-
extracted text
-
Barbara Bazielich
WSPÓŁCZESNE KIERUNKI ROZWOJU SZTUKI LUDOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU*
W rejonie w i e l k i c h a g l o m e r a c j i przemysłowych i k o n u r -
n y c h sprzedawców oprócz t o w a r ó w p r o d u k o w a n y c h f a b r y c z -
bacji stosunkowo młodych jednostek m i e j s k i c h sztuka l u
n i e , różnego r o d z a j u w y r o b y rzemieślnicze i rękodzielnicze.
d o w a t e g o t e r e n u z d a j e się pojęciom a n a c h r o n i c z n y m i n i e
Odrzucając
a k t u a l n y m . Jeśli j e s t m o w a o s z t u c e , k o j a r z y się o n a z p r z y
z p l a s t i k u i t p . , p o z o s t a n i e t y l k o garść w y r o b ó w noszących
m i o t n i k i e m „profesjonalna" — uprawiana zawodowo l u b —
ślady m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h .
jak
przyjmuje
Arnold
Hauser
—
popularna",
Jeśli p r z e k o p i e się e t n o g r a f i c z n e z b i o r y m u z e a l n e i l i t e
u p r a w i a n a a m a t o r s k o , n a szeroką skalę, r a c z e j n i e d l a z y s k u ,
raturę d o t y c z ą c ą s z t u k i l u d o w e j , okaże się, że n a Śląsku
a rozrywkowo,
do
1
„sztuka
z t e g o t z w . galanterię, m a s k o t k i , p r z e d m i o t y
d l a r e l a k s u , w y p r ó b o w a n i a własnych z d o l
ności i zamiłowań
artystycznych
oraz
akceptacji
niewy
czasów I I w o j n y
światowej n i e przedstawiała się o n a
u b o g o i n i e c i e k a w i e . Posługując się ogólnie p r z y j ę t ą
syste
b r e d n y c h i n i e w y r o b i o n y c h gustów r o b o t n i c z o - i n t e l i g e n c k i c h
m a t y k ą naukową, w y m i e n i ć należy w t y m w z g l ę d z i e nastę
m a s społeczeństwa o p r z e c i ę t n y m p o z i o m i e i n t e l e k t u a l n y m .
pujące
jej dziedziny:
W
nianej
(formy
środowiskach t y c h z a c i e r a
się n a w e t
znaczenie
„ l u d o w y " w t r a d y c y j n y m jego r o z u m i e n i u j a k o
słowa
chłopski,
dachowe,
zdobnictwo
budynków
w architekturze
drew
i i c h k o n s t r u k c j a , wykończenia
o d r z w i a , z a c i o s y , m a l o w a n i e ścian, g a n k i ) ,
zdob
g d y ż z w y k ł o się g o już wiązać z rzeszą pracującej ludności
nictwo
wnętrz
m i a s t i w s i . I n t e g r a c j a rejonów p r z e m y s ł o w y c h w w i e l k i e
belek
stropowych,
okręgi r u g u j e t u t a j również pierwotną, rolniczą w i e ś , w p r o
obrzędową
wadzając n a t o m i e j s c e z u r b a n i z o w a n e osiedle o r o b o t n i c z y m
i
l u b robotniczo-chłopskim c h a r a k t e r z e .
wiechy,
wieńce, różdżki), z a b a w k i
strukcje
zręcznościowe), p i e k a r n i c t w o , rzeźbę (w d r e w n i e ,
W świetle t e j s y t u a c j i zaciera f i ę t o , co t r a d y c y j n e , w y
mieszkalnych
(rozplanowanie,
sprzęty, w y c i n a n k i , k w i a t y ) ,
(podłaźnice, choinki,
rekwizyty,
ryzowanie
Marzanna,
gaik,
szopki,
plastykę
gwiazdy,
kraszanki,
palmy,
(ptaszki, k o n i k i ,
maski
maje,
kon
k o n y w a n o własnoręcznie, d l a własnych p o t r z e b i n a własny
w w ę g l u , u l e f i g u r a l n e ) , m a l a r s t w o ( n a desce, blasze, płótnie,
użytek, zgodnie z n a w y k a m i i p r z e k a z a m i m i n i o n y c h p o
szkle, papierze), m a l o w a n i e i d r u k o w a n i e t k a n i n , t k a c t w o ,
koleń i najbliższego kręgu seniorów: d z i a d k ó w ,
rodziców.
N a j d ł u ż e j u t r z y m u j e się p r z y t y m t z w . p r z e m y s ł
domowy,
zwłaszcza
kręgiem
t e n , który
społeczności
znalazł
wiejskiej,
reflektantów
i niektóre
poza
rzemiosła
w i e j s k i e , ze
pchnięte ekonomiką większych i m n i e j s z y c h m i a s t w r e j o n y
II.
1. K a p l i c z k a
przydrożna, G i e b l o ,
woj. katowickie.
gm.
Ogrodzieniec,
peryferyjne.
W n o w y c h układach społeczno-gospodarczych i z a c h o
waniach
wynikłych
ze z m i a n y
struktury
zawodowej,
j e s t — ustępującego g ł ó w n e g o zajęcia r o l n i c z e g o
zatrudnienia robotniczego
to
n a rzecz
p o z a rodzinną wsią, w y ł a n i a się
p e r s p e k t y w a posiadania w o l n e g o czasu. Zdobycze
socjalne
w zakładach p r a c y o r a z świadomość możliwości i k o n i e c z
ności o d p o c z y n k u
po zawodowym
t r u d z i e dają
dużej s w o b o d y w y b o r u . O b o k więc c o d z i e n n y c h ,
poczucie
osobistych
zajęć w w a r u n k a c h u s t a b i l i z o w a n e g o już życia, k i e d y u w a g i
pracującego
n i e pochłania
n p . zainteresowanie
sportem,
w ę d k a r s t w e m , h o d o w l ą r y b e k c z y g o ł ę b i , g d y d c głosu d o
chodzą z a m i ł o w a n i a a r t y s t y c z n e ,
pozostałą część w o l n e g o
czasu poświęca się śpiewaniu w chórach, g r a n i u n a r ó ż n y c h
instrumentach,
występom
w
teatrach
amatorskich i na
e s t r a d z i e a l b o m a l o w a n i u bądź rzeźbieniu.
Te
kierunki
artystycznych
i
twórczych
poczynań
ukształtowała j o d n a k n i e t y l k o dzisiejsza rzeczywistość, lecz
t a k ż e u k ł a d y i w a r u n k i m i n i o n y c h okresów, j a k i e p a n o w a ł y
n a Śląsku. P o z o s t a w i ł y o n e p o sobie ślady w y n i k ł e b ą d ź t o
ze
specyfiki
regionu
z
istniejącej
aktualnie sytuacji politycznej,
mody,
życiowej
rozwiązania.
konieczności
bogatego w złoża
dyktującej
mineralne,
określono
bądź
bądź
Śladów t y c h jest bardzo w i e l e zarówno w f o r m i e m a t e r i a l
n y c h w y t w o r ó w , j a k i w p o s t a c i zachowań, n a w y k ó w , u p o
dobań i g u s t ó w o r a z t w ó r c z e j e k s p r e s j i . N a r a s t a ł y o n e n a
przestrzoni l a t . Podczas g d y jedne przetrwały p r a w i e n i e
z m i e n i o n e , j a k pieśni, tańce, i n n e wchłaniały n o w e treści,
przekształcając się l u b całkowicie zmieniając (niektóre w y
r o b y rękodzielnicze, rzemieślnicze), bądź toż d o p i e r o się r o
dziły
i powstawały
m a l a r s t w a ) . Obecnie
( n p . rzeźba w w ę g l u , niektóro
s p o t y k a się p o w s z e c h n i e
formy
na targach,
straganacłi, w s k l e p a c h pamiątkarskich c z y t e ż u i n d y w i d u a l
255
a także, j a k w Zawierciańsko-Myszkowskiem — przydrożne
3
l u b cmentarne krzyże. W n o w y c h j e d n o r o d z i n n y c h , m u r o
wanych
domach,
przeważnie
jednopiętrowych,
0 standardowe l u b nieco zmodernizowane
kolorowych
tynków
spotyka
się
opartych
projekty,
nierzadko
w
obok
fasadach
błyszczące, s z k l i s t e , m o z a i k o w o ułożone w y k ł a d z i n y s z k l a n o
l u b c e r a m i c z n o , a w o wnękach b a l k o n ó w i g a n k ó w oprócz
z a m a l o w a n e g o n a j e d e n k o l o r tła, t a k ż e w y m a l o w a n e ścienne
o b r a z y , przedstawiające k r a j o b r a z y , r z a d z i e j
sceny
rodza
j o w e . Oprócz z a b u d o w a l i g o s p o d a r s k i c h , w e w s p o m n i a n y c h
r e j o n a c h występują c o r a z częściej garaże z płaskimi, m e t a
l o w y m i b r a m a m i , stanowiącymi przeciwieństwo o z d o b n y c h ,
metalowych bram wjazdowych
i oparkanień. Składają
się
one n a całość g o s p o d a r c z e g o obejścia zarówno w o w s i a c h
z u r b a n i z o w a n y c h i osiedlach p o d m i e j s k i c h (Szopienice, M i e
c h o w i c e , Michałkowice, S i e m i a n o w i c e , R o k i t n i c a i w i e l o i n
n y c h miejscowości), j a k też t a m , g d z i e p r z y n a j m n i e j z p o
zoru
wieś
zachowuje
charakter
miejscowości
rolniczej.
W t y c h s a m y c h r e j o n a c h w skład całego obejścia wchodzą
również a l t a n y — l a u b y , stanowiące też i n w e n t a r z o g r ó d k ó w
d z i a ł k o w y c h , a j e g o uzupełnieniem są p o p u l a r n e g i p s o w e
k r a s n a l e , s a r e n k i i różne baśniow e p o s t a c i e k o l o r o w o m a l o
T
wane
i umieszczone
w widocznym
m i e j s c u n a grządkach
1 r a b a t a o h , urządzonych n i e r z a d k o w f o r m i e a l p i n a r i u m .
S t o s o w n i e d o zmieniających się f o r m i d e t a l u a r c h i t e k
t o n i c z n e g o kształtuje się z d o b n i c t w o wnętrz m i e s z k a l n y c h .
W
rejonach przemysłowych
zniknęły już p r a w i e
zupełnie
I I . 2. A k c e n t c o n t r a l n y w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j i a m a t o r s k i e j w o j . k a t o w i c k i e g o w r a m a c h P a n o r a m y Х Х Х - l e c i a
W a r s z a w a , 1974 r . Orzeł z k o r o n e k k o n i a k o w s k i c h .
h a f t y , k o r o n k i , z d o b n i c t w o n a skórze ( p a s y , k i e r p c e , w y p l a
tanie
i aplikacje
n a kożuchach), z d o b n i c t w o
w
drewnie
( n a c z y n i a , ł y ż n i k i , f o r m y n a m a s ł o , narzędzia i p r z y r z ą d y
służące d o p r a c y , j a k przęślice, k o ł o w r o t k i , ś w i e c a k i ) , m e b l e ,
w y r o b y plecionkarskie, zdobnictwo w m e t a l u (okucia wozów,
sań, k r a t y , świeczniki, s t e r c z y n y
dachowe,
k r z y ż e ) , złot-
nictwo
( s p i n k i , n a s z y j n i k i , pierścionki, p a s y , g u z y ) ,
mika,
i n s t r u m e n t y muzyczno
trąby) .
Wszystkie
2
(gajdy,
piszczałki,
łączyły
się z
te wyroby
cera
fujarki,
codziennym
ż y c i e m i p o t r z e b a m i i b y ł y w y n i k i o m bądź własnej w y t w ó r
czości
wyrosłej
chłopskiej,
z t r a d y c j i samowystarczalnej
przechodzącej
dzisiejszych,
bądź
w
nawyk
wytwórczości
niekiedy
skierowanej
gospodarki
do
czasów
głównie
do
odbiorcy wiojskiogo. Pewne z nich przejmowano jako spadek,
u ż y t k u j ą c , lecz n i e kontynuując n a d a l i c h p r o d u k c j i , i n n o
powtarzano, przerabiano, rozwijano, a nawet
znajdowano
dla nich n o w y c h nabywców.
T a k w i ę c , jeśli c h o d z i o architekturę drewnianą, p r z e
trwała
ona w
pojedynczych
nielicznych, zabytkowych
przykładach
w
rejonach
już,
przeważnie
przemysłowych
i w Cioszyńskiem, a t y l k o w B e s k i d z i e Śląskim d r e w n o m a
jeszcze z a s t o s o w a n i e j a k o matoriał b u d u l c o w y o b o k i n n y c h ,
u ż y w a n y c h współcześnie w b u d o w n i c t w i e . N o w o d r e w n i a n e
b u d y n k i n i e mają j e d n a k d a w n e g o w y s t r o j u i o l e m e n t ó w
z d o b n i c z y c h w y n i k a j ą c y c h b ą d ź t o z funkcjonalności f o r m ,
bądź z r a c j i k o n s t r u k c y j n y c h c z y też upodobań e s t e t y c z n y c h .
N10 o b s e r w u j e się t u n a w e t współczesnych t e n d e n c j i w t y m
k i o r u n k u , j a k t o m a m i e j s c e n a P o d h a l u , g d z i e dużą rolę
w
d e k o r o w a n i u olowacji odgrywają
układane w
ozdobne
podmurówki
n p . kamienie
rzeczno
i gankowe
filary. Na
Śląsku i w obrębie w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o
(Rybnickie,
Tiirnogórskio, Zawierciańskie) funkcję t ę spełniają
obocnie
s t o s o w a n o n o w e m a t e r i a ł y b u d o w l a n o , zwłaszcza c o m o n t o w o
p u s t a k i , k t ó r y c h z e w n ę t r z n a ściana f o r m o w a n a j o s t w dość
masywno
z
nich
156
motywy
roślinne l u b g e o m e t r y c z n o .
podmurówki
domów
mieszkalnych,
Układa
się
oparkanień,
PRL
3
I
sprzęty i r o z p l a n o w a n i e
spotykane w domach o tradycyj
n y m , k o n s e r w a t y w n y m urządzeniu. Z chwilą
nienia
się
pojawiają
rzuty,
odbiornika
pralki,
lodówki,
się n o w o c z o s n e sprzęty i d e t a l e , j a k k i l i m y , n a
firany-
właśnie
telewizyjnego,
rozpowszech
Ale
ręcznie
obok
tego
nierzadkim zjawiskiem
robione
story
do
są
okion, tzw. zazdrostki,
tutaj
tylko wyroby
amatorskiej
i
spopularyzowane,
W
rękodzielnicze wodług i n d y w i d u a l n e j ,
koncepcji,
zaakceptowano
a nawet wyrabiano
t y c h konwencjach,
z zachowaniem
przez
środowisko
n a szeroką
niokiedy
umiejętności i s p e c y f i k i r o z w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h
skalę.
dawnych
oraz
po
dobieństwa s u r o w c a mieszczą się również w y r o b y powstające
i szydełkowe, z białych n i c i , s z t y w n o w y k r o c h m a l o n e , z ażu
s p o s o b e m d o m o w y m l u b rzemieślniczym,, choć n i e w s z y s t k i e .
rową falbaną — s e r w e t k i rozłożone n a k r o d o n s a c h , f o t e l a c h ,
W ś r ó d n i c h w y m i e n i ć należy w s z e l k i e g o t y p u i g l i c o w e b ą d ź
tapczanach.
szydełkowe f i r a n y zdobiące o k n a , g ł ó w n i e rejonów
Podobne
miejsce
znajdują
dekoracyjne
po
przemy
d u s z k i z w y m a l o w a n ą a l b o w y h a f t o w a n ą kolorową włóczką
słowych, w m i a s t a c h , n a przodmiościach, o s i e d l a c h i z u r b a
l u b w s t ą ż k ą ozdobą n a s t r o n i e e k s p o n o w a n e j . D o t o g o dodać
n i z o w a n y c h w s i a c h ; dalej w y r o b y
nałoży dość dużych rozmiarów o b r a z y o t e m a t y c e r e l i g i j n o j
nego t y p u kosze i k o s z y c z k i g o s p o d a r c z o i p a r a d n e , p r o d u k o
w s t y l u o l e o d r u k u , p o d k o l o r o w a n e j f o t o g r a f i i a l b o malowidła
w a n e n p . p r z e z ośrodek w S k o c z o w i e n a Śląsku Cieszyńskim,
wedle schematu naturalistycznego,
nierzadko
w O l z i e , g m i n a G o r z y c e , w Siołkowicach S t a r y c h i o k o l i c y ,
jaskrawych
temu
kolorach. Towarzyszą
pseudodekoracyjne
czej,
mniejszych
ozdoby masowej
prywatnych
niekiedy
i inne,
p r o d u k c j i rzemieślni
zakładów
chałupniczych, p r o d u k o w a n e z k o l o r o w e g o
poliestrowej
o ckliwych,
fabrycznych
czy
p l a s t i k u , gąbki
i t p . , j a k n p . s z t u c z n e k w i a t y , p l a s t i k o w e ser
na
Opolszczyźnio; p i e c z y w o
p l e c i o n k a r s k i e , t j . róż
sprzedawano
okolicznościowo
(np. „na Mikołaja" o spocjalnej f o r m i e , p r o d u k o w a n e w B i e l
skiem,
Cieszyńskiem
albo
wyrabiano
na
Żywiecczyźnie)
p o różnych miejscowościach n a Śląsku n a o d p u e t a c h ,
n a c h , w czasie Mikołaja i B o ż e g o N a r o d z e n i a ;
festy
wyroby ko
w e t k i , l a l k i w rozłożystych k r y n o l i n a c h (siedzące n a t a p
walsko-ślusarskie, j a k b r a m y , o p a r k a n i e n i a , k r a t y i t p . S p o
c z a n i e l u b f o t e l u ) , czasem s z k l a n e f l a k o n y , złocone k i e l i s z k i
t y k a się j e n a t y l e p o w s z e c h n i e ,
l u b s z k l a n k i umieszczone
zostały j a k o współczesny w y t w ó r c o d z i e n n e g o u ż y t k u .
n a w i d o c z n y m m i e j s c u za w i t r y
n o w y m , szkłem.
że ogólnie
zaakceptowane
N o t o w a n a o d około piętnastu l a t m o d a n a s z y d e ł k o w e
C e c h y s z t u k i l u d o w e j , a właściwie p o p u l a r n e j c z y m a
firany
i krochmalone
serwetki, wykonywane
po
większej
sowej, bo p r o d u k o w a n e j nie w oparciu o przekazy t r a d y c j i
części w e d ł u g własnych, i n d y w i d u a l n y c h p o m y s ł ó w
a n i p o d względem d o b o r u surowca, a n i zastosowanej
tech
c z o n y c h ze w z o r n i c t w e m p r o p a g o w a n y m p r z e z p i s m a k o b i e c e
połą
n i k i , a n i m o t y w ó w z d o b n i c z y c h c z y k o m p o z y c j i , zachowują
( z a g r a n i c z n e żurnale, „ P r z y j a c i ó ł k ę " ) , n i e m a n i c wspólnego
I I . 3. S e r w e t k i szydełkowe, K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 4. B l u z k a z k o r o n e k , w y k . w 1972 r . M . K u l e j
z Koniakowa.
157
I I . 5. Zakładki d o książek z a d a p t o w a n y m h a f t e m b e s k i d z k i m , w y k . w 1964 r . H a f c i a r k i
z J a w o r z y n k i , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 6. F r a g m e n t t k a n i n y , w y k . w Spółdzielni
„ S z t u k a B e s k i d z k a " z C z e c h o w i c w g w z o r ó w z B e s k i d u Śl. I I . 7. S k a r p e t a góralska,
t z w . k o p y c a , I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 8. C z e r p a k i , w y k . w g d a w n y c h w z o r ó w w 1964 r .
F r . G l u z a , W i s ł a , w o j . b i e l s k i e . I I . 9. M i n i a t u r a s k r z y n i wałaskiej, w y k . w 1965 r .
Fr. Gluza.
z szydełkowymi
nicianymi koronkami z Koniakowa, gm.
I s t e b n a , gdzie od w i e l u l a t w oparciu o miejscowe
w y r a b i a się k o r o n k i , k t ó r e mają dziś s z e r o k i e
i owalne oraz i n n o , nowe f o r m y , dostosowane
do
potrzeb
tradycjo,
m i e j s k i e g o o d b i o r c y , j a k : kołnierzyki, rękawiczki, b l u z k i i t p .
zastosowanie.
W i ę k s z o ś ć n i e z r z e s z o n y c h k o b i e t w y k o n u j e i sprzedaje w y
Z e z n a n y c h i p r o d u k o w a n y c h n a Śląsku o d X V I I I w . k o r o n e k
r o b y szydełkowe n a własną rękę. Są o n e z białych i k r e m o w y c h
s z y t y c h , t i u l o w y c h , k l o c k o w y c h , a p o t e m igiełkowych i szy
n i c i o bardziej l u b mniej m i s t e r n y c h m o t y w a c h i kompozycji,
d e ł k o w y c h , właśnie
a d a l s z y m k r o k i o m w t e j w y t w ó r c z o ś c i stały się w ł ó c z k o w e
jedynie
t e ostatnio przeżywają
renesans. I c h ośrodkiem j e s t wieś K o n i a k ó w w
swój
Beskidzie
d z i a n i n y w p o s t a c i : sweterków, s u k i e n , g a r s o n e k ,
czapek,
Śląskim, g d z i e w o p a r c i u o c h a r a k t e r y s t y c z n e m o t y w y , które
c h u s t , s z a l i . Z t y c h n o w y c h f o r m s a m a wieś n i e k o r z y s t a ,
z d o b i ł y niegdyś czółkowe czepce k o b i e t ubierających się p o
a ponieważ m i e j s c o w y strój r e g i o n a l n y n i e m a już t a k i e g o
góralsku i cieszyńsku, w y r a b i a się o b e c n i e i n n e u ż y t k o w e
z n a c z e n i a j a k d a w n i e j , czółkowe czepce w y k o n u j e się t y l k o
i
zbytkowo
przedmioty.
międzywojennym
Szydełkowe
koronki*
w
okresie
s p o r a d y c z n i e . I n n o w y r o b y szydełkowe n i e mają t u t a j z a s t o
zaczęto s t o p n i o w o przetwarzać
i mody
s o w a n i a i p r z e z n a c z o n e są wyłącznie n a z b y t . J o d y n i e włócz
fikować stosowmie d o z a m ó w i e ń n o w e g o o d b i o r c y m i e j s k i e g o ,
k o w e d z i a n i n y i k o r o n k o w e s u k n i e , n p . d o ślubu, a k c e p t o
n i e t y l k o szukającego l u k s u s o w y c h t o w a r ó w , ale t a k ż e dążą
wane
cego d o ożywienia i r e a k t y w o w a n i a niektórych gałęzi t w ó r
s k u t e c z n i e ) n a współozesnych m i e j s k i c h e l e g a n t k a c h . K o r o n
czości rękodzielniczej i l u d o w e j . O b o k więc f o r m
znajdują
są p r z e z młodszo p o k o l e n i e ,
wzorujące
się
(zresztą
k i i d z i a n i n y w y r a b i a n e n a i n n y c h t e r e n a c h n i e zawierają
c y c h z a s t o s o w a n i e w m i e j s c o w y m s t r o j u l u d o w y m , zaczynają
w sobie p o d o b n e j
pojawiać się r o b i o n e szydełkiem, k o r o n k o w o okrągłe s e r w e t k i ,
m o t y w ó w z d o b n i c z y c h i i c h k o m p o z y c j i , a n i p r e c y z j i i zróż
t z w . różiczki (różiczka t o również m o t y w z d o b n i c z y ) .
n i c o w a n i a t e c h n i k i . T y m s a m y m n i e p o z y s k a ł y sobie t a k i e g o
Po
regionalnej specyfiki a n i p o d względem
I I w o j n i e ś w i a t o w e j , znajdując w t y m źródło d o c h o d u , m i e j
rozgłosu i p o w o d z e n i a . D l a t e g o K o n i a k ó w i o k o l i c e z p r z y
scowe i o k o l i c z n e k o b i e t y zaczęły j e w y r a b i a ć n a szeroką
siółkami J a w o r z y n k i i I s t e b n e j uznać m o ż n a za s i l n y i t r w a ł y
skalę i s t a n t a k i t r w a n a d a l . P o n a d 150 chałupniczek zrzesza
ośrodek śląskiej l u d o w e j twórczości r e g i o n a l n e j , d o s t o s o w u
Spółdzielnia C e p e l i a „ A r w " w K a t o w i c a c h , zlecając i p r z y j
jącej się d o współczesnych p o t r z e b .
mując
258
do
sprzedaży
różnego
rodzaju
serwetki
okrągłe
P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze śląskimi h a f t a m i
159
r e g i o n a l n y c h , zwłaszcza z B e s k i d u Śląskiego, Cieszyńskiego,
Pszczyńskiego i z W i l a m o w i c w o k o l i c y B i e l s k a , należących
d o b . p o w i a t u oświęcimskiego. W B e s k i d z i e Śląskim w y s z y
w a n i e m zajmują
ma
miejsce
w
się j e d n a k n i e w s z y s t k i e k o b i e t y , j a k t o
przypadku koronek,
lecz
tylko
nieliczne,
p r z e d e w s z y s t k i m w J a w o r z y n c e , zamiłowane w t e g o r o d z a j u
p r a c y , realizując zlecenia
w
Skoczowie.
Hafty
w
g a l a n t e r i i , wykonują
Spółdzielni C e p e l i a
kolorowe,
„Czantoria"
znajdujące
zastosowanie
nieliczne h a f c i a r k i z rejonu biel
s k i e g o , z g o d n i e z z a m ó w i e n i a m i Spółdzielni C e p e l i a
B e s k i d z k a " w Czechowicach-Dziedzicach.
„Sztuka
Przygotowuje ona
nowe p r o j e k t y m o d n y c h i p r a k t y c z n y c h f e r m użytkowych,
dając
koncepcję
rozplanowania
zdobnictwa,
wzornictwo
j e d n a k i j e g o r e a l i z a c j a u t r z y m a n e są w k o n w e n c j i m i e j s c o
w y c h t r a d y c j i , w e d ł u g rozwiązań poszczególnych w y k o n a w
c z y ń , należących d o średniego i starszego p o k o l e n i a .
N i e c o i n a c z e j p i z e d s t a w i a się s p r a w a p r o d u k c j i t k a n i n .
Oprócz częstochowskiego wełnianego p a s i a k a , k t ó r y
zasięgiem
docierał
w
rejony
swym
zawierciańsko-myszkowskie
(na l i n i i N i e g o w a , B r u d z o w i c e , C y n k ó w ) , a którego w y r ó b
t r w a s p o r a d y c z n i e p o dziś dzień, Śląsk o d d a w n a n i e k o
rzystał z samodziałowych
t k a n i n . Poza zwykłym
i farbo
w a n y m p ł ó t n e m u ż y w a n y m d o czasów I w o j n y ś w i a t o w e j ,
m i e j s c o w e u b i o r y już w X I X w . s z y t o z t k a n i n f a b r y c z n y c h .
L u d o w e t k a c t w o najdłużej p r z e t r w a ł o w B e s k i d z i e
Śląskim
i w e w s p o m n i a n e j w s i W i l a m o w i c e , g d z i e jeszcze w p i e r w
szych
i
latach po I I wojnie
światowej
t k a n i n y wełniane, a w I s t e b n e j
Jednak szybko
rozwijający
wyrabiano
płótna
i B r e n n e j także s u k n o .
się p r z e m y s ł i podaż
różnego
r o d z a j u s t o s u n k o w o t a n i c h m a t e r i a ł ó w o r a z g o t o w y c h części
I].
10. Ł y ż n i k
wg
dawnego w z o r u bcskidzkiogo,
w 1965 r . F r . G l u z a .
wyk.
g a r d e r o b y , w dość k r ó t k i m czasie p o ł o ż y ł y o s t a t e c z n y k r e s
tej p r o d u k c j i . K r o s n a i folusze wykupiły m u z e a , a
znające się n a t k a c t w i e zaniechały t e g o zajęcia. W
osoby
miejscowej
r e g i o n a l n y m i i w y r o b a m i z d r e w n a , które współczosnie z n a j
k u l t u r z e l u d o w e j p o z o s t a ł y j e d n a k r e s z t k i , ślady s a m o d z i a
dują w i e l u n a b y w c ó w , p r z e d e w s z y s t k i m p o z a środowiskiem
łowych w y r o b ó w w p o s t a c i góralskich к о с у , d e r e k i łapawic
wiejskim.
z wełny owczej w
n a t u r a l n y c h k o l o r a c h : białej,
czarnej,
różnego
b r ą z o w e j , s z a r e j ; pozostały też w i l a m o w i c k i e k r a c i a k i i p a
r o d z a j u w y s z y c i a i h a f t y ; zdobiły one głównie kobiece k a -
s i a k i w wąskie, r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i z przewagą c z e r w o n e g o
W
tradycji ludowej
n a Śląsku w y s t ę p o w a ł y
b o t k i , c h u s t k i nagłowne,
staniki
przy
s u k n i a c h , czepce,
wstążki, h a l k i i f a r t u c h y , a t a k ż e t z w . p o w o j n i k i d o p o w i j a n i a
niemowląt
i w
niektórych
r e g i o n a c h k o s z u l e męskie. D o
tła. N a t y m właśnie w z o r n i c t w i e p l a s t y c y C e p e l i i ,
wszystkim
Spółdzielni
cach-Dziedzicach
oparli
regionalnych,
Beskidzka"
w
swoje
rozwiązania
które
od
i
projekty
tzw.
k o b i e t y n a własny u ż y t e k l u b specjalno h a f c i a r k i d l a p o t r z e b
produkują n a ręcznych i m e c h a n i c z n y c h k r o s n a c h . Z t k a n i n
zamawiających. T e o s t a t n i o z a j m o w a ł y się b a r d z i e j s k o m p l i
t y c h w y k o n a n e są różnego r o d z a j u c h u s t y , bieżniki, t z w . s u
k o w a n y m i h a f t a m i o zróżnicowanych t e c h n i k a c h , p r z y z a
m a k i z d ł u g i m i frędzlami, t o r b y i t o r e b k i d a m s k i e , k o s m e
s t o s o w a n i u n i c i złotych, s r e b r n y c h , j e d w a b n y c h . W B e s k i
tyczki,
d z i e Śląskim k o b i e t y w y s z y w a ł y u p r z ę d z i o n y m i p r z e z siebie
dzeniem u nabywców k r a j o w y c h i zagranicznych. Z a u t e n
poduszki dekoracyjne,
około
przede
Czechowi
końca X I X w . b y ł y o n e b a r d z o p o p u l a r n o i w y k o n y w a ł y j e
3
tkanin
„Sztuka
piętnastu
cioszące się d u ż y m
lat
powo
nićmi l n i a n y m i , a p o t e m b a w e ł n i a n y m i w j e d n y m z a s a d n i
t y c z n ą twórczością ludową mają o n e w z a s a d z i e n i e w i e l e
c z y m kolorzo, t j . wiśniowym bądź c z e r w o n y m , c z a r n y m albo
wspólnego,
b r ą z o w y m , ściegiem w a r k o c z y k o w y m . C z a r n e a l b o brązowe
m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h , które w y k o r z y s t a n o j a k o
l u b wiśniowe b y ł y też płaskie h a f t y cieszyńskie; tą samą
inspiracje dla nowego w z o r n i c t w a i potrzeb.
6
techniką
oraz
białe,
n a s t a n i k a c h dominowały
a
ściegiem
angielskim były wykonane
wypukło
hafty
hafty
złote
i s r e b r n e , p o t e m ( m n i e j więcej o d początku X X w . ) — k o l o
r o w e , w y k o n a n e nićmi j e d w a b n y m i . P o I I w o j n i e światowej
zapotrzebowanie n a h a f t y w miejscowych strojach l u d o w y c h
znacznie
się zmniejszyło,
bytomskim
a w
i pszczyńskim,
niektórych
poza
regionach, j a k
zdobnictwem
fartuchów
zupełnie ustało. Najdłużej zachowało się w B e s k i d z i e Śląskim
i w Cieszyńskiom w y k o r z y s t y w a n e
s p o r a d y c z n i e p r z y spo
rządzaniu n o w y c h części g a r d e r o b y , t j . k a b o t k ó w i męskich
k o s z u l oraz
s u k i e n cieszyńskich. Umiejętności
t o zaczęto
niebawem wykorzystywać do p r o d u k o w a n i a n o w y c h przed
miotów użytkowych, przeznaczonych
na zbyt w
mieście.
P o d n a d z o r e m a r t y s t y c z n y m wykształconych p l a s t y k ó w r o z
poczęto wyszywać
serwety,
o b r u s y , zakładki d o książek,
t y m niemniej
utrzymano
są
w
charakterze
P o o s t a t n i e j w o j n i e , w l a t a c h pięćdziesiątych, r ó w n i e ż
p o d p a t r o n a t e m C e p e l i i , a k o n k r e t n i e Spółdzielni
„Arw"
w K a t o w i c a c h r o z p o c z ę t o w K o n i a k o w i e produkcję l n i a n o -bawełnianych s e r w e t e k i obrusów. W y k o r z y s t a n o
częściowo
pozostałe
miejscowe
krosna,
do tego
częściowo
nowo
sprawione. A l e wytwórczość t a , p o d o b n i e j a k wyrób m a t
słomianych w W i ś l e n i o m a ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j
n y m t k a c t w e m i p l e c i o n k a r s t w e m śląskim i uważać j ą należy
w zupełności z a n o w ą gałąź chałupnictwa s p r o w a d z o n e g o t u
d l a zwiększenia możliwości z a r o b k u m i e j s c o w e j
(nielicznej
zresztą) ludności o r a z d l a p o s z e r z e n i a a s o r t y m e n t u t o w a r ó w
o f e r o w a n y c h d o sprzedaży p r z e z Cepelię.
Podobnie
p o ozęści p r z e d s t a w i a się rzecz z w y r o b a m i
p l e c i o n k a r s k i m i z k o l o r o w y c h w i ó r , k t ó r e są p r z e d m i o t e m
drobną galanterię, t j . t o r e b k i , p a s k i i t p . , stosując w z o r n i c
handlu
two,
jak
C z ę s t o c h o w y . T u t a j również, n a z a s a d z i e p r o d u k c j i chałup
w t r a d y c y j n y c h h a f t a c h w y s t ę p u j ą c y c h w śląskich s t r o j a c h
n i c z e j , w y k o r z y s t a n o umiejętności o k o l i c z n e j ludności, i n i e -
160
kompozycję,
kolorystykę,
technikę
i surowiec,
Spółdzielni
Cepelia
„Zawada"
w
Zawadzie
koło
mai
wszystkich
zainteresowanych
wprzągnięto
d o współ
p r a c y . R o z p o c z ę t o produkcję n a szeroką skalę w
oparciu
i
opolskim
i
s p o c z y w a w rękach t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r z y
o powstałe w p o c z ą t k o w y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a p r ó b y
głównie
p r z e n i e s i o n e g o w t e s t r o n y ( j a k głosi m i e j s c o w a
w
ustna)
z
Rosji
kontynuowano
tego
typu
plecionkarstwa,
w e d ł u g ówczesnych p o t r z e b
tradycja
które
potem
z przeznacze
opiera
na
zlecenie
Spółdzielczego
Czechowicach-Dziedzicach.
warsztatach
w
się n a d a l n a m i e j s c o w y c h
W
l u b chałupniczym
oparciu o dawne
formy
pracują
Zrzeszenia
swoich
Cepelia
indywidualnych
sposobem
i wzory
tradycjach
wyrabiają
drewniane
oni
naczynia,
n i e m w y ł ą c z n i e n a sprzedaż p o z a w ł a s n y m środowiskiem.
s p r z ę t y k u c h e n n e , f o r m y n a masło, t z w . samorosłe stołki,
O k o ł o piętnaście l a t t e m u z m o d y f i k o w a n o
k o ł o w r o t k i , z m i n i a t u r y z o w a n e s k r z y n k i , stosując p r z y t y m
dotychczasowe wzornictwo
prawie
i obecnie dużym
zupełnie
powodzeniem
stare
techniki wykonania
cieszą się różnego r o d z a j u k o l o r o w e k w i a t y , b u k i e t y , p a l m y ,
wysokiej
ptaszki, koszyczki
zwłaszcza
i g w i a z d k i n a choinkę, ażurowe
formy
wyrobów
zdobnicze przypominające w y c i n a n k i l u d o w e i t p . Powstają
powodzeniem,
one p o d n a d z o r e m zawodowego p l a s t y k a , przeważnie według
krajów
i n d y w i d u a l n y c h rozwiązań wykonawców.
i zdobienie.
lokaty klasyfikacyjnej
sporo
dla prac
drewnianych,
wysyła
W
obecnej
dobie
rękodzielniczych,
cieszących
się n a e k s p o r t ,
się
dużym
głównie
do
k a p i t a l i s t y c z n y c h . W o b e c dużych serii zamówień,
część p r a c
poddawana
jest
zazwyczaj,
o ile t o możliwe,
przed
m e c h a n i c z n e j obróbce s u r o w c a , a więc s k r a w a n i u , f a z o w a n i u ,
m i o t ó w d r e w n i a n y c h , s k u p i o n a głównie w b . p o w . cieszyńskim
t o c z e n i u , p r z e z co stają się p o części p r o d u k t e m rzemieślni-
Natomiast
współczesna w y t w ó r c z o ś ć d r o b n y c h
F i l i g r a n y s r e b r n e F r a n c i s z k a H o r a k a nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w . I I . 1 1 . B r a n s o l e t k a I I . 12. N a s z y j n i k i .
161
czym. Wykonywano
niewykształconych
j e d n a k w środowisku w i e j s k i m p r z e z
twórców
ludowych
uchodzą
za
R ó w n i e ż n o w o c z e s n e b u d o w n i c t w o o r a z g o t o w e , p o części
zmechanizowano
regio-
narzędzia
r o l n i c z o , p o s t a w i ł y przód t y m
n a l n o , o r y g i n a l n o i c h w y r o b y . S a m a wioś z w y r o b ó w t y c h
z a w o d e m całkiom i n n e w y m a g a n i a ,
już raczej n i e k o r z y s t a ; zastąpiono j e g o t o w y m i
czenie się z a w o d u k o w a l s k i e g o zo ślusarskim w j e d o n z m e
produkcji fabrycznej
stycznych,
ze szkła, p o r c o l a n y , b l a c h y , m a s p l a
sztucznego t w o r z y w a ,
drobno
przedmioty
Podobnio
rzecz
towarami
domowego
przedstawia
z których
i
się
zrobiono
gospodarczego
z
meblami:
są
użytku.
tradycyjne
s p r z ę t y stały się p r z o ż y t k i e m n a w e t w B e s k i d z i e
Śląskim,
toteż a n i i c h n i k t nie w y t w a r z a , t y m bardziej w
co s p o w o d o w a ł o
połą
c h a n i z o w a n y w a r s z t a t . G ł ó w n y m j o g o zajęciom j e s t o b e c n i e
wyrób
metalowych
bram wjazdowych
i oparkanień
o k r a t o w a ń , zawiasów, k l a m o k według n o w y c h
i
potrzob. I c h nabywcy
malują j e n i o r z a d k o
oraz
projektów
kolorowymi
f a r b a m i , przoz co stwarzają barwną m o z a i k ę w o k ó ł swego
ramach
d o m o s t w a . P r z y k ł a d y t a k i e p o w s z e c h n e są zwłaszcza w r e
własnej g o s p o d a r k i , a n i n i e m a n a n i o n a b y w c ó w . Z a w o d o w i
j o n i e g l i w i c k i m , rybnicko-wodzisławskim, b i e l s k i m , a t a k ż e
rzemioślnicy
w GOP-ie, nawot w b u d o w n i c t w i e m i e j s k i m .
7
większych
—
stolarze,
zakładów
którzy
wytrzymali
i przemyski, w
konkuroncję
dawnych
ośrodkach
m e b l a r s k i c h , j a k i m i b y ł y : Dobrodzień, Woźniki,
Pyskowice,
U c h o d z ą c y dziś za t r a d y c y j n y l u d o w y ,
w a r s z t a t złotniozy w C i e s z y n i e ,
rzemieślniczy
a produkujący
wyłącznie
Sośnicowice, Ż o r y , S i e w i e r z i p r a w i e k a ż d e większo m i a s t o
n a zlecenie C e p e l i i m o d n ą biżuterię zo s r o b r a , j e s t joszcze
n a Śląsku, z m o d e r n i z o w a l i s w o j e w a r s z t a t y i p r z o s t a w i l i się
j e d n y m p r z y k ł a d e m przekształcania się d a w n e j
twórczości
n a produkcję współczosnych m o b l i t z w . n a w y s o k i połysk
artystycznej
warunków.
i
sogmontowyoh
oraz
n a świadczenie p o w s z e c h n y c h
usług
Z
stosownio
t r a d y c j i rzemiosła
do n o w y c h
artystycznego
potrzeb
i
wykorzystuje
się t u
technikę f i l i g r a n u i g r a n u l a c j i , m o d e l o w a n i a i łączenia o r a z
w zakresie s t o l a r s t w a .
w z o r n i c t w o elementów z d o b n i c z y c h ; f o r m y n a t o m i a s t ule
Zupełne
odejśoie
pięćdziesiątych
od
tradycji
obserwujo
się
od lat
bieżącego
wieku w
dziedzinie
kowalstwa.
gają
p r z o k s z t a l c e n i u . Są t o o b e c n i o :
Zmniejszająca się z r o k u n a r o k n a Śląsku ilość k o n i (dane
ki,
statystyczno
s p i n e k , pasów i łańcuszków
z 1905 r . podają
57 216 s z t u k , z 1972 r . —
pierśoionki, b r o s z k i ,
s p i n k i d o m a n k i e t ó w , k l i p s y , t z w . porły c z y l i k o r a l o , w i s i o r
łańouszki,
naszyjniki,
bransoletki, pasy
nio były
i t p . Oprócz
one n i g d y
regionalnego
n i m u m p o t r z e b y usług w zakresie o k u w a n i a i p o d k u w a n i a .
współcześnie, a d a w n o g u z y , z a p i n k i w p o s t a c i t z w . hoczków,
162
u b i o r u cieszyńskiego. Zostały
ozdobą
50 3 8 1 s z t u k ) , a t y m s a m y m i w o z ó w , ograniczają d o m i
zakomponowano
I
s p i n k i , o r p a n t y stały się inspiracją d l a i c h p r z e t w o r z e n i a .
Powojenne
próby
wskrzeszenia
ludowej
twórczości
w zakresie z a b a w k a r s t w a , g a r b a r s t w a , garncarstwa czy w y
r o b u instrumentów m u z y c z n y c h n i e dały rezultatów i t y l k o
sporadycznie,
n a i n d y w i d u a l n o zamówienia, d l a muzeów,
n a w y s t a w y l u b k o n k u r s y czy festiwale napływały p o j e d y n
cze o k a z y . P o z a g a r n c a r s k i m ośrodkiem w S i e w i e r z u , k t ó r y
w p r o d u k c j i l u d o w o j c e r a m i k i o d g r y w a z a l e d w i e poślednią
rolę, pozostałe gałęzie twórczości n i e r o z w i n ę ł y się a n i n i e
o d ż y ł y . N a w e t g a r b a r s t w o i skórnictwo połączone z w y r o
bem
k i e r p c y i kożuchów, k t ó r e n a P o d h a l u w o s t a t n i c h
l a t a c h zrobiło z a w r o t n ą karierę, a n i n a Śląsku, a n i w B e s
k i d z i e Śląskim, g d z i e istniały k u t e m u w a r u n k i i t r a d y c y j n e
p o d ł o ż e , n i e znalazło o d p o w i e d n i c h w y k o n a w c ó w .
S t a l e ż y w a w i ę ź społeczna p o p a r t a t r a d y c j a m i r o d z i n
n y m i , religijnymi i zwyczajowymi
p r z y c z y n i a się d o u t r z y
m y w a n i a się i k o n t y n u a c j i r ó ż n y c h o b c h o d ó w
dorocznych
i o s o b i s t y c h . N i e r z a d k o towarzyszą i m specjalne r e k w i z y t y
obrzędowe w p o s t a c i dożynkowych wieńców, w i e l k a n o c n y c h
k r a s z a n e k , m a s e k c z y ubiorów z a p u s t n y c h . W
środowisku
w i e j s k i m sporządza się j e doraźnie, w r a z i e p o t r z e b y , z g o d n i e
z nakazem c h w i l i i obyczaju
i towarzyszą one w
procesie
d o k o n y w a n i a się a k t u a l n e g o
obchodu. W
poszuki
wania
i p r o d u k o w a n i a pamiątek
dobie
r e g i o n a l n y c h zaczęto
je
w y k o r z y s t y w a ć również i d l a t y c h celów, w z w i ą z k u z c z y m
I I . 14. M i n i a t u r a m a s k i obrzędowej, w y s . 27 c m . W y k . w 1 9 6 1 r . L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a . I I . 16. W ł a
dysław Luciński, n a u c z y c i e l z Z a b r z a , Podglądacze, olej n a płótnie, 1972 r .
163
powstałe z a p o t r z e b o w a n i e
zarówno *ia w y t w o r y ,
j a k i na
z a l i c z a n e d o t z w . s z t u k i l u d o w o j sprzedajo
o d p o w i e d n i c h wytwórców. A m a t o r z y s z t u k i l u d o w e j i Cepelia
zbyt
z a m a w i a j ą więc różnego t y p u p r z e d m i o t y p l a s t y k i obrzędo
względem
wej
współczesnogo g u s t u i m o d y
w autentycznej
formie,
j a k n p . k r a s z a n k i , bądź
też
w
mieście. T y m
formy,
m i n i a t u r y m a s e k wchodzących w skład z i m o w y c h z w y c z a j ó w
zagranicznego.
l u d o w y c h , k t ó r y c h najwięcej w y r a b i a j ą w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m ,
dycyjnym,,
samym
funkcji
więc
i przeznacza n a
dostosowuje
i motywów
je p o d
dekoracyjnych
nowego odbioicy,
do
nierzadko
Stąd też o b o k w y r o b ó w o c h a r a k t e r z e
s p o t y k a się i n n o , n o w e ,
tra
będące w y n i k i e m n i e
a kraszanki — w rejonie przemysłowym, w G l i w i c k i e m i n a
t y l k o twórczości l u d o w o j , ale i a m a t o r s k i e j . T a o s t a t n i a r o z
Śląsku O p o l s k i m . I n n e m i n i a t u r y , n p . M a r z a n n y i k o z i o ł k i
winęła się p r z o d o w s z y s t k i m w środowiskach r o b o t n i c z y c h
ze słomy w y k o n u j ą n a Opolszczyźnie. N i e należą o n e j e d n a k
i określonych g r u p z a w o d o w y c h ,
d o p r z e d m i o t ó w p r o d u k c j i m a s o w e j (poza k r a s z a n k a m i ) i n i e
a p r z y k ł a d e m t e g o są p r a c o m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e O s o b y ,
stanowią jakiejś szerszej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i .
n p . górników,
k t ó , e się t y m zajmują, traktują rzecz raczej
A r t y s t y c z n e skłonności i p o c z u c i e e s t e t y k i w p r z e d m i o
wo,
d l a odprężenia
i wypoczynku
kolejarzy,
przyjemnościo-
po p r a c y
zarobkowej.
t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u zarówno własnej p r o d u k c j i , j a k też
Są t o p o większej części a m a t o r z y , n i o r z a d k e skupiający się
osób s p e c j a l n i e
przy
zajmujących
się wytwórczością,
widoczne
ognisku plastycznym
lub przy
Domu
Kultury,
t w o r a c h i w n a j n o w s z y c h , znajdowały zawszo o p a r c i e w t r a
znają bliżej a r t y s t y c z n y w a r s z t a t t w ó r c z y . N a Śląsku j e s t
d y c j i . B y ł y o n e bądź kontynuacją i wiorną kopią t e g o , co
o b e c n i e duża ilość t a k i c h t w ó r c ó w i ośrodków. W k l a s y f i k a o j i
przekazały
poprzednio
pokolenia,
s t a r y c h wzorów l u b wzbogaconiem
bądź
przetworzoniem
ich o nowe
rozwiązania
gdzie p o d nadzorem
Zakładowym
w kulturze ludowej z dawion dawna, t j . w najstarszych w y
artystycznoj
i c h prace
i p o m y s ł y , s t o s o w n i e d o w y m a g a ń współczosności. W s z e l k i e
prymitywnym,
tastycznego
s u n k o w o p o w o l i , a dokonujące się w t y c h s a m y c h
nalnej
prawie
i układach społecznych, m o r a l n y c h , ś w i a t o
m a l a r s k i o zaszoregować m o ż n a
trzech g r u p , t j . m a l a r s t w a samorodnego,
z m i a n y zachodzące w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e chłopskiej s t o
konwoncjach
zawodowogo plastyka po
naiwnym, malaistwa
wizjonerskiego,
i m a l a r s t w a naśladującego k i e r u n k i
twórczości
plastycznej,
określanogo
też
mianem
8
p o g l ą d o w y c h i e k o n o m i c z n y c h , n i o b y ł y r e w o l u c y j n e , lecz
w
s t o p n i o w e . P o I I w o j n i e światowej d e m o k r a c j a i n o w y układ
t j . twórczości s a m o r o d n e j , p r y m i t y w n o j , oraz
stosunków społecznych, n a c j o n a l i z a c j a
naśladującej p r a c e i k i e r u n k i z a w o d o w y c h
i r o z w ó j przemysłu
fan
profesjo
„ a m a t o r s k i e " . P r a c e rzeźbiarskie n a t o m i a s t mieszczą
konwencjach
wymienionej
pierwszej
do
zwanego niekiedy
i ostatniej
się
grupy,
amatorskiej,
plas-tyków rzeź
i zróżnicowany a s o r t y m e n t ł a t w o osiągalnych
b i a r z y . W o s t a t n i c h l a t a c h w t e j właśnie g r u p i e w y b i j a się
t o w a r ó w , r o z w ó j placówek h a n d l o w y c h , w z r o s t świadomości
rzeźba w w ę g l u , stanowiąca specyfikę r e g i o n u śląskiogo,
społecznej oraz s w o b o d a p r z o k o n a i i r e l i g i j n y c h , n a d t o środki
zwłaszcza rejonów o r o z w i n i ę t y m k o p a l n i c t w i e węgla ( G O P ,
masowego przekazu,
ROW,
oraz b o g a t y
ze wsią, p r a c a
k o m u n i k a c j a , łatwy k o n t a k t m i a s t a
zawodowa podejmowane
poza
rodzinnym
9
Zagłębio D ą b r o w s k i e ) , u p r a w i a n a p r z e z
środowiskiom, możność k o r z y s t a n i a ze z d o b y c z y s o c j a l n y c h
u p r a w i a n a jost znacznie
i
mysłowych,
wiele
jeszcze
i n n y c h ulepszeń,
które
przyniosła
nowa
górników
i o s o b y związano 7 r e s o r t e m g ó r n i c z y m . R z e ź b a w d r e w n i e
jak i
szorzoj zarówno w r e j o n a c h
nieuprzomysłowionych — górskich.
prze
Na
r z 3czywistość, s p o w o d o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m n a Śląsku,
ogół j e d n a k n i o m a o n a c o c l i p r y m i t y w n e j , t r a d y c y j n o j rzoź-
w c e n t r u m w i o l k i c h k o n u r b a c j i i integracji miejscowoj
b y l u d o w o j a n i p o d w z g l ę d e m f o r m y i rozwiązań
lud
plastycz
ności z n a p ł y w o w ą , duże z m i a n y t y l e ż w całokształcie k u l
n y c h , a n i co d o treści. P r z o d o w s z y s t k i m n i o wiążo się o n a ,
t u r y chłopskiej, i l o równioż w j e j twórczości
p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o , z t o m a t y k ą religijną, lecz świecką.
Odszedłszy o d p r o f i l u s a m o w y s t a r c z a l n e j
swojo p o t r z e b y
zaspokaja
gotowymi
artystycznej.
g o s p o d a r k i , wieś
produktami nabywa
n y m i w s k l e p a c h g o s p o d a r k i uspołecznionej, a s w o j e w y r o b y
W o b o c dużego p o p y t u , p r a c o t e w y k o n y w a n e są n i e r z a d k o
w
c o l a c h z a r o b k o w y c h , n a zlecenie C e p e l i i a l b o osób p r y
w a t n y c h , pochodzących ze środowisk m i e j s k i c h , a w p r z y -
I I . 16. M a r i a C h u d o b a , B y t o m , Ślązaczki,
164
rzeźba w węglu, 1972 r .
I I . 17. L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , Chrystus
w okowach,
rzeźba w d r o w n i o , 1970 r .
165
p a d k u r z e ź b y w w ę g l u — t a k | e ze środowiska współtowa
r z y s z y p r a c y i zarządu kopalń, k t ó r e n a w e t utrzymują spe
c j a l n y c h t w ó r c ó w d l a w y r o b u okazałych rzeźb i p r z e d m i o
tów galanteryjnych przeznaczonych
n a okolicznościowe,
reprezentacyjne
prezenty.
Współczesna s z t u k a l u d o w a n a Śląsku i n a t e r e n a c h
leżących w obrębie b y ł e g o w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o n i e
j e s t już twórczością ludową w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u
t e g o słowa. W y k o n a w c y różnego r o d z a j u o z d o b n y c h p r z e d
m i o t ó w o c h a r a k t e r z e t r a d y c y j n y m oraz r z e ź b , o b r a z ó w
n a ogół n i e są i c h u ż y t k o w n i k a m i , a przeważnie pracują
n a czyjeś bezpośrednie zlecenie, a n a w e t są członkami spół
dzielni Cepelii ( „ A r w u " , „Czantorii", „ Z a w a d y " , „Sztuki
B e s k i d z k i e j " ) , która j e s t zinstytucjonalizowaną jednostką
n i e t y l k o pośredniczącą m i ę d z y k u p n e m a sprzedażą, a l e
t a k ż e kierującą i prowadzącą poszczególne branże w y t w ó r
czości. I c h w y r o b y n i e wyrastają już z p o t r z e b własnego
środowiska i t e m u środowisku n i e służą. N o w e f o r m y g o t o
w y c h przedmiotów użytkowych dostarczanych przez prze
mysł oraz n o w a , z u n i f i k o w a n a w t y p i e m o d a i zaniechanie
strojów r e g i o n a l n y c h zdezaktualizowały w i e l e t r a d y c y j n y c h
rozwiązań i k o m p o z y c j i w y n i k a j ą c y c h niegdyś z f u n k o j i
i f o r m y w y t w o r u . W w i e l u w y p a d k a c h zaistniała p o t r z e b a
ich przekomponowania i transpozycji, dostosowania do z u
pełnie o d m i e n n y c h w y r o b ó w i i c h f u n k c j i ( n p . p r z e n i e s i e n i e
h a f t ó w z k a b o t k ó w n a s e r w e t y i o b r u s y o określonych r o z
m i a r a c h , m o t y w ó w k o r o n k o w y c h z prostokątnych czółek
d o o k r ą g ł y c h s e r w e t e k , c z y i n n y c h p r z e d m i o t ó w ) , co n i e
b y ł o a n i p r o s t e , a n i ł a t w e , zwłaszcza w o b e c tradycją uświę
conych nawyków, powtarzanych niezmiennie z pokolenia
n a p o k o l e n i e . T ą drogą niektóre gałęzie twórczości r ęk o
d z i e l n i c z e j , d o m o w e j przekształciły się l u b w y r o s ł y j a k o
chałupnictwo produkujące m a s o w o określone w y r o b y ( w y
rób m a t , t k a n i n lniano-bawełnianych o r a z i n n y c h t e k s t y j l i ó w ) , i n n e gałęzie są kontynuacją p r a c y rzemieślniczej,
n i e r z a d k o n a w e t w z n a c z n e j części z m e c h a n i z o w a n e j
(wy
r o b y z d r e w n a , w y r o b y k o w a l s k i e , złotnicze, p l e c i o n k a r s k i e ) ,
jeszcze i n n e poprzestały n a i n d y w i d u a l n y m w y s p e c j a l i z o
w a n i u się w określonym k i e r u n k u ( h a f t o w a n i e , k o r o n k a r
s t w o , m a l o w a n i e t k a n i n , w y r ó b niektórych r e k w i z y t ó w
o b r z ę d o w y c h o r a z rzeźbienie i m a l o w a n i e o b r a z ó w ) i chociaż
t a k ż e w y r a b i a n e są w d u ż y c h ilościaoh, j e d n a k zachowują
najwięcej elementów t r a d y c y j n y c h o r a z
indywidualnego
w k ł a d u twórczego j e d n o s t k i .
Z a n a l i z y obecnego s t a n u a r t y s t y c z n e j twórczości l u d o
w e j n a Śląsku w y n i k a n i e z b i c i e , że współcześnie istnieją d w a
k i e r u n k i jej r o z w o j u : jeden prowadzi po l i n i i k o n t y n u a c j i
i p r z e t w a r z a n i a twórczości t r a d y c y j n e j zarówno p o d w z g l ę
d e m treści, j a k f o r m y i t e c h n i k i w y k o n a n i a , d r u g i k i e r u n e k
w k r o c z y ł n a drogę świadomej działalności a m a t o r s k i e j ,
p o p u l a r n e j . O k a z u j e się, że t y l k o niektóre d z i e d z i n y są
s i l n i e ż y w o t n e i zyskują z a i n t e r e s o w a n i e w społeczeństwie.
Należą do n i c h przede w s z y s t k i m : w y r o b y z d r e w n a , złot
nicze, t e k s t y l n e (jak k o r o n k i , h a f t y , d z i a n i n y i t k a n i n y ) ,
a t a k ż e m a l a r s t w o i rzeźba. D z i a ł E t n o g r a f i i M u z e u m Górno
śląskiego w B y t o m i u pragnąc dać t e g o w y r a z , z o k a z j i o b
chodów Х Х Х - l e c i a P R L zorganizował w y s t a w ę l u d o w y c h
t r a d y c j i t w ó r c z y c h p o d nazwą „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u
dowa województwa k a t o w i c k i e g o " ( B y t o m , kwiecień—paź
d z i e r n i k 1974 r . ) i ° , która u k a z u j e t e właśnie d z i e d z i n y ,
a z r z e ź b y — rzeźbę w w ę g l u eksponowaną łącznie z m a l a r
s t w e m . J e s t o n a w i e r n y m przeglądem t e g o , co t r a d y c j a
przekazała d o d n i a dzisiejszego, co z n i e j u l e g a p r z e t w o r z e n i u ,
o r a z u k a z u j e n o w e l u b z m i e n i o n e gałęzie twórczości ( p l e c i o n
k a r s t w o , m a l a r s t w o , rzeźba).
Często s p o t y k a n e p r z e k o n a n i e , że s z t u k a i twórczość
l u d o w a (również m u z y c z n o - w o k a l n a )
giną
bezpowrotnie,
o k a z u j e się błędne. N a w e t w z u r b a n i z o w a n y c h i u p r z e m y
słowionych środowiskach, z k t ó r y m i z i n t e g r o w a n e są ściśle
o k o l i c z n e r e j o n y w i e j s k i e , charakteryzujące się kulturą
robotniczą i robotniczo-chłopską, i s t n i e j o u l u d z i w i o c z n i o
ż y w y p i e r w i a s t e k twórczej działalności wyrastający w k l i
m a c i e najbliższego o t o c z e n i a : d o m u i p r a c y . K s z t a ł t u j e się
o n w czasie zależnie o d istniejących w a r u n k ó w , o b y c z a j u
i p o t r z e b , a t y m s a m y m przekształca się i z m i e n i a , w y s t ę
pując n i e k i e d y w zupełnie n o w e j p o s t a c i .
PRZYPISY
* U w a g i n a m a r g i n e s i e w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e j w zwią
z k u z Х Х Х - l e c i e m P R L p r z e z M u z e u m Górnośląskie w B y
t o m i u p n . „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u d o w a w o j e w ó d z t w a k a
t o w i c k i e g o " , I V — X 1974 r .
1 A . H a u s e r , Filozofia
historii
sztuki, W a r s z a w a 1 9 7 0 ,
rozdział V : Uwarstwienie
kulturalne
w historii sztuki — sztuka
ludowa i sztuka popularna,
s. 2 6 7 — 3 4 8 .
T . D o b r o w o l s k i , Sztuka województwa śląskiego, K a t o
w i c e 1 9 3 3 , s. 8 3 — 1 3 6 ; B . B a z i e l i c h , Sztuka ludowa
Górnego
Śląska, ( w : ) Śląska sztuka ludowa, k a t a l o g w y s t a w y 1 9 6 0 —
1 9 6 1 , s. 1 5 — 2 2 ; B . B a z i e l i c h , Twórczość ludowa w wojewódz
twie katowickim,
katalog wystawy na XX-lecie P R L , l u t y —
kwiecień 1 9 6 5 ; B . B a z i e l i c h , Ludowe
zdobnictwo
na Gór
nym
Śląsku,
K a t o w i c e 1967; B . Bazielich,
Współczesne
zdobnictwo
ludowe na Górnym Śląsku 1945—1970,
Katowice
1970; B . B a z i e l i c h , Tradycyjna
i współczesna sztuka
ludowa,
( w : ) Płyniesz Olzo, O s t r a v a 1972, t . I I , s. 2 6 7 — 2 7 0 .
> R e j o n y t e leżą e t n i c z n i e p o z a Śląskiem, leoz w obrębie
województwa katowickiego.
2
Obiekty
pochodzą
ze z b i o r ó w :
Muz.
Górnośląskiego
w
Bytomiu
-
166
St. DeptuszewskI
-
II. 1, i,
L . D u b i e l , Wnętrze mieszkalne
domu chłopskiego na
Górnym Śłąsku w XIX
i XX w., „ R o c z n i k M u z e u m Górno
śląskiego w B y t o m i u — E t n o g r a f i a " z. 2, B y t o m 1967.
7
E . J a w o r s k i , Górnośląscy
w y s t a w y , B y t o m 1974.
8
malarze
katalog
amatorzy,
I . Bukowska-Floreńska, Rzeźba w węglu, k a t a l o g w y
s t a w y , B y t o m 1 9 7 4 ; T e j ż e , Rzeźba w węglu i jej twórcy, „ P o l .
S z t . l u d . " , R . X X V I I , 1973, n r 2, s. 8 1 — 1 0 6 .
9
10
kiego,
Współczesna twórczość ludowa województwa
opracowanie zbiorowe, B y t o m 1974.
I I . 3 , 5 , в, 8 , 1 0 , 1 2 ,
13,
Fot.:
* B . P o l o c z k o w a , Koronki
koniakowskie,
„Pol. Szt.
l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 4, s. 2 0 9 — 2 4 0 .
' B . B a z i e l i c h , Złote hafty w tradycyjnej
odzieży na
Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t
n o g r a f i a " z. 6, B y t o m 1 9 7 3 .
• B . B a z i e l i c h , Ludowe wyszycia
techniką krzyżykową na
Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t
n o g r a f i a " z. 1, B y t o m 1966.
17; Muz,
w
Bielaku
Białej
-
U. 5 ; M u z . w
Zabrzu
1 S , 16
7, 9 , 1 1 , 1 4 , 1 7 ; J , Świderski
-
11. 2 ;
St. Gadomski
-
katowic
I I . 3 , 5. 6, 8, 1 0 , 12, 1 3 , 15, 1 6
-
il.
