcu 1920 r. w fatalnej dla Polski sytuacji politycznej prze­
kreślił wyzwolenie Warmii na pewien czas. Przyniósł je dopiero rok 1945 i Warmia
wraz z Mazurami i Powiślem została napowrót włączona w granice Rzeczypospolitej. Odtąd
kraina ta odzyskuje swój pierwotny charakter a Olsztyn, stolica nowoutworzonego woje­
wództwa staje się ośrodkiem życia kulturalnego Warmii i Mazur.
6

Analizując historię regionu i walkę ludności polskiej o utrzymanie swych cech naro­
dowych stwierdzić należy, że kultura ludowa najlepiej zachowała się na terenach
południowych, sąsiadujących z polskim Mazowszem, t j . w powiecie olsztyńskim i w połu­
dniowej części powiatu lidzbarskiego i biskupieckiego. Kultura ludowa na obszarze pół­
nocnej Warmii zasiedlonej poprzednio głównie przez Niemców gospodarujących tu
w dużych gospodarstwach o słabym zagęszczeniu ludności — nie istnieje.
C e c h y u b i o r u . Warmia wyodrębniająca się od sąsiedniego Powiśla i Mazur posiada­
niem odmiennej tradycji historycznej, wyznaniowej i językowej, jest terenem o przewadze
ludności chłopskiej. W dziedzinie kultury ludowej powstał szereg tu cech swoistych,
4

charakteryzujących ten region. W dziedzinie stroju kobiecego są typowe dla tego regionu
czepce, zwane twardą mycką lub galonkiem, z pięknymi denkami haftowanymi złotymi
lub srebrnymi nićmi, wiązane pod brodą wstążkami, z tyłu przyozdobione kokardką
ze wstążek jedwabnych, których końce opadają na plecy, obcisłe kaftaniki i kabaty
kloszowo usztywnione z tyłu i długie sięgające kostek spódnice przyozdobione u dołu
falbanami i pliskami, pod które są podłożone jedna lub dwie halki, nadające ubiorowi
kloszową sylwetę. Całość stroju żeńskiego dopełniała kaszmirowa lub turecka chusta
narzucona na ramiona i plecy (Tabl. I I ) .
W stroju męskim, choć on znacznie wcześniej zanikł, do tradycyjnych części ubioru
warmińskiego należy długa jasnogranatowa, szara lub brązowa sukienna s u k m a n a ,
niegdyś szyta na codzień z wełnianej tkaniny folowanej, przewiązana w pasie kolorową
zazwyczaj niebieską i białą krajką, t j . szerokim pasem samodziałowym (Tabl. II.). Latem
noszono białe spodnie parciane, zimą niebieskie, granatowe lub czarne spodnie sukienne,
wpuszczone w długie skórzane buty zwane skórzniami. Nakryciem głowy był kołpak to
jest futrzana czapka bez daszka z siwego lub czarnego baranka, przewiązana wstążką
z boku. W lecie kapelusz słomkowy lub filcowy z szeroką wywiniętą kanią, usztywniony,
0 płaskim dnie nadawał sylwetce Warmiaka charakterystycznych cech (Tabl. I i II.). Do
tych kapeluszy przyczepiano podczas wesela i innych uroczystości wstążki i bukiety
sztucznych kwiatów.
Obecny dawny strój warmiński już nie występuje. Jeszcze przed 1945 r. był noszony
przez zespoły artystyczne Związku Polaków w Niemczech, które występowały w nim
w czasie dorocznie organizowanych zjazdów na terenie byłych Prus Wschodnich.
Zrekonstruowany po 1945 r. strój warmiński uświetnia obecnie uroczystości państwowe
1 imprezy artystyczne i jest noszony zarówno przez ludność pochodzenia miejscowego
jak i przez ludność napływową. Strój ten (nie zawsze wiernie odtworzony) wraz ze stro­
jem mazurskim, od którego nie wiele
się różni, stał się obecnie reprezenta­
cyjnym strojem regionu olsztyńskiego,
określanego jako Warmia i Mazury.
Charakterystyka
ubiorów
s ą s i e d n i c h . Stroje grup etnicznych
sąsiadujących bezpośrednio z Warmią
nie zostały jeszcze dostatecznie opraco­
wane, nie mniej dotychczasowe materiały
znajdujące się w archiwum' Muzeum
Mazurskiego w Olsztynie pozwalają na
przeprowadzenie porównania.
Na zachód od Warmii ciągnie się Po­
wiśle, którego część, to jest powiat suski,
morąski, pasłęcki i północna część po­
wiatu ostródzkiego znajduje się w grani­
cach woj. olsztyńskiego. Stroje kobiece
tej grupy wyróżniają się odmiennym
krojem czepków, zapasek i koszul. Nie­
znane są tu czepki haftowane złotem,
zamiast nich niewiasty nosiły białe,
lniane, krochmalone czepeczki, wiązane
pod szyją w kokardę. Stare niewiasty
7

Ryc. 1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z War­
mii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielska, 1959.

nosiły czarne aksamitne czepeczki. Far­
tuszki kobiece były tu długie, wąskie,
o odcieniu jaśniejszym od spódnicy,
z pasami przebiegającymi poziomo. Ko­
szule haftowano na rękawach u ramion
białym haftem, nieznanym w stroju
Warmianek. W stroju kobiecym na Po­
wiślu dominowały kolory ciemne, głów­
nie granatowy, czarny, niekiedy i zie­
lony w przeciwstawieniu do Warmii,
gdzie przeważały kolory ciepłe, zwła­
szcza różne odcienie czerwieni.
Ludowe stroje męskie Powiśla, po­
dobnie jak na Warmii, uległy znacz­
nie wcześniejszemu zanikowi od stroju
kobiecego, tak że w zasadzie nie ma
wielkich różnic między strojem chłopa
warmińskiego, a strojem chłopa z Po­
wiśla. Na Warmii przeważało wiązanie
sukmany krajką, na Powiślu opasywano
się rzemiennym pasem. Ulubionym
kolorem sukmany na Powiślu był kolor
granatowy, na Warmii — niebieski. Spo­
dnie na Powiślu zazwyczaj ciemne,
wpuszczano w duże buty, jedynie biedni
chłopi chodzili w trzewikach. Na Warmii
odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie
w Olsztynie, nr inw, 711E i 712E. Fot. A. Kuraczyk, 1956

a k

J o nakrycie głowy w stroju świątecznym przeważał kołpak, a na Powiślu
stożkowata barania czapka.
Na południu i wschodzie Warmia
przylega do Mazur. Na tym terenie Mazurzy występowali zazwyczaj w długich z tyłu
fałdowanych granatowych sukmanach. W miarę posuwania się na południe zaczyna prze­
ważać ciemnobrązowa sukmana i krótkie spencerki z r ę k a w a m i , te ostatnie są noszone
na Kurpiach. Na Mazurach obok skórzni, t j . długich butów, noszone są chodaki. Latem
u Mazurów przeważa ubiór parciany.
Kobiecy strój mazurski różni się od warmińskiego odmiennym krojem czepków,
częściowo zapasek i rozwiązaniem kolorystycznym tkanin. Strój warmiński jest bogatszy
od mazurskiego, bogata Warmianka nakłada na siebie po kilka s p ó d n i c . Czepki mazur­
skie wykonane z czarnego aksamitu wiązane są pod szyją na tasiemkę. Wśród tkanin
przeważają obok mieniących się, prążkowe i kraciaste. Strój kobiecy Mazurek jest
obcisły i przylega ściśle do ciała. Dziewczęta niekiedy nakrywają głowy chustami wią­
zanymi z przodu. Fartuszki w stroju mazurskim mają częstsze zastosowanie i stanowią
dopełnienie stroju, gdy tymczasem Warmianki zakładają fartuszki jedynie do ubioru
roboczego i do pracy w domu.
Na północnym wschodzie Warmia graniczy z Bareja i Natangią, to jest z dzisiejszymi
powiatami: górowskim, bartoszyckim i kętrzyńskim, (zaliczanymi przez geografów do War­
mii,) do których przenikają pewne w p ł y w y kultury litewskiej. To wzajemne oddziaływanie
nie pozostało bez wpływów na formowanie się stroju ludowego. Osiemnastowieczny
ludowy strój litewski ogromnie zróżnicowany, barwny i efektowny, w X X w. na skutek
przenikania wpływów idąeych z zachodu i z miast przyjmuje elementy dawniej nieznane.
Tak np. w stroju żeńskim na Litwie w X I X w. pojawiają się staniki i spódnice, niezna­
ne jeszcze w X V I I I w. W kobiecym stroju litewskim X V I I I i X I X w. dominującą rolę
8

9

6

grała długa koszula z białego lnianego płótna, z długimi rękawami, mocno marszczona
pod szyją, bogato haftowana na rękawach, przyramkach, pod szyją i na piersiach w bar­
wne kwiaty i paseczki koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego. Zamożne L i t w i n k i
nakładały po kilka takich koszul, podobnie jak Warmianki po kilka spódnic czy halek.
Stanik nałożony na koszulę, głęboko wydekoltowany, przytrzymany ramiączkami nie zasła­
niał haftu. Barwne spódnice zazwyczaj utrzymane były w kolorze ognistoczerwonym, nie­
bieskim i żółtym. Na wierzch spódnicy nakładano wąski, haftowany lub drukowany fartu­
szek lniany, zakończony frędzlami. Zimą L i t w i n k i idąc np. do kościoła nakładały na wierzch
koszuli obcisły kaftanik z wyłożonym kołnierzem, zapiętym na haftki lub błyszczące guziki.
Głowę przyozdabiały wieńcem z kwiatów lub nakrywały czapką obwiniętą kolorowymi
haftowanymi chustami. Często drugą chustę przerzucały na plecy i ramiona; sposobów
zresztą wiązania chust u Litwinek było dużo i w każdej prawie wsi wiązano je inaczej. Na
nogach noszą sznurowane trzewiki, a niegdyś zwyczajem szlacheckim nosiły czerwone buty.
Znacznie mniej od warmińskiego stroju męskiego różni się litewski ubiór mężczyzn.
W stroju męskim wyróżnia się sukmana, latem sięgająca kolan, zimą dłuższa, która podo­
bnie jak na Warmii jest niebieska, brązowa lub szara, jednakże różni się ona od warmińskiej
krojem. Sukmana litewska jest jednorzędowa, zapięta z przodu na trzy guziki i przewiązana
w połowie szerokim rzemiennym pasem, zakończonym błyszczącą metalową klamrą.
Spodnie były dwojakiego rodzaju, długie, obcisłe, sięgające do stóp, lub krótkie poniżej kolan.
W tym drugim wypadku nogi owijano lnianymi zawijaczami lub nakładano na nie weł­
niane pończochy. Chłop litewski chodził długo w łapciach z lipowego łyka, a buty nosili
tylko zamożni. Na głowie L i t w i n nosił futrzaną czapkę zwaną magierką. Krótkie spodnie,
na Warmii używane były tylko sporadycznie, np. w stroju proszka to jest drużby wesel­
nego . Wskazują one na pewną analogię do stroju litewskiego, mogły też być przyjęte
ze stroju miejskiego.
10

Tradycyjny warmiński strój ludowy wykazuje elementy wspólne dla regionów północ­
nych. Wszędzie, zarówno u Kaszubów, jak i na Ziemi Malborskiej, Powiślu, Mazurach,
Kurpiach, najważniejszym elementem
stroju męskiego jest granatowa, niebie­
ska lub brązowa s u k m a n a . Na Powi­
ślu przeważa granatowa, na Warmii
niebieska, a na Mazurach i Kurpiach
brązowa. Sukmany różnią się jedynie
krojem i wiązaniem pasa. Istnieją rów­
nież analogie w nazewnictwie, takie wy­
razy jak: skórznie, buksy, kitel, kaftanki,
klompy, korki, stryfle itp. używane są
na oznaczenie tych samych części odzie­
ży, na całym północnym obszarze. Na
strój ziem północnych Polski w X I X w.
oddziaływały silnie wpływy strojów za­
chodnich, przyczyniły się one m. in. do
zaniku dawnego ludowego stroju war­
mińskiego.
Na tle ludowych strojów sąsiednich
grup etnicznych strój warmiński jest
niejako pomostem między zachodem
a wschodem, między strojem kaszub­
skim a litewskim.
Ryc. 3. Warmińsko-mazurski strój odświętny
młodzieży. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie,
nr inw. 713E i 714E. Fot. A. Kuraczyk, 1956
7

Rozdział
OBECNY

STAN

UBIORU

I

LUDOWEGO

NA

WARMII

Strój ludowy na Warmii znajduje się w stadium kompletnego zaniku; badania
nad nim trzeba było zacieśnić do kilkudziesięciu wiosek powiatu olsztyńskiego, lidzbar­
skiego, biskupieckiego i sąsiadujących z n i m i powiatów mazurskich: mrągowskiego,
szczycieńskiego, ostródzkiego, zasiedlonych przez ludność autochtoniczną, która tam prze­
trwała mimo wielowiekowej niewoli. Jeszcze dziś można spotkać stare kobiety przechowujące
w skrzyniach części dawnego stroju; nie noszą ich często, aby nie narazić się na uszczy­
pliwe uwagi ze strony młodej generacji, nie mającej zrozumienia dla tradycyjnego ubioru
ludowego. Babcie owe niechętnie wyzbywają się tych części stroju, pragną bowiem być
w nich pochowane. Sporo informacji o stroju ludowym wnoszą wiejscy krawcy, którym
ludność zlecała różnego rodzaju przeróbki starej odzieży. Obecnie strój warmiński
został zrekonstruowany; szyją go przeważnie spółdzielnie krawieckie. Uświetnia on uro­
czystości państwowe, kościelne i imprezy o charakterze kulturalnym (ryc. 3 i 4).
Funkcja
s p o ł e c z n a s t r o j u . Do roku 1945, to jest do czasu przyłączenia
Warmii do Polski, strój warmiński już nie przetrwał. W okresie międzywojennym poja­
wiał się jeszcze w zespołach artystycznych zrzeszonych w Związku Polaków w Niemczech
i uświetniał różnego rodzaju lokalne zjazdy ludności polskiej, zamieszkującej Prusy Wscho­
dnie. W 1929 r. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, warmińskie czepki
przesłane przez Związek Polaków w Niemczech wzbudziły ogromny zachwyt. Strój
ten do pewnego stopnia określał nie tylko odrębność regionalną, ale i narodową ludu
warmińskiego, stąd też osoby występujące w nim w ostatnich latach przed 1939 r. były
ostro szykanowane przez władze niemieckie. Zanikł on szybciej na terenach północ­
nej Warmii, gdzie procent ludności polskiego pochodzenia był znikomy i skąd prawie
cala ludność po 1945 r, wywędrowała.
11

W Polsce Ludowej warmiński ubiór stał się strojem reprezentacyjnym. Przy rekonstru­
kcji tego stroju nastąpiło pewne pomieszanie elementów stroju warmińskiego z elemen­
tami stroju mazurskiego. Tak zrekonstruowany strój określany bywa jako strój
warmińsko - mazurski. Pierwsi odtwórcy tego ubioru ludowego nie zawsze mieli na­
leżyte rozeznanie i z braku odpowiedniego przygotowania fachowego korzystali z infor­
macji przygodnych informatorów, których wiarogodncść nie zawsze potwierdzała się
Cele praktyczne zmuszały odtwórców do znalezienia szybkiego rozwiązania. Pierwsze
próbne rekonstrukcje wzbudziły sprzeciw fachowców, nie mniej sprawa rekonstrukcji war­
mińskiego stroju ludowego ruszyła z miejsca. Pierwsze próby w t y m zakresie podjęło
w 1946 r. Towarzystwo Teatrów i Muzyki Ludowej istniejące wówczas przy Kuratorium
Okręgu Szkolnego w Olsztynie. Odtworzone niezupełnie wiernie kostiumy były wypożyczane
licznym zespołom teatralnym dla uświetnienia imprez, obchodów i uroczystości. Po rozwią­
zaniu tego Towarzystwa strój ten włączono do rekwizytorni Wojewódzkiego Domu Kultury,
gdzie do dziś przetrwał. Z kolei inicjatywę zrekonstruowania stroju ludowego, Warmii i Ma­
zur przejął Wojewódzki Zarząd Ligi Kobiet w związku z wystawieniem przez zespoły
amatorskie pow. mrągowskiego widowiska Karola M a ł ł k a „Wesele mazurskie". Zespół m r ą gowski występujący w tym nowozrekonstruowanym stroju warmińsko-mazurskim odniósł
szereg sukcesów. Dalszych prób rekonstrukcji stroju podjął się Wojewódzki Zarząd Spół­
dzielni „Samopomoc Chłopska" i CPLiA. Obie te instytucje mogą poszczycić się pewnymi
osiągnięciami, jednak i ten zrekonstruowany przez nich strój budził zastrzeżenia etnografów.
Błędem np. było użycie do wyrobu tkanin zastępczego surowca, raził też brak zróżnico­
wania kolorystycznego, stworzono pewnego rodzaju mundury ludowe wprowadzając pasia­
ste spodnie z materiału używanego do halek w stroju kobiecym. Wydział Kultury
PWRN odpowiedzialny za całokształt życia kulturalnego w województwie zlecił wreszcie
8

Plansza I
STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku
Mai. J. Karolak

opracowanie strojów regionalnych działaczce terenowej mającej sporo doświadczenia,
pani Teodorze M o d z e l e w s k i e j . Sprawa należytej rekonstrukcji stroju ruszyła wtedy
z martwego punktu. Wykonane przez Modzelewską lalki w stroju ludowym wystawione
w Muzeum Mazurskim w Olsztynie na wystawie Dziesięciolecia Sztuki Ludowej Warmii
i Mazur w 1955 r. zdobyły uznanie (ryc. 2 — 4). Opracowany przez Modzelewską strój dla
Zespołu Pieśni i Tańca Warmii i Mazur był bardziej zbliżony do dawnych ubiorów
warmińskich.
12

Zrekonstruowany przez Modzelewską strój warmińsko - mazurski jest eksponowany
na manekinach i lalkach w Dziale Etnograficznym Muzeum Mazurskiego w Olsztynie,
(ryc. 1 — 12). W tymże Muzeum znajduje się również bogaty zbiór czepków warmińskich
i sporo autentycznych części stroju (ryc. 32—35, 37, 39, 44 itp ). Poza województwem olsztyń­
skim części stroju warmińskiego znajdują się i w innych muzeach, np. w Muzeum Etnogra­
ficznym w Toruniu i Krakowie, w Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie i innych.
P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik tradycyjnego stroju ludowego wpłynęło szereg
przyczyn występujących również na innych obszarach, są to przede wszystkim ogromne
przemiany ekonomiczno — społeczne, zwłaszcza te, które zaistniały na wsi w drugiej
połowie X I X w. Ogromny rozwój przemysłu w Niemczech Zachodnich przyczynił się
do stale wzrastającej emigracji ludności z Prus Wschodnich do ośrodków przemysłowych.
Rozrost dróg komunikacyjnych ułatwił ludności wiejskiej kontakty z miastem; nastąpiła
intensyfikacja rolnictwa, zwłaszcza po przeprowadzeniu separacji gruntów i przejściu
z uprawy trójpolowej na płodozmianową; chłop bogaci się, a wieś upodabnia się coraz
bardziej do miasta. We wsiach mnożą się wiejskie ośrodki przemysłowe, powstają tartaki,
młyny wodne, wiatraki parowe, mleczarnie, cegielnie. Coraz więcej rzemieślników osiedla
się na wsi. Rosnąca produkcja przemysłowa tkanin wypiera pracochłonne samodziałowe
tkaniny, tkane dawniej na wiejskich warsztatach ręcznych. Służba wojskowa, wzrost
proletariatu wiejskiego, wyręczanie się pracownikami sezonowymi w majątkach i gospo­
darstwach rolnych, w szczególności na północnej Warmii, przyczyniały się walnie do coraz
szybszego upowszechniania stroju miej­
skiego a tym samym przyczyniały się
do zaniku tradycyjnego ubioru ludowego.
Przemiany i tempo życia nowoczesnego
robią swoje; na początku X X w. dawny
warmiński strój ludowy był już tylko
strojem zabytkowym. Nad zanikiem l u ­
dowego stroju ubolewają różni badacze
kultury ludowej i to zarówno polscy jak
i niemieccy. Czepki haftowane złotem,
z którego posiadania Warmianka była
dumna, wędrują do zbiorów muzealnych
lub zostają rozdarowane przez kobiety na
kościelne ornaty (ryc. 49—51). Samodzia­
łowe staniki, spódnice, halki odkładane
do skrzyń przenosi się na strych, gdzie
na skutek działań wojennych i przesie­
dlenia ludności, które miały miejsce po
1945 r. uległy zniszczeniu. Trudna i mo­
zolna była droga współczesnych badaczy

Ryc. 4. Warmiński ubiór odświętny. Rekon­
strukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej.
Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 572E
i 573E. Fot. A. Kuraczyk, 1956.
9

Ryc. 5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr.
inicjału z ..Elbinger Wiesenbuch", 1421.

kultury ludowej na terenie Warmii i Mazur,
jednakże nie ustawali oni w pracy nad komple­
towaniem zbiorów i i m to zawdzięczać trzeba,
że strój warmiński jest zrekonstruowany i repre­
zentuje godnie k u l t u r ę ludową tego regionu.
Sporadycznie jeszcze i dziś można znaleźć
autentyczne resztki stroju, zwłaszcza kobiecego
u starych kobiet miejscowego pochodzenia. Obec­
nie ludność miejscowa i napływowa kupuje
ubiory pochodzenia fabrycznego, lub szyje nową
odzież podług mody miejskiej. Zniknęły stare
narzędzia, a krosna ręczne, które niegdyś spoty­
kało się w każdej prawie warmińskiej izbie
chłopskiej; dziś jako zbędny sprzęt leżą na
strychu. Na ich zupełną likwidację wpłynęły głó­
wnie powojenne trudności w otrzymywaniu suro­
wca, w szczególności zaś importowanej bawełny.

Odrodzenie stroju
warmińskie­
g o . Zrekonstruowany pod w p ł y w e m czynni­
ków oficjalnych, t j . Ministerstwa Kultury i Sztuki, Wydziału Kultury PWRN w O l ­
sztynie i spółdzielni CPLiA strój warmińsko-mazurski przyjmuje się obecnie w zespołach
artystycznych, domach kultury i świetlicach jako strój reprezentujący województwo
olsztyńskie, nazywane dawniej Warmią i Mazurami. I choć obecny strój niezupełnie
wiernie odpowiada przekazom historycznym, (m. inn. jakość materiałów wykonanych
z surowców zastępczych, małe zróżnicowanie kolorystyczne, co szczególnie uderza w stroju
męskim,) to jednak wiele trudności zostało pokonanych. Odżył stary region i lud, który
w dziedzinie twórczości wykazał swój własny samoistny dorobek kulturalny.

Rozdział
ZARYS

II

HISTORYCZNY UBIORU

Jednym z najstarszych dokumentów, dającym pewne wyobrażenie o ubiorze średnio­
wiecznego chłopa w b. Prusiech Wschodnich, jest rzeźba z X I V w. na głowicy filara
w zamku krzyżackim w Radzyniu, przedsta­
wiająca walkę chłopów z krzyżakami Chłop
pruski odziany jest w lnianą koszulę sięga­
jącą połowy ud, podwiązaną w pasie i w spo­
dnie o długich nogawicach.
Znacznie dokładniej został zilustrowany
strój chłopski na kolorowych rysunkach
inicjałów umieszczonych w dokumencie elblą­
skim z 1421 r., dotyczącym stanu prawnego
łąk podmiejskich miasta Elbląga . Jeden
z inicjałów przedstawia chłopa koszącego tra­
wę, inny — chłopa wraz z żoną układających
siano w stóg (ryc. 5, 6). Chłop odziany jest
czerwoną kapotę z długimi rękawami,
w
13

14

Ryc. 6. Chłop spod Elbląga. Repr. inicjału
z „Elbingtr Wiesenbuch", 1421.
10

białe obcisłe parciane spodnie i czarne trzewiki. Głowa okryta słomianym kapeluszem
0 szerokiej podwiniętej kani. Kobieta ubrana jest w ciemną suknię z długimi rękawami,
gęsto marszczoną pod szyją. Włosy niewiasty opadające na szyję przewiązanesąwstążeczką.
Ubiór wojaka pruskiego ilustruje rycina z 1584 r. umieszczona w jednej z książek
znanego historyka Prus, C. H e n n e n b e r g e r a . (ryc. 7 ) Wojak — chłop odziany jest
w koszulę z wyłożonym kołnierzem, parciane spodnie i kapotę sięgającą nieco wyżej
kolan, w pasie ściągniętą rzemieniem. Głowę ma nakrytą czapką, założoną na zewnątrz
podbiciem futrzanym i rozciętą z przodu. Nogi okrywają łapcie z łyka lipowego, obwiązane
do wysokości łydek sznurem, Ten rodzaj obuwia przetrwał prawie do X X w. u Kurpiów
1 Mazurów i potocznie określany bywa jako chodaki.
W jednym z dzieł M a 1 e t i u s a zilustrowany jest ubiór pruskiego kapłana składającego
bogom ofiarę. Ubiór ten żywo przypomina chłopską sukmanę z uwidocznionymi szwami,
sięgającą nieco niżej kolan i przewiązaną w pasie rzemieniem. Długie włosy opadające
na kark okala wieniec z kwiatów lub liści.
Jak wyglądał strój ludowy na początku X V I I w . ilustrują ryciny Beringa zawarte
w książce Fr. W a l t e r a wydanej w 1613 r . W scenie przedstawiającej pranie bielizny
występują obok mieszczek ich służące, pochodzące zapewne z ludu, a odziane w obszer­
nie fałdowane spódnice sięgające do kostek, obcisłe staniki zapięte wysoko pod szyją
na guziki. Spod stanika widoczna jest koszula z wyłożonym kołnierzem i długie rękawy
podwinięte na czas prania. Na spódnice nałożony jest wąski długi fartuszek prze­
wiązany w pasie.
W „Kronice Pruskiej" pochodzącej z 1626 r . na
rysunku przedstawiającym scenę egzekucji występuje
kobieta odziana w stanik, długą sięgającą stóp spó­
dnicę zakończoną u dołu trzema falbanami. Na spodnifi'
cę nałożony jest wąski fartuszek. Inna rycina tej
kroniki przedstawia kobietę w koszuli, z wyłożoną
pod szyją krezą, w sznurowanym staniku; stroje te
łudząco przypominają strój ludowy Warmianek
z ubiegłego stulecia.
Ryciny ariańskiego emigranta, architekta i kar­
tografa Józefa N a r o ń s k i e g o zmarłego w Szczyt­
nie, zawarte w jego rękopiśmiennej mapie z 1666 r.
ilustrują strój pary z Prus (ryc. 9—10). Interesujący
jest t u strój kobiety, przypuszczalnie mężatki która
odziana jest w kabat z wykładanym kołnierzem, dłu­
gimi rękawami częściowo podwiniętymi i w długą
szeroką spódnicę. Na głowie ma czepek. Chłop
występuje w długiej, lekko wciętej w pasie kami­
zelce, zapiętej z przodu na guziki, jest w krótkich
spodniach podwiązanych pod kolanami wstążeczką
na kokardkę, w koszuli z długimi bufiastymi rękawami,~w pończochach i trzewikach. Na głowie ma
stożkowaty kapelusz z olbrzymim płaskim rondem.
Ubiór ten powstał pod wpływem naśladownictwa
mody miejskiej; nie wykluczone, że może to być
ubiór chłopów *ze wschodniej części Prus, to jest
z obszaru litewskiego, gdzie chłopi nosili krótkie
spodnie. Ubiór chłopskiej pary narzeczonych, po­
chodzącej ze wschodniej części b. Prus przedstawia
15

16

1 7

1 8

19

jedna z rycin znajdujących się w książce historyka
Krzysztof a H a r t k n o c h a, wydanej w 1684 r .
2 0

.
jaka pruskiego
z 1584 roku według Hennenbergera.

R y c

7 -

u b i o r

wo

n

(ryc. 8). Ubiór taki był noszony przez chłopów jeszcze w połowie X V I I w. Narze­
czony, syn chłopski posiada ubiór podobny do ubioru wojaka pruskiego z książki Hennenbergera. Strój narzeczonej składa się z koszuli z długimi rękawami, marszczonej
pod szyją, ze stanika spiętego w pasie, z długiej spódnicy i nałożonego z przodu fartuszka.
Nogi obu postaci okryte są łapciami z lipowego łyka, obwiązane sznurami do wysokości
łydek. Wianki kwiatów znajdujące się
na głowach obu postaci
pozwalają
wnioskować, że jest to ich ubiór we­
selny. Podobny do opisanego stroju
jest ubiór innej pary chłopskiej zilu­
strowany w książce tego samego au­
tora; chłop zamiast czapki ma kapelusz
z szeroką kanią, a kobieta ma włosy
przewiązane chustą (ryc. 11).
Na formowanie się stroju ludowego
niezawodny wpływ wywierać musiały
ustawy o ubiorach, wydane w X V I I
i X V I I I wieku przez d w o r y (ryc, 53).
Celem tych ustaw było ograniczenie
importu sukna zagranicznego, przyczy­
niającego się do obniżenia dochodów
z rodzimej produkcji, z drugiej stro­
ny — celem ich było utrzymanie różnic
stanowych między poszczególnymi war­
stwami społecznymi. W większości usta­
wy powyższe dotyczyły warstw szla­
checkich i mieszczańskich, jednak nie
Ryc. 8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym
brak w nich uwag odnoszących się
Z polowy XVII wieku. Repr. z pracy: Ch. Hartknocha
również do ubioru chłopstwa. Wśród
Lipsk, 1684.
wolnych chłopów, osiedlonych na pra­
21

wie chełmińskim, uprzywilejowani byli
sołtysi i ich żony, którym zezwalano na noszenie srebrnych pasów, guzików i zapinek. Na­
tomiast chłopstwu zabrania się noszenia ubiorów z jedwabi i przyozdabiania ich jedwab­
nymi wstążkami. Nie stosującym się do powyższych zarządzeń groziły kary pieniężne
a nawet więzienie, a donosiciele za swą czynność zostawali wynagradzani. Ustawy o ubio­
rach wydane przez dwór książęcy, a później przez króla pruskiego w X V I I i X V I I I w.
dotyczą jedynie tzw. Prus Książęcych i swoim zasięgiem nie obejmują Warmii. Biskupi
warmińscy na swym terytorium traktowali znacznie pobłażliwiej te sprawy, to też
w sprawie ubioru na Warmii została wydana tylko jedna ustawa przez biskupa Grabow­
skiego w 1766 r., gdy w tym samym czasie w Prusach Książęcych wydano aż sześć . Kobiece
czepki warmińskie haftowano głównie srebrnymi i złotymi nićmi (ustawą zabronionymi
w Prusach Książęcych). Ubiór ten staje się jednym z głównie wyróżniających się ele­
mentów kobiecego stroju ludowego Warmii. Szkoda, że w dotychczasowych badaniach
nie zdołano ustalić dokładnego miejsca powstania haftu warmińskiego, przypuszcza
się tylko, że haft ten wprowadziły żeńskie klasztory, zwłaszcza klasztor sióstr św. Katarzyny,
których konwenty były gęsto rozsiane po miasteczkach Warmii. Haftowaniem zajmowały
się przeważnie siostry zakonne, a wzory haftu zwłaszcza złotego, przypominają łudząco
wzory występujące w haftach kościelnych na ornatach i antepediach (ryc. 57). Kupno
czepka było poważnym wydatkiem, kosztował on w połowie ubiegłego wieku około 50
marek , co w owych czasach stanowiło poważną sumę na którą mogły pozwolić sobie
tylko bogate chłopki.
22

23

Pierwsze
12

wzmianki o stroju ludowym

Prus Wschodnich zawarte

są w

Historii

24

Gospodarczej
B o c k a , wydanej w 1782 r. , której opis powtarza J. G. K r i i n i t z
w swej encyklopedii, wydanej w 1787 r. . Oba te opisy dotyczą głównie grupy litewskiej,
a nie dotyczą stoju warmińskiego, jako stroju oddzielnego. Opisy te jednak są cennymi
informacjami i pozwalają dziś na przeprowadzenie porównania stroju warmińskiego
z litewskim.
Obszerniejsze i bardziej szczegółowe są wzmianki o stroju warmińskim zawarte w opi­
sach podróży historyków, badaczy kultury ludowej X I X i X X w. i to zarówno u polskich
jak i niemieckich autorów, opisy te jednak nie dają wyczerpującego obrazu, a relacje
poszczególnych autorów są często z sobą sprzeczne. Dokładniejsze i bardziej wyczerpu­
jące są w nich opisy stroju kobiecego, bardzo zaś ogólnikowe — stroju męskiego. Jednak
wszyscy autorzy zgodnie oświadczają, iż głównym elementem ubioru męskiego na Warmii
jest n i e b i e s k a , g r a n a t o w a lub b r ą z o w a czy też s z a r a s u k m a n a , przewią­
zana w pasie krajką.
Sporo materiału dowodowego o ubiorach chłopskich dostarczają listy gończe z połowy
X I X w., ogłaszane w urzędowym organie lokalnym w Kętrzynie. Niektóre z tych listów
dotyczą zbiegłych więźniów pochodzących z pobliskich wsi powiatu biskupieckiego. Przy
rysopisie zbiegłych wyszczególniony jest ich ubiór, a także podane są opisy posiadanych
części ubiorów. Z informacji tych wynika, że chłopi chodzili w sukmanach z niebieskiego,
granatowego lub szarego sukna, zapinanych na metalowe lub rogowe guziki. Sukmany
lniane występowały rzadko. Z innych części stroju męskiego wymienione są marynarki,
kamizelki i spodnie. Przeważają marynarki sukienne (nie brak i parcianych) koloru nie­
bieskiego lub granatowego z żółtymi metalowymi guzikami. Sporadycznie występują czer­
wone, a nawet pasiaste marynarki. Kamizelki z wyłożonymi na zewnątrz klapami są
w kolorze niebieskim, ciemnoczer­
wonym, granatowym, a niekiedy
czarnym i zielonym Przeważają
białe lub niebieskie spodnie par­
ciane, granatowe, niebieskie, czarne
sukienne, a z rzadka pasiaste czerwonobrązowe z białymi pasami.
Spodnie wpuszczane były w długie
skórzane buty. Jedni chodzili w
klumpach, tj. w obuwiu z drew­
nianymi podeszwami, inni w bu­
tach. Głowy okrywano sukienną
czapką bez daszka w ciemnym ko­
lorze, zimą wyłożoną baranim ko­
żuszkiem. Koszule były lniane,
a kalesonów prawie nie noszono
i w.jednym tylko Wypadku są wy­
mienione. Szyję obwiązywano lnia­
nym lub bawełnianym szalem ko­
loru białego, niebieskiego, czerwo­
nego, niekiedy w niebieską kratę.
Listy w większości dotyczą męż­
czyzn, tylko jedna wzmianka mówi,
iż kobieta z pow. biskupieckiego
odziana była w ciemną spódnicę,
niebieską halkę, w czerwonobialy
J5

26

27

kraciasty fartuch i szarą w czer­
wone paseczki chustkę. Na nogach
miała czerwone pończochy i długie

R y c

. .
9

biecy z Prus z poł. x v i i w.
wg. E. Weise, Elbląg 1935.

U b i o r

ko

13

sznurowane trzewiki. Najczęstszym przedmiotem kradzieży były jedwabne, wełniane lub
bawełniane chusty i czepki tkane złotem.
Z opisów autorów polskich jak i niemieckich wynika, że ludowy strój na Warmii b y ł
w powszechnym użyciu w latach 1820— 1870, a istotną częścią tego ubioru kobiecego
był czepek zwany t w a r d ą mycką. Strój z tego okresu jest właśnie przedmiotem niniej­
szej monografii.
Szybki rozmój uprzemysłowienia b. Prus Wschodnich i postępujący rozwój kapitalizmu
przyczyniają się do zaniku tradycyjnego stroju ludowego. Wpływy idące z miast prze­
nikają na wieś i niwelują dawny ubiór chłopski, który w tradycji ustnej przetrwał jedynie
wśród starszej generacji miejscowego pochodzenia.
Rok 1945 przyniósł z sobą napływ żywiołu polskiego na wyzwolone ziemie Warmii
i Mazur; spowodowało to pojawienie się w pierwszym okresie barwnych strojów ludo­
wych niemal z całej Polski. Jednakże ogromne przemieszczanie się ludności, która w prawie
każdej gromadzie wiejskiej składa sie z przybyszów z k i l k u województw sprawiło, że
żadna grupa nie odgrywa roli kierowniczej i nie jest zdolna narzucić osiedlu swej trady­
cyjnej kultury. W t y m stanie rzeczy za reprezentacyjny strój ludowy uchodzi zrekon­
struowany strój w a r m i ń s k o - m a z u r s k i , który z czasem może zostanie całkowicie przyjęty
przez nowoosiedloną ludność.

Rozdział I I I
ZASIĘG BADANEGO UBIORU
«

Wytyczenie granicy zasięgu dawnego stroju warmińskiego jest dosyć trudne, gdyż
badaniami należałoby objąć cały obszar historycznej Warmii. Tymczasem trzeba było
ograniczyć się do niewielkiej ilości wsi w południowej Warmii i do sąsiadujących z nią
powiatów mazurskich, w których mieszka jeszcze trochę ludności autochtonicznej, ona
jedynie mogła udzielić informacji o daw­
nym stroju ludowym. (Mapa).
Materiały dotyczące stroju zawarte
w publikacjach niemieckich jak i polskich
nie są wyczerpujące, lecz fragmentaryczne,
a niekiedy nawet są nieścisłe, uzupełnione
jednak współczesnymi badaniami tereno­
wymi pozwalają na odtworzenie dawnego
stroju ludowego. Najcenniejsze są one
w odniesieniu do stroju męskiego, z którego
niewiele autentycznych części zachowało
się do naszych czasów.
28

Ryc. 10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w.
Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935
14

Materiały zebrane w badaniach tereno­
wych pochodzą z powiatu olsztyńskiego,
z południowej części powiatu biskupieckie­
go i lidzbarskiego, oraz z części powiatów :
mrągowskiego, szczycieńskiego i ostródzkiego, a także z obszarów przyległych do
Warmii i z miejscowości zamieszkałych
przez ludność miejscowego pochodzenia,
mówiącą językiem polskim. Na południowowschodniej granicy Warmii kończy się
zasięg twardej mycki — golonka, chara­
kterystycznego dla warmińskiego stroju

kobiecego. Zanika też w stroju przewaga koloru czerwonego. Kolor ten u w a ż a n y
za kolor katolicki był częstym w ubiorze na Warmii, gdzie wyznanie katolickie
posiadało przewagę.
Objęta badaniami południowa część Warmii, w porównaniu z środkową i północną jej
częścią, była zasiedlona głównie przez drobnych rolników. Gleba na wymienionym terenie
jest stosunkowo uboga, niekiedy nawet piaszczysta. T u właśnie w czasie nasilenia akcji
germanizacyjnej b y l i wypierani chłopi, stawiający opór władzy pruskiej. Włączenie Warmii
pod zabór niemiecki niezawodnie przyczyniło się do częściowego zatarcia dawnych różnic
regionalnych między Warmią a Mazurami i to zarówno w osiedlach miejskich jak i wiej­
skich. Na dawne obszary zasiedlone przez ludność polską napływali koloniści niemieccy,
urzędnicy wnoszący nowe zwyczaje narzucane miejscowej ludności. Ludność autochto­
niczna polskiego pochodzenia przeciwstawiała się germanizacji; rozgorzała więc walka
o język i szkołę polską. Strój ludowy ludności warmińskiej, podkreślający odrębność
etniczną, a do pewnego stopnia i narodową wypierany został przez wyroby fabryczne
tańsze a napływające z Niemiec Zachodnich. Ręczne warsztaty tkackie znajdujące
się dawniej w każdej prawie izbie chłopskiej nie w y t r z y m a ł y konkurencji z produkcją
fabryczną, to też wędrują coraz częściej na strych, jako pozostałość po przodkach. War­
miński strój ludowy już pod koniec X I X w. prawie nie istniał.
Włączenie Warmii w obręb granic Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w
przyczynia się do ujednolicenia kultury polskiej na tym terenie.

1945 r.

Ryc. 11. Chłopi z Prus w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684
15

Rozdział

IV

OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO
Odzież męska na Warmii była zróżnicowana. Zależnie od pory roku i stanu majątko­
wego chłopów, a także od okoliczności w jakich strój był noszony występują różne jego
odmiany. Opisany w monografii tej ubiór pochodzi z I I połowy X I X wieku z 1850—1880 r.
U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Roboczy ubiór letni kawalerów składał się z białej lnianej
koszuli, wpuszczonej w długie, sięgające kostek lniane spodnie zwane portkami lub buksami,
noszonymi na rzemiennym pasie przytrzymanym spsoncką albo na szelkach. W dni chło­
dniejsze nakładano na koszulę czerwoną, m o d r ą lub b r u n a t n ą westę, niebieską lub gra­
natową m a r y n a r k ę zwaną jaką lub żakietem. Na nogach noszono długie buty zwane
skórzniami lub klumpy albo korki. Głowę okrywano szarym filcowym lub słomkowym
kapeluszem z płaskim denkiem.
Obecnie nigdzie nie spotyka się już ubioru ludowego; młodzież ubiera się po miejsku,
tj. w sportowe koszule różnego koloru, długie sukienne lub drelichowe spodnie, w mary­
narki, bluzy lub dresy., czapki sportowe i berety, trzewiki lub buty, czasem tylko w pracy
przy domu nakładają drewniaki lub gumowe buty. W dni upalne młodzież wiejska nosi
koszule sportowe z podwiniętymi rękawami, spodenki i sandały; wszystkie te części ubio­
r u męskiego są obecnie pochodzenia fabrycznego.
Ubiór roboczy letni chłopów żonatych w zasadzie nie różnił się od odzieży kawaler­
skiej. Starsi chłopi do pracy w polu wkładali kluńkrowe
koszule z gorszego gatunku
przędzy lnianej, spodnie i kamizelę zwaną westą. W dni chłodne na kamizelkę nakładali
waniki z parchinu lub z gorszego sukna w ciemnych kolorach głównie szarym, granato­
w y m lub w prążki. Prowiant do pracy w polu zabierali w kobiałki t j . torby plecio­
ne z łyka lipowego zwane liszkami; idąc do pracy w las kładli narzędzia i żywność
do skórzanej torby przewieszonej przez ramię (ryc. 25).
Dawny ubiór kawalerów i chłopów żonatych szyto z tkaniny samodziałowej „sobie
tkanej". Obecnie nie spotyka się już na wsi ubioru z tkanin samodziałowych. Materiały
lniane zastąpiono bawełnianymi lub bawełniano-lnianymi pochodzenia fabrycznego. Dzisiej­
szy ubiór mężczyzn na wsi nie różni się krojem od miejskich ubrań pochodzenia fabrycznego.
29

U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Ubiór zimowy zarówno kawalerów jak i żonatych
składał się z lnianej koszuli, podwłóczek, t j . kalesonów z flaneli, czarnego półkoszulka,
bluzy — westki, jaki, parchinowego wanika, burki lub s z a r e j s u k m a n y , spodni
z flanelowego sukna wpuszczonych w juchtowe skórznie. Nogi okrywano wełnia­
nymi pończochami z samodziałowej wełny, domowej roboty a do pracy przy domu na­
kładano kloce, t j . drewniaki lub klumpy - buty na drewnianych spodach. Na ręce nakła­
dano w czasie mrozów rękawiczki z jednym palcem „sobie dziane" na spsickach, t j .
drutach . Szyję obwiązywano wełnianym lub bawełnianym szalem. Na głowę nakładano
baranią lub krymerkową czapkę. Niektórzy starzy lepiej sytuowani gospodarze chodzili
w futrzanych spodniach z baraniej s k ó r y . W powiecie olsztyńskim szarą sukmanę
szytą z folowanej czarnobiałej wełny, zwano
żupanem.
30

31

32

Obecnie mężczyźni ubierają się w sportowe, flanelowe lub trykotowe koszule, wełniany
sweter, niekiedy jeszcze domowej roboty, lecz najczęściej pochodzenia fabrycznego, w ma­
rynarkę, burkę, długie spodnie i trzewiki lub spodnie wpuszczone w buty. Na drogę
narzucają płaszcz z wełnianego materiału. Obok butów skórzanych noszą tańsze obuwie
gumowe. Głowę okrywają sportową czapką, kapeluszem, skórzaną pilotką lub futrzaną
czapką. Robotnicy rolni, leśni, budowlani, odziani są najczęściej w watówki, lub różnego
rodzaju kombinezony i filcowe buty ze skórzanymi spodami. Młodzi zamiast czapek noszą
obecnie berety, niektórzy czapki narciarskie, których boki w czasie mrozu można opuścić
i zakryć uszy. Inni ochraniają uszy przed mrozem nausznikami nakładanymi pod czapkę
lub kapelusz.
16

S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny różnił się od stroju roboczepo tym, że był
wykonany z lepszego materiału i bywał noszony tylko w święta lub uroczystości rodzinne.
Ubiór ten gdy był podniszczony donaszano przy pracy w domu i polu. Charakterystycz­
na dla stroju świątecznego mężczyzn jest n i e b i e s k a , rzadziej granatowa lub brązowa

Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja
Fot. J. Gardzielewska 1959
s u k m a n a (Tabl. II). Męskie koszule świąteczne były białe, lniane z wyłożonym wąskim
kołnierzykiem zapiętym z przodu na guzik lub barwny sznurek. Spodnie odświętne no­
szono na szelkach. Młodzież w stroju na codzień chodziła w drewniakach, w dni świą­
teczne nosiła trzewiki.
Kawalerowie ubierali się zazwyczaj na święta w białe lniane koszule, w niebieską
lub czerwoną k a m i z e l k ę z błyszczącymi metalowymi guzikami, w niebieską jakę z długi33

2 Strój Warmiński

17

34

m i r ę k a w a m i , nie zapinaną lub zapinaną na jeden guzik, obszytą dużymi błyszczącymi
guzikami. (Tabl. I). Latem nakładali białe lniane spodnie parciane; zimą niebieskie lub
granatowe sukienne, rzadko pasiaste , zapinane z b o k u , wpuszczone w długie buty,
w tzw. skórznie. Głowę nakrywali latem szarym lub brązowym cylindrem z płaskim
dnem, a zimą — futrzaną czapką. Szyję obwiązywano jedwabną, kaszmirową chustą zwi­
niętą w wałek, zarzuconą pod kołnierz i związaną pod brodą w węzeł. Wykładaną część
kołnierza koszuli wyrzucano na wierzch (Tabl. I ) . Kawalerowie i żonaci ubierali się
podobnie z tą jedynie różnicą, iż nie każdy kawaler chodził w sukmanie, która stanowiła
główną ozdobę ubioru męskiego. Świąteczna sukmana zwana na Warmii sukman wyko­
nana była z n i e b i e s k i e g o , rzadziej z granatowego i brązowego sukna, a na codzień
z szarego sukna folowanego. Sukmana sięgała do połowy łydek i zapinana była z przodu
na dwa rzędy rogowych guzików, z tyłu lekko wcięta z rozporkiem, przewiązana w połowie
kolorowym pasem płóciennym tzw. krajką
(Tabl. II).
35

36

3 7

38

Zimą mężczyźni obwiązywali szyję wełnianym szalem, najczęściej biało szarym z zielo­
nymi paseczkami. Szal ten okręcano dwukrotnie wokół szyi i oba jego końce z frędzlami
rozkładano szeroko na piersi. Spod kołnierza sukmany wystawał brzeg zapiętej pod szyją
jaki albo czarny pikowany półkoszulek zakrywający szyję i piersi. Półkoszulek nieraz
był ozdobiony haftem wykonanym ściegiem płaskim, lub napisami ze złotych n i c i .
W późniejszym okresie w latach 1910—1915 czarny półkoszulek na święta zostaje zastą­
piony białym z bindką, tj. muszką. Biały półkoszulek przyjął się. do czarnego odzienia
przejętego z ubioru miejskiego. Zamożniejsi gospodarze zimą ubierali baranie kożuchy
poszyte granatowym lub czarnym suknem. Mężczyźni zimą nakrywali głowę k o ł p a k i e m ,
tj. futrzaną czapką z czarnego lub siwego barana rozciętą z boku (ryc. 1 i 26). W podróż
nakładali niekiedy długi płaszcz podróżny z peleryną albo szerokim kołnierzem, zwany
zakrókiem.
39

40

Obecny ubiór kawalerów i mężczyzn żonatych nie różni się, szyty zaś jest według
miejskiej mody.
S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziecko nowonarodzone ubierano w krótką, sięgającą pasa
flanelową koszulkę. Do chrztu ubierano dziecko w jacżkę i pieluszki. Na głowę nakła­
dano mu mycką, t j . czapeczkę. Na drogę do kościoła wkładano dziecko do poduszki, którą
przynosiła chrzestna. Drogę do kościoła odbywano zazwyczaj pieszo; chrzestna „obodziała"
swą wełnianą narzuconą na plecy chustą - poduszkę z dzieckiem, aby chronić je przed
zimnem. Kumowie do chrztu ubierali się odświętnie.
Do szkoły chodzili chłopcy w parchinowej lub lnianej koszuli, wistku do którego
przyszyte były spodnie z klapą. Latem chodzili chłopcy zazwyczaj boso. Zimą nakładali
na wistek jaką, a od 10 roku życia chodzili w długich samodziałowych spodniach, weł­
nianych pończochach i klocach, a zamożniejsi w trzewikach. Na głowie nosili czapki
z daszkiem, futrzane czapki bez daszka, lub okrągłe z klapami z boku.
S t r ó j m ł o d e g o . Brutkan czyli pan młody brał ślub w n i e b i e s k i e j dwurzędowej
s u k m a n i e , wiązanej w pasie b a r w n ą krajką. Od około 1900—1910 r. pan młody wystę­
pował do ślubu w czarnym surducie wciętym z tyłu, w białej koszuli, półkoszulku i sto­
jącym kołnierzyku przewiązanym wstążeczką ślejwką,
czarnych długich sukiennych
spodniach opuszczonych na trzewiki. Z lewej strony surduta pan młody miał przypięty
mały mirtowy wianuszek, przewiązany małą kisteczką. Poczynając mniej więcej od 1910 r.
wszedł w modę czarny cylinder lub melonik.
Strój drużby zwanego przydanem, placmistrzem lub proszkiem, gdyż w imieniu młodej
pary zapraszał na wesele, był do końca X I X w. niezwykle barwny (ryc. 13). Na drużbę
wybierano zazwyczaj kawalera, człowieka obrotnego, wygadanego i cieszącego się szacun­
kiem wśród mieszkańców wsi, a zwłaszcza wśród młodzieży. Drużbów było niekiedy
dwóch i więcej, wtedy jeden zapraszał w imieniu pana młodego, a drugi w imieniu panny
młodej. Proszek odziany był w ubiór świąteczny, przewiązany przez ramię i piersi na
41

18

ukos kolorową wstęgą, z lewego boku zwisały przypięte barwne wstążki i chusteczki.
Na głowie miał cylinder ozdobiony wokół ronda bukietem sztucznych kwiatów i koloro­
wych wstążek. W prawej ręce trzymał bat, którym mocno trzaskał jeżdżąc na pięknie
przystrojonym koniu. Na koniu też niekiedy, gdy było to możliwe wjeżdżał do izby, aby
wygłosić tu swą przeproszką, czyli orację zapraszającą domowników na wesele. W lewej
ręce trzymał długą laskę, do której górnego końca przywiązane były sztuczne kwiaty,
wstążki i chustki. Laska ta miała według miejscowych wierzeń moc magiczną; uderzał
nią też proszek pannę młodą, aby odpędzić złe moce. Goście weselni zarówno kawalero­
wie jak i żonaci b y l i odziani odświętnie, a każdy kawaler obowiązany był darować swej
towarzyszce przydance bukiecik; panna trzymająca w ręku taki bukiecik obowiązana
była dotrzymać drużbie towarzystwa, odstępstwo bowiem od tego zwyczaju spotkałoby
się z ogólną niechęcią
U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Zmarłego ubierano w długą,
sięgającą stóp białą koszulę i czarne trzewiki. Do ręki dawano mu różaniec, obrazek
patrona, albo krzyżyk odpustowy z Gietrzwałdu lub św. Lipki. W niektórych wsiach
począwszy od X X wieku ubierano zmarłego w dawny ubiór ślubny.
Uczestnicy pogrzebu szli za trumną w sukmanach, obecnie w czarnym lub ciemnym
ubiorze z czarną wstążką przewiązaną przez lewe ramię.
Pewne cechy tradycyjnego ubioru przetrwały w ubiorze obrzędowym, np. w stroju
g w i a z d o r a , zwanego sugą lub sługą* , pojawiającego się dorocznie w wieczór wigilijny
Bożego Narodzenia. Sługa jeździł na białym koniu-szemlu przygotowanym już w Adwencie
z przetaków okrytych płachtą, a odziany był w kożuch obrócony runem na zewnątrz,
w pasie przewiązany sznurem, na głowie nosił czapkę baranią albo koronę papierową,
twarz miał zakrytą maską. Chodził w dłu­
gich butach i białych rękawiczkach. W je­
dnej ręce trzymał k i j , a drugą przytrzymy­
wał wystający spod białej płachty ustrojony
koński łeb i worek z podarkami. Pomoc­
nicy jego przebrani b y l i za parobków,
niedźwiedzia, babę lub cygankę, pasterzy
i kominiarza. Ten ostatni jest późniejszym
dodatkiem, funkcja jego polegała na zaglą­
daniu do kominów i stwierdzeniu, czy
mieszkańcy domostwa ukończyli pieczenie
świątecznego ciasta.
2

W wieczór Sylwestrowy był zwyczaj
chodzenia z k o z ą . Przebierała się zazwy­
czaj jedna osoba, której towarzyszyli naj­
częściej ubodzy chłopcy, chcący t y m sposo­
bem uzyskać pewną ilość świątecznego
„ n o w e g o l a t a " , t j . obrzędowego ciasta.
Koza odziana w białą płachtę spod której
wystawał łeb ze szmat i drewniane widły
trzymane w rękach, skakała po stołkach,
karciła niegrzeczne dzieci, psociła a za te
figle domownicy musieli się opłacić dara­
mi, głównie ciastem. W święto Trzech Króli
panował na Warmii zwyczaj przebierania
się za królów i chodzenia ze żłóbkiem
i gwiazdą betlejemską. Chłopcy b y l i odziani
i w białą koszulę wpuszczoną w długie,
przytrzymane na szelkach spodnie, twarze
43

Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego.
Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926
19

malowali sadzą lub wywarem z cebuli; przyprawiali sobie brodę i wąsy. Na głowach
mieli papierowe korony.
Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Mimo, iż warmiński strój ludowy w życiu
codziennym zanikł stosunkowo dawno, to jednak niektóre jego części przechowywano
i ubierano dla podkreślenia uroczystości. Występowano też w t y m stroju w czasie zabaw
wiosennych i na dorocznych kiermaszach. W okresie międzywojennym ludność występo­
wała w stroju ludowym na dorocznych zjazdach dla podkreślenia swej przynależności
narodowej.
Rozdział
SZCZEGÓŁOWY

V

OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO
Koszula

Według informacji Pawła Lubomirskiego, krawca ze Stanislewa, w pow. biskupieckim,
koszule były dwojakiego rodzaju, o kroju p r z y r a m k o w y m (ryc. 14) lub z karczkiem
zwanym tu koszulą z talarem.** (Ryc. 16). Koszule szyto z białego samodziałowego płótna lnia­
nego. Od początku X X w. pojawiają się w ubiorze chłopskim zimą koszule parchinowe,
szyte z flaneli i koszule trykotowe; te ostatnie są pochodzenia fabrycznego. Koszula
męska typu p r z y r a m k o w e g o składała się z dwóch prostokątnych płatów (szer. 70 cm.),
połączonych na ramionach przyramkami z prostokątnych rękawów, podpasza, kołnierzyka
i mankietów (ryc. 16). Rękawy były gładkie, przyszyte na ramionach bez marszczenia.
Dołem rękawy były lekko marszczone i zakończone wąskim paskiem w koszulach na
codzień, a mankietem za­
piętym na guzik-przy świą­
tecznych. Dla lepszego umo­
żliwienia ruchów wszywa­
no pod pachy trójkątny
k l i n zwany
podpaszem.
Przód koszuli był rozcięty
25 cm. Przyramki u szyi
i na plecach lekko marsz-

1

d

W
EL

Ryc. 14. Koszula męska przyramkowa: A-przód, B-tył, Cczęści kroju: d-przód, d'-tył,
e'-e -przyramki, f-rękaw, gmankiet, i-podpasze, j-kołnierz.
Podziałka 1 :30
2

czono. Kołnierz był wąski, wiązany pod brodą na tasiemkę lub zapinany na guzik. Guziki
do koszuli były najczęściej wykonane z masy.
Koszula z k a r c z k i e m różniła się od koszuli przyramkowej, krojem (ryc. 16).
Koszula ta składała się z dwóch prostokątnych płatów, połączonych karczkiem z przodu
i tyłu. Oba karczki b y ł y jednakowe, wszywano w nie lekko marszcząc oba płaty. Przedni
płat był środkiem rozcięty (20 cm.). Kołnierz u koszuli z karczkiem był wykładany albo
stojący, zapięty z przodu na guzik. Rękawy przy dłoni, paski, mankiety i podpasze były
wykonane jak u koszul przyramkowych.
Koszule odświętne różniły się od codziennych delikatniejszym płótnem; zamiast wąskich
pasków miały przy rękawach mankiety nieraz ozdobione stebnowaniem i szersze kołnie­
rze wiązane kolorowym sznurkiem.
20

Podkoszulek

i

jaczka

Na koszule nakładano półkoszulek, wykonany z czarnego sukna podszytego białym
lnianym płótnem, na zimę grubo watowanym i pikowanym (ryc. 15). Najstarsze półkoszulki miały krój p o n c h o z wycięciem na głowę, zakładane podobnie jak ornat na
przód i tył, były z boku zawiązane na tasiemki. Z czasem półkoszulki przyjęły kształt
wydłużonego
prostokąta
(dł. 40 cm.), założonego t y l ­
ko z przodu. Przy szyi pół­
koszulek był zakończony
niską stójką zapiętą z tyłu
na guzik, dołem w naro­
żnikach przymocowane ta­
siemki zawiązywano z tyłu
na plecach. Półkoszulek
bywał ozdobiony czarnym
ozdobnym w kształt róż­
nych figur geometrycznych
stebnowaniem, a niekiedy
Ryc. 15. Podkoszulki: szkic
orientacyjny, b-kołnierz, c-motywystebnówek. Podziałka 1:30
a, b-l:8, c-l:6

|—

—i ^
1

haftem płaskim o motywach z barwnych kwiatów lub napisami. Począwszy od X X w.
zakładano do ślubu biały półkoszulek.
Zimą i w dni chłodne na półkoszulek nakładano baranią lub frunelową westę zwaną
laczka. Kolor jaczki był zazwyczaj szary lub siwy. Zamożniejsi zamiast jaczki nosili
krótkie, sięgające niżej pasa baranie kożuszki.
Spodnie
Na Warmii, podobnie jak
i w innych regionach Polski,
mężczyźni nosili spodnie obcisłe.
Były to zazwyczaj spodnie par­
ciane; takie też widzimy w ubio­
rze chłopa spod Elbląga, przed­
stawionego na inicjale w doku­
mencie z 1421 r. (ryc. 6), a tak
że u wojaka pruskiego, na ryci­
nie w dziele historyka Prus,
Hennenbergera
(ryc. 7)
i ilustracji H a r t k n o c h a przed­
stawiającej chłopską parę narze­
czonych z X V I I wieku (ryc. 8).
Przez szereg stuleci spodnie
stanowiły jedyną spodnią część Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem"
odzieży. Szyto je dawniej z sa­ A-przód, B-tył, c-części kroju: d-przód, oV-tył, e-karczek, f-rękaw,
g-h-mankiet, i-podpasze, j-k-kołnierz.
Podziałka 1:30
modziałowej tkaniny o osnowie
bawełnianej i wątku wełnianym. Od początku X X w. poczęto używać kalesonów zwanych
podwłoczkami,
szytych z żółtego lub białego parchinu zwanego potocznie również frunelą.
Począwszy od pierwszej wojny światowej pojawiają się trykotowe kalesony importowane
21

głównie ze Śląska. Krojem nie odbiegają one od kroju spodni, są tylko od tych ostatnich
bardziej obcisłe. Zamożniejsi, zwłaszcza starzy mężczyźni nosili spodnie baranie zwrócone
runem do ciała. Oprócz spodni długich mężczyźni nosili również spodnie krótkie, się­
gające nieco niżej kolan. W ręko­
piśmiennej mapie kartografa Józefa
Narońskiego,
pochodzącej z
1666 r. chłop pruski przedstawiony
jest w krótkich spodniach (ryc. 10).
Zwyczaj noszenia krótkich spodni

Ryc. 17. Spodnie: A-przód, B-tył, C-krój.
Podziałka 1:30
przetrwał na Warmii do X X w. Poświadczają to dane z publikacji opisujące strój ludowy.
Na rycinie u etnografa S c h n i p p l a
widzimy drużbę weselnego, zwanego proszkiem
w krótkich spodniach, związanych pod kolanami na wstążkę. Na początku jednak X X w.
nigdzie na Warmii nie noszono już krótkich spodni i nikt z informatorów ich nie
pamięta, choć do dziś zachowały się one w stroju ludowym Litwinów, osiadłych na pół­
nocnych krańcach b. Prus Wschodnich.
Na Warmii, podobnie jak na Mazurach, na określenie spodni używa się dwóch termi­
nów ; portki i buksy. Nazwa portki pochodzi przypuszczalnie od partu to jest, grubej lnia­
nej klunkrowej samodziałowej tkaniny, z której je szyto. Najczęściej noszono spodnie
z partu białego, farbowanego na kolor niebieski lub granatowy. W połowie X I X wieku
noszono sporadycznie spodnie czerwonobrązowe w białe pasy, jednakże spodnie pasia­
ste musiały być rzadziej w użyciu, bo współcześni informatorzy nie pamiętają ich i nie
słyszeli, aby je tu noszono. Obok lnianych spodni noszono zwłaszcza w stroju uroczystym
spodnie sukienne. Na codzień zimą nakładano je z folowanej białoczarnej wełny, a na
4 5

48

Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I—II przód,
C-tył A, B, przód C-tył d-krój przodu, e-plec. f-kołnierzyk. III-Jaki
Podziałka 1:15

święta z granatowego, niebie­
skiego lub czarnego sukna.
Od około 1910 r. dawne sa­
modziałowe tkaniny sukienne
utkane na ręcznych warszta­
tach tkackich wyszły z użycia,
a miejsce ich zajęły fabry­
czne. Do ślubu i na pogrzeb
wdziewali mężczyźni czarne
spodnie wpuszczone w buty,
albo długie spodnie czarne
sięgające kostek wolno opu­
szczone. Przytrzymywano je
skórzanym paskiem lub no­
szono na szelkach. Zamożniejsi
nosili zimą spodnie kożucho­
we z barana. Dawne spodnie
nie różniły się krojem od
współczesnych, nie
miały
tylko rozporka z przodu,
lecz były zapinane z boku.
Nogawki
dawnych spodni

zwężały się lekko ku dołowi, u góry poszerzone były klinami. W pasie posiadały 6-8 fałdów
wszytych w wąski pasek, wykonany z tego samego materiału co i spodnie, zapinany z lewej
strony na guzik. Obecnie szyją spodnie z materiałów fabrycznych według miejskiej mody.
22

Kamizelki
Kamizelki zwane westami były noszone w stroju świątecznym zarówno przez kawa­
lerów jak i żonatych. Szyte były dawniej z samodziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej
lub wełnianej. W połowie X I X w. noszono kamizelki niebieskie, granatowe, ciemnoczer­
wone, zielone, brązowe, a w niektórych [wsiach Warmii w powiecie olsztyńskim szyto
je z sukna tkanego w dro­
bne prążki. Kamizelki były
z przodu zapinane na 8 bły­
szczących metalowych gu­
zików. Dawniejsze kami­
zelki miały długie r ę k a w y
marszczone na ramieniu,
zakończone u dołu mankie­
tami zapinanymi na guzik.
Z czasem upowszechniły się
Ryc 19. Szkice kamizelek z po­
czątku XX w. Podziałka 1:15
na Warmii kamizelki bez rękawów. Jeszcze na początku X X wieku noszono często
kamizelki czerwone. Według informacji miejscowej ludności dobierano kolor kamizelki
do koloru spodni. Mniej więcej od 1910 r. poczęto nosić do ślubu białe jedwabne kami­
zelki; na pogrzeb kamizelki czarne sukienne. Krój kamizelek jest różny (ryc. 18-19) mogą
one być jednorzędowe, dwurzędowe z rękawami lub bez rękawów. W dwurzędowych
kamizelkach przednie poły zachodzą na siebie (ryc. 18, I I B). Niekiedy kamizelki były wysoko
zapinane pod szyją (ryc. 1 8 , I i II) i posiadały stojący kołnierz, inne miały kołnierz wyłożony
i wyłogi (ryc. 1 8 I I B i 19), prawie wszystkie jednak miały przynajmniej po dwie kieszonki
z przodu i podszyte były lnianą
podszewką. Pierwotnie przód
i tył kamizelki był z tego samego
materiału, później przyjęły się
pod wpływem miejskich kraw­
ców, coraz częściej osiedlających
się na wsi, kamizelki w których
tył był szyty z podszewki. Bie­
dni nosili kamizelki z lnianego
płótna.
Jaka
Jaką w odróżnieniu od jaczki
szytej z flaneli lub innej barwnej
samodziałowej pstrokacizny na­
kładano bezpośrednio na koszulę
i półkoszulek. Stanowiła ona
ubiór wierzchni nałożony na
kamizelkę i pod sukmanę. Jaką
<
zwano na Warmii również ża_ _
czątku XX w. A- rzód, B-tył C-e części
kietem lub jupą. Jaka u biedkroju — rękaw, g-kołnierz.
Podziałka 1:15
nych Warmiaków była wyko­
nana z lnianego płótna farbowanego na niebiesko lub granatowo, a u zamożniejszych
z samodziałowego sukna. Dominował kolor niebieski, granatowy, a niekiedy nawet
czerwony, kolor zaś jej dobierano podobnie jak i kolor kamizelki, do koloru spodni.
R y c

20

J a f c a

z

p0

P

23

Jaka składała sie z jednoczęściowych rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza
(ryc. 20), podszywana płótnem lub cienką popielatą flanelą, w pasie była lekko wcięta
a dołem sięgała 20 — 30 cm. poniżej bioder. U szyi miała wąski stojący kołnierzyk.
Niekiedy kołnierz, mankiety u rękawów i dolne jej krawędzie, były ozdobione stebnowaniem, aksamitnymi wypustkami i szamerowaniem. Jaki jednorzędowe posiadały 6—8
błyszczących guzików. Jaki zazwyczaj nie zapinano lub zapinano na jeden guzik, tak
że można było widzieć wystającą kamizelkę.

Ryc. 21. Sukmana z końca XIX 'w., Rekonstrukcja. A-przód, B-tyJ, C-części kroju, d-część górna
e-część dolna, f-klin, g-h tył (plecy) i, j-części rękawa, k-mankiet 1-kołnierz. Podziałka 1:30.

Sukmany
Pewne wyobrażenie o wierzchnim okryciu z X V I i X V I I wieku dają źródła ikonogra­
ficzne. W świetle tego materiału możemy przypuszczać, że wierzchnim okryciem był
wówczas pewien rodzaj tuniki z długimi rękawami sięgającej niżej kolan (ryc. 11)
przewiązanej w pasie sznurem lub krajką. Był to rodzaj płaszcza, k t ó r y widzimy u kapła­
na pruskiego przypominający do złudzenia X I X wieczną sukmanę (ryc. 2 i 4). Sukmana
zwana przez lud warmiński sukman była ubiorem wierzchnim chłopa w X I X w. jeszcze
powszechnie noszonym. Uboższa ludność nosiła sukmany z płótna samodziałowego, lnia­
nego, farbowanego na kolor -niebieski, granatowy, a nawet zielony. Na codzień i zimą
noszono sukmanę z folowanej szarej wełny, zwaną niekiedy żupanem.
W ubiorze świą­
tecznym, a u zamożniejszych nawet na codzień, sukmana była z niebieskiego, granato­
wego lub brązowego sukna.
17

Krój sukmany ilustruje załączona rycina 21. Sukmana była w pasie odcięta, linia
szwów zwężająca się w pasie uwypuklała talię. Sukmany posiadały niekiedy z tyłu
pasek zwany dragonem. Dół sukmany był kloszowy, rękawy dwuczęściowe z nałożo­
nym mankietem. Z tyłu posiadała rozpór na kieszeń. Sukmany na Warmii były dwu­
rzędowe, choć nie brak i jednorzędowych, zapinanych na trzy guziki. W dwurzędowych
lewy płat przedni nachodził na prawy i wtedy zapinana była na dwa rzędy dużych
metalowych, rogowych lub drewnianych guzików obciągniętych suknem; na guziki bur­
sztynowe lub inkrustowane srebrem mogli pozwolić sobie tylko zamożniejsi chłopi. Nie­
kiedy sukmany były zapinane na pętle z zatyczkami, czyli były szamerowane. Kołnierz
sukmany stojący, z przodu wykładany, był obszyty na krawędziach czarną tasiemką,
podobnie jak mankiety, poły, kieszenie i rozpór z tyłu (Tabl. II). Sukienna sukmana była
zwykle futrowana, to jest poszywana zazwyczaj siwą samodziałową podszewką. W pasie
przewiązywano ją krajką, pasem ręcznie tkanym, wyplatanym na deseczce od krosien.
Pasem takim opasywano się od przodu do tyłu a następnie wiązano z przodu tak, aby
końce spadały. Zamożniejsi mieszkańcy nosili do podróży w X I X w. siwe sukmany z pele­
ryną, czyli dużym kołnierzem, dołem sięgające do kostek. Takie sukmany zwano zakrokami.®
48

24

Wa n i k i

i

burki

Wanik zwany również litewką był ubiorem roboczym. Nakładano go bezpośrednio na
kamizelkę. Był to rodzaj marynarki bez kołnierza sięgającej do bioder. Wanik szyto
z parchinu — flaneli lub pstrokacizny, to jest
barwnego samodziału bawełniano - wełnianego.
Waniki nosili do pracy zarówno mężczyźni żo­
naci jak i kawalerowie.
Burkę, zwaną na Warmii burek od szaro­
burego koloru materiału z którego była wy­
konana, noszono zimą. Burki szyto z grubej sa­
modziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej lub
wełnianej,podszytej flanelową lub watowaną pod­
szewką. Składały się z jedno lub dwuczęściowych
rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza. Z ty­
łu posiadały mały pasek przyozdobiony dwoma
lub trzema guzikami; miała też 2 — 4 kiesze­
nie, z których dwie były skośnie wpuszczone,
a dwie poziomo. Kołnierz burki miał wyłogi lub
był zapięty wysoko pod szyją.
Kożuchy
Zamożniejsi Warmiacy nakładali zimą w po­
dróż i do kościoła kożuchy. Dawniej noszonobaranie kożuchy nieposzywane. Od początku
X X w. przyjęły się kożuchy poszywane gra­
natowym lub czarnym suknem. Kożuchy szyto
głównie z owczej skóry o czarnym runie. Ko­
żuch taki składał się z trzech głównych części:
pleców, dwóch płatów przednich, zszytych na
ramionach i po bokach. Kożuchy miały zazwy­
Ryc. 22 Warmiacy w sukmanach według
Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Mo­
czaj rękawy jednoczęściowe, dołem zakończone
dzelewskiej. Stroje ludowe Warmiii Mazur,
mankietami z wywiniętym na zewnątrz runem.
Olsztyn 1958
Kołnierz kożucha był szeroki 30—40 cm., obło­
żony czarnym runem. Kieszenie były z przodu
ukośnie wpuszczone. W pracy przy domu noszono krótkie kożuszki sięgające bioder lub
nieco poniżej bioder, nie mające poszycia, wyłożonych kołnierzy i kieszeni, zapinane
na skórzane guziki. Obecnie krótkie nie poszywane kożuchy są noszone przez ludność
napływową, pochodzącą szczególnie z województw południowych, jak np. z woj. kielec­
kiego i rzeszowskiego.
Obuwie
50

Materiał ikonograficzny dotyczący obuwia zawarty w dawnych publikacjach jest
bardzo skromny. Na rycinie miniaturowej w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 r. chłop ma
na nogach miękkie czarne buty (ryc. 6). Na
rycinach z X V I w. znajdujących się u Hartknocha chłopi występują w łapciach z lipowego
łyka (ryc. 8 i 11).
W X I X w. dzieci chodziły latem przeważnie
boso, na kupno bowiem trzewików i pończoch

Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow,
Biskupiec, według fot. F. Klonowskiego z 1959 roku
25

mogli pozwolić sobie tylko nieliczni. W zimie dzieci w większości owijały nogi lnianymi
chustami podwiązanymi wąską tasiemką. Ustawa o ubiorach z 1766 r., wydana przez
biskupa Grabowskiego dla Warmii, zabraniała parobkom wiejskim noszenia butów ze
skóry cielęcej i innej, a zezwalała jedynie
na noszenie butów ze skóry juchtowej.
Jeszcze w połowie X I X w. długie buty
zwane skórzniami nosili tylko bogacze
wiejscy kupujący je sobie raz' na rok
(Tabl. II). Przeciętnie chłopi na Warmii
kupowali buty raz na trzy lata, a było
też wielu takich, którzy przez całe
życie nie chodzili w długich butach.
Zwykłym obuwiem do pracy były chodaki
wykonane z łyka lipowego; niektórzy
skórzane podeszwy podłożone pod nogi
przywiązywali do stóp i spodni sznur­
kami lub rzemieniami, inni chodzili do
roboty w butach plecionych ze słomy.
Najczęściej po domu chłopi nosili drew­
niaki zwane korkami lub klocami, a także
klumpy, to jest buty o drewnianych
spodach (ryc. 23).
K o r k i wyrabiają
z drzewa olchowego, spody wraz z obca­
sem są z jednego kawałka z przodu obło­
żone skórzaną kapą z rzemieniem zabez­
Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z początku
pieczającym przed rozerwaniem skóry.
XX w.Bredynki, pow. Biskupiec. Fot. F. Klonowski 1959
Korki zakrywają tylko przednią część
stopy, wyrabiają je niektórzy chłopi samodzielnie, choć zazwyczaj nabywano je co kwartał
na jarmarkach lub tygodniowych targach w mieście u korkarzy trudniących się ich
wyrobem. Zwyczaj noszenia korków w obejściu przy pracy przetrwał do dzisiaj. Po izbie
chodzono w szlorach, lekkim obuwiu posiadającym spody i wierzch ze starej skóry lub
szmat. Wierzch szlorów podobnie jak korków okrywał tylko przednią część stopy.
51

52

53

Do pracy w polu przy rozrzucaniu nawozu noszono skórzane buty sięgające do połowy
łydek, tzw. buty trzyćwierciowe. Dziś mężczyźni na wsi chodzą w długich butach lub
w trzewikach. Do pracy w polu najczęściej nakładają też długie buty gumowe. Świąte­
cznym ubiorem kawalerów są półbuty, starszych mężczyzn — kamasze.
Nakrycie

głowy

Według przekazów ikonograficznych zawar­
tych w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 roku,
i rycin Hartknocha mężczyźni nosili czapki stoż­
kowate z wywiniętym szeroko na zewnątrz pod­
biciem futrzanym, lub nakrywali głowę okrą­
głym kapeluszem z podwiniętą kanią (r3C. 5, 6).
Dawniej mężczyźni na Warmii nosili długie włosy;
jeszcze w połowie X I X wieku noszono je z prze­
działem pośrodku. Zimą dzieci n a k r y w a ł y gło­
wę czapką baranią, albo czapką z daszkiem,
54

Ryc. 25. Liszka. Torba z łyka lipowego z końca XIX w.
Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie,
nr inw. 73E. Fot. A. Kuraczyk 1959.
26

a chłopi żonaci i kawalerowie czapką futrzaną zwaną kołpakiem (ryc. 26 B). Nazwę kołpak
spotykamy w cenniku usług krawieckich dla miasta Olsztyna z X V I wieku, co świadczy
0 tym, że czapka taka oddawna była w użyciu. Kołpak wykonywano z siwego lub
czarnego baranka, z granatowym lub niebieskim denkiem z sukna lub aksamitu. Wy­
winięty na zewnątrz otok był rozcięty z boku i związany dwiema wstążeczkami niebieską
1 białą. Obok kołpaka noszono zimą czapki baranie w kształcie kopki siana.
Dzieci chodziły latem bez nakrycia gło­
w y ; mężczyźni nosili słomkowe kapelusze,
często własnego wyrobu, o główce płaskiej
z szeroką kanią wywiniętą lekko do góry
(ryc. 24). Czapki z podszewką nosili za­
zwyczaj zamożni gospodarze i ekonomo­
wie. W dni świąteczne poczynając od
pierwszych lat X X wieku, żonaci nakładali
na głowę na sposób miejski czarne
Ryc. 26. Okrycia głowy. A-kapelusz filcowy z końca
cylindry lub meloniki. Nie każdego było XIX w. B-kołpak — czapka futrzana. Rekonstrukcje
stać na kupno cylindra, toteż nieraz w y ­
Rys. A. Franciszek Klonowski.
pożyczano je sobie na uroczystości wesel­
ne. Kawalerowie chodzili zazwyczaj w filcowych kapeluszach z brązowego lub szarego
filcu, z płaskim denkiem i szeroką kanią wywiniętą lekko do góry (Tabl. I). Kolorowe
wstążki i sznurki opasujące kapelusz były dobrane do koloru filcu. Drużba weselny
przypinał do cylindra bukiet sztucznych kwiatów z wstążeczkami (ryc. 13).
55

Obok kapeluszy od około 1914 r. przyjął się u mężczyzn zwyczaj noszenia czarnych
lub granatowych czapek z rydelkiem. Obecnie mężczyźni noszą zimą czapki futrzane
lub sportowe pilotki, narciarki, latem zaś czapki sportowe i kapelusze; młodzież najczęściej
chodzi w czapkach sportowych lub beretach.
Dodatki

do

stroju

Szyję okręcano jesienią i wiosną jedwabnym, lnianym lub bawełnianym szalem, zimą
wełnianym szalem strykowanym, robionym na drutach. Kolory szali były różne choć
przeważały szare, czerwone, modre, niekiedy w niebieską kratę. Szale jedwabne skręca­
no w wałek i wiązano je pod brodą w węzeł. Wełniane szale szer. 15 — 30 cm dwukrot­
nie okręcano wokół szyi i wiązano pod brodą w węzeł. Opadające końce z frędzlami
rozkładano na piersiach, Wełniane szale były zazwyczaj szare z zielonymi paseczkami.
Starsi ochraniali szyję półkoszulkiem a w dni wyjąt­
kowo mroźne okrywali ją również szalem wełnianym.
Drużba weselny zwany proszkiem lub placmistrzem
wyróżniał się w orszaku weselnym swoim ubiorem,
odziany był bowiem w strój świąteczny (ryc. 13). Ka­
pelusz jego był ozdobiony bukietem sztucznych kwia­
tów i barwnymi wstążeczkami. Przez lewe ramię był
ukosem przewiązany szeroką jedwabną biało-niebieską
wstęgą, zwaną szerpą, u prawego boku zwisały przypięte
barwne wstążki i chusteczki.
W jednej ręce drużba trzymał bat, w drugiej laskę
ozdobioną bukietem kwiatów i wstążeczkami. Młodzie­
Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśnio­
niec biorący udział w orszaku weselnym darowywał wej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­
zwykle swej przydance bukiet kwiatów.
skie w Olsztynie, nr. inw. 1222 E.
Fot. A. Kuraczyk, 1959
Odznaką pana młodego był mały wianek z mirtu
z małą, białą wstążką, przypięty do sukmany lub sur­
duta z lewej strony na piersiach. Wdowcy przypinali bukiet sztucznych kwiatów. Zanim
przyjęły się krawaty, kołnierz koszuli zawiązywano pod szyją kolorowym sznurecz21

kiem a szyję okręcano jedwabną kaszmirową chustą, zwiniętą w wałek i związaną pod
brodą w węzeł. Wykładaną część kołnierza spod chusty wyrzucano na zewnątrz.
Obrączki ślubne przyjęły się na początku X X wieku. Pierwotnie używano obrączek
srebrnych; obecnie używane obrączki złote przyjęły się znacznie później, świadczą one
o zamożności pana młodego.

Rozdział V I
OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU KOBIECEGO
Warmiński ubiór kobiecy zachował się znacznie dłużej niż męski. Szereg autentycz­
nych kompletów tego stroju znajduje się w etnograficznych zbiorach Muzeum Mazur­
skiego w Olsztynie (ryc. 32-33, 35, 37, 39, 41-42, 44, 49 i 51) a część w Muzeum Etnogra­
ficznym w Toruniu i w Krakowie. Niektóre części ubioru kobiecego, jak wykazały przepro­
wadzone badania terenowe, można znaleźć jeszcze niekiedy na wsi przechowywane w skrzy­
niach lub na strychu. Zróżnicowanie warmińskiego ubioru kobiecego jest znacznie większe
niż ubioru męskiego.
U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Małe dziewczynki ubierano w krótkie lniane białe koszulki
z krótkimi r ę k a w a m i . Na koszulę nakładano dziewczynce wistek, rodzaj stanika zapiętego
na guziki, do którego przypinano majteczki. Ubiorem wierzchnim dziewczynek jest sukien­
ka z rękawami lub bez rękawów (ryc. 35) i fartuszek. Sukienki letnie były różnokolo­
rowe, bawełniane, przeważały modre, czerwone i bure. Córki bogatszych gospodarzy
nosiły sukienki wełniane. Sukienki dziewczynek sięgały do kolan; po I komunii dziew­
czynki nosiły sukienki dłuższe, sięgające do połowy łydek. Starsze dziewczęta chodziły
w westce lub kabacie i spódnicy, pod spód nakładały halkę zwaną odspodkiem. Włosy
nosiły długie, zaczesane „w dróżkę" — z przedziałem pośrodku, a z tyłu zaplatały w dwa
warkocze kistkami. Dziewczęta latem chodziły po domu boso, do pracy w polu w klocach.
Starsze dziewczęta w pracy na polu, podobnie jak mężatki, okrywały głowę lnianą chustą
wiązaną pod brodą w węzeł. Obecnie dorosłe dziewczęta ubierają się według miejskiej
mody.
Ubiór mężatek był podobny do ubioru dorosłych dziewcząt z tą różnicą, że mężatki
chodzą zawsze w kabatach, a dziewczęta najczęściej w stanikach. W pracy na polu
mężatki przewiązują spódnicę fartuchem i okrywają głowę podobnie jak dziewczęta,
białą lnianą chustą. Starsze kobiety, zwane na Warmii grózkami noszą taki sam ubiór
jak mężatki; w dni chłodne noszą halki — odspodki futrowane zwane
watówkami.
Obecnie grózki ubierają się po starodawnemu, jednakże czepków już nie noszą.
Opisane ubiory kobiet uzależnione są od wieku i stanu majątkowego poszczególnych
niewiast. Strój ten różni się między sobą jakością materiału lub ilością nakładanych
części, a także bogactwem ozdób.
U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą młode dziewczęta nakładały flanelowe koszule
z długimi rękawami, barchanowy wistek i suknie z długimi rękawami. Nogi okrywały
wełnianymi strykowanymi pończochami, w domu chodziły w drewnianych klocach czyli
pantoflach. Starsze dziewczęta zamiast sukni nosiły kitel - spódnicę z kabatem, a pod
spodem samodziałowy odspodek. Do pracy w zagrodzie dziewczęta przewiązywały się
samodziałowym pasiastym fartuchem. Na nogach nosiły wełniane pończochy domowej
roboty. Wybierając się w drogę nakładały długie, sznurowane czarne trzewiki. Obecnie
dziewczęta ubierają się według współczesnej mody w koszule flanelowe lub jedwabne,
w wełniane lub bawełniane suknie trykotowe, stylonowe lub nylonowe pończochy i skó­
rzane półbuciki.
Mężatki ubierały się w lnianą klunkrową
koszulę z długimi rękawami, sięgającą do
kolan, flanelowy wistek-kabat i kitel, pod spodem nosiły ciepły odspodek (ryc. 33) t j .
28

halkę, niekiedy nawet watowaną, zwaną watówką.
Na kitel-spódnicę zawiązywano do
pracy fartuch. Pończochy zwane stryflami były domowej roboty, wykonane przez kobiety
własnoręcznie na drutach - spsickach. Po obejściu mężatki chodziły w klocach, a na drogę
wkładały sznurowane czarne trzewiki. Głowę okrywały czarną chustą wełnianą zakrywa­
jącą tył i część przodu głowy, a na drogę nakładały niekiedy czepek obwiązany wokół
otoku chustą skręconą w wałek. Ręce przed zimnem okrywały wełnianymi rękawicz­
kami o jednym palcu, własnej roboty.

Ryc. 28. Warmianka
w odświętnym ubio­
rze ludowym.
Rekonstrukcja
Fot. A. Kuraczyk, 1956
Kabat zimowy był podjutrowany, poszyty ciepłą podszewką lub wykonany z sukna
folowanego. W mroźne dni kobiety, zwłaszcza kobiety zamężne nakładały na siebie po
kilka spódnic. Obecnie mężatki ubierają się podobnie jak dziewczęta według miejskiej
mody; chodzą w płaszczach i kapeluszach nie znanych w dawnym ludowym stroju.
Grózki - stare niewiasty ubierają się podobnie jak mężatki z tą jednak różnicą,
iż stale nakładają po kilka spódnic i noszą halki i kabaty przeważnie watowane. Na
początku X X w. nawet i one nie nosiły już haftowanych czepków, lecz głowę okrywały
czarnymi wełnianymi chustami, niekiedy robionymi na drutach, albo czarnymi aksamit­
nymi chustkami trójkątnymi, wykończonymi w ząbki. Obecnie staruszki ubierają się po
dawnemu, zazwyczaj w odzież z tkanin utrzymanych w ciemnych kolorach. Pod spód
kabata nakładają sweter z samodziałowej wełny.
S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . Na święta i do kościoła nakładały dziewczęta
białą lnianą koszulę z długimi rękawami, toistek, który zimą był wełniany lub na weł­
nianej podszewce, a latem bawełniany. Na wierzch wkładały suknię najczęściej koloru
29

czerwonego, niebieskiego, zielonego lub pstrokatego, z tzw. samodziałowej
pstrokacizny.
W pasie przewiązywały suknię białym lnianym fartuchem, ozdobionym barwnym drukiem.
Na nogach nosiły bawełniane lub lniane pończochy i sznurowane trzewiki.
Obecnie dziewczęta są ubrane według panującej mody. Latem chodzą w płóciennej
koszuli bez rękawów, w kretonowej lub jedwabnej sukni w kwiaty, w skarpetkach lub
pończochach bawełnianych i trzewikach. Zimą chodzą w wełnianej sukni, nieraz samo­
działowej, w flanelowej lub trykotowej bieliźnie, wełnianym swetrze i płaszczu. Starsze
dziewczęta zamiast sukni nosiły latem kaftaniki bez rękawów zszyte razem ze spódnicą,
mocno wcięte w talii (ryc. 35), bądź też obcisły
kabat i szeroki kitel - spódnicę, płócienną koszulę
z długimi rękawami i halkę ze struku t j . ma­
teriału samodziałowego tkanego w prążki. Kaf­
tanik i kitel w stroju świątecznym były za­
zwyczaj z tego samego mieniącego materiału.
Przeważał kolor czerwonobrązowy, czerwonozielony itp., nie brak w świątecznym ubiorze dziew­
cząt materiałów w drobną kratę lub w wielką
kratę (ryc. 32 i 39). Niektóre kaftaniki szyto z nie­
bieskiego lub czerwonego aksamitu, do którego
dobierano odpowiedni kolor spódnicy. Niekiedy
wąski fartuszek wykończony koronką stanowił
dopełnienie stroju świątecznego dziewczyny
warmińskiej. Na drogę do kościoła dziewczęta
zarzucały na ramiona dużą czarną chustę ozdo­
bioną na obwodzie barwnymi kwiatami, zło­
żoną po przekątni w trójkąt i skrzyżowaną na
piersiach. Chusty te były kolorowe lub białe,
wykonane czasem z wełny na drutach. Niegdyś
dziewczęta, podobnie jak mężatki, nosiły na gło­
wie czepek z denkiem haftowanym. Czepek
dziewczęcy różnił się od czepka mężatek tym,
że był wiązany pod szyją na wąskie wstążeczki
Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym, i nie zakrywał lica. Szyję dziewczyny w stroju
Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901
świątecznym zdobiły jeden lub kilka sznurów
56

bursztynowych paciorków. W święta dziewczęta
nosiły na nogach białe lub kolorowe pończochy własnej roboty i czarne sznurowane
buty (Tabl. I). Obecnie noszą latem płócienne, jedwabne lub trykotowe koszule bez
rękawów, suknie ze sztucznego jedwabiu lub kretonu, modne obuwie, pończochy stylonowe lub nylonowe. Zimą ubierają się w jedwabną lub trykotową bieliznę, suknię, swetr
wełniany i modne pończochy. Szyję zdobią paciorkami lub sztuczną biżuterią, a suknię
ozdabiają broszką. W dni chłodne nakładają płaszcz, wełniany szalik, a głowę okrywają
beretem, kapeluszem lub wełnianą czapeczką. Niekiedy noszą na głowie chustę wełnianą,
bawełnianą lub jedwabną, malowaną w kwiaty.
S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Mężatki w odróżnieniu od dziewcząt, nie nakła­
dały do stroju świątecznego fartuszka. Na głowie nosiły pięknie haftowany złotem lub
kolorowymi nićmi czepek, zwany twardą mycką lub galonkiem (ryc. 48-51). Czepek ten
stanowił największą ozdobę kobiecego stroju ludowego na Warmii. Poza tym ubiór mę­
żatek nie różnił się od ubioru dziewcząt. Dziewczęta nosiły kaftaniki, a mężatki tylko
kabaty, które u zamożniejszych zimą były obszywane barankiem i niekiedy ozdobione
perełkami. Mężatki nakładają na rękawy tzw. pulswermy chroniące przed zimnem. Spo­
rządzają je na drutach z różnokolorowej wełny i przyozdabiają koralikami. Na rękach
nosiły zimą wełniane rękawiczki z wełny samodziałowej, barwione w różne kolory.
57

30

Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa
z końca XIX wieku. A-wygląd przodu,
B-tyłu: d'-płat tylny, d'-płat przedni
c-przyramki, g-podpasze, h-mankiet,
h' -wykończenie mankietu, j-zdobienie
kołnierza, Podziałka 1:30.
Obecnie młode mężatki ubie­
rają się jak dorosłe dziewczyny.
Stare niewiasty ubierają się częścio­
wo po dawnemu, t j . chodzą w ka­
bacie, kitlu, płaszczu a głowę okry­
wają wełnianymi chustami, naj­
częściej czarnymi, wykończonymi
frędzlami. Chusty takie roboty szy­
dełkowej wiążą pod brodą w węzeł.

A

1
i

S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziew­
3
częta zazwyczaj nosiły długie włosy,
splecione w dwa warkocze, uwią­
zane w kistką t j . wstążeczkę. Do
szkoły chodziły w sukienkach klejdach. sięgających kolan, przewiązanych białym pasiastym
lub drukowanym fartuszkiem. Po I komunii suknie ulegały przydłużeniu i sięgały do
połowy łydek. Do pierwszej komunii ubierano dawniej dziewczęta w nową niebieską lub
modrą suknię, a na głowę nakładano mirtowy wia­
nuszek. Obecnie są one na sposób miejski ubrane
w białe, długie, sięgające kostek suknie.
S t r ó j p a n n y m ł o d e j . Panna młoda sta­
wała do ślubu w nowym poraź pierwszy nakłada­
nym stroju, często uszytym z pomocą matki lub
przez wiejską krawczynię. Dawniej panna młoda
odziana była do ślubu w kabat i kitel, a od 1910 r.
nosiła długą modrą lub czarną suknię, głowę przy­
bierała wieńcem mirtowym i welonem. Białe suknie
do ślubu przyjęły się dopiero około 1920-1930 r.

R o z d z i a ł VII
SZCZEGÓŁOWY OPIS WARMIŃSKIEGO
UBIORU KOBIECEGO
Koszula
Koszule szyto z białego lnianego płótna i parchinu t j . flaneli. Koszule na codzień szyto z gru­
bego, mocnego płótna, na niedzielę i święta ze
znacznie cieńszego i delikatniejszego. Dziewczynki
i staruszki nosiły zazwyczaj koszule z długimi rę­
kawami; starsze dziewczęta i mężatki obok koszul
z długimi r ę k a w a m i nosiły koszule z r ę k a w a m i
Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym.
Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192
31

sięgającymi poniżej łokcia. Dawniejsze koszule uszyte z grubego własnej roboty parchinu,
miały krój p o n c h o . Płótno koszuli składano na pół a w środku złożenia był otwór
na głowę. Wycięte z boku kliny wstawiano do poszerzonej dolnej części koszuli. Z w y ­
ciętego na głowę materiału wykonywano dwa kwadraciki, które złożone w trójkąt wsta­
wiano pod ramionami dla uzyskania lepszej swobody ruchów. Rękawy koszul były
gładkie, przy długich rękawach były mankiety zapięte na guziki. Kołnierzyk był nie­
wielki, lekko wyłożony i ściśle przylegał do szyi.
Drugi nowszy krój koszuli jest typem koszuli p r z y r a m k o w e j (ryc. 30). Koszula
taka, podobnie jak koszula kroju poncho, była szyta z lnianego białego płótna. Dwa
prostokątne płótna stanowiące spód i tył połączone były na ramieniu dwoma kwadrato­
w y m i lub prostokątnymi kawałkami płótna, zwanymi odziomkami szytymi z gorszego
gatunku. Przód koszuli rozcięty pośrodku 25 - 30 cm zapięty był na guziki. Rękawy
gładkie z klinami pod pachą dla uzyskania lepszej swobody ruchu były dołem marszczo­
ne i wpuszczone w wąski mankiet, zapięty na jeden lub dwa guziki. Kołnierz koszuli
był niewielki, wykładany i dla ozdoby podobnie jak mankiet, obłożony podwójną białą
stebnówką. Na początku wieku X I X w pow. biskupieckim spotykało się koszule z okrą­
głym wycięciem u szyi, ozdobionym koronką. Zimowe koszule były dłuższe, często
szyte z ciepłej flaneli.
Obecnie kobiety noszą przeważnie koszule jedwabne, trykotowe lub płócienne kupo­
wane w sklepach. Reformy przyjęły się dopiero na początku X X wieku. Obecnie są
one pochodzenia fabrycznego.
Spódnica
Spódnice, zwane na Warmii kitlami, były wykonane z tkanin samodziałowych „sobie
tkanych". W połowie X X wieku charakterystyczne dla Warmii były długie, suto marsz­
czone spódnice, utrzymane w kolorach czerwonych. Z czasem przyjmują się szczególnie
w stroju świątecznym, spódnice z tkanin mieniących się, dwukolorowych, gdzie osnowa
i wątek są z dwóch kontrastujących ze sobą kolorów: czerwonego z niebieskim, brązo­
wego z zielonym itp. Poza tymi tkaninami występują w spódnicach tkaniny kraciaste
w kolorach brązowym, niebieskim i czerwonym. Spódnice pasiaste przyjmują się na
początku X X w. Spódnice odświętne są dołem obszyte skośnymi falbanami i pliskami,
zwanymi blendami Na Warmii znają dwa rodzaje kroju spódnic. W pierwszym, starszym,
materiał na spódnice składa się z 4 części: płata przedniego, dwóch boków i płata t y l ­
nego. Płat przedni ma pośrodku zwykle jeden, a po bokach dwa fałdy i wraz z obu
płatami bocznymi jest dołem szeroki, rozkloszowany (ryc. 34). Płat tylny z rozporkiem

Ryc. 32. Spódnica z końca XIX pow. Mrągowo.
Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr inw. 675 E.
Fot. Kuraczyk
32

Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo,
pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olszty­
nie, nr inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk 1956

Plansza II
STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku
Mal. J. Karolak

1

3

Ryc. 34. Krój spódnicy: d-przód, d i d płaty boczne, d -tyly, e-marszczenie,
g-fragment spódnicy, 1-pliska, 2-falbanka, c-wypustki; n-fałdy i 3-pasek.
J

pośrodku, posiadał u góry szereg
fałdów wszytych w pasek, jest on
gęsto marszczony. Pasek (4 cm
szer.) wykonany jest zazwyczaj
z tego samego materiału co i spód­
nica, lub z szarego mocnego płótna;
zapięty jest na sznurek lub dwie haftki. Dół spódnicy jest zdobiony dwiema skośnymi falbanami zakończonymi u dołu czarną taśmą i prostą falbaną kruzlowaną ułożoną w kontrafałdy.
Falbanki (szer. 6 - 8 cm) przyszyte są bezpośrednio do spódnicy, a u dołu wykończone
wąską wypustką z jedwabiu lub satyny. Dół spódnicy wykończony był od spodu 4 - 8 cm
pasem płóciennej podszewki i szczoteczką. Mniej strojne spódnice zamiast falbanki były
dołem przybrane dwiema lub trzema naszytymi tasiemkami lub aksamitem. Naszywki
te tworzyły linię prostą, falistą lub ząbkowaną. Obwód spódnicy wynosił dołem 3 m. Na
codzień szyto spódnice z ciemnych tkanin samodziałowych, zazwyczaj pasiastych, tkanych
wełną na osnowie bawełnianej splotem płóciennym lub rządkowym, albo z tzw. struku.
Nowsze spódnice mają kliny. Krój ten przyjął się na początku X X w. i przyjęty
został przez lud z mody miejskiej. Spódnica uszyta t y m krojem składała sią z 7 klinów
rozszerzających się ku dołowi. Sześć klinów jest je­
dnakowej szerokości (górą 10 cm dołem 60 cm). Górna
część spódnicy wszyta jest w szeroki pas, rozporek
znajduje się z boku między szwami i jest zapinany
na guzik. Pas zawiązany jest na tasiemkę lub dwie
haftki. Dół spódnicy wykończony jest szczoteczką
i płócienną listwą szerokości 20 cm. Często dół spód­
nicy zdobią 2 - 3 pliski blendy lub aksamitna w y ­
pustka. Układ plisek był różny zależnie od upodobań
i mody.
Do pracy szyto spódnicę ze struku z kieszenią
z boku. Spódnice codzienne nie różniły się krojem
od spódnic świątecznych. Zamiast falbanek przybrane
były u dołu naszywkami z tasiemki, jedwabiu lub
aksamitu. Dół spódnicy wykończony był szczoteczką.
Zimą Warmianki kładły po kilka spódnic lub watówkę,
t j . spódnicę z samodziałowej tkaniny, podszytej wa­
towaną poszewką. Wata włożona była między pod­
szewkę a sukno.
Halki
Pod spódnicami nosiły kobiety halki zwane odspodkami. Halki szyte były z różnego rodzaju materiałów
i pomysłowo przybrane (ryc. 33). Na halki najczęściej
używano struku, t j . materiału tkanego splotem Carle
w drobne paseczki. Osnowę struku tworzyła dwuskrętna nić bawełniana z podrzutka, a wątek wełna przędzio- „
.
*
Ryc. 35. Sukma dziewczęca z końca
na ręcznie lub fabrycznie. Struk był tkany pierwotnie I X w.Smolajny.pow. Lidzbark. Muzeum
w dwóch kolorach, wprowadzenie do osnowy trzeciego Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 784E.
i czwartego koloru urozmaicało go i tym sposobem
Fot. A. Kuraczyk, 1956
i
3 Strój Warmiński
33
X

powstawał rytmiczny układ pasów. Na początku X X wieku szyto również ze struku
spódnice, w których powtarzają się czerwone, niebieskie, fioletowe, zielone i brązowe
układy pasków. H a l k i ze struku odznaczają się niezwykłą barwnością kolorów, prze­
trwały one bodajże najdłużej w stroju ludowym i do dziś mimo zaniku ubioru ludowego,
spotyka się je u starych kobiet. Materiał ze struku jest niezwykle mocny, trwały i ciepły.
Poza strukowymi halkami występują halki pasiaste tkane splotem płóciennym o różnoro-

Ryc. 36. Staniki
kobiece westki
A-przód, B-tył,
d-przedni, e-boczny, f-tylny
(plecy), g-klin.
Podziałka 1:15
dnym zestawie pasów. Obok wąskich pasów dwukolorowych, czerwonych, niebieskich,
czarnych, brązowych i zielonoczarnych spotykamy całe zespoły pasów bogato rozbu­
dowanych z k i l k u zharmonizowanych z sobą kolorów.
Krój halki jest prosty, składa sie z pięciu klinów rozszerzających się k u dołowi
wszytych górą w 3 cm pasek. K l i n górą miał 30 cm szerokości, a dołem 45 cm. Przy
nadmiarze materiału kliny z tyłu były marszczone, przodem gładkie. W tylnym szwie był
rozporek. Halka była dołem zakończona szeroką, skośną falbaną, obszyta blendą z jedwabiu
lub aksamitu; falbany często obłożone są obszywkami z tasiemek lub aksamitnymi wstaw­
kami. Obszywki te ułożone są w linie proste lub ząbkowane. Na lato halki były z szarego
lnianego płótna, zdobione dołem falbaną
i obszywkami z tasiemki. Halki zapinano
w pasie na sznurek, albo na jeden lub
dwa guziki.
Westki,

Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowo,
pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr.
inw. 793E. Fot, A. Kuraczyk, 1956
34

jaki,

kabaty

i

bluzki

Wierzchnim odzieniem kobiet na Warmii
są kabaty i kaftaniki. Te ostatnie zwano
powszechnie westkami. Do pracy w polu
i domu w miejsce kabata noszono jubki.
Dziewczęta chodziły latem w westkach,
a jedynie w dni chłodne nakładały do
pracy jubkę. Westka jest to rodzaj stanika
dopasowanego do figury, z przodu zapina­
nego na rząd guzików (ryc. 36). Składała
°
j
S z dwóch przednich płatów z dwiema
zaszewkami i czterech płatów tylnych.

S1

Środkowy szew przechodzący przez środek pleców rozszerzano u dołu trójkątnym klinem.
Wesika sięgała niżej pasa, zakończona u dołu owalnym wykrojem. Wycięcie przy szyi,
ramionach i krawędź dolna były niekiedy obszyte b a r w n ą lamówką.
Westki posiadały podszewkę z płótna lub innego jasnego materiału.
Najczęściej
szyto je z czerwonego sukna lub lnianej tkaniny. Do pracy nakładano jubkę różniącą
się od kabata tym, że była w pasie od tej ostatniej bardziej luźna i nie ograniczała

Ryc. 38. Kabaty z końca XIX. A-przód, b-tyl, c-krój: d-płat przedni, e-boczny, f-plecy. g-kołnierz
h, i-części rękawa, j-zdobienie, k-naszycie Podziałka 1:20.
swobody ruchu. Dołem sięgała do bioder, podszyta była płótnem lub flanelą. Jubka
miała długie rękawy, u szyi niski stojący kołnierzyk zapinany z przodu na rząd rzadko
rozstawionych guzików. Jako odzienie robocze wykonana była z gorszego gatunku materia­
łu, zazwyczaj z tkanego samodziału na bawełnianej białej osnowie i wątku z białoczerwonej
skręconej nici lub z tkaniny
wełnianej, t j . sukna folowanego. Te ostatnie noszono
głównie zimą. Jubki były no­
szone zarówno przez starsze
dziewczęta jak i mężatki. Do
ubioru odświętnego wkładano
kabaty. Kabat był zazwyczaj
mocno wcięty w pasie i ściśle
dopasowany do figury (ryc:38).
Plecy składały się z czterech
symetrycznie złożonych czę­
ści. Prosty szew przechodził
przez środek, dwa boczne
szwy były zaokrąglone i zwę­
żały się w pasie, a rozszerzały
k u górze i dołowi, tworząc
klosz. Przód złożony był
z dwóch płatów, o dwu za­
Ryc. 39. Kabat z końca XIX w. pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie
szewkach w pasie. Kabat
w Olsztynie, nr. inw. 675E- Fot. A. Kuraczyk, 1956
3

35

u szyi był wykończony niskim stojącym kołnierzykiem, z przodu zapinany na jeden
rząd gęsto rozmieszczonych guzików. Guziki dobierano najczęściej do koloru materiału,
były one z drzewa, rogu, a u wiejskich bogaczy nawet z bursztynu. Dziurki dziergano nicią
w kolorze osnowy lub nicią czarną. Krawędzie zimowych kabatów były u zamożniejszych
kobiet ozdobione obszywkami z baraniej skóry, pliską - blendą lub jedwabną wypustką.
Rękawy były długie, wszyte, dołem zakończone mankietem ozdobionym obszyciem
z tasiemek. W stroju uroczystym były dodatkowo obszyte falbanką w konterki, pliskami
i guzikami (ryc. 39). Kabaty z 1910 — 1920 r. posiadały na sposób miejski bufiaste
rękawy, gęsto marszczone u ramion (ryc. 37).
Bluzki nie były znane w dawnym stroju ludowym, przyjęły się one stosunkowo póź­
niej na początku X X w. pod wpływem oddziaływania stroju miejskiego. Bluzki zdo­
biono białym haftem, niekiedy barw­
nym, wykonanym ściegiem krzyżyko­
w y m . Mają one bufiaste rękawy, a do
stroju wprowadzone zostały na War­
mii przez niemieckie szkoły tkactwa
Ryc. 40 Fartuchy. Z lewej fartuch na ścią­
ganym sznurku, z prawej krój fartucha na
karczku, c-główny płat fartucha, d-falbanka,
e-motyw koronki, f-karczek, g-pliska.
h-j koronka. Podziałka 1:20.
z Jabłonek pod Szczytnem i Ełku; nie mają one niczego wspólnego z rodzimą tradycją
stroju warmińskiego.
Fartuchy
Mimo, że kobiety na Warmii w stroju obrzędowym uroczystym nie nosiły fartuszków
a w stroju świątecznym rzadko, to jednak tkaniny fartuchowe odznaczają się niezwykłym

Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow.
Mrągowo. Muzeum Mazurskie, nr inw. 674 E
Fot. A. Kuraczyk, 1956 r.
36

Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn.
Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E.
Fot. A. Kuraczyk, 1956 r.

bogactwem różnego rodzaju wzorów. Dziewczęta nosiły do szkoły białe fartuszki, starsze
dziewczęta fartuszki białe w niebieską i czerwoną krateczkę, albo drukowane przez miej­
skich farbiarzy. Najprostsze fartuszki były tkane splotem płóciennym, bardziej ozdobne—
kombinacją szeregu splotów „Carle". Odświętne fartuszki dziewcząt były wąskie, codzien­
ne do pracy były szerokie, pasiaste, dołem przybrane skośną falbaną. Falbana w miejscu
naszycia była mocno marszczona kruzlowana.
Styk falbany z fartuszkiem zakrywała
blenda z tego samego materiału co i fartuch. W pasiastym fartuchu blendy kontrasto­
wały z pasami falbany. Niekiedy dół obszywano 3 cm koronką szydełkową. Inne fartu­
szki nie mają falbany, lecz są ozdobione u dołu koronką z frędzlami. Koronki wykonywane
były zazwyczaj przez dziewczęta zimą w czasie długich wieczorów.
Długie fartuchy na szelkach mimo, że wykonane są we wzorach tkanin warmińskich
i mazurskich, wprowadzone zostały do ubiorów ludowych przez niemiecką szkołę tkactwa
ludowego w Jabłonkach, w pow. szczycieńskim i jako takie nie miały nigdy zastoso­
wania w warmińskim stroju ludowym. Spora ich ilość znajduje się w zbiorach Muzeum
Mazurskiego w Olsztynie.
Istnieją trzy sposoby kroju fartuchów. Najprostszy jest z prostokątnego płata (70 cm x
55 cm). Fartuch ten jest w pasie lekko marszczony, a tasiemka jest wszyta od spodu.
U dołu fartuch ten ozdobiony jest szydełkową koronką. Ten typ wąskiego fartuszka
zakładały kobiety na przyjęcie gości i na święta w domu. Nieco inny jest krój fartucha
dołem rozkloszowanego i zakończonego skośną falbaną. Płat materiału (60 cm x 50 cm)
jest górą marszczony, wszyty w wąski 4 cm pasek i wiązany z tyłu na sznureczek.
Falbana tego fartuszka jest marszczona ,,kruzlowana" i obszyta pliską.
Do pracy w gospodarstwie i w domu
używano szerokich fartuchów szytych
z trzech klinów, rozszerzających się k u
dołowi. Dołem są one szerokie, gładkie,
niekiedy również zakończone skośną
falbaną.
Wśród ludności miejscowej jest jesz­
cze żywa tradycja noszenia fartuchów
drukowanych. Szyto je z samodziałowe­
go płótna lnianego i drukowano wzory
przy pomocy klocków drukarskich. Far­
biarze w Olsztynie, Dobrym Mieście,
Biskupcu i Reszlu wykonywali druk
tkanin. Sporo klocków do drukowania
posiada w swych zbiorach Muzeum Ma­
zurskie w Olsztynie (ryc. 54, 55).
Chusty
Płaszcze w kobiecym stroju warmiń­
skim są nieznane. Zamiast nich noszono
zimą i latem różnego rodzaju chusty.
W dni mroźne kobiety nakładały ka­
baty podszyte barankiem, po 2 - 3 spód­
nice, a niekiedy watowany odspodek
zwany watówką.
Warmianki nosiły różnorodne chu­
sty, które w kobiecym stroju ludowym
spełniały różne funkcje; nałożone na
głowę chroniły przed zimnem, wiatrem,
deszczem i skwarem promieni słonecz37

nych; zarzucane na plecy i skrzyżowane na
piersiach podkreślały uroczysty charakter
ubioru. Wełniane chusty, nieraz olbrzymich
rozmiarów spełniały rolą płaszczów.
Latem w pracy na polu, zarówno dziew­
częta jak i mężatki, chroniły głowę przed
"skwarem promieni słonecznych niewielką
białą lnianą chustą, złożoną po przekątni
w trójkąt i zawiązaną na węzeł pod brodą,
zwaną płatuszkiem.
Dekoracyjny charakter
mają chusty kaczorowe i „tureckie", czarne
z barwnym szlaczkiem na obwodzie (150 cm x
150 cm) przepołowione po przekątni zarzu­
cone na plecy i z przodu skrzyżowane na,
piersiach. Do tego rodzaju chust mężatki
nakładały złotem haftowany czepek (Tabl. II),
który idąc do kościoła niosły w koszyczku
wyłożonym w a t ą . Dziewczęta chodziły w czep­
k u lub n a k r y w a ł y głowę mniejszą chustą
ozdobioną szlakiem kwiatów, koronką lub
frędzlami.
Chusty te były zazwyczaj ko­
loru czarnego, a tylko na Wielkanoc na re­
Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Mu­ zurekcję nakładano białe u dołu obrzeżone
zeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 674E koronką domowej r o b o t y . Zimą kobiety
Fot. A. Kuraczyk, 1955
i dziewczęta okrywały się dużymi w e ł n i a n y ­
m i chustami narzuconymi na głowę i ramio­
58

na, zakrywały one prawie cały tył i większą
część przodu. Chusty te były zazwyczaj w ko­
lorach ciemnych, niekiedy kraciaste. Sporzą­
dzano je z samodziałowej wełny lub wyko­
nywano na drutach. Inne kolorowe jedwabne
chusty nakładano na czepki. Chustami tymi
koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego,
w zależności od charakteru uroczystości ob­
wiązywano otok czepka w ten sposób, że
skręcano chustkę w wałek i zakładano od
przodu do tyłu, poczym wiązano z przodu
w kokardę z różkami.
W powiecie olsztyńskim dziewczęta pod
koniec X I X w. nosiły małe czarne chusty
trójkątne z wełny, dziane szydełkiem lub na
drutach, a wykończone w ząbki. Na początku
X X w. dawne barwne chusty zostają wyparte
przez czarne chusty pochodzenia fabrycznego.
Obecnie używa się j u ż tylko chust fabry­
cznych.
Obuwie i pończochy
W połowie X I X w. noszono głównie poń­
czochy wełniane w pstrych kolorach, wyko­
nane na drutach. Najczęściej noszono poń­
czochy z wełny naturalnego koloru, białe
38

Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym według
K. H. Clasena, Weimar 1942 rys. 191.

czarne lub brązowe, a niekiedy czerwone
i modre'. Mniej więcej od 1910 r. przyjmują
się fabryczne pończochy niciane. Obecnie
obok pończoch robionych na drutach noszą
stylonowe i nylonowe kupowane w sklepach,
starsze kobiety do dzisiaj chodzą w białych
lub czarnych pończochach z samodziałowej
wełny. Pończochy dawniej przewiązywano
sznurkiem lub gumą powyżej kolan. W domu
kobiety chodziły w szlorach, tj. pantoflach wy­
konanych ze skóry, szmat lub filcu, a w obrębie
zagrody i w pracy na polu w korkach i klocach
podobnie jak mężczyźni. Wysokie sznurowane
czarne trzewiki noszono jedynie w stroju
świątecznym i do kościoła. Do tańca na mu­
rawie i na drogę do kościoła kobiety nie na­
kładały obuwia, lecz niosły je w rękach, a szły
boso. Obecnie przyjęło się wszędzie obuwie
miejskie kupowane w sklepach. W czasie
zawieruchy, śnieżycy i w czasie roztopów
kobiety nakładają na buty śniegowce.
• • '-t'
Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych
przed Zamkiem w Lidzbarku.
Rep. Dudeck Lidzbark. 1939

Czepek

Najbardziej efektowną i ozdobną częścią
kobiecego stroju warmińskiego był czepek
zwany twardą mycką lub galonkiem. Dawniej czepki były noszone na Warmii zarówno
przez mężatki jak i dziewczęta, choć ustawa z 1694 roku zabraniała dziewczętom
noszenia czepków, aby jak mówi, można
je było odróżnić od mężatek.
Czepek
uważano bowiem za część ubioru przy­
należnego tylko mężatce. Jednak w pra­
ktyce zakaz ten dzięki pewnej pobłażli­
wości władzy biskupiej nigdy nie był
konsekwentnie respektowany i dziew­
częta nadal głowę nakrywały czepkiem
różniącym się jedynie od czepka m ę ­
żatek tym, że posiadał węższe wstążki
z boków. Czepek w ludowym stroju
kobiecym był jeszcze w powszechnym
użyciu mniej więcej do 1870 r., potem
powoli wyszedł z użycia. Według infor­
macji „Płockiego
Korespondenta" z
1887 r. dziewczęta na Warmii nosiły
już wówczas zwyczajne czepeczki z mu­
ślinu lub tiulu przewiązane jedwabną
chusteczką koloru czerwonego lub nie­
bieskiego. Niestety tego rodzaju cze­
peczki dziewczęce nie przetrwały do
59

60

Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorach
odświętnych Repr. Reske. Olsztyn, 1920 r.
39

naszych czasów. Na początku X X w. dziewczęta już nie nosiły czepków, lecz głowę
obwiązywały trójkątną chustą, latem zaś chodziły najczęściej bez nakrycia głowy.
Autentyczne czepki warmińskie z połowy X I X w. haftowane złotymi, srebrnymi i kolo­
rowymi nićmi przetrwały do dzisiaj.
Znajdują się one w zbiorach Muzeum
Mazurskiego w Olsztynie, a może i u sta­
rych Warmianek w kufrach, jako pa­
miątka po babkach. Nabycie warmiń­
skiego czepka pociągało za sobą spory
wydatek. Cena jego w połowie ubiegłego
stulecia wahała się w granicach od 20-50
t a l a r ó w . Czepek warmiński nie był
nakryciem czysto wiejskim, zazwyczaj
kupowano go od zakonnic osiadłych
w żeńskich klasztorach miasteczek War­
m i i i trudniących się m. in. haftowa­
niem . Przypuszczalnie haft, w którym
wypełnione było denko czepka, częściowo
zapożyczony został z kościelnych anteRyc. 48. Czepek, A-z boku, B-z tyłu, C-części kroju
d-krój denka, c-otok, g-h wstążka. Podziałka 1:10
pediów. Najprawdopodobniej
hafciarstwem czepków zajmowały się siostry
z klasztoru św. Katarzyny, których konwenty znajdowały się w Dobrym Mieście, Ornecie,
Lidzbarku i Reszlu .
61

02

63

Czepek warmiński składał się z trzech części: denka, otoku i wstążek. Denko ma
kształt podkowy, z tylu jest załamane i marszczone w 6 —13 fałd; obwiedzione jest
wysokim otokiem zwężającym się z boków k u tyłowi. Denko wraz z otokiem daje czep­
kowi tę tak charakterystyczną formę, powtarzającą się we wszystkich czepkach w a r m i ń ­
skich (ryc. 48-51). Jest ono wykonane z płótna
wyłożonego zewnątrz jedwabiem, aksamitem
lub adamaszkiem, haftuje się je złotymi lub
srebrnymi nićmi. Podkładka tekturowa pod­
szyta jest płócienną podszewką, otok zaś
jest obłożony dwiema złotymi koronkami,
jedną szeroką, a d r u g ą wąską, umieszczoną
w miejscu górnego załamania. Na złote koronki
otoku nałożona jest biała tiulowa koronka
marszczona w r u r k i i usztywniona na gór­
nym końcu drutem. Złota koronka prześwie­
cająca przez tiul daje piękne efekty świetlne.
Czepek jest pod szyją wiązany na dwie
wstążki, suto marszczone w r u r k i , od wew­
nątrz podszyte pasem z płótna. Zwisające
końce wstążek opadają na piersi (Tabl. II).
Marszczone wstążki czepka związane pod
brodą zasłaniały uszy i policzki, w dni zaś
gorące opadały luźno na boki. Z tyłu czepek
ozdobiony był kokardą z jedwabnej białej
lub kolorowej wstążki, usztywnionej watą
i dwiema długimi wstążkami opadającymi na
Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne plecy. Wstążki były białe jedwabne, z dese­
kwiaty z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum niami różnych kwiatów. Nie wszystkie czepki
Mazurskie w Olsztynie nr inw. 108 E. Fot. F. były haftowane złotymi i srebrnymi nićmi,
Klonowski 1959 r.
40

niektóre haftowano kolorowymi nićmi i ozdabiano kolorowymi niebieskimi lub czer­
wonymi wstążkami.
Cały wysiłek hafciarki koncentrował sią na denku czepka; „drzewo życia", owoc gra­
natu i stylizowane kwiaty są najczęstszymi mo­
tywami zdobniczymi. Haft wykonywano ście­
giem płaskim, w y p u k ł y m lub bajorkiem. Do­
datkowym elementem zdobniczym jest wyło­
żenie denka cekinami i kolorowymi blaszkami.
Poszczególne gałązki listków obwiedzione są
sznureczkiem z dwóch skręconych nici. W nie­
których czepkach kwiaty są haftowane koloro­
w y m i nićmi i ujęte w motyw wianka lub bukie­
tu. W czepkach haftowanych kolorowymi nićmi
brak na otoku złotej koronki, a tiulową zastępuje
koronka z białych nici, szydełkowej roboty.
Tradycja ustna i niektóre publikacje wzmian­
kują o obwijaniu otoku czepka jedwabną chu­
stą zwiniętą w wałek. Według informacji sta­
rych kobiet obwijano chustami czepce częś­
ciowo znoszone albo noszone na codzień. Chusty
64

były kolorowe. Na znak żałoby obwiązywano
czepek czarną chustą, na uroczystości rodzinne
i kościelne niebieską lub czerwoną. Czepek
przechowywano w specjalnych koszach wyło­
żonych watą.
Rozdział
Wytwórcy

Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane
złotymi nićmi. Fot. z. Drzewiecki 1948

VIII

i materiały

Ubiory na Warmii były wykonywane głównie z surowców miejscowego pochodzenia.
Na Warmii uprawa lnu i hodowla owiec była bardzo rozpowszechniona i cieszyła się
wielkim poszanowaniem. Świadczy o tym lu­
dowa piosenka z Mokin, pow. olsztyńskiego .
65

„Ach lanku, lanku
Wiele ty kosztujesz,
Wiele ty ludzi
Czansto fatygujesz"
Jednym z głównych produktów eksporto­
wych z Warmii był len, płótno lniane i nici
wywożono głównie przez port w Braniewie.
W połowie X I X w. (1856 r.) roczny zbiór lnu
na Warmii oszacowano na sumę około 1 m i l .
t a l a r ó w . Przy kolonizowaniu miast Warmii
osiedlali się po miastach również sukiennicy,
trudniący się produkcją tkanin. Młyny zbo­
żowe z kołem wodnym połączone b y ł y za­
zwyczaj z m ł y n e m folusznjm i garbnym,
z których korzystali sukiennicy i garbarze,
płacąc za to młynarzowi lub miastu roczną
66

Ryc. 51. Czepek warmiński, z drugiej poł. XIX w.
pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107E.
Fot. F. Klonowski, 1959 r.
41

dzierżawą. Przy młynie w Olsztynie i Reszlu tego rodzaju młyny foluszne i garbne były
od samego początku ich istnienia. Produkcja tkanin w średniowiecznych miastach kształ­
towała się pod wpływem organizacji cechowych; na Warmii w każdym prawie miasteczku
istniał cech sukienników. Zachowane do dziś statuty dają pewne wyobrażenie o zawo­
dzie sukiennika. Jednym z zachowanych statutów jest statut czeladników - sukienników
w Ornecie, wydany 26. I . 1558 r. przez władze miejskie. Sukiennicy w Reszlu otrzymali
statut w 1568 r. potwierdzony przez kardynała Stanisława Hozjusza. Statut ten odnowio­
ny i uzupełniony został powtórnie potwierdzony w dniu 17. marca 1724 r. przez kustosza
katedralnego Łaszewskiego . Podobne statuty posiadały i inne miasta Warmii, jak Olsz­
t y n , Braniewo, Dobre Miasto. W statutach ujętych w rozdziały szeroko omówio­
no jaki winien być stosunek czeladników do majstra, jakie są obowiązki sukienników
względem państwa, kościoła i klientów. W statutach tych również podane są kary grożące
67

68

69

opornym, nie respektującym
ustaw.
Oprócz sukna i tkanin lnianych miej­
scowego pochodzenia przenikały na
Warmię kosztowne tkaniny importowa­
ne z zachodu. W sąsiednich Prusiech
Książęcych władze książęce wydały sze­
reg ustaw zabraniających sprowadzania
sukna zagranicznego, przyczyniającego
się do upadku miejscowego sukiennictwa, a tym samym do ograniczenia
dochodów dworu czerpiącego z warszta­
tów znaczne dochody w formie opłat
podatkowych. Ograniczenia importu nie
obowiązywały Warmii, gdzie rządzili
biskupi mniej troszczący się o tego
rodzaju sprawy. Gdy np. w Prusiech
Książęcych w latach 1529 — 1694 r.
wydano aż sześć ustaw zabraniających
importu sukna zagranicznego, w t y m
samym czasie na Warmii wydano tylko
jedną ustawę w 1766 r. podpisaną przez
biskupa Grabowskiego . Rzemieślnikom
i chłopstwu zabraniano noszenia ubioru
z jedwabiu i przyozdabiania ich złotem
lub srebrem, a zezwalano na przybranie
adamaszkiem, taftą lub koronką.
70

Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy
Ch. Hartknocha, Lipsk 1684

Poza rzemieślniczym wyrobem odzie­
ży przez sukienników miejskich ludność
wiejska, zwłaszcza bogatsze chłopstwo, trudniło się produkcją tkanin samodziałowych
tkanych na ręcznych warsztatach. Wśród tkanin samodziałowych najwięcej tkano płócien
lnianych, które oddawano do farbowania lub druku miejskim farbiarzom; to też w poło­
wie X I X w. farbiarze tacy jak Wetcki i Ciecierski w Reszlu mieli ogromne wzięcie.
Często przed ich warsztatami stały sznury chłopskich furmanek z Warmii i Mazur
z płótnem lnianym przywiezionym do farbowania. Podobnie działo się i w innych
miastach Warmii. Farbiarze drukowali płótno przy pomocy klocków, które do dziś prze­
trwały i znajdują się w zbiorach Muzeum Mazurskiego (ryc. 54,55). Największe targi na
płótno odbywały się corocznie na odpuście w św. Lipce, w powiecie kętrzyńskim. Płótno
lniane produkowane przez rzemieślników było towarem eksportowym Warmii. Wpraw­
dzie płótno warmińskie na rynku światowym nie mogło konkurować z gatunkowo lepszym
płótnem śląskim, jednak znajdowało chętnych nabywców. Eksport płótna odbywał sią
71

42

72

przez Braniewo na zachód, głównie do Ameryki P o ł u d n i o w e j . Braniewo było również
największym ośrodkiem produkującym białe i farbowane nici koloru czerwonego. Poza
Braniewem produkowano na początku X X w, również nici w Olsztynie. Pewne wyobra­
żenie o produkcji tkactwa miejscowego owego okresu dają tabele rzemieślnicze z 1831 r.,
według których na obszarze królewieckim Prus Wschodnich, w którego skład wchodziła
Warmia, zajmująca mniej więcej połowę obszaru, było 442 rzemieślniczych warsztatów
tkackich, a 44788 wiejskich warsztatów ręcznych. W samym Olsztynie było 126 war­
sztatów tkackich i 4 warsztaty farbiarskie.
Podobnie jak sukiennicy i tkacze płótna, tak i garbarze oraz szewcy, krawcy zamieszki­
wali miasta Warmii; ci ostatni osiedlali się coraz częściej po wsiach. Młyny wodne, zazwyczaj
po połączeniu ich z młynem folusznym
były również wykorzystywane jako mły­
ny garbne. Na przełomie X V I I I i X I X w.
na 402 młynów wodnych w okręgu
królewieckim było 51 młynów garbnych. Według tabeli urzędowej z 1825 r.
w Prusach Wschodnich było 531 mist­
rzów garbarskich i 369 czeladników.
Skóry wyrabiano na miejscu; nie były
one przedmiotem eksportu, lecz służyły
do zaspokojenia potrzeb miejscowej l u d ­
ności. Ważnym natomiast towarem eks­
gaBne
portowym były wełniane chusty cie­
szące się ogromnym popytem w sąsie­
dniej
Rosji. Wprawdzie największe
ośrodki produkcyjne chust znajdowały
się poza granicami Warmii, w Gdańsku,
w Elblągu, Iławce, to jednak tradycja
wspomina, że kobiety warmińskie tkały
je również dla siebie na warsztatach
ręcznych. Poza t y m Warmianki ubierały
się chętnie w chusty importowane ze
nil«iH)«)one/olt»onopone/
mitti
Śląska, Saksonii, Holandii i Belgii.
73

EDYKT

74

75

nhmitmztit

IMna/

W drugiej połowie X I X w. małomia­
steczkowi sukiennicy nie wytrzymali
Sprita 1732,
konkurencji z manufakturami i powoli
likwidowali swoje warsztaty, podobnie
1» JboWWfttę $iu*fir& i) Sfctttwrnm ©rufarn
jak i garbarze. Ostatni sukiennik w Re­
szlu przetrwał do 1881 r. Nie zacho­
wał się też do naszych czasów żaden
młyn foluszny; najdłużej bo do po- Ryc- 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import
czątku X X w. przetrwali farbiarze płó- sukna-zagraniem, w Prusach Książęcych, Królewiec, 1732
cien w miastach Warmii. Wiejskie tka­
ctwo chłopskie przetrwało znacznie dłużej, w 1934 r. według statystyki na terenie b. Prus
Wschodnich było 23410 wiejskich warsztatów tkackich. Powoli jednak zanikają one, wędrują
na strych jako zbędny sprzęt. Wieś produkowała odzież głównie na własny użytek, w y ­
roby rzemieślnicze były wystawiane na jarmarkach, kiermaszach, targach. T u wyroby
tkackie nabywała głównie biedota miejska i wiejska, nie mająca własnych warsztatów,
a chcąca ubierać się w ubiory regionalne.
76

W połowie X I X w. upada uprawa l n u ; było to związane z przejściem na bardziej
ekonomiczną i wydatniejszą gospodarkę hodowlaną, która rozwija się przede wszystkim
w większych gospodarstwach chłopów. Lnianą przędzę wypiera przędza bawełniana pocho•13

dzenia fabrycznego. Pod koniec X I X w. przędza fabryczna znajduje powszechne zasto­
sowanie w tkactwie wiejskim. Na osnowy używano dwuskrętnej bawełny, a na wątek
cienką nić bawełnianą lub wełnianą. Wprowadzenie przędzy fabrycznej do tkactwa ludo­
wego nie wpłynęło na zmianę regionalnego charakteru tkanin, lecz przyczyniło się do

•riSR—-

Ryc 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie
w Olsztynie nr. inw. 78E, 79E, 145E, 144E. Fot. A. Kuraczyk 1959

wzbogacenia wzorów, tym bardziej, że ówczesna przędza zarówno wełniana jak i baweł­
niana była wysokiej jakości. Samodziały ludowe tkano na Warmii na warsztatach czteronicielnicowych splotem rządkowym, płóciennym, rypsowym Carlec. Samodziały ubra­
niowe tkane były na dwuskrętnej osnowie bawełnianej, na wątku bawełnianym lub
wełnianym. Tkaniny lniane na osnowie lnianej lub bawełnianej. Wełniane samodziały
wiejskie z wełny folowano, w przeciwieństwie do samodziałów rzemieślniczych folowanych
na foluszach, napędzanych kołem wodnym lub na ręcznych domowych foluszach. W war­
mińskich tkaninach samodziałowych wątek i osnowa występują albo w odcieniach tego
samego koloru, albo w kolorach kontrastujących z sobą. Na sukienki, kabaty i kaf­
taniki używano tkanin mieniących się, wykonanych splotem rządkowym. Kolory osnowy
w w ą t k u tak dobierano, aby z sobą kontrastowały, przy czerwonej osnowie dawano
szafirowy wątek, przy granatowej osnowie — czerwony wątek. Obok tkanin o jednolitym
tle występowały tkaniny pasiaste o mniej lub więcej urozmaiconym układzie pasów.
Najprostsze posiadają dwukolorowe pasy, przeplatające się na przemian np. czarny
z czerwonym, czarny z zielonym itp. W bardziej urozmaiconych tkaninach pasy te są
różnej szerokości i koloru. Tkanin pasiastych używano pierwotnie do ubioru codziennego,
na spódnice i halki. Od pocz. X X w. znane są na Warmii materiały ubraniowe tkane
w drobną lub wielką kratkę, utrzymane głównie w ciemnych kolorach. Bogata jest
44

skala tkanin ze struku, których osnowę tworzyła dwuskrętna nić bawełniana, podrzutka
cienka nić bawełniana, a w ą t e k - w e ł n a przędzona ręcznie lub fabrycznie. Struk tkany
był najczęściej w dwóch kolorach, podrzutka była w kolorze osnowy lub odmiennym.
Wprowadzenie trzeciego koloru do osnowy ożywiło tkaninę, powstają paski różnej
szerokości, zwłaszcza po wprowadzeniu do osnowy jeszcze k i l k u dalszych kolorów.
Paski te łączą się w pewne powtarzające się zespoły dobrane w zależności od upodobań
artystycznych tkaczki.
Wielką pomysłowość w doborze kolorów wykazują materiały fartuchowe; na białym
tle przebijają się kolory czerwone, niebieskie i żółte. Fartuchy te są tkane niekiedy
w k i l k u kolorach.
Do dawnego tradycyjnego tkactwa Warmii i Mazur nawiązują powstałe po 1945 r.
warsztaty spółdzielcze CPLiA, które, gdy chodzi o płachty tj, obrusy i narzuty, mogą się
poszczycić wspaniałymi sukcesami, produkcja samodziałów natomiast tak ważna dla l u ­
dowego stroju regionalnego napotyka na trudności z powodu braku należytego surowca
i trwałych barwników. Inne materiały i ozdoby do odzieży kupowano w sklepach, na
jarmarkach i odpustach.
Bieliznę, fartuchy i spodnie robocze, waniki, wistki szyły dawniej kobiety same.
Szycie kabatu, spódnicy, halki, sukmany, jaki, lub kamizelki powierzano miejskim kraw­
com lub krawczyniom rekrutującym się z miejskich rzemieślników osiadłych po wsiach.
Korki, kloce i drewniaki były wykonywane w domu przez mężczyzn albo kupowane
na jarmarkach i targach u korkarzy, t j . chłopów trudniących się ich wyrobem. Trzewiki
i buty kupowano w sklepach miejskich lub zamawiano u miejscowych szewców.
Do dziś najlepiej zna się na wiejskim kroju krawiec Paweł Lubomirski ze Stanislewa,
w powiecie biskupieckim: do niedawna przerabiał on jeszcze ubiory z dawnych samo-

Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie
w Olsztynie, nr. inw. 146E, 150E, 142E, 148E. Fot. A. Kuraczyk 1959 r.
45

działów ludowych. Obecnie kupno i szycie odzieży odbywa się raczej w miastach. Ma­
teriały a nieraz gotowe garnitury i sukienki kupuje się w miejskich sklepach bądź
w spółdzielniach wiejskich.
Rozdział

IX

Zdobiny
W stroju warmińskim znacznie więcej ozdób zachowało się w stroju kobiecym,
aniżeli męskim. Do elementów zdobniczych w stroju męskim zaliczyć należy: stebnowanie, szamerunki, obszycie krawędzi sukmany, tasiemkami, fałdy, błyszczące albo

Ryc. 56. Czepek war­
miński, I I pol. XIX w.
pow. Olsztyn Muzeum
Mazurskie, nr inw.
112E. Pot. Z. Drze­
wiecki, 1947

Ryc. 57. Denko czepka
warmińskiego zdobio­
ne złotym haftem. Fot.
Z. Drzewiecki, 1948.
rogowe guziki. Kołnierzyki zazwyczaj zawiązywano na czerwone tasiemki. Kołpak,
czapka barania rozcięta z boku, przyozdobiona była dwiema kolorowymi jedwabnymi
wstążeczkami, górną białą i dolną niebieską. Sukmana była w pasie przewiązana
barwną krajką zazwyczaj koloru niebiesko-białego i wykończona frędzlami. Dalszym
elementem dekoracyjnym była jedwabna kaszmirowa chusta, którą mężczyźni wiązali
niekiedy wokół szyi. Pan młody przypinał wianek mirtowy z kistką z lewej strony
na piersiach. Drużba nosił kapelusz ozdobiony wstążkami i bukietem sztucznych
kwiatów, przez ramię zaś był przewiązany jedwabną kolorową wstęgą, a pęk wstążek
i chustek zwisał mu z lewego ramienia.
Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym zaliczyć należy: haft,
barwne wstążki, falbany, pliski, koronki, naszyjniki z bursztynu i świecidełka.
46

Haft występował jedynie na denku czepka. Fartuszki były dołem i po bokach ozdo­
bione białą szydełkową koronką. Spódnice, zwłaszcza halki upiększano jedwabnymi lub
aksamitnymi obszywkami, falbanami i pliskami. Ulubionym motywem zdobniczym wystę­
pującym przy spódnicach świątecznych jest ułożenie falbany „w konterki". Kaftaniki
dziewcząt są obszyte na krawędziach b a r w n ą tasiemką. Kaszmirowe jedwabne, tureckie
chusty, ornamentowane kwiatami, używane w stroju świątecznym, mają charakter czysto
zdobniczy. Dekoracyjność stroju podnoszą również białe lub barwne wstążki zwisające
u czepków i sztuczne kwiaty wplecione we włosy dziewcząt. Szyję kobiet zdobią burszty­
nowe naszyjniki, niekiedy było ich kilka. Przez krótki czas tuż przed pierwszą wojną
światową zdobiono rękawiczki różnokolorową wełną i obszywano perełkami.
Charakterystyka

źródeł

Przy opracowaniu monografii stroju warmińskiego korzystałem z cennego materiału
źródłowego zgromadzonego przez dyrektora Muzeum Mazurskiego Hieronima S k u r p s k i e g o , z rad i doświadczenia Teodory M o d z e l e w s k i e j zajmującej się od szeregu
lat badaniami nad strojem i tkactwem w a r m i ń s k o - m a z u r s k i m . Materiały te jednak
wymagały uzupełniania nowymi badaniami terenowymi, przeprowadzonymi w latach
1958-1959. Informacje zawarte w dawnych publikacjach niemieckich i polskich nie dają
pełnego obrazu warmińskiego stroju ludowego; są to najczęściej mniej lub więcej obszerne
opisy pozbawione często podkładu ilustracyjnego. Szczególnie cenne były wiadomości zawarte
w pracach K. B r u n n e r a , E. L e m k e g o , E. S c h n i p p l a , M . P h i l i p pa, K . H . C l a s e n a .
Z literatury polskiej najcenniejsza jest praca T. M o d z e l e w s k i e j — „Stroje ludowe
Warmii i Mazur". Nie mniej cenne i wartościowe są materiały o stroju ludowym Warmii
i Mazur zawarte w artykułach Hieronima S k u r p s k i e g o , które ukazały się w 1954 r.
w dodatku tygodniowym „Świat i M y " i w pracy o kulturze ludowej Warmii i Mazur,
ogłoszonej w wydawnictwie zbiorowym „Warmia i Mazury".
Przy opracowaniu środowiska i historii regionu we wstępie niniejszej monografii
korzystałem głównie z opracowań zawartych w wyżej wzmiankowanej pracy zbiorowej
pt. „Warmia i Mazury". Wartościowy i niezwykle cenny jest materiał ikonograficzny
zebrany w ciągu szeregu lat przez H. Skurpskiego i znajdujący się w Archiwum Muzeum
Mazurskiego w Olsztynie. Korzystałem z niego w pełni i za udostępnienie m i go
składam panu dyrektorowi H . Skurpskiemu serdeczne podziękowanie.
Składam również podziękowanie prof. dr R. Reinfussowi za życzliwy stosunek w udo­
stępnieniu mi zebranych materiałów do stroju ludowego Warmii i Mazur, znajdujących
się w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Państwowego Instytutu Sztuki w Krakowie.
77

47

PRZYPISY
1

Stanisława Z a j c h o w s k a , Geografia. Praca zbiorowa, „Warmia i Mazury", część II. nakł. Insty­
tutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 8.
Henryk Ł o w m i a ń s k i , Prusowie i państwo krzyżackie. Z pracy zbiór. „Warmia i Mazury", cz.I,
nakł. Instytutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 101.
Bogusław L e ś n o d o r s k i , Dominium warmińskie 1243—1569. Nakł. Instytutu Zachodniego
1946, Poznań str. 4.
Marzena P o l l a k ó w n a , Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim, Nakł.Instytutu Zachodniego,
Poznań 1953, str. 2.
Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego. 1957. Nakł. P.W.R.N., Wydział Statystyki, Olsztyn
1953, str. 18. Według stanu z 31. XII. 1957 woj. olsztyńskie liczyło 846.700 mieszkańców, z tego na Warmię
tj. pow. braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki (reszelski) przypadało 233 700 mieszkańców,
z których / znajdowało zatrudnienie w rolnictwie.
Henryk Ł o w m i a ń s k i op. cit.
Według informacji Jana Lubomirskiego, miejscowego działacza ludowego, który w latach 1930—1939
organizował na Warmii i Mazurach polskie chóry śpiewacze z polecenia Związku Polaków w Niemczech.
Adam C h ę t n i k , Mazurskim szlakiem. Łomża 1939, w rozdziale p.t. „W mazurskiej wiosce"
str. 86 i 88.
P. R o s e n w a l l , Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen Bewohner, gesammelt
auf einer im Jahr 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199.
E. S c h n i p p e 1, Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg
1937, ryc. 1 na str. 32
Według informacji zaczerpniętej od kierownika szkoły Edwarda Turowskiego z Tomaszkowa, pow.
olsztyński, miejscowego działacza niepodległościowego.
Dopełnieniem pracy T. M o d z e l e w s k i e j nad rekonstrukcją stroju jest monografia p.t. „Stroje
ludowe Warmii i Mazur", wydana nakładem Towarzystwa Społeczno—Kulturalnego „Pojezierze" w 1958 r,
w Olsztynie, przeznaczona dla kierowników i działaczy kulturalnych pracujących w zespołach artysty­
cznych, świetlicach i wszystkich miłośników kultury ludowej.
Hieronim S k u r p s k i , Nieco o historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński"
z dnia 31. X. 1953, w dod. Nr. 88 „Świat i My".
Elbinger Wiesenbuch z r. 1421, ze zbiorów Wojew. Archiwum Państw. Gdańsk.
Casper He n n enb e r g e r, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes- zu Preussen.
Köningsberg 1584. str. 20.
J. M a 1 e t i u s, Epistoła de sacrificiis et idolatría veterum Borussorum, Królewiec 1561, repr.
z książki „Mitteillungen der liter. Gesellschaft Masovia", zesz. 8, Lotzen 1902, str. 197.
Fr. W a l t e r , Geschichte der Stadt Königsberg, Königsberg 1613.
Chronica der Preussen, Anno 1626, str. 81 i 185.
E. Weise, Baueraufstand in Preussen. Elbing 1935, Repr. ryc. kartografa Narońskiego są podane
na str. 55.
Christopf H a r t k n o c h , Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1684, str. 425/26.
'-' a) J. V o i g t , Ueber Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Preussische
Provinz. Blätter I I seria, tom I I (XLVIII), zesz. 6, Królewiec 1852, str. 417—448. b) Von der Gesind
Kleider-Ordnung. Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret anno 1640, str. 85—87. c) Edykt,
aby w Prusiech pod uchronieniem się naznaczoney surowey kary od pierwszego dnia miesiąca January
1733 żadne cudzoziemskie sukna materye y insze wełniane towary etc. na swojoziemskie używanie,
ani kupowanie, albo noszone, ani też w ziemi zażywane być mają. Datowany w Berlinie trzeciego
dnia mies. Aprila 1732.
Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906 str. 83—88.
jak wyż. str. 86.
2

3

4

5

2

3

6

r

8

9

10

11

12

13

, ł

15

16

17

18
19

20

22

23

48

24

Friederich Samuel Bock, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich
Ost und Westpreussen. Dessau 1782, str. 159—166.
J. G. K r ü n i t z , Oekonomisch—technologische Encyklopädie, cz. 40. Berlin 1787, pod hasłem
„Kleid", str. 97—102.
Carl B r u n n e r, Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 71. E. E. Preuss, Preussische Landes
und Volkskunde oder Beschreibungen von Preussen. Königsberg 1835, str. 232. E L e m k e , Volkstüm­
liches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volks­
kunde. Greifswald 1906, str. 88. Walenty B a r c z e w s k i , Kiermasy na Warmii. Olsztyn 1923, str. 20.
Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, R. VII, listy gończe nr. 37, 116, 309,307,390, 444, 581, i 600.
Na północnych obszarach Warmii, t j . w pow. braniewskim, półn. części pow. lidzbarskiego i bis­
kupieckiego nie spotyka się dziś ludności autochtonicznej. Wsie półn. części Warmii zasiedlone zostały
po 1945 r. przez ludność chłopską pochodzącą głównie z południowych województw Polski, z woj. rzeszo­
wskiego, lubelskiego i kieleckiego.
Według informacji 90-letniego starca, Michała Lengowskiego, urodź, w Nowej Kaletce w pow.
olsztyńskim, zasłużonego bojownika o niepodległość Warmii, również W. B a r c z e w s k i , Kiermasy na
Warmii. Olsztyn 1923 na str. 20.
„Sobie dziane" — robione na drutach z wełny samodziałowej.
Spsicki — zwane również miedziankami są to druty przy pomocy których wykonuje się wełniane
pończochy, rękawice, nauszniki itp.
" Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej Państw. Instytutu Sztuki, Kraków, Nr. inw. 20582 i 20578.
August A m b r a s s a t , Die Provinz Ostpreussen. Königsberg 1912, wyd II, na str. 240, co również
potwierdzają współcześni informatorzy.
E. Lemke, Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28.
Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, r VII w Nr. 51 z dnia 16. XII. 1848, na str. 581.
Według informacji krawca Pawła Lubomirskiego ze Stanislewa w pow. biskupieckim, który pamięta,
że dawniej spodnie były z boku zapinane i nie posiadały z przodu rozporka.
Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str. 90.
O pasie płóciennym współcześni informatorzy nie wiele wiedzą. Występowanie w stroju ludowym
potwierdzają dane źródłowe w literaturze. Por. Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und WestPreussen, Danzig 1858, str. 87. Fragment takiego pasa płóciennego znajduje siew zbiorach Muzeum Mazur­
skiego w Olsztynie.
Stebnowane półkoszulki są jeszcze dziś w użyciu u starych Warmiaków, np. stary Zawadzki, liczący
72 1, z Bredynka, pow. biskupiecki nosi go do dzisiejszego dnia. Wzmianki o hafcie na półkoszulkach
podaje E. L e m k e , Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III. Allenstein 1889, na str. 29.
W cenniku usług krawieckich obowiązującym krawców miasta Olsztyna wydanym przez władze
miejskie w 1584 r. wymieniony jest kołpak {Kolpack), za uszycie którego krawiec otrzymywał 2 gr.
Autor historii Olsztyna nie znając polskiej nazwy dziwi się, skąd wzięła się ona i wyprowadza ją od
kabłąka używanego przy jarzmach na woły. Por. Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein Urkundenbuch III, Urkunden über die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1929, Nr. 6 na str. 11 przypisy.
Ubiór proszka podają następujący autorzy: Jan S e m b r z y c k i , Przyczynki do charakterystyki
Mazurów Pruskich, Wisła Tom IV, Warszawa 1890, str. 799. Wojciech K ę t r z y ń s k i , O Mazurach.
Poznań 1872, str. 10. Carl B r u n n e r , Ostpreussische Volkskunde. Leipzig 1925, str. 183—184. M. T o eppen, Wierzenia Mazurskie, tłum. Eugenia Plitzówna, Wisła, Tom VI, Warszawa 1892, str. 763—765.
Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 96 E. S c h n i p p e l ,
Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg 1927, str. 32. Maciej Wie­
r z b i c k i , Ziemia Warmińska. Warszawa 1919, str. 15. Erhard R i e m an n, Ostpreussisches Volkstum
um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1927, str. 346.
Jedni wymawiają „suga", inni np. w pow. olsztyńskim „sługa".
Przy wykonaniu łba koziego posługiwano się drewnianymi widłami lub rozwidloną gałęzią. Końce
wideł imitowały rogi wychodzące z łba uformowanego ze słomy i szmat. Oczy kozy były zrobione z błyszczą­
cych guzików a broda z lnianej przędzy. Tak wykonany łeb trzymał jeden z chłopców w rękach, poczym
okrywano go białą płachtą spod której (przez szparę) obserwował otoczenie. Chłopiec przebrany za
kozę chodził pochylony.
Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958, str. 78.
Oswald A. E r i c h und Richard B e i 11, Wörterbuch der deutschen Volkskunde, Leipzig 1936 na
str. 563 podają, że mężczyźni na Warmii nosili krótkie spodnie i białe pończochy i powołują się na
K. Brunnera i Clasena rzekomo mogących potwierdzić powyższe. Ani jeden ani drugi w pracach swoich
o tym nic nie piszą. Por. rye. 1 w pracy: E. S c h n i p p e l , Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von
Ost und Westpreussen, Königsberg 1927, str. 32.
Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I. S. w Krakowie, Nr. inw. 27133, 20582, 27132, 20582.
Niektóre listy gończe ogłoszone w urzędowym organie „Rastenburger Kreisblatt w r. 1848 zawierają
m. inn. szczegółowe opisy ubrań zbiegłych więźniów pochodzących głównie z pow. biskupieckiego. Opisy
25

26

87

28

29

30
31

83

34

35

36

37

38

39

10

41

12

43

44

48

16

4 Strój Warmiński

49

te dają do pewnego stopnia obraz z którego dowiadujemy się, że w poł. XIX w. noszono lniane sukmany.
Według powyższych listów w sukmanach przeważał kolor niebieski i granatowy.
Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I . S. w Krakowie, Nr. inw. 27152, 27132.
Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie, nr. inw. 27132 i według wypowiedzi
72 1. Zawadzkiego z Bredynka, pow. Biskupiec.
Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906, str. 88.
Samuel Bock, Versuch einer Wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich Ost und Westpreussens. T. L. Dessau 1782, w rozdz. „Von Preussen Einwohnern" na str. 153.
Karl B r u n n e r , OstdeutscheVolkskur.de. Leipzig 1925, str. 69.
Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie. Nr. inw. 23823,
Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und Westpreussen. Danzig 1858, str. 86.
Por. przyp. 40.
Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 87.
Karl B r u n n e r , Ostdeutsche Volkskunde, Leipzig 1925, str. 71.
Według informacji Kamińskiej z Bredynka, pow. biskupiecki.
Karl B r u n n e, r Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 69—70.
Korespondent Płocki, r. 1879, nr. 4 str. 3.
Königsberger Hartungsche Zeitung Nr. 1 z 3. I . 1866 r. podaje, że czepek kosztował 45 talarów
Karl B r u n n e r , w dziele, Ostdeutsche Volkskunde (Leipzig 1925, na str. 72) podaje, że czepek w 1842 r.
kosztował 20—30 talarów.
P. L a n d a u , Ostpreussische Wanderungen. Berlin 1916 r. str. 33.
W/g informacji ks. dr J. Obłąka z Olsztyna, profesora historii kościoła w Seminarium Duchownym
w Olsztynie.
Alois B l u d au, Oberland, Ermland, Natangen und Barten. Stuttgart 1901 str. 204.
Władysław G ę b i k , Pieśni ludowe Mazur i Warmii, Olsztyn 1952, str. 51.
Erwin Scheu, Ostpreussen. Königsberg 1936 str. 148.
H. H i p p 1 e r, Die Rolle der Tuchmachergesellen in Wormditt. Zeitschr. für die Geschichte und
Altertumskunde Ermlands. Braunsberg 1897 r. XII Band, s. 192—204.
Adolf P o s c h m a n n , 600-Jahre Rössel, Rössel 1937, str. 196.
Statut sukienników Olsztyna z r. 1671 podaje Hugo B o n k w „Geschichte der Stadt
Allenstein" Urkunden über die Aliensteiner Gewerke. Urkundenbuch III, 4 Teil Die Gewerke, Alien­
stein 1928 str. 28. Nr. 29.
Max P h i l i p p , jak wyż. str. 84.
Adolf P o s c h m a n n jak wyż. str. 196.
A. E P r e u s s, Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg
1839, str. 285—286.
Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein . . , jak wyżej str. 589.
Robert S t e i n , Die Umwandlung der Agrarverfassung Ostpreussens durch die Reform des neun­
zehnten Jahrhunderts Königsberg 1933 Band I , str. 405.
A. E. Preuss, Preussische
jak wyżej str. 287.
Adolf P o s c hm ann-600 Jahre
jak wyżej str. 196.
Dziękuję wszystkim informatorom, którzy udzielili mi szeregu cennych informacji, poświęcając
na to nieraz dużo czasu, a w szczególności dziękuję: małżonkom Lengowskim, Hornbrućhom, mgr Janinie
Gliszczyńskiej i Janowi Lubomirskiemu z Olsztyna, Pawłowi Lubomirskiemu z Stanclewa, Augustowi
Zawadzkiemu i Franciszce Kamińskiej z Bredynka w powiecie biskupieckim, Karolowi Szymelfeningowi
z Biskupca i wielu innym bezinteresownym informatorom.
45

49

50

51

52

53

54

55

56

67

58
59
60
61

62

63

64

65

66

67

68

69

70
71

72

73
74

75
re

77

WYKAZ

LITERATURY

A m b r a s s a t August, Die Provinz Ostpreussen. Ein Handbuch der Heimatkunde. 2 Auflage, Königs­
berg-Bonn 1912, str, 240—243.
Annalen des Königreiches Preussen, Quartal II, Königsberg 1773, str. 3—45.
B a l z er Frida, Textiles Hauswerk in Ostpreussen um 1850, Volkswerk 3, 1943, str. 244—51.
B a r c z e w s k i Walenty, Kiermasy na Warmii, IV wyd. Olsztyn 1923.
B a u e r Hanus, Tracht und Bügeltanz auf der Elbinger Höhe vor 100 Jahren. Elbinger Jahrbuch, zesz. 15
Str. 278—287.
B i e d r a w i n a Emilia, Wesele mazurskie (korespondencja). Przegląd Zachodni. R. VII—1951,1.1. nr. 3/4,
str. 634—637.
50

Bock Friedrich, Samuel, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von Ost und Westpreussen,
Bd. 1—5, Dessau 1782—85, T. II. str. 156.
B o n k Hugo, Geschichte der Stadt Allenstein. Urkundenbuch. Teil II, Allenstein 1914, Urkunden über
die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1928.
B o r m a n n Martin, Ostpreussen. Berichte und Bilder. Berlin 1935.
B r u n n e r Karl, Ostdeutsche Volkskunde Leipzig 1925.
B r u z d o w i c z Józef, Niektóre wiadomości o sąsiednich Prusach, etnograficzne, społeczne i ekonomiczne.
Korespondent Płocki, Nr. 4, 1878.
B u j a c k , Accesionen des Prussia-Museums pro 1889, str. 189 aus dem 19 Jahrhundert. Sitzungsberichte
der Altertumsgeselschaft Prussia-Königsberg 1888.89.
B u s c h a n Georg, Illustrierte Völkerkunde in zwei Bänden. Stuttgart 1926.
C h ę t n i k Adam, Mazurskim szlakiem. Łomża 1939.
C l a s e n Karl, Heinz, Ostpreussen. Weimar 1942.
C z y b o r r a Albert, Zwischen Mauersee und Alle. Ein Heimatbuch. Rastenburg 1928.
Edykt, aby w Prusiech pod uchronieniem się zaznaczoney surowey kary od pierwszego dnia Miesiąca
January 1733 żadne cudzoziemskie sukna Materye y cudze wełniane towary ec. na swojoziemskie
używanie ani kupowanie (albo noszone) ani też w Ziemi zażywane być mają. Datowany w Ber­
linie trzeciego Dnia Miesiąca Aprila 1732.
F i s c h e r Adam, Etnografia dawnych Prusów, Rozprawa z pracy ..Dzieje Prus Wschodnich", Gdynia 1937.
F u c h s Hans, Von masurischen Webekunst. Masurisches Volkskalender 1935, str. 86—91.
G a j e k Józef, Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797, Wrocław
1954.
G1 a p a Adam, Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956.
Gr ud de Herta, Brauchtum um Flachs und Spinnstube. Natanger Heimatkai. 15. 1942, str. 47—55.
G r u d de Herta, Ein Leben für die Heimat. Königsberg 1938 str. 49—52.
G r u n e b e r g , Geschichte und Statistik des Kreisses Allenstein, Allenstein 1864, str
68.
H a h m Konrad, Ostpreussische Bauernteppiche, 1937.
T e n ż e : Ostpreussische Hochzeitteppiche. Der Türmer 42, 1940.
H a r t k n o c h Christopf, Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1864.
H e n n e n b e r g e r Caspar, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes zu Preussen. Königsberg
1584.
Hess v. W i c h d o r f f Hans, Masuren, Skizzen und Bilder v. Land und Leuten. Berlin 1915.
H i n z Carl, Gustaw, Die alte gute Sitte in Altpreussen. Königsberg 1862.
H o t t e n r o t h F., Deutsche Volkstrachten vom 16—19 Jahrh. Frankfurt a/m. 1902 Tom III, Volks­
trachten aus Nord und Nordost-Deutschland
X. J a g u c k i A„ Ze wspomnień starego Mazura. Kalendarz ewang. na rok 1949, Cieszyn 1949, str. 91.
K e r s t a n Eugen, Gustaw, Die Geschichte des Landkreises Elbing auf wissensch. Grundlage Volksthüml.
dargest. Elbing 1925. Elb. Alt. Gesellsch, 1925, 472, Elbinger Heimatbücher. Nr. 1.
K ę t r z y ń s k i Wojciech, O Mazurach i zbiór pieśni gminnych ludu mazurskiego w Prusach Wschodnich.
Poznań 1872.
K l o n o w s k i Alfons, Sztuka Ludowa Warmii i Mazur. Olsztyn 1953.
K o l b e r g Oskar, Teka mazurska (w rękopisie) wł. P. A. N. Kraków, fol. 8, Rp. 3208,
K o l l e r Erna, Ost-preussische Knüpf — und Webekunst, Masurischer Volkskalender 1937, str. 88—96.
T e j ż e : Flecht und Webekunst in Südostpreussen. Masur. Volkskalend. 1938. str. 69—73.
K r u n i t z J. G. Oekonomisch Technologische Encyklopedie. Berlin 1787, cz. 40, pod hasłem Kleid.
Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret Anno 1640, von Gesind (und Kleider Ordnung)
L a n d a u Paul, Ostpreussiche Wanderungen. Berlin 1916.
L e m k e Elisabeth, Volksthümliches in Ostpreussen, 1.1—3, Mohrungen (3. Allenstein), Harich 1884—99.
L e ś n o d o r s k i Bogusław, Dominium warmińskie, 1243—1569. Poznań 1949.
Ł ę g a Władysław, Ziemia Malborska. Kultura ludowa. Toruń 1933.
Ł o z i ń s k i Władysław, Życie polskie w dawnych wiekach, wyd. III, Lwów 1912.
M a l e t i u s Johannes, Epistoła de sacrificiis et idolatria veterum Borussorum. Królewiec 1551.
M a 11 e k Karol. Wesele mazurskie. Widowisko ludowe w 5 aktach. Działdowo 1937.
Mank : • = n, Die Adventskurrende und die Jutrznia in Masuren. Zs. d. Ver. f. Volksk. 20,
1910, str. 326—7
M i t z k a Walter, Über Geographie der Volkskunde. Prussia, zesz. 28, r. 1928, str. 293—303.
M o d z e l e w s k a Teodora, Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958.
O r ł o w i c z Mieczysław, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii. Lwów—Warszawa 1923.
Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, rocznik VII, listy gończe nr. 5, 9, 14, 22, 24, 29, 37, 51, 90,
445 i 600.
R i e m a n n Erhard, Ostpreussisches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1937.
Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego 1957, Olsztyn 1958.
t

4«

51

R o s e n w a l l P. (Rauschnick Godfried, Peter), Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen
Bewohner, gesammelt auf c. i J. 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199P h i l i p p Max, Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906.
P o l l a k ó w n a Maria, Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim. Poznań 1953.
P o s c h m a n n Adolf, 600 Jahre Rössel Bilder aus alter und neuer Zeit. Rössel 1937.
P r e u s s A. E. Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg 1835.
P r z e w o r s k a Janina, Ubiory ludowe. Warszawa 1954.
S c h a t t k o w s k y Else, Sinnvolle Trachtenpflege. Der Heimattreue Ost und Westpreusse. 1936.
S c h n i p p e l Emil, Masuren und Oberlands Volkskunde von Ost und Westpreussen, Ostdeutsche Monats­
hefte R. II, zesz. 6, Danzig 1921.
T e n ż e : Ausgewählte Kapitel für Volkskunde von Ost und Westpreussen Königsberg 1927.
T e n ż e : Die oberländische Haube, genannt das „Mützschen". Ein Beitrag zur Kenntniss der altpreussischen Volkstrachten. Globus — Illustr. Zeitsćhr. für Länder und Völkerkunde, t. 92, Nr. 15.
Braunschweig 1907, str. 238—240.
S e m b r z y c k i Jan, Przyczynki do charakterystyki Mazurów Pruskich. Wisła T. III R. 1889, str. 551—591.,
t. IV 1890, str. 799—812.
S k o w r o n e k Fritz, Das Masurenbuch, Berlin 1916.
S k u r p s k i Hieronim, Nieco z historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński"
z 31. X. 1954 r. Dod. Nr. 86 „Świat i My".
S k u r p s k i Hieronim. W sprawie wskrzeszenia warmińsko — mazurskiego ubioru ludowego. „Głos
Olsztyński" z 27. I I I . 1954 r. Dod. Nr. 105 „Świat i My".
S k u r p s k i Hieronim, Sztuka Ludowa. Warmia i Mazury. Poznań 1953, cz. I I , str. 106—117 i 246—260
S k u r p s k i Hieronim, Kultura ludowa Mazur i Warmii. Z dziejów Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str.
107—117.
S m ó l s k i , Z wycieczki na Mazowsze Pruskie. Wisła t. XIV, R. 1900, str. 113—130, 284—298, 385—398.
S o k o ł o w s k i , Z dziejów kultury i sztuki. Spraw. Kom. Hist. Sztuki w Polsce. Kraków 1898, t. VI,
zesz. 2—3, str. 98, zesz. 4, str. CXIII R. 1899.
S u k e r t o w a Emilia, Mazurzy w Prusach Wschodnich. Kraków 1927. patrz też B i e d r a w i n a E.
S y s k a Henryk, A w Zielonej w Myszynieckiej. Warszawa 1956.
S y 11 k u s Bertha, Die Webschule des Bundes Deutscher Mädel Jablonken. Masur. Volkskal. 1938, str. 77—80.
S z u l c Kazimierz, Życie Gizewiusza. Warszawa 1854.
„Unser Heimat", r. VIII, nr. 18, 1926.
T e t z n e r Franz, Die Slaven in Deutschland. Beiträge zur Volkskunde. Braunschweig 1902.
T o p p e n Max, Geschichte Masurens. Danzig 1870.
T o p p e n Max, Aberglauben aus Masuren. 2 Aufl. Danzig 1867, w tłum. polskim Eugenii Plitzówny —
Wisła t. VI. R. 1882.
V e t u 1 a n i Adam, Władztwo Polski w Prusiech Zakonnych i Książęcych. Wrocław 1953.
V o i g t I . , Über Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Pr. Prov. Bl. I I seria,
t. I I (XLVIII) zesz. 6. Königsberg 1852.
W i e r z b i c k i Maciej, Ziemia warmińska. Warszawa 1919.
Z a j c h o w s k a Stanisława, Warmia—Geografia. Warmia — Mazury, cz. I I . Poznań 1953, str. 6—30.
Z w e c k Albert, Masuren. Eine Landes und Volkskunde. Stuttgart 1900.
Z y w i r s k a Maria, Strój kurpiowski Puszczy Białej. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Poznań 1952.

WYKAZ
Po w. O l s z t y n :
Maria Orłowska
Józef Szatkowski
Erika Centek
Maria Hinzmann
Jadwiga Komraj
Józef Hermański
Jan Sadowski
Łucja Marwitan
Klara Kuhn
Jakób Bem
Agata Materna
Agata Margowska
Teresa Thiel
Maria Gronowska
Gertruda Barczko
Weronika Żurawska
Maria Friedrich
Jan Kowalski
Róża Roweda
Augusta Bogdańska
Maria Fabek
Małżonkowie
Hornbruchowie
Małżonkowie Lengowscy
Teresa Białoszewska
Maria Ziemska
Waleria Borduch
Berta Naumann
Anna Białoszewska

Barczewo
Bartąg
Brązwałd
Bukwałd
Butryny Nowe
Dajtki
Dąbrówka Wielka
Dywity
Gietrzwałd
Gilawy
Gutkowo
Jaroty
Kajmy
Klebark Wielki
Likuzy
Mokiny
Naglady
Olsztyn
Purda Wika.
Redykajny
Rożnowo
St. Kaletka

SPIS
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.

INFORMATORÓW
— Skajboty

August Gnatowski
Robert Pacer
Paweł Turowski
Katarzyna Romańska
Maria Knyffel

— Tomaszkowo
— Wójtowo
— Woryty

Po w. B i s k u p i e c :
Elżbieta Klemerowa
Augusta Mazuch
i Karol Szymelfenig
Franciszek Kujawa
Paweł Lubomirski
Walenty Grabosz
Józef Cyrman

Biesowo
Biskupiec
Kolno
Stanclewo

Po w. O s t r ó d a :
Emma Łagodna
Klara Kniffel

Podlejki

Po w. S z c z y t n o :
Anna Gross
Ida Rogala

Pasym
Rumy

Po w. M r ą g o w o :
August Schad
Maria Kompot
Anastazja Makarowska

Mojtyny
Piecki
Wojnowo

ILUSTRACJI

1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z Warmii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielewska, 1959.
2. Gospodarz i gospodyni w warmińsko-mazurskiej odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum
Mazurskie, w Olsztynie, nr. inw. 711 E i 712 E. Fot. A. Kuraczyk, 1946.
3. Warmińsko-mazurski strój odświętny młodzieży. Rekonstrukcja Muzeum Mazurskie, w Olszty­
nie nr. inw. 713 E i 714 E.
4. Warmiński ubiór odświętny. Rekonstrukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej. Muzeum Ma­
zurskie w Olsztynie, nr. inw. 572 E. i 573 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956
5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr. inicjału z „Elbinger Wiesenbuch", 1421.
6. Chłop spod Elbląga z XV w. Repr. z „Elbinger Wiesenbuch", 1421
7. Ubiór wojaka pruskiego wg Hennenbergera 1584.
8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym z połowy XVII w. Rep. z pracy: Ch. Hartknocha,
Lipsk 1684.
9. Ubiór kobiecy z Prus, z poł. XVII w. wg E. Weise, Elbląg 1935,
10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w. Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935
11. Prusowie w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684.
-

Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.

53

Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja. Fot. J. Gardzielewska 1959.
Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego. Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926.
Ryc. 14. Męska koszula przyramkowa, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, d — tył,
e-e przyramki, f— rękaw, g—i — podpasze. Podziałka 1:30.
Ryc. 15. Podkoszulki: a — szkic orientacyjny, b—kołnierz c — motywy stebnówek na podkoszulkach.
Podziałka a, b — 1:8, c — 1: 6.
Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem", A — przód, B — tył, C — część kroju:
d — przód, a — tył, e — karczek, f — rękaw, g — h—mankiet, i — podpasze, j — k — kołnierz.
Podziałka 1:30.
Ryc. 17. Spodnie: A — przód, B — tył, C — krój. Podziałka 1 :30.
Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I — I I przód, C — tył, A, B przód C — tył d — krój
przodu, e — piec, f — kołnierzyk. Podziałka 1 :15.
Ryc. 19. Szkice kamizelek z początku XX w. Podziałka 1 : 15.
Ryc. 20. Jaka z początku XX w. A — przód, B. — tył c — e — części kroju — rękaw, g — kołnierz. Po­
działka 1:15.
Ryc. 21, Sukmana z końca XIX w., Rekonstrukcja, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — część górna,
e część dolna, f. — klin, g — h tył (plecy) i , j — części rękawa, K — mankiet, L — kołnierz.
Podziałka 1:30.
Ryc. 22. Warmiacy w sukmanach według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelewskiej — Stroje
Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn, 1958.
Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow. Biskupiec według fot. F. Klonowskiego 1959 r.
Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z pocz XX w. Bredynki, pow.Biskupiec Fot. Fr.Klonowski 1959
Ryc. 25. Liszka. Torba z lipowego łyka z końca XIX w, Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie
w Olsztynie, nr. inw. 73 E. Fot. A. Kuraczyk 1959.
Ryc. 26. Okrycia głowy. A — kapelusz filcowy z końca XIX w. B —; „Kołpak" — czapka futrzana
Rekonstrukcje.
Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśniowej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 1222 E
Fot. A. Kuraczyk, 1959.
Ryc. 28. Warmianka w odświętnym ubiorze ludowym. Rekonstrukcja Fot. A. Kuraczyk, 1956.
Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym. Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901.
Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa z końca XIX. A—wygląd z przodu, B —tyłu d —płat tylny, d —
płat przedni c — przyramki, f — rękaw, g — podpasze, h — mankiet, h — wykończenie mankietu,
j — zdobienie kołnierza. Podziałka 1:30.
Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192.
Ryc. 32. Spódnica z końca XIX w. pow. Mrągowo. Nr inw. 675 E. Muzeum Mazurskie w Olsztynie.
Fot. A. Kuraczyk.
Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie,
nr. inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956.
Ryc. 34. Krój spódnicy: d — przód, d\ d , — płaty boczne, d — tyły, e — marszczenie, g — fragmenty spód­
nicy 1 —pliska, 2—falbanka 3—wypustki; n —fałdy, i —pasek.
Rysunki wykonano na podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii i Mazur,
Olsztyn 1958 oraz danych F. Klonowskiego.
Ryc. 35. Suknia dziewczęca z końca XIX w. Smolajny, pow. Lidzbark. Muzeum Mazurskie nr. inw.
790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956.
Ryc. 36. Staniki kobiece westki A — przód, B — tył d — płat przedni, e — boczny, f — tylny (plecy), g —
klin. Podziałka 1:15.
Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowno pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie
nr. inw. 793 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956.
Ryc. 38. Kabaty z końca XIX w. A — przód, b — tył, c — krój: d — płat przedni, e — boczny, f — plecy,
g —kołnierz, h, i — części rękawa, j — zdobienie k — naszycie. Podziałka 1:20.
Ryc. 39. Kabat z końca XIX pow. Biskupiec i Mrągowo Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw.
675 E. Fot. A. Kuraczyk. 1956.
Ryc. 40. Fartuchy. Z lewej fartuch na ściąganym sznurku, z prawej krój fartucha na karczku C — główny
płat fartucha, d — falbanka, e —motyw koronki, f —karczek, g—pliska, h, j — koronka. Po­
działka 1:20.
Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie nr. inw. 674 E. fot.
A. Kuraczyk, 1956 r.
Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E.
Fot. A. Kuraczyk, 1956 r.
Ryc. 43. Warmianki w ubiorach odświętnych według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelelewskiej — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958.
Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 674 E Fot.
A. Kuraczyk, 1955,
1

1

1

1

1

3

54

2

2

Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym wg H. G. Clasena. Weimar 1942 rys. 191.
Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych przed Zamkiem w Lidzbarku. Repr. wg P. Dudeck Heilsberg, 1939.
Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorze odświętnym. Repr. Reske. Olsztyn, 1920.
Ryc. 48. Czepek A z boku, B — z tył, C — części kroju, d — krój denka, c—otok g — h wstążka.
Podziałka 1:10
Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne kwiaty, z I I poł. XIX w.pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­
skie w Olsztynie, nr. inw. 108 E. Fot. F. Klonowski 1959.
Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane złotymi nićmi, Fot. Z. Drzewiecki, 1948.
Ryc. 51. Czepek warmiński z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107 E. Fot.
Fr. Klonowski, 1959 r.
Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy Ch. Hartknocha, Lipsk 1684.
Ryc. 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import sukna zagranicznego w Prusach Książęcych,
Królewiec, 1732.
Ryc. 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 78 E, 79 E.
145 E, 144 E. Fot. A. Kuraczyk 1959.
Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 146 E,
150 E, 142 E, 148 E, Fot. A. Kuraczyk, 1959 r.
Ryc. 56. Czepek warmiński, I I poł. XIX w. pow. Olsztyn Muzeum Mazurskie nr. inw. 112 E. Fot. Z. Drze­
wiecki, 1947.
Ryc. 57. Denko czepka warmińskiego zdobione złotym haftem. Fot. Z. Drzewiecki 1948.
Ryc. 58. Mapa I . Zasięg ubioru warmińskiego na tle fizjografii terenu. Kreśliła Krystyna Woźnińska.
Rys. 59. Mapa I I . Zasięg ubioru warmińskiego i jego zróżnicowanie. Kreśliła Krystyna Woźnińska.
Rysunki wykonano ńa podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii Mazur, Olsztyn 1958
oraz danych Fr. Klonowskiego.

Spis t r e ś c i
Wstęp str. 3. Rozdział I — obecny stan ubioru ludowego na Warmii str. 8. Rozdział I I — Zarys
historyczny ubioru, str. 10. Rozdział I I I — Zasięg badanego ubioru, str. 14. Rozdział IV — Ogólny opis war­
mińskiego ubioru męskiego, str. 16. Rozdział V — Szczegółowy opis warmińskiego ubioru męskiego, str. 20.
Rozdział VI — Ogólny opis warmińskiego ubioru kobiecego, str. 28. Rozdział VII — Szczegółowy opis
warmińskiego ubioru kobiecego, str. 31. Rozdział VIII — Materiały i wytwórcy, str. 41. Rozdział IX—Zdobiny
str.46.Przypisy, str.48. Wykaz literatury, str. 50. Wykaz informatorów, str. 53. Spis ilustracji, str. 53. Stresz­
czenie w języku rosyjskim, str. 56. Streszczenie w języku angielskim, str. 60.

PE3IOME
BapMHHCKHH HapOflHblH KOCTKDM, onHCaHHblff

B HaCTOSIlU,eH MOHOI"pact>HH H0CHJ1H WHT6J1H KD>KHOW M3CTM

BapMHH H MaCTH COCeAHeH TeppHTOpHH.
Ha3BaHHe 3Toro pafioHa BbiBOflHTca OT npyccKofi npoBHHUHH BapMHH, KOTopaa 6bijia T S K me KSK H flpyrne
npyccKHe njieMeHHbie npoBHHUHH 3aBoesaHa B X I I I BeKe OpneHOM KpecT0H0cu,eB. H3 o6pa30BaHHofi B 1243
rofly BapMHHCKOH enapxHH

(dominium), B K O T O P O M
CKoe

Sbijia

enHCKoncTBO, BcneflCTBe

c riojibuieH,

óujio

BbiflejieHa

cyBepeHHaa

TpeTba nacTb H H3 Hee

B/iacTb npHHafljiewajia

nopaweHHa

OpneHa

o6pa30BaHO

enHCKoncKoe

BjiafteHHe

KawflOMy HOBOMy e n n c K o n y enapxHH: BapMHH-

KpecTOHoeueB

B 1466

rofly

n o c n e 13 JieTHefi

npncoeflHHeHO K FlojibCKOMy KopoJieBCTBy. BapMHa, ynpaBjiaeMaa

BOHHH

nojibCKHMH enHCKo-

naMH, 6biJia non BjiaflbiHecrBOM nojibiiiH « o 3772 r., T . e. flo n e p B o r o pa3flejia nojibiiiH. B 1945 rofly, nocne
pa3rpoMa rnTjiepoBCKOH FepMaHHH, BapMHa 6bijia CHOBa npHeoeflHHeHa K n o j i b i i i e u B H a c r o a m e e BpeMa
BxoflHT B c o c r a B o^biiiTHHCKoro BoeBOECTBa riojibCKOH HapoftHofi Pecny6;iHKH.
TeppHTopHa BapMHH HMeeT $opMy HenpaBHjibHoro neTbipexyrojibHHKa H cocraBJiaeT Tenepb MeTbipe noBeTa:
6paHeBCKHH, nHfl36apcKnfi.
cocTaBJiaeT

ceBepHyro

ojibLUTHHCKHH

rpaHHiry u

H SHCKyneuKHH. H a n 6 o j i e e

cocTaBJiaeT peKa riacneHRa. B BapMHH npowHBaeT
CeBepHbie

y3Kaa

cropoHa

npHMMKaeT K BncjiHHCKOMy 3ajiHBy. 3anaflHyio

MeTbipexyroJibHHKa

npHpoflHyKD

rpaHHiry

B H a c r o a m e e BpeMa OKOJIO 240 Tbicai nojiaKOB.

3eMJiH BapMHH, KOJiOHH3HpoBaHHbie B TeneHMe B C K O B rjiaBHbiM o6pa30M HeMuaMH, 6ojibuiHH

CTBO KOTOpbIX COCTaBJiajlH nOMemHKH, B 06/iaCTH HapOAHOH KyjlbTypbl HMejOT OHeHb CKpOMHbie flOCTHWeHHa.
HapoflHaa

KyjibTypa H C Hefi HapoflHbifi

BapMHH, B ojibLUTHHCKOM
Ma3ypcKoro

noBeTe,

KOCTKDM

B KDWHOH

coxpaHHjiHCb no cne

HacTH jiHfl36apcKoro

panoHa Ha TeppH-ropHH, 3acejieHH0H

BpeMa, eflMHCTBeHHo B K O K H O H

H SncKyneuKoro

nOBeTOB H

nać™

CMewHoro

nnaBHbiM o6pa30M MejiKonoMecTHbiMH KpecrbsiHaMH,

npe-

HMymecTBeHHo nojiaKaMH.
HapoflHbifi

KOCTKDM B BapMHH HCMe3 cpaBHHTejibHO SbicTpo, 3HaHHTe/ibHo ó b i d p e e neM B flpyrHx pafioHax

rioflbUJH, BcnencTBHe CHjibHoro BJiHaHHa ropoflCKoft KyjibTypw H orpOMHoro pa3BHTHS teKCTHjibHOH npoMbiiiijieHHOCTH,

coMeHCTByrouTeH nHKBHflauHH pyiHbix

flepeB6HCKHx

TKau,KHX MacTepcKHX. B nepHOfl Me>Kfly flByMa

MHpoBbiMH B O H H B M H nojibCKoe HaceneHHe BapMHH, 3a6oTauieeca o coxpaHeHHH
najio B cBoeM

MCCTHOM

KOdiOMe Ha

eweroflHO

opraHH30BaHHbix

poflHMbix TpaflHU,HH BbiCTy-

Cbe3flax CoK>3a

nojiaKOB B FepMaHHH,

Flocjie oCBo6o»tfleHHa BapMHH B 1945 r o a y , BapMHHCKHH KOCTKDM 6biji HaHOBo BBeneH H npHflaeT 6jiecK
rocyflapcTBeHHbiM npa3flHecrBaM H pa3HMM apTHCTHMecKHM BbiCTynjieHHaM. B HaCTOamee BpeMa 3TOT KOCTKJM,
peKOHCTpyHpOBaHHblH COBMeCTHO C M33ypCKHM KOCTK3MOM, aBJiaeTCa npeflCTaBHTeJlbCKHM HapaflOM paHOHOB
BapMHH H Ma30BHn; H O C H T ero

HaceneHHe MRCTHoro npoHCxo>KAeHHa

H oceBuiHe

npHLuejibUbi H3 npyrHx

pafioHOB.
BapMHHCKHH

KOCTKDM HMeeT

HeKOTOpyK) CB33b C HapaflOM

KOCTfOMOM IlOBHCflHa H M330BHH H B 6o^ee

PaÓOMHH KOCTKDM

COCTOSH H3 6ejlOH

COCeflHHX 3THHHeCKHX Tpynn, C HapOflHbIM

flaJieKOM

pOflCTBe C KailiyÓCKOM H KypnCBCKHM

MywcKOH

Hapafl.

nOJTOTHaHOH py6ailIKH, CJjJiaHe^eBOH „aMKH", „BaHHKa", MaHMlllKH

H xojimeBbix HJTaHOB H A H iuepcTaHbix, ujHTbix H3 BajiaHOH iuepCTH. 0 6 y B b 6bijia
3HMOH

HOCHJIH

MexoBbie

KpacHbiM, ronyóbiM

cepMary,

HJIH

uianKM. Ha
CHHHM

noflBa3aHHyKD

npa3flHHKH

iiiHypKaMH,

no/iOTHaHWM

KOCTKDMaMH-

HOCHJIH

rojiyóoB

noacoM.

6e/iyKD

KaM3on, aKy,

CHHHe,

rojiy6b;e,

nbHaHyra
HJIH

pewe,

nepHbie,

flepeBaHHaa

HJIH KO>KaHaa.

py6axy, 3aBS3aHHyKD Ha uiee
CHHKDKD

H3pep,Ka

HJIH

KopHMHeByKD

nojiocaTbie

niTaHbi.

noflo6paHHbie UBeTOM K „ a K e " npaTajin B rojieHHma c a n o r , Ha3biBaeMbix „CKypwHaMH",
TojioBHbiM
^eTpoBaa

yóopoM

MywHHH

6biji

3HMOH

>KeHaTbix. XojiocTbie JIKDHH peflKo HOCHJIH
Hafióojiee
(cBapeSHbiH
ero

56

6biJia

„KOJinaK", T . e. MexoBaa

uuiana, oKaHMJieHHaa jieHTOH. Hapafl
HapaflHWM

6MJI KOCTKDM

LuanKa, a

JICTOM cojiOMeHHaa

X O J I O C T H X MywHHH B O C H O B H O M He

ouinnajica

HJIH

OT Hapafla

cepMary.
CBafleÓHoro macpepa,

reHepaji). OH 6 H J I onoacaH nepe3 njieno

Ha3bmeMHOro

„npomeK"

HJIH njiau,MHCTp>K

uBeTHofi jieHTOH, wame B c e r o 6 e j i o - r o j i y 6 o H . LUjiana

yKpameHa 6yKeTOM HCKyccTBeHHbix UBeTOB H pa3HouBeTHbiMH

JieHTaMH. TaKHe >Ke JieHTbi GHJIM

npHKpenJieHhi

K cepMare. B npaBoft

pyKe y Hero

ôfaiji K H V T , a

B J I C B O H csaAeOHbiH

>xe3.n, yKpauieHHbiH

uaeTaMH H jiemaMH.
3 n M o ñ MyîKHHHbi oAeBajiH Tyjiynbi, 6apainK0Bbie turaHU, a B flopory Hapamajmcb B flJiHHHyra R O X O A M U;yro, nOMTH flO IUHKO.TTOT0K

LUHHCTIb C LUHpOKHM BOpOTHHKOM HAH neJiepHHOH, Ha3bIBaeMOH „3aKpOKOM"-

>KeHCKHH HapHfl.
B 6yAHH >KeHLu,MHb[ oflGBajiH /ibHSłHyro p y ô a u i K y c fl/iHHHbiMH pyKasaMH, ;,BHCTeK", loÖKy, „KHTejib'', „ o f l c n o f l e K "
M (papiyK. C o ß n p a a c b B

flopory,

HaôpacbiBajiH Ha ranoBy

H nJieHH SojibmoH inepcTSHoii nJiaTOK. fleByujKH

BM6CTO ,,Ka6aTa" (KacJjTaHa) H O C H A H „BecTKy" T . e. poA KacpTaHa 6e3 pyKaBOB.
KpacoHHbiM H HBeTHCTHM ôbiBaeT

Hapsfl

BapMHHCKHx MÍ6HIHHH no

jibHHHoro no/iOTHa c fljiHHHbiMH pyKaBaMH 3aKOHseHa

MaHwereaMH,

npa3p,HHKaM. P y ô a u i K a H3

3acierHyTbiMH Ha nyroBHu>i,

ôe/ioro
BepxHaa

oflOKfla BapMHHCKHx HieHinHH 3TO nnoTHO o6.neraK>mHH H npHrHaHHbifl K rjwrype „ n a ö a T " c A J I H H H O H K>6KOÍÍ,
yKpameHHOH y noAona o6opnaMH H CKJiaRKaMH. B npa3AHHHH0M Hapsifle npeoô/iaflaiOT T K 3 H H C nepejiHBaMH>
KpacHo-RopHHHeBbiMH, KpacHO-CHHHMH, KpacH0-3ejieHbiMH.
TK5MG MeTHaTbie

H noJiocaTbie

T K 3 H H . HH>KHne

B Hanajie XX Beua npHHa/iHCb B HapoflHOM K O C -

HD6KH B BapMHH

oôbiKHOBeHHo 6biBaK)T

no^ocaTbie HJIH

H3 MaTepHH, Ha3blBaeMOH „CTpyKC". riepeilHHKOB K npa3flHHHHOM Hapüfly OÔbIKHOBeHHO He
H a n ô o n e e AeKopaTHBHbiM sneMemOM B weHCKOM npa3AHHHOM
„TBapfla

MblLVKa", BblLUHTblñ

BapMHHCKHe

weHmHHbi

30A0THMH, CepeÓpaHbIMH

öojTbuiHe

uBeiHbie

HJIH

KaineMHpoBbie

oneBajiH.

Hapsine aBJiaeTca nennHK, Ha3bmaeMbiH

UBeTHbIMH

HHTK3MH. H a

H A H TypeuKHe

ma/in, a

nue™

HaôpacbiBanH

HanHHaa c

XX

Bena

LuepcTHHbie, KjieTMaîbie H / I H nepHbie nnaTKH.
3HMOÍÍ

BapMHHCKHe >KeHLLI,HHbI HOCHJ1H HeCKOJIbKO KDÔOK H BBTHblH H A H ÖapaLLIKOBblH Ka6aT, BoTHHKH

HOCHJIH BbicoKHe, uiHypoBaHHbie.

fleByiiiKH

yKpamaJiH B O J I O C H UBeiaMH, a 3HMOH HaKJiaflbiBa^H Ha roAOBy

UBeTHOH HAH MepHblH n/iaTOK, CTCOWeHHblH TpeyrOXIbHHKOM H 3HBa3aHHbIH non

noflöopoHKOM.

FlepeneHb MA/irocTpauHH
PHC

1. ripa3flHHMHbiH Hapsîfl KpecTb3HCKOH napbi H3 BapMHH, KOHua XIX Bena. CJJOT. 9i. rapfl3e/ieBCKa

PHC.

2. XO3SIHH H xo3siHKa B BapMHHCKO-Ma3ypcKOH 6 y A H e ñ

PHC.

3. BapMHHCKO-Ma3ypcKHH npa3AHHHHbiH HapaA M O n o n ë w n Hp. HHBeHTapa 513 E H 514 E. <J)OT. fl. K y p a -

PHC.

4. BapMHHCKHfl npa3flHHMHbiM

B OjibiuTbiHe. Hp. HHBeHTapsi 711
HHK,

1956

E H 712 E. Í>OT. ñ . KypaHHK, 1946

r.

r.
HapaA. PeKOHCTpyKUHs T . MoA3e/ieBCKOH H B. rpaôoBCKOH. Ma3ypcKHÍí

M y 3 e ñ B O^bixiTbrne, Hp. HHBeHTapa 572 E H 573.

E. OOT. fl, KypaHHK, 1956

PHC.

5. MywHHHa H meHinHHa XV Bena. PenpoAynqHsi 3afAaBHOro

PHC.

6. KpecTbaHHH

6yx"

1421

r.

n u c í a H3 K H H T H „ 3 ^ b 6 n H H r e p BHCceH-

r.
H3

OKpeCTHocTen

„ 3 ^ b 6 ^ H H r e p BwcceHOyx"
PHC.

7, HapsiA n p y c c K o r o BOHHa no
8. ripyccbi.

MojiOAOwëHbi B

3nb6noHra, XV

1421

PHC.

TeHHeHÔeprepy, 1584

PenpoAy«UHa

3ar/iaBHoro

JIHCTB M3 K H H T H

Hap^Ae

r.
nOAOBHHW

XVII Bena. PenpOAyKUHS

H3

9. >KeHCKHH HapaA H3 PIpyccHH, nonoBHHa

PHC

10. HapaA

XII Bena. fio

MaAbHHKa H3 PIpyccHH, nojiOBHHw

XII

Bexa.

E.

B a ñ 3 e , 37ib6ii0Hr, 1935

r.

PHC 9Í. HapoHbCKH. PenpoAyKqnsi

M3 tpyfta

r.

PHC.

11. flpyccbi B 6yAHHHHoK OAe>KAe, nojioBHHbi XII

PHC

12. HapaA MOJIOACWH BapMHHCKoñ 3eMJiH. PeKOHCTpyKUHa. «PoTorpacpH» M. rapH3eneBCKa 1959

PHC

13. HapaA m a z e p a .

PHC,

14. MywcKHe py6aiiiKH: I — p y ö a a i K a c n/ienHKOM, Ha3biBaeMaa

PenpoAyKUHs

BCTaBKaMH Ha

no

Bena, no X. TapTKHoxy, /leHnu,Hr,

E. UAmmnemo. KpyjieBeu,, 1926

1É84 r.

1

r.

r.

pyôaiiiKOH c TanepoM.

II — p y ô a u i K a

nAewax — „np>KHpaMKaMH". A — BMA cnepeAH, B — B H A C38AH, C —

KpoHKH: d - nepeAHaa l a c r b , d MbimeMHaa

TpyAa

r.

PHC.

E. B a ñ 3 e , 3^b6/ioHr 1935

BÊK.

r.

npa3AHHHHOM

X. TapTKHOxa, J l e ñ n u n r , 1684

co

1959.

ofle>Kfle. PeKOHCTpyKUHSi. Ma3ypcKHH My3eii

nacTb

3aAHSH n a c î b e - n/ienHKO, f - pynaB, g - h - MaHweT, i - noA-

nacTb, j - k - BopoTHHK. I i l K a n a 1 :30

PHC

15.

MaHHUiKH: a

PHC

16. M y w c u a a „niKHpaMKOBaa" p y ô a u i K a : A — nepeflHaa nacTb, B — 3aAHaa, C — MacTb uiHTba, d - B H A

- O 6 L U , M H 4epre>K, b

- BOPOTHHK,

c - MOTMBW O Ö U J H B K H .

UlKa/ia

a, b -

1:8,

c -

1:6

cnepeAH a BMA C3aAH, e - n^emiKo, f - pynaB, g, h - MaHweia, i - noAMbimenHaa nacTb, j , k - B O P T H H K .
LUnajia

1:3

PHC

17. BpioKH: fl - B H A cnepeAH, B - B H A C 3 3 A H , C - u p o ñ ü a . LLlKaAa 1 :30

PHC.

18. >KHjieTbi KOHi^a XIX Bena. PeKOHCTpyKuHa I - II B H A cnepeAH C - B H A C3aAH fl, B - nepeAHaa n a c î b ,
c - 3aAHaa

n a c î b , d - KpoiÍKa n e p e A H e ñ , nacTH - e KpoHKa cnHHw,

- „aKH". l i l n a j i a
PHC.

f - B O P O T H H H O K . III - Kyp-roMKH

1:15

19. H e p î e w n « H n e t o B Hanajia XX

B . LLlKa^a 11 : 5

57

PHC.

20. 5ÍRa - ñ - nepeAHSH

PHC.

2 1 . CepMarn -

nacTb, B - 3aAHaa n a c r b C - e Mac™ KpoftKH, 9 - B O P O T H H K .

„cyKMaHbi''

KOHua X I X B . PeKOHcrpyKUHH. ñ

C - n a c r a KpoHKH: d - BepxHaa
p y x a B a . k - MaHweTa
PHC.

nepeflHaa

MacTb

B - 3aAHaa

4acTb,

nacrb, e - 3aAHaa nacrb, f - KJTHH, g - h 3ap, (cnHHKa) i - j - naCTH

1 - BOPOTHHK.

lÜKa/ia 1 : 3 0 .

22. My>KHHHM H3 BapMHH, B cepMarax no COCJIHH repMaHOBHH.

TpaBiopa

c

T p y n a T.

Mofl3e/ieBCKoPi.

HapOAHbie KOCTHDMbl BapMHH H Ma3ypCKOH 3eMJlH. O/lbLUTblH, 1958.
PHC

23. ,,KniOMnbi"~ p a ô o n a a o ö y B b . BpeftbiHKH, Ô H C K y n e u K o r o noBera, cpoT. <t>. KnëHOBCKOro, 1959 r.

PHC.

24. >KHTejib

BapMHH

KJISHOBCKH,

PHC

B COJIOMCHHOH

1959

imiane

Hanajia X X B. BpeflbiHKH, ÔHCKyneuKoro

n o B e i a . Í>OT.

r.

2 5 . JlHiiiKa. CyMa H3 jinnoBoro

jibiKa KOHU.3 XIX BeKa. K O 3 J I H H ,

ojibuiTbiHCKoro

noBeTa, Ma3ypcKHñ

M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 73 E . <J>OT. fl. KypaHHK 1959 r.
PHC

2 6 . TOJIOBHOH

y 6 o p . ñ - cpeTpoBas

uijisna KOHua X I X B . , B -"'KOJinaK,, - MexoBaa mariKa. PeKOHCTpy-

KU,HH.
Puc,

27, TaGaKepKa H3 BHuiHëBOH Kopw - o/iburrbiHCKoro
HHBerapa 1222

PHC.

E, <t>OT ft. KypaHHK, 1959

noBeTa.

Ma3ypcKHH

My3eñ

B O/ibiiiTbiHe, Hp.

r.

Y

28. >KHTejibHHu,a BapMHH B npa3flHHHHOM HapoflHOM KocTKDMe. PeKOHcrpyKiiHs Í>OT. ñ . KypaHHK, 1956 r.

PHC

2 9 . BapMHHcnaa »teHiuHHa B npa3AHHHH0M Hapane. PenpoAyKiina

PHC

30. >KeHCKaa
B -

pyoauwa
1

BHfl C3eAH, d

co

BCTaBKaMH

- 3aAHaa

Ha

njienax

2

nepeAHaa

nacTb, d

noAMbiLueHHaa nacTb, h - M3H>KST, h

1

ñ . BjiyAay. LLlTyTrapT, 1901 r.

(np>KHpaMKaMH), KOHu,a X I X B . A - B H A cnepeAH
nacrb, c -

B C T 3 B K H - npwHpaMKH,

f - pyKaB,

- OTAe/ma MaHweTa, j - BbiuiHBKa Ha BopoTHHKe. LLlKajia

g-

1:30.

PHC.

3 1 . BapMHHCKaa meHinHHa B npa3AHHHH0M Hapafle. PenpoAyKu,Ha F, K n a c e H a , B e ñ M a p 1942 r* pHC 192.

PHC.

32. lOôKa KOHua X I X BeKa. CMO/iaiiHbi, jiHA36apKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHñ

M y 3 e ñ B OnbUJTbiHe. <POT.

ñ . KypaHHK.
PHC.

33. r i o / i o c a T a a roÔKa KOHua X I X BeKa, CMOjiañHbi, jiHA36apaKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B
LiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 784 E. $>OT. ft. KypaHHK, 1956
LilKaJia

PHC.

Onb-

r.

1:20.
s

34. rioKpoił

IOÔKH d . d

3

- SoROBbie

nacTH, d

2

- nacTH cnHHKH, e - côopKH, g - cpparMeHT K>6KH

1 -

CK/iaAKa, 2 - o ô o p K a , c - KaHTbi, h - $a.riAbi, i - noacoK.
PHC.

35. FIjiaTbe

AeByniKH

KOHua X I X BeKa. JlnnoBO, noBeT

MpoHr.

Ma3ypCKnñ

My3eñ,

Hp.

HHBeHTapa

790 E. * O T . ft. KypaHHK, 1956 r.
PHC.

3 6 . >KeHCKHe JIH<Í>HHKH „ B C C T K H " . A - B H A cnepeAH, B - B H A C3aAH, d - nepeAHaa
nacTb, f - 3aAHaa (cnHHKa), g - K J I H H . LU.Ka.na

PHC.

37. > K C H C K H H

KacjrraH

Hanajia X I X Beua, SÎKyôoBHO, noBeT

Hp. HHBeHTepa 793 E. (POT. fi. KypaHHK,

nacTb, e - ôoKOBaa

1:15.
MpoHr. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe,

1956.

PHC.

38. KaM30Jibi - „ K a o a T b i " KOHua X I X BeKa. A - B H A cnepeAH, b - B H A C3aflH, c - KpoñKa: d - nepeAHaa

PHC.

3 9 . KaM30Ji c

nacTb, e - 6oKOBaa nacTb, f - cnHHKa, h , i - nacTb pyKaBa, j - y3op, k - HaujHBKa.
KHTcneM KOHU,a X I X BeKa, ÖHCKyneuKoro

H MpoHrcKoro

B OAbLUTbiHe, Hp. HHBeHTBpHa 673 E . <t>OT, fi. KypaHHK, 1956

noBeTOB. Ma3ypcKHH My3eti

roAa.

PHC

40. nepenHHKH. C jieBofí nepeAHHK c TeceMKOñ, c n p a B o ñ KpoñKa nepeAHHKa Ha njieHHKe. C - niaBHaa

PHC.

4 1 . FlepeAHHK c

nacTb d - o ô o p K a , e - M O T H B KpyweBa, f - njienHKo, g - CKfiaflKa, h, i - KpyweBo.
fi.
PHC.

r e c r e o ñ , B e p w ö o B o noBeT MpoHr.

KypaHHK, 1955

42. ílepeAHHK

KO Hua

X I X BeKa

H3 o/ibiiiTbiHCKoro

HHBeHTapa 747 E. <Î>OT. R" KypaHHK, 1956
PHC

Ma3ypcKHH

M y 3 e ñ , Hp. HHBeHTapa

43. >KeHLU,HHbi H3 BapMHH

B npa3AHHHHbix

noBeTa.

Ma3ypcKHH

My3eñ

44. ripa3AHHHHbiH

nepeflHHK

E. «POT. fi. KyapHHK, 1955

HapaAax

no

KOHqa X I X BeKa. Ma3ypcKHñ

45. BapMHHCKHe WHTejibHHUbi B HapoAHOM KOÇTKDMC no

PHC

46. >KeHiii,HHbi H3 BapMHH B npa3AHHHHbix
TaHAbcoepr,

1939

Hp

COCJJHH

FepMaHOBHH. TpaBiopa

My3eñ

OnbLUTbiH, 1958

H3

TpyAa

r.

B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa

674

r.

PHC

flyAeKy,

B O/ibUJTbme,

roAa.

T . MoA3ejieBCKoñ — HapoAHbie KocrfOMbi BapMHH H M a 3 y p c K o ñ 3eww.
PHC

674 E. <t>oT.

r.

ofleaHHax

T. KjiaceHy. B e ñ M a p 1942

r., pwc.

191

nepeA 3aMKOM B JlHA36apKe. PenpoAyKu,Ha

no

r.

PHC

47. BapMHHCKHe HieHujHHbi H3 E 3 ë p a H B npa3AHHHHOM HapaAe. PenpoAyKu,Ha PeuiKe. OjibuiTbiH, 1920 r.

PHC.

48. H e n e i i . A — B H A c6oKy, B — B H A C3aAH, C — n a c r a Kpoa, d - K p o ñ AOHbiuiKa, c - O S O A O K , g -

PHC.

49. BapMHHCKHH nennHK c BbiiiiHTbiM nëcTpbiM qßeTOHHbiM y3opoM, II no/ioBHHa

h - JieHTOHKa. LilKana

1:10.

M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 108 E. CPOT. cp. KjiëHOBCKH, 1959

X I X BeKa. Ma3ypcKHH

r.

PHC

50. AoHbiiiiKO BapMHHCKOTO nenua, yKpameHHoe BbiaiHBKOH 3OAOTOH H H T K O H . <ÎOT. 3.

PHC.

5 1 . BapMHHCKHH nenHHK. II noAOBHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHH

PHC.

52. Be/ieHHe jibHSHoro noiiOTHa. PenpoAyKUHa

PHC

53. 3arjiaBHbiH A H C T 3AHKTa, o r p a H H H H B a r o m e r o HMnopT 3arpaHHHHoro cyKHa B K H H J K C C K O H r i p y c c H H ,

O O T . «Pp. KjiëHOBCKH, 1959

KpyneBeu,

58

1732 r.

flpweBeuKH,

1948 r.

M y 3 e í í , Hp. HHBeHTapa 107 E.

r.
H3 rpyfia X . FapTKHoxa, J l e ñ n i i H r , 1684 r.

Puc.

54.

flepeBHLUKM

jyisi

OTTHCKB

Ha TKaHax. nPjioBHHa X I X Bena, Ma3ypcKHñ

HHBCHTapa 78 E, 79 E, 145 E, 144 E. 9or.
PHC

55.

flepeBHLUKH

fljia

oTTHCKa Ha

HHBeHTapa 146 E, 150 E, 142
PHC

TKaHHX. riojioBHHa XIX Bena. Ma3ypcKHñ

PHC

57.

flpHteBeuKH,

floHbiuiKO

1947

My3efi B OjibiiiTbiHe, Hp.

E.

56. BapMHHCKHñ neneii, I I nojio-BHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHÍí
Í>OT. 3 .

M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp.

ñ . KypanHK, 1959 r.

M y 3 e ñ , Hp. WHBeHTapsi 112

E.

r.

BapMHHCKoro wennHKa, yKpameHHoe 3ajiOTbiM LUHTbëM. <Í>ÓT. 3,

flpweBeuKH,

PncyHKH HaroTOBjieHbi Ha ocHOBaHHH Tpyna: T. Mofl3ejieBCKa — HaponHbie K o c n o M u

1948 r.

BapMHH u M a 3 y p c K O ñ

3GM.HH, OjlbllITblH 1958 H nO flaHHblM <t>. K/lëHOBCKOrO.

C o j e p w a
BBejTCHHe

Hue

cTp. 3. f / i a ß a I — HacioHinee cocTOHHHe HapoflHoro

KocTiOMa B BapMHH, d p .

— HcTopHHeCKHH cmepK KOCTOMa, c i p . 10. D i a B a I I I — TeppHTopHanbHaa
c n e n y e M o r o KOCTK)M8 CTp. 14. EnaBa I V — 0 6 m e e
Ba V — r i o f l p o Ô H o e

onncaHHe

8. T / i a ß a I I

rpaHHua pacnpocrpaHeHHH H C -

onHcaHHe My>KCKoro Kocrroina

B BapMHH, d p .

MywCKoro KOCTiOMa B BapMHH, CTp. 20. HnaBa V I 0 6 m e e

16. D i a -

onwcaHHe

weH-

CKoro KOCTKDMa B BapMHH, CTp. 28. HnaBa V I I — r i o n p o Ö H o e onHcaHHe weHCKoro KocnoMa B BapMHH, crp. 3 1 .
EnaBa

VIII.

MaiepHaJibi

H npoH3BOflHTe.nH,

CnHCOK jiHTepaTypu, d p . 48.
Ha pyccKOM H3bme, d p

nepeneHb

dp.

4 1 . EnaBa X I —

HHtpopMaTopoB,

Y3opbi,

CTp. 50. CnHCOK

56. Pe3K)Me Ha aHmHHCKOM H3biKe, d p

60.

CTp. 46. ripHOaBjieHHe,

dp.

H-nniocTpaUHH,

Pe3iOMe

CTp. 53.

53.

S U M M A R Y
T h e n a t i o n a l dress of the
by

r e g i o n of W a r m i a described

i n the

present monography

has b e e n

worn

i n h a b i t a n t s o f t h e s o u t h e r n p a r t o f W a r m i a a n d of t h e t e r r i t o r y n e x t t o i t .
T h e n a m e o f t h i s r e g i o n c o m e s f r o m t h e P r u s s i a n p r o v i n c e o f W a r m i a , w h i c h w a s , j u s t as t h e o t h e r

Prussian

t r i b a l provinces, conquered

of W a r m i a w a s

b y t h e O r d e r o f t h e C r u s a d e r s i n t h e X I I I t h c e n t u r y . T h e diocese

f o u n d e d i n 1243 a n d o u t o f i t s t h i r d p a r t

the sovereign power was h e l d b y

an

episcopal

d o m i n i u m was

alloted

where

e a c h s u c c e s s i v e b i s h o p of t h e d i o c e s e . T h i s d i o c e s e , a f t e r a w a r w h i c h

l a s t e d 13 y e a r s a n d w a s f o l l o w e d b y t h e d e f e a t

o f t h e O r d e r o f C r u s a d e r s i n 1466, has b e e n j o i n e d t o t h e

K i n g d o m of Poland. W a r m i a was governed b y P o l i s h bishops a n d r e m a i n e d u n d e r t h e P o l i s h r u l e u p to
1772, i . e. t o t h e

first

p a r t i t i o n of Poland. I n

1945, a f t e r

W a r m i a , was again incorporated i n the boundaries

the

defeat

of the

Hitlerian

German

Reich

of the P o l i s h R e p u b l i c a n d makes n o w a p a r t of the

Province of Olsztyn.
T h e t e r r i t o r y o f W a r m i a has a s h a p e o f a n i r r e g u l a r
of

quadrangle

a n d contains the present districts

B r a n i e w o , L i d z b a r k , O l s z t y n a n d B i s k u p i e c . T h e shortest side of t h a t q u a d r a n g l e

forms the

northern

f r o n t i e r a n d l i e s close t o t h e V i s t u l a B a y ; t h e w e s t e r n n a t u r a l f r o n t i e r o f W a r m i a i s f o r m e d b y t h e r i v e r
Pasle_ka. W a r m i a i s i n h a b i t e d at t h e p r e s e n t t i m e b y a b o u t 240 t h o u s a n d s o f P o l e s .
The

n o r t h e r n area of W a r m i a w h i c h was

colonized

d u r i n g several

centuries

the most part of t h e m belonging to the gentry, in the sphere of f o l k - c u l t u r e
achievement.

The

folk - culture, and

the

part

of W a r m i a , v i z . i n the

southern

the

f o l k - dress, h a v e b e e n

kept t i l l the

d i s t r i c t of O l s z t y n , i n the

m a i n l y by

shows

present

southern part

Germans,

a very

mediocre

days o n l y i n

of the

d i s t r i c t s of

L i d z b a r k a n d B i s k u p i e c , as w e l l as i n t h e n e i g h b o u r i n g r e g i o n o f t h e M a z u r y , o n a t e r r i t o r y i n h a b i t e d
m a i n l y b y p e t t y f a r m e r s , most of t h e m b e i n g Poles.
T h e n a t i o n a l dress i n W a r m i a d i s a p p e a r e d

comparatively quickly, m u c h quicker than i n other regions

o f P o l a n d because o f t h e s t r o n g i n f l u e n c e o f t h e u r b a n c u l t u r e a n d o f t h e i m m e n s e d e v e l o p m e n t o f t h e
t e x t i l e i n d u s t r y . I n the p e r i o d

b e t w e e n the t w o W o r l d W a r s t h e P o l i s h p o p u l a t i o n of W a r m i a

the o l d traditions appeared i n regional
in

dresses at t h e a n n u a l

meetings

Germany.
After

the

deliverance

o f W a r m i a i n 1945, t h e W a r m i a d r e s s w a s

reconstructed

a n d adds l u s t r e to

the official festivities a n d to a l l sorts of artistic performances. A t t h e present t i m e this costume,
w i t h the reconstructed

M a z u r y c o s t u m e , is t h e r e p r e s e n t a t i v e

T h e W a r m i a dress i s p a r t l y r e l a t e d t o t h e d r e s s o f t h e
costum of Powisle and M a z u r y and remains

together

dress o f the W a r m i a and M a z u r y regions

a n d is w o r m b y t h e n a t i v e p o p u l a t i o n as w e l l as b y n e w c o m e r s
—

keeping

organized by the Polish Union

in that region.

neighbouring

ethnic

groups, w i t h the

folk

i n a m o r e d i s t a n t r e l a t i o n s h i p w i t h t h e f o l k - costumes

of t h e K a s z u b y a n d K u r p i e r e g i o n s .
Men's
The w o r k - garment

was composed

costume

of a white l i n e n shirt, of a flannel jacket called „jaczka", waist-

coat c a l l e d „ w a n i k " , c o t t o n or w o l l e n trousers s e w n of f e l t w o o l . T h e foot - gear w a s m a d e o f w o o d o r
l e a t h e r . I n w i n t e r f u r caps w e r e w o r n . T h e f e s t i v e

costume was

composed

of a w h i t e l i n e n s h i r t t i e d

w i t h a red, b l u e or d a r k - b l u e s t r i n g , a blue spencer, jacket, seldom a d a r k - b l u e or b r o w n

overcoat

called „ s u k m a n a " w i t h a l i n n e n belt. The trousers were d a r k - blue, blue, b l a c k seldom striped, matching
t h e colour of the jacket. L o n g boots
by

called „ s k o r z n i e " w e r e put on t h e m . The head was covered i n w i n t e r

a „ k o l p a k " , i . e. b y a f u r c a p a n d i n s u m m e r b y a s t r a w o r f e l t h a t w i t h a r i b b o n . T h e c o s t u m e o f

bachelors
,,sukmana".

d i d not

practically

The most

or „ p l a t m i s t r z "

He

differ

decorative

wore a

from

festive

garment. He

u s u a l l y a w h i t e a n d b l u e one. H i s h a t w a s
red

ribbons. Same

coloured

a w e d d i n g stick, ornamented

60

the

dress w a s the

ribbons

garment of m a r r i e d men. Bachelors
costume of t h e best - m a n
had

adorned

a

coloured

ribbon

w h o was

belted

seldom

wore

the

called „ p r o s z e k "

around

his

shoulder

w i h t a b u n c h of a r t i f i c a l f l o w e r s e n d w i t h c o l o u -

w e r e p i n n e d to the

sukmena. A w h i p was i n his r i g h t hand

w i t h f l o w e r s and r i b b o n s i n his left

one.

and

In winter men

wore

sheepskin

coats,

quilted

fur

trousers

and w h e n

they

travelled they put on

a l o n g overcoat almost r e a c h i n g the ankles w i t h a b r o a d collar or w i t h a cape called ,,zakrok".

The

everyday

women's

dress

Women's

dress

included: linnen

shirts

with

long

sleeves, b o d i c e s

called

shirts called „ j u b k a " , spencers, called „ k i t e l " , petticoats called „ o d s p o d e k " and aprons called

„wistek"
„fartuch".

W h e n t r a v e l l i n g they p u t on the head and shoulders a b i g w o o l l e n kerchief. G i r l s w o r e spencers w i t h o u t
sleeves c a l l e d „ w e s t k a " i n s t e a d o f j a c k e t s c a l l e d „ k a b a t " .
T h e f e s t i v e c o s t u m e o f w o m e n i n W a r m i a is c o l o u r e d a n d p i c t u r e s q u e . I t consists o f a w h i t e l i n n e n
s h i r t w i t h l o n g sleeves a n d
skirt

buttoned

a d o r n e d at t h e b o t t o m w i t h

cuffs. T h e n

comes a t i g h t , w e l l

flounces and folds. The

fitted

tissues o f the

i n r e d - b r o w n , r e d - b l u e a n d r e d - g r e e n shades. S i n c e t h e

jacket — kabat a n d a long

festive

dress

are

iridescent,

b e g i n n i n g of t h e X X t h c e n t u r y

striped

a n d s q u a r e tissues b e c a m e s f a s h i o n a b l e . P e t t i c o a t i n W a r m i a are m o s t l y s t r i p e d o r o f a p a t t e r n

called

, , s t r u k " . N o a p r o n is w o r n t o g e t h e r w i t h t h e f e s t i v e d r e s s .
T h e m o s t d e c o r a t i v e p a r t o f t h e w o m e n ' s f e s t i v e c o s t u m e is a b o n n e t c a l l e d , „ t w a r d a m y c k a " e m b r o ­
idered

with

golden, s i l v e r or c o l o u r e d

strings. The

Warmia

women

cover their

shoulders

with

big

coloured k e r c h i e f s made o f cashemire or T u r k i s h tissue and since the X X t h c e n t u r y w i t h w o o l e n square
or b l a c k k e r c h i e f s . I n w i n t e r t h e W a r m i a w o m e n w e a r s e v e r a l s k i r t a n d a j a c k e t , w a d d e n , o r t r i m m e d
w i t h s h e e p s k i n . T h e f o o t w e a r consists o f l a c e d b o o t s . G i r l s a d o r n t h e i r h a i r w i t h f l o w e r s a n d i n w i n t e r
put

a b l a c k or c o l o u r e d k e r c h i e f o n t h e head, f o l d e d i n a t r i a n g l e and t i e d o n the

L I S T
Fig.
Fig.

1. F e s t i v e

garments

of a

J. Gardzielewska,

1959.

peasant

OF

chin.

P L A T E S

couple from

W a r m i a . End of the

X I X th

century. Photo

by

2. F a r m e r a n d h i s w i f e i n w o r k - g a r m e n t s , w o r n i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n ­
struction

M u s e u m of

the

Masovia

Province i n Olsztyn. Inventory

number

711 E a n d 712 E .

P h o t o b y A . K u r a c z y k , 1946.
Fig.

3. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e y o u t h i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n . M u s e u m

Fig.

4. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e W a r m i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n o f T . M o d z e l e w s k a a n d W . G r a b w s k a ,

of t h e M a s o v i a P r o v i n c e , i n v e n t o r y n u m b e r 513 E a n d 514 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956.
Museum

of

the Masovia P r o v i n c e

i n Olsztyn, inventory number

572 E

a n d 573 E . P h o t , b y

A . K u r a c z y k 1956.
Fig.

5. M a n

and

woman

of

the

X V th

vicinity

of

century. Reproduction

of

the

f r o n t i s p i e c e of t k e

„Eibinger

W i e s e n b u c h " , 1421.
Fig.

6. P e a s a n t

from

the

Elbląg.

Reproduction

of

the

frontispiece

of

the

..Eibinger

W e i s e n b a c h " , 1421.
Fig.

7. D r e s s o f a P r u s s i a n

Fig.

8. P r u s s i a n s . A y o u n g c o u p l e i n f e s t i v e

w a r i o r according to Hennenberger

1584.

garments, m i d d l e

of

the

X V I I th

century.

Reproduced

f r o m a w o r k o f C h . H a r t k n o c h , L e i p z i g , 1684.
Fig.

9. W o m a n ' s d r e s s ; P r u s s i a , m i d d l e o f t h e X V I I t h c e n t u r y . A c c o r d i n g t o E . W e i s e , E l b l ą g 1935.

Fig.

10. G a r m e n t o f a p e a s a n t
by

Fig.

f r o m the

P r o v i n c e of Prussia,

m i d d l e of

the X V I I t h

century. D r a w n

J. N a r o ń s k i . R e p r o d u c e d f r o m a w o r k o f E . W e i s e . E l b l ą g , 1935.

11. Prussians i n

daily

costumes.

Middle

of

the

XVII th

c e n t u r y . A c c o r d i n g to

Ch. Hartknoch,

L e i p z i g 1684.
Fig.

12. G a r m e n t s o f t h e W a r m i a y o u t h , r e c o n s t r u c t i o n . P h o t o b y J . G a r d z i e l e w s k a

Fig.

13. C o s t u m e o f a b e s t m a n . R e p r o d u c e d

1959.

Fig.

14. M e n ' s s h i r t s : I — s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p c a l l e d „ k o s z u l a z t a l a r e m . " I I — s h i r t c a l l e d , „ p r z y -

a c c o r d i n g t o E . S c h n i p p e l . K r ó l e w i e c 1926.

r a m k o w a " A — f r o n t part, B — back, C — parts of cut d — front, d' — back e — shoulder — strap
f — sleeve, g - c

cuft, i — a r m - p i t , j - k c o l l a r . Scale

1:30

Fig.

15. P o n c h o : a — g e n e r a l s k e t c h , b — c o l l a r , c — m o t i v e s o f f i n i s h i n g . S c a l e : a. b - i : 8 , a - 1:30

Fig.

16. M a n ' s

shirt

with

d — front part,

shoulder - straps;

a - back,

A — front

e — collar strap,

part.

f — sleeve,

B — back

part,

g, h — c u f f ,

c — part

of

i — armpit part.

embroidery,
j . k collar,

S c a l e 1:30
Fig.

17. T r o u s e r s : A — f r o n t p a r t ,

Fig.

18. W a i s t c o a t s , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . R e c o n s t r u c t i o n : I — I I f r o n t p a r t , C — b a c k , A , B — f r o n t ,
C — back, d — cut
Scale

of

the

B — back part, c— cut. Scale
front, e — cut

of t h e

1:30

back, f — collar, I I I — Jackets

called „ J a k i " .

1:15

Fig.

19. D r a w i n g o f w a i s t c o a t s o f t h e b e g i n n i n g o f t h e X X t h c e n t u r y , S c a l e 11:5

Fig.

20. J a c k e t

called „jaka''. A — front part,

B — b a c k , C — e: p a r t s o f c u t o f t h e

sleeve, 9 — c o l l a r

61

Fig.

2 1 . L o n g r u s s e t coat c a l l e d „ s u k m a n a " , e n d o f t h e X l X t h

century. Reconstruction. A — front

part.

B. Back, C — parts of the cut: d — upper part e — l o w e r part, f — gore, g — h — back, i , j — parts,
of t h e sleeve, K — c u f f ,
Fig.

22. M e n f r o m W a r m i a

L — c o l l a r . Scale

in „sukmana"

1:30.

c o a t s a c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z .

E t c h i n g f r o m tbe w o r k ,

o f T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958.
Fig.

23. W o r k i n g shoes c a l l e d „ k l u m p y " . B r e d y n k i , d i s t r i c t of B i s k u p i e c , p h o t , b y F . K l o n o w s k i , 1959.

Fig.

24. W a r m i a p e a s a n t i n a s t r a w h a t . B e g i n n i n g o f t h e X X t h
piec . P h o t , o f F r . K l o n o w s k i

century. B r e d y n k i , district of B i s k u ­

1959.

Fig.

25. B a g m a d e o f l i m e - t r e e b a s t c a l l e d „ L i s z k a " E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . K o ź l i n , d i s t r i c t o f O l s z t y n .

Fig.

26. H e a d - w e a r . A — f e l t h a t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y B — f u r c a p c a l l e d „ K o ł p a k " .

M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y n u m b e r 73 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1959.
Reconstruc­

tions.
Fig.

27. S n u f f — b o x m a d e o f b i r c h b a r k . D i s t r i c t o f O l s z t y n , M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n ,

Fig.

28. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e f o l k d r e s s . R e c o n s t r u c t i o n . P h o t o , b y A . K u r a c z y k , 1959.

Fig.

29. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e d r e s s . R e p r . A . B l u d a n , S t u t t g a r d 1901.

Fig.

30. W o m a n ' s s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p s c a l l e d „ p r z y r a m k o w a " , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . A — f r o n t

inventory number

part, B — b a c k

1222 E , p h o t , o f A . K u r a c z y k , 1959.

1

part,

d —back

2

piece,

d — front

piece,

c - shoulder — straps — „ p r z y r a m k i " ,

1

f — s l e e v e , g — a r m — p i t p a r t , h — c u f f , h — c u f f f i n i s h i n g , j , — c o l l a r o r n a m e n t a t i o n . S c a l e 1:30.
Fig.

3 1 . W a r m i a w o m a n i n f e s t i v e dress. R e p r o d u c e d

Fig.

32. S k i r t . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t o f L i d z b a r k , M u s e u m P r o v i n c e i n O l s z t y n .

b y H . K . C l a s e n , W e i m a r 1942, D r a w i n g 192.

Fig.

33. S t r i p e d s k i r t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t of L i d z b a r k M u s e u m o f t h e

Photo by A . Kuraczyk.
Province in Olsztyn. Inventory number
1

3

Fig.

34. C u t o f t h e s k i r t : d — f r o n t

Fig.

35. Y o u n g g i r l ' s d r e s s . E n d o f t h e X l X t h

Masovia

784 E P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956.

part, d , d — side

2

pieces d — back, e — folds, g — f r a g m e n t of the

s k i r t I — crease 2 — f l o u n c e , c — e d g i n g s , n — f a l d s i — g i r d l e .
c e n t u r y . L i p o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f t h e

Maso­

36. W o m e n ' s b o d i c e s c a l l e d „ w e s t k i " . A — f r o n t p a r t , B — b a c k p a r t d — f r o n t p i e c e , e — side

piece,

v i a P r o v i n c e . I n v e n t o r y n u m b e r 790 E .
Fig.

f — b a c k piece, g — gore. Scale
Fig.

37. W o m a n ' s

1:15.

spencer. B e g i n n i n g of the X I X t h c e n t u r y . J a k u b o w n o ,

d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m of

t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , n u m b e r o f i n v e n t o r y 793 E . P h o t . A . K u r a c z y k 1956.
Fig.

38. J e r k i n s , e n d

of the

X I X th

century. A — front

part, b — back part, cut: d — front

side p i e c e , f — b a c k , h , i — p a r t s o f t h e s l e e v e j — f i n i s h i n g k — l a p s . S c a l e
Fig.

39. J a c k e t

called „ k a b a t

z

k i t l e m . " E n d of the X I X t h

piece, e —

1:20.

century. District of Biskupiec

M u s e u m of the Masovia Province i n Olsztyn. I n v e n t o r y

number

and

Mrąg.

675 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k .

1956.
Fig.

40. A p r o n s . F r o m t h e l e f t s i d e a p r o n

with

lace, f r o m

the

r i g h t one c u t of a p r o n gore, C — m a i n

p a r t o f t h e a p r o n , d — f i n i s h i n g , e — m o t i v e o f lace, f — g o r e , g — f a ł d , h , i — l a c e .
Fig.

41. A p r o n w i t h

shoulder — strap. W i e r z b o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f the M a s o v i a

Inventory number

Province

764 E . P h o t o o f A . K u r a c z y k , 1956.

Fig.

42. A n a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y , f r o m t h e O l s z t y n d i s t r i c t M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e

Fig.

43. W o m e n f r o m W a r m i a i n f e s t i v e c o s t u m e s , a c c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z . E t c h i n g f r o m t h e

in Olsztyn. Inventory number

747 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1956.
work

of T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958.
Fig.

44. F e s t i v e a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y

Fig.

45. W a r m i a w o m e n i n f o l k c o s t u m e s a c c o r d i n g t o H . U . C l a s e n . W e i m a r 1949, d r a w i n g 1 9 1 .

Fig.

46. W o m e n o f t h e W a r m i a P r o v i n c e i n f e s t i v e dresses i n f r o n t o f t h e L i d z b a r k C a s t l e . R e p r o d u c t i o n

Fig.

47. W a r m i a w o m e n f r o m J e z i o r a n y i n f e s t i v e dresses. R e p r o d u c e d

Fig.

48. B o n n e t . A — s i d e p a r t , B — b a c k p a r t , c — p a r t s o f c u t , d — c u t of t h e b o t t o m , c — b r i m , g — h .

Fig.

49. W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h m o t i v e s o f m a n y — c o l o u r e d f l o w e r s . S e c o n d h a l f o f t h e X I X t h

number

674 E . b y A . K u r a c z y k , 1955.

a c c o r d i n g t o D u b e c k . H e i l s b e r g 1936.

r i b b o n . Scale
century.

b y R e s k e . O l s z t y n 1920.

1:10.

Muzeum

of

the

Masovia

Province

i n Olsztyn. Inventory

number

108 E . P h o t o

by

K l o n o w s k i 1959.
Fig.

50. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h a g o l d e n t h r e a d . P h o t o o f Z , D r z e w i e c k i , 1948.

Fig.

5 1 . W a r m i a b o n n e t , s e c o n d h a l f o f t h e X I X t h c e n t u r y . D i s t r i c t o f O l s z t y n M u s e u m of t h e M a s o v i a

Fig.

52. W h i t e n i n g o f f l a x l i n e n . R e p r o d u c e d

f r o m a w o r k of C h . H a r t k n o c h L e i p z i g , 1684.

Fig.

53. F r o n t p a g e o f t h e e d i c t l i m i t i n g t h e

i m p o r t a t i o n of f o r e i g n c l o t h to the P r i n c e d o m of Prussia,

Province, inventory number

K r ó l e w i e c 1732.

62

107 E . P h o t o b y F r . K l o n o w s k i ,

1959.

Fig.

54. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s . M i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m

of t h e M a s o v i a

Province

i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 78 E . 79 E , 145 E . 144 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k ,
Fig.

55. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s , m i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m

of the Masovia Province

i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 145 E , 150 E , 142 E , 148, E . P h o t o o f A . K u r a c z y k ,
Fig.

56. W a r m i a b o n n e t . S e c o n d h a l f o f t h e X l X t h
Province. Inventory number

Fig.

112 E . P h

57. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t ,

1959.

century. District of Olsztyn M u s e u m of the

Masovia

o b y Z . D r z e w i e c k i , 1947.

decorate i w i t h

a

golden

embroidery.

Photo by Z. Drzewiecki,

1948.
D r a w i n g s m a d e o n base of T . M o d z e l e w s k a ' s
W a r m i a and M a z u r y Provinces,

w o r k „Stroje

l u d o w e W a r m i i i M a z u r " — F o l k dresses o f

O l s z t y n 1958, also a c c o r d i n g

Table

of

data

gathered by Fr. K l o n o w s k i .

Contens

I n t r o d u c t i o n — p a g e 3. P a r t I — a c t u a l s t a t e o f t h e f o l k c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e — 8. P a r t I I —
historical

essay

of

the

folk

c o s t u m e — p a g e 10. P a r t I I I — b o u n d a r i e s o f t h e

p a g e 14. P a r t I V — g e n e r a l d e s c r i p t i o n
description of the

of the

investigated

m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 16. P a r t V —

m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 20. P a r t V I — g e n e r a l

d e s c r i p t i o n of the

costume,
detailed
women's

dress i n W a r m i a , p a g e 28. P a r t V I I — d e t a i l e d d e s c r i p t i o n o f t h e w o m e n ' s

dress i n W a r m i a , page 31.

P a r t V I I I — Materials and producers, page

p a g e 46. A d d i t i o n ,

41. Part I X — ornamentations,

I n d e x o f l i t e r a t u r e , p a g e 48. I n d e x o f i n f o r m a n t s , page
R u s s i a n , p a g e 56. S u m m a r y

i n E n g l i s h , page 60.

50. L i s t

of i l l u s t r a t i o n s , page

page

53.

53. S u m m a r y

in

_ — ._ .

Granica historyczna Warmii jest granicą:
1. Zasięgu zwartego występowania t. zw. „twardej m$Ghi"t. j . czepka haftowanego złotymi, sre­
brnymi i kolorowymi nićmi, występu jącego jako element czysto warmiński w stroju kobiecym.
2. Dominanty koloru czerwonego uchodzącego za kolor katolieki-polski zarówno w ubiorze
męskim (czerwona kamizelka, wanik) jak i w kobiecym.
3. Dominanty koloni niebieskiego w sukmanie męskiej.
Południowa granica zwartego zasięgu elementów warmińsko-mazurskich jest granicą:
1. Noszenia ubiorów bardzo obcisłych, ściśle dopasowanych do figury.
2. Noszenia w większej mierze ubiorów w kolorach: zielonym, niebieskim (w miejsce czer­
wonego, noszonego na Warmii).
3. Powszechniejszego noszenia granatowej sukmany używanej w stroju świątecznym, gdy
na Warmii dominuje niebieska.
4. Noszenia przez kobiety, haftowanych zlotem czepków.

ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH
składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy
strojów ludowych z całego obszaru Polski
Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające
monografie poszczególnych strojów

Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie:
Część

I . POMORZE:
1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955
2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 1959

Część

I I . WIELKOPOLSKA:
1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 1951
2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 1955
3. Adam Glapa — Strój lubuski, 1956 W
4. Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1953 (3)

Część I I I . ŚLĄSK:
1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 w
2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955
3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1956
Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE:
1. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 P)
2. Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953
3. Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954
4. Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956
5. Janusz Świeży — Strój podlaski. 1958
6. Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959
Część V. MAŁOPOLSKA:
1. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 U8)
2. Edyta Starek — Strój spiski, 1954 (i»
3. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 W)
4. Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 P).
5. Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 (?)
6. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957
7. Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957
8. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958
W druku znajdują się:
Franciszek Klonowski

— Strój warmiński

Tadeusz Seweryn — Strój Krakowski

Z a s i ę g i u b i o r ó w w m o n o g r a f i a c h k o l e j n o o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j g ó r a l i s z c z a w n i c k i c h , 2. S t r ó j d o l n o ś l ą s k i
( P o d g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i ,
Białej,

7. S t r ó j ł o w i c k i ,

12. S t r ó j p s z c z y ń s k i ,

13. S t r ó j

17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h ,

pyrzycki,

5, S t r ó j k r z c z o n o w s k i ,

9. S t r ó j k u j a w s k i ,

14. S t r ó j

18. S t r ó j Z a g ó r z a n ,

21. S t r ó j podlaski ( n a d b u ż a ń s k i ) ,
K r a k o w s k i (w druku).

4. S t r ó j s z a m o t u l s k i ,

8. S t r ó j d z i e r ż a c k i ,

łańcucki,

15. S t r ó j

19. S t r ó j s a n d o m i e r s k i ,

22. S t r ó j k a s z u b s k i ,

6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y

10. S t r ó j s p i s k i ,
20. S t r ó j

23. S t r ó j s i e r a d z k i ,

11. S t r ó j

opoczyński,

piotrkowski,

16. S t r ó j

lubuski,

biłgorajsko-tarnogrodzki,

24. S t r ó j w a r m i ń s k i ,

25.

Strój