Cyfrowa Etnografia

435a328b6d2c16b72033c3db5e4f2c25.pdf

Media

Part of Piętnaście lat ośrodka etnologicznego na Uniwersytecie Śląskim/ ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55

extracted text

A

R

T

Y

K

U

Ł

Y

„Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2
PL ISSN 0071-1861

GRZEGORZ ODOJ
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu Śląskiego, Cieszyn

PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO
W UNIWERSYTECIE ŚLĄSKIM
PROLOG

Zainteresowania tradycją kulturową Górnego Śląska sięgają XIX wieku, kiedy
to podjęto pierwsze próby dokumentowania i opisu kultury ludowej tego regionu.
Efektem tych poczynań są notatki z podróży, zapiski działaczy społecznych i narodowych oraz zbiory pieśni i opisy wsi. Amatorski charakter tych pionierskich prac,
pozbawionych przecież naukowej systematyki, nie obniża ich wartości i znaczenia
jako cennych materiałów źródłowych dla współczesnych badaczy (zob. Bazielich
1973, s. 711–728).
Zorganizowane i systematyczne badania nad śląską kulturą ludową rozpoczęły się
w drugiej dekadzie XX wieku i wiązały się z powstałym w 1927 roku w Katowicach
Muzeum Śląskim. Istotne znaczenie dla prowadzenia etnograficznych prac badawczych miało poparcie Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, co zaowocowało
licznymi publikacjami oraz pierwszymi znaczącymi wystawami ekspozycji etnograficznych. W tym też okresie rozrósł się poważnie krąg badaczy i powiększyła ilość
zgromadzonych materiałów.
Perspektywy dalszego rozwoju śląskiej etnografii stworzył założony w Katowicach
w roku 1934 Instytut Śląski, który zainicjował badania i ważną działalność wydawniczą. Ukazały się wówczas pierwsze monografie etnograficzne oraz syntetyczne
opracowania podsumowujące ówczesne dokonania i precyzujące profil dalszych
badań na tym obszarze. Szczególnie inspirująca była wydana w 1936 roku rozprawa
Mieczysława Gładysza, późniejszego dyrektora Muzeum Górnośląskiego, pt. Stan
i potrzeby nauki polskiej w zakresie etnografii (1936). Autor, postulował w niej podjęcie
planowej i systematycznej działalności naukowo-badawczej, która swym zasięgiem
powinna była objąć kulturę ludową całego Górnego Śląska. Wskazywał jednocześnie
na potrzebę stworzenia na Śląsku stałego ośrodka badań etnograficznych.
Po II wojnie światowej, wysunięte przez Gładysza propozycje badawcze realizowały nowo powstałe lub reaktywujące działalność śląskie muzea, które nie tylko

6

GRZEGORZ ODOJ

gromadziły dokumenty i eksponaty, tworząc kolekcje etnograficzne, ale także rozpoczęły organizowanie zespołowych badań terenowych nad tradycją kulturową Śląska.
Badania te obejmowały zarówno Beskid Śląski, rejony przemysłowe Górnego Śląska, jak i Opolszczyznę. Muzea, obok działającej przez wiele lat Komisji Etnologicznej przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach i Biblioteki Śląskiej, stały się
więc głównymi placówkami naukowo-badawczymi zajmującymi się kulturą ludową
i folklorem na Śląsku. Pracujący w tych instytucjach etnografowie, archeolodzy, historycy stworzyli warsztat naukowy, który stanowił oparcie dla realizacji późniejszych
starań o utworzenie studiów etnologicznych na powstałym w 1968 roku Uniwersytecie Śląskim. O potrzebie takich studiów mówiło się wśród śląskich etnologów
od początku funkcjonowania tej uczelni. Orędownikiem tej idei był między innymi
Leszek Dzięgiel, współtwórca i pracownik Muzeum Wsi Śląskiej, późniejszy kierownik Instytutu Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.
PIERWSZE INICJATYWY

Działania zmierzające do utworzenia studiów etnologicznych w Uniwersytecie
Śląskim zostały zapoczątkowane w latach 1980. Były one związane z wprowadzeniem w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie na kierunku „pedagogika pracy
kulturalno-oświatowej”, w ramach przedmiotów „wiedza o kulturze” i „praktyka
śródroczna”, wykładów i ćwiczeń praktycznych z etnologii polskiej, sztuki ludowej
i wiedzy o kulturze ludowej Śląska. Równocześnie, podjęto badania społeczności
przemysłowych, które realizowano podczas obozów naukowych po trzecim roku
studiów. W latach 1978–1986 zorganizowano, pod kierunkiem Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, osiem takich obozów w Rybnickiem i Katowickiem. Badano wybrane
aspekty tradycyjnego systemu kulturowego, a głównym tematem badawczym była
funkcja tradycji w społeczeństwie zindustrializowanym. Zebrane materiały empiryczne przyniosły konkretne efekty w postaci licznych prac magisterskich o profilu
etnologicznym, szeregu artykułów i publikacji (np. Bukowska-Floreńska 1980; 1985;
1986; 1987; 1988). Równolegle, prowadzono prace magisterskie na różne tematy
szczegółowe, dotyczące rodziny, zwyczajów, obrzędów, sztuki ludowej, twórczości
niezawodowej, systemu wartości w rodzinach, problematyki świadomości tożsamości
kulturowej. Badania te rozszerzono na grupy mniejszościowe, a terytorialnie także
na Dolny Śląsk i cały obszar południowej Polski.
Po przekształceniu w 1994 roku „pedagogiki pracy kulturalno-oświatowej” na
specjalność „animacja społeczno-kulturalna” powołano, w ramach tej specjalności,
obok profili „ekspresji twórczej” i „językowo-literackiego”, profil „etnologiczno-regionalny”. Wprowadzono na nim przedmioty kursowe z zakresu etnologii ogólnej, etnologii Polski i Europy, sztuki ludowej, muzealnictwa, wiedzy o Śląsku, wykłady
monograficzne i etnograficzne seminarium magisterskie. Równolegle, w Instytucie Wychowania Muzycznego cieszyńskiej Filii Uniwersytetu Śląskiego działał Zakład Teorii Muzyki i Folkloru, którym przez wiele lat kierował Kazimierz Dygacz,

PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś.

7

a po nim Alojzy Kopoczek. W 1996 roku Zakład ten został przekształcony w Zakład
Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej pod kierunkiem Karola Daniela Kadłubca. Zakład
prowadził badania z zakresu folkloru śląskiego, głównie muzycznego, ze szczególnym
uwzględnieniem Beskidu i regionów pogranicza. Na przełomie lat 1980. i 1990. do
Alojzego Kopoczka i Krystyny Turek dołączył ze swoimi badaniami Karol Daniel
Kadłubiec. Prace badawcze nad procesami asymilacji społeczno-kulturowej rodzin
polskich na pograniczu polsko-czeskim prowadziła w tym czasie Halina Rusek.
Drugim ośrodkiem w Uniwersytecie Śląskim, który zajął się antropologią kulturową Śląska był Instytut Nauk o Kulturze przy Filologii Polskiej UŚ, prowadzony
przez Ewę Kosowską przy współpracy etnologa Edwarda Jaworskiego i folklorysty
Dionizjusza Czubali.
W tych dwóch środowiskach naukowych, katowickim i cieszyńskim, zrodziła się
myśl o powołaniu studiów etnologicznych. Wielu śląskich etnologów i socjologów
zdawało sobie sprawę z faktu, iż rosnące tempo zmian społeczno-kulturowych na
obszarze Górnego Śląska wymaga prowadzenia skoordynowanych, systematycznych i szeroko zakrojonych badań przez powołany do tego specjalistyczny ośrodek
badawczy. Brak takiego ośrodka ciągle odczuwano, czego wyrazem było wymowne
stwierdzenie Doroty Simonides: „Nie wystarczą doraźne badania muzeów, komisji
etnologicznych – czy zakładów folklorystyki w instytutach filologii polskiej. Górny
Śląsk zasłużył na jedną stałą placówkę naukowo-badawczą, której głównym celem
byłaby z jednej strony rejestracja i archiwizacja przeszłości, z drugiej – obserwacja
teraźniejszości, wszystko to zaś po to aby wytyczyć wyrosłe z dobrej tradycji drogi
przyszłości. Postulat ten nadal czeka na realizację” (Simonides 1986, s. 49).
Początkowo, oba ośrodki miały bardzo ograniczoną kadrę specjalistów. Ostatecznie jednak, Cieszyn okazał się w swych staraniach bardziej prężny. Uformowała się
tu grupa ludzi o wykształceniu etnograficznym, regionalistów i historyków kultury
zajmujących się zagadnieniem tradycji kulturowej. Atutem tego zespołu była świadomość dobrego zaplecza naukowego w działach etnograficznych śląskich muzeów,
takich jak muzeum w Bytomiu, Zabrzu, Rybniku, Cieszynie i Wiśle, a także dorobku
uzyskanego podczas obozów naukowych prowadzonych przez Irenę Bukowską-Floreńską i materiału folklorystycznego zgromadzonego w Zakładzie Folklorystyki
Ogólnej i Stosowanej. Oparciem była także współpraca z Zakładem Badań Etnikum
Polskiego w Republice Czeskiej przy Uniwersytecie Ostrawskim. Ważny był również
profil prowadzonych badań – funkcjonowanie tradycji kulturowej we współczesnym
społeczeństwie ze szczególnym uwzględnieniem pogranicz kulturowych. Zespół
ten, składający się z ośmiu samodzielnych pracowników naukowych wyłonionych
z dwóch Instytutów: Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze oraz Instytutu
Pedagogiki Muzycznej, podjął konkretne starania w celu uruchomienia w Uniwersytecie Śląskim pięcioletnich studiów etnologicznych kończących się magisterium.
Należy tu wymienić profesorów: Irenę Bukowską-Floreńską, Alojzego Kopoczka,
Karola Daniela Kadłubca oraz dziekana wydziału Katarzynę Olbrycht, która od samego
początku patronowała tej inicjatywie, i ówczesnego prorektora Filii Kazimierza Ślęczkę.
W 1994 roku przygotowano założenia i program studiów, wzorując się częściowo na

8

GRZEGORZ ODOJ

programie ogólnopolskim (głównie na modelach funkcjonujących w Uniwersytecie
Jagiellońskim w Krakowie i Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu), a także na
specyfice regionu, prowadzonych tu badaniach i potrzebach społecznych. Sięgnięto
również, za pośrednictwem Karola Daniela Kadłubca, do wzorów etnologii praskiej.
W skład rady, która opracowała koncepcję kierunku, weszli: prof. dr hab. Katarzyna
Olbrycht – jako Dziekan Wydziału, prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska – etnolog,
prof. dr hab. Wiesława Korzeniowska – historyk kultury, dr Halina Rusek – socjolog kultury, prof. dr hab. Alojzy Kopoczek – etnomuzykolog, prof. dr hab. Karol
Daniel Kadłubiec – folklorysta, prof. dr hab. Edmund Rosner – filolog i regionalista, prof. dr hab. Michał Heller – historyk kultury (w 1996 roku do rady dołączył
prof. dr hab. Ryszard Kantor – etnolog, w 1997 roku etnolog prof. dr hab. Zygmunt
Kłodnicki; w roku 1996 pracę podjęli asystenci: mgr Grzegorz Odoj i mgr Andrzej
Peć). Uzasadniając specyfikę programową studiów etnologicznych w Uniwersytecie
Śląskim, Filii w Cieszynie, stwierdzono, że ma ona charakter zarówno uniwersalny,
jak i specyficzny, co uwarunkowane jest lokalizacją studiów. Podkreślając specyfikę
geograficzno-historyczną całego Śląska, zwrócono szczególną uwagę na pograniczne
usytuowanie Śląska Cieszyńskiego, „na którego tradycje kulturowe miały wpływ procesy historyczno-polityczno-kulturowe od początków państwowości polskiej i czeskiej, a później niemiecko-austriackiej i węgiersko-słowackiej. Obserwuje się dlatego
tutaj pluralizm kulturowy, w tym zwłaszcza religijny i językowy oraz etniczny. Kulturowy obraz tego pogranicza tworzy większość polska i czeska, które po przeciwnych
stronach granicy przechodzą w mniejszości. Są tu także inne grupy etniczne: Słowacy,
Niemcy, Cyganie, byli Żydzi. Dlatego badanie procesów etnicznych i zjawisk kulturowych oraz procesów społeczno-kulturowych na tym obszarze, przez tutejszych
etnologów, socjologów, folklorystów, etnomyzykologów i historyków, w ramach
współpracy interdyscyplinarnej, ma wyjątkowe znaczenie teoretyczne i praktyczne”
(Bukowska-Floreńska 1996, s. 80).
Wychodząc z założenia, iż Śląsk – stanowiący interesujący poznawczo przykład
pogranicza kulturowego, uznano za „swoiste laboratorium badawcze i dydaktyczne”
(Bukowska-Floreńska 1996, s. 78), program studiów został poszerzony o przedmioty
związane z tą problematyką, takie jak etnologia Śląska, kultura mniejszości narodowych i etnicznych, teoria etniczności i procesów etnicznych, animacja kultury
z elementami edukacji regionalnej, etnolingwistyka oraz nauka języka czeskiego.
Elementem wyróżniającym cieszyńską etnologię było wprowadzenie (po drugim
roku studiów) specjalności etnologiczno-folklorystycznej1 z etnomuzykologią (obok
etnologiczno-antropologicznej istniejącej na innych uniwersytetach). W programie
tej specjalności uwzględniono tradycje szeroko rozumianego folkloru polskiego
i europejskiego, współczesny folklor środowiskowy i komparatystykę folklorystyczną,
a szczególny nacisk został położony na przedmioty wzbogacające wiedzę z zakresu
folkloru muzycznego i instrumentarium ludowego oraz etnomuzykologii.
1
W latach 1999–2001 istniała również specjalność etnologiczno-religioznawcza, jednakże trudności
w pozyskaniu wykładowców spowodowały rezygnację z niej.

PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś.

9

SAMODZIELNY KIERUNEK STUDIÓW

Po otrzymaniu w styczniu 1995 roku decyzji Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego
zatwierdzającej powołanie kierunku etnologia2, utworzony został Zakład Etnologii
w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, kierowany przez Irenę Bukowską-Floreńską. Wespół z Zakładem Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej (w 1999 roku
w miejsce Zakładu utworzono Katedrę Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej) stanowił
istotne zaplecze naukowo-badawcze cieszyńskiej etnologii. W roku akademickim
1995/1996 studia etnologiczne w Uniwersytecie Śląskim podjęło 34 studentów.
Specyfika nowo powstałego ośrodka oparła się na realizowanej problematyce
badawczej. Prowadzone były: badania kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwie nowoczesnym oraz badania pogranicz społeczno-kulturowych (Zakład
Etnologii), badania folklorystyczne związane z folklorem słownym i muzycznym oraz
tradycją kultury ludowej na pograniczach. Ponadto, pracownicy Zakładu Etnologii
realizowali tematy badawcze dotyczące rodziny w społecznościach industrialnych na
przykładzie Górnego Śląska, kulturowych uwarunkowań hierarchii wartości, mechanizmów asymilacji i zachowania odrębności kulturowej polskich rodzin na Zaolziu,
wielokulturowości Śląska, wielkiej własności ziemskiej na Górnym Śląsku, akulturacji
ludności napływowej w ramach cieszyńskiej kultury regionalnej, symboli kulturowych w procesie komunikacji społecznej, problemów zachowań ludycznych wśród
ludności śląskiej, problematyki świadomości tożsamości kulturowej w mniejszościach
narodowych na przykładzie Żydów polskich, kulturotwórczych funkcji parafii chrześ­
cijańskich. We wrześniu 1996 roku został zorganizowany w Jaworzynce pierwszy
obóz naukowy dla studentów etnologii, w ramach którego prowadzono badania nad
tradycją kulturową tej wsi. Eksploracje terenowe kontynuowano latem 1997 roku na
terenie miasta Żory. Badaczy interesowało porównanie współczesnych tradycji na
pograniczach społeczno-kulturowych, przy czym chodziło nie tylko o sam mechanizm funkcjonowania tradycji kulturowej, jej trwania lub regresu, lecz o rolę, jaką
pełni w życiu zbiorowości w sytuacji nieuniknionego, dynamicznego rozwoju cywilizacji technicznej, powszechnej modernizacji przy jednoczesnej tendencji świadomości odrębności regionalnej lub jej tworzenia. Prowadzone badania znalazły odbicie
w konferencjach naukowych. Zwłaszcza dwie konferencje: „Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach
nowoczesnych”3 (na której reprezentowane były, obok kilku ośrodków zagranicznych, wszystkie polskie ośrodki uniwersyteckie) oraz „Folklorystyka w kontekście
2
Decyzja Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego nr DNS. 3-0143-78 IJL/94 z dn. 21.12.1994, na wniosek Uniwersytetu Śląskiego, w oparciu o załączony plan studiów opracowany przez Radę Kierunku
Etnologia złożoną z samodzielnych pracowników nauki w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze
i w Instytucie Wychowania Muzycznego.
3
Konferencja została zorganizowana w październiku 1996 roku przez Zakład Etnologii w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Instytut Etnologii i Antropologii
Kulturowej w Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu oraz Dom Europejski Cieszyn-Ustroń.

10

GRZEGORZ ODOJ

nauk humanistycznych”4 wywołały szeroki oddźwięk i zaakcentowały pojawienie się
nowego ośrodka na etnologicznej mapie Polski.
Studenci, tworząc Koło Naukowe Etnologów, aktywnie włączyli się w prace badawcze. Trzy sekcje: etnologiczno-antropologiczna, etnologiczna-folklorystyczna i sekcja
kultur krajów europejskich i pozaeuropejskich rozpoczęły realizację własnych programów badawczych. W październiku 1997 roku sekcja etnologiczno-folklorystyczna
zainicjowała cykl studenckich konferencji naukowych organizując międzynarodową
sesję pt. „Współczesne problemy badań folklorystycznych”.
W roku akademickim 2001/2002 na kierunku etnologia w Uniwersytecie Śląskim
studiowało już 250 studentów, a ośrodek cieszyński, jako piąty w kraju, wprowadził
dwustopniowy system studiów: trzyletnie studia licencjackie i dwuletnie magisterskie
uzupełniające, z uwzględnieniem punktowego systemu rozliczenia (ECTS). Zmniejszające się systematycznie zapisy na specjalność folklorystyczną, skłoniły kierownictwo
kierunku do rezygnacji, od roku akademickiego 2005/2006, z podziału na dwie specjalności, a dla zachowania specyfiki studiów w Uniwersytecie Śląskim, wprowadzenia do programu tylko kilku przedmiotów z zakresu folklorystyki i etnologii religii.
Zajęcia na studiach I i II stopnia dzielą się na obowiązkowe i fakultatywne. Przedmioty obowiązkowe stanowią zarówno zajęcia kierunkowe, jak i te o charakterze
ogólno­humanistycznym. Przedmioty fakultatywne, wybierane swobodnie przez studenta, stanowią konieczne uzupełnienie zdobywanej wiedzy. Ponieważ celem kształcenia na kierunku etnologia jest przygotowanie absolwenta umiejącego dostrzec i zrozumieć – nie tylko w pracy badawczej, ale i w praktyce – kulturowe podłoże każdej
sytuacji społecznej, starano się dobrać taki rodzaj wykładów, ćwiczeń, konwersatoriów i seminariów, który to umożliwia. Na studiach I stopnia obejmują one podstawową wiedzę z zakresu kultury, historii myśli etnologicznej, etnologii Polski i Europy,
etnologii Czech i Moraw, kultury społeczeństw pozaeuropejskich, sztuki ludowej
i niezawodowej, folkloru środowiskowego. Treści kształcenia dotyczą również problemów antropologicznej interpretacji zjawisk społeczno-kulturowych i antropologii
kultury współczesnej (są to m.in. takie przedmioty, jak antropologia codzienności,
antropologia ekologiczna, antropologia kultury konsumpcyjnej, antropologia miasta,
antropologia wizualna czy płeć a kultura). Wśród przedmiotów metodologicznych, na
uwagę zasługuje konwersatorium dotyczące metod i interpretacji kultury, realizowane
przez cztery semestry kolejno przez kilku wykładowców, w celu umożliwienia poznania różnych warsztatów badawczych, poglądów na kulturę i sposobów jej badania.
Obok języków zachodnich, wprowadzono specjalnie dla studentów etnologii, podstawy językoznawstwa slawistycznego, w tym naukę języka czeskiego (realizowaną
przez cztery semestry), co jest niezwykle przydatne w badaniach i kontaktach na
obszarze pogranicza polsko-czeskiego. W trakcie studiów licencjackich obowiązują
studentów dwa dziesięciodniowe obozy naukowe, które odbywają w grupach dwunastoosobowych w różnych rejonach Polski (m.in. na Górnym i Dolnym Śląsku, na
4
Organizatorem konferencji, która odbyła się w listopadzie 1996 roku był Zakład Folklorystyki
Ogólnej i Stosowanej w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie.

PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś.

11

Podlasiu, w Małopolsce, na terenie Zagłębia Dąbrowskiego i na Żuławach) oraz za
granicą (Republika Czeska, Sudan). Zasadniczym celem praktyki terenowej jest zapoznanie studentów ze specyfiką etnograficznej eksploracji terenowej i wdrożenie do
realizacji konkretnych zadań o charakterze naukowo-badawczym. W ramach praktyk
realizowane są nie tylko indywidualne tematy badawcze pracowników Instytutu, ale
też, w porozumieniu z osobą prowadzącą, indywidualne tematy studentów (zebrany
przez studenta materiał stanowi częstokroć bazę empiryczną przygotowywanej pracy
licencjackiej). W badaniach wykorzystuje się rozmaite techniki: wywiad, ankieta,
obserwacja oraz formy rejestracji i dokumentacji faktów kulturowych. Niejednokrotnie, praktyki terenowe odbywają się we współpracy z lokalnymi instytucjami administracji samorządowej, bądź też z placówkami o charakterze kulturalnym (muzea,
towarzystwa regionalne, domy kultury i in.). Materiał empiryczny pozyskany przez
pracowników i studentów w trakcie prac badawczych, gromadzony jest w dwóch
archiwach etnologicznych. Jedno funkcjonuje przy Zakładzie Teorii i Badań Kultury
Współczesnej, gdzie znajduje się dokumentacja opisowa, fotograficzna, nagrania VHS
i DVD. Drugie archiwum stanowią bogate zbiory Polskiego Atlasu Etnograficznego,
jest ono systematycznie wzbogacane i uzupełniane materiałem z badań terenowych
studentów i pracowników Zakładu Etnologii i Geografii Kultury.
Po II roku studiów studenci są zobowiązani zrealizować, trwającą czternaście dni,
indywidualną praktykę muzealną, w czasie której zapoznają się z różnego typu pracami muzealnictwa etnograficznego i biorą w nich czynny udział. Celem tej praktyki
jest wprowadzenie studentów w specyfikę pracy dokumentacyjnej, wystawienniczej
i konserwacyjnej.
Studia II stopnia stanowią pogłębienie wiedzy etnologicznej i antropologicznej
oraz folklorystycznej. Wśród zagadnień znajdują się aspekty antropologiczne kultury
(m.in. semiotyka kultury, antropologia etniczności, antropologia tożsamości, antropologia zabawy, kognitywistyka), etnologia religii oraz kultura mniejszości narodowych i grup etnicznych. Studia obejmują też kształcenie w zakresie antropologii
stosowanej (muzealnictwo, edukacja regionalna, edukacja wielokulturowa). Student
uzyskuje poszerzoną wiedzę z zakresu problemów metodologicznych współczesnej
antropologii kultury.
Integralnym elementem procesu kształcenia są wycieczki dydaktyczne realizowane
w ramach wybranych przedmiotów (muzealnictwo, etnologia Polski, sztuka ludowa
i nieprofesjonalna, architektura ludowa w Polsce, etnologia Karpat jako pogranicza
kulturowego i etnicznego, kultura mniejszości narodowych i grup etnicznych). Stanowią one istotne dopełnienie, ale też uatrakcyjnienie zajęć. Koszty wyjazdów są
w znaczącej części pokrywane ze środków finansowych Wydziału Etnologii i Nauk
o Edukacji.
Studenci biorą udział w programie MOST, wyjeżdżając na półroczne studia etnologiczne do uniwersytetów: w Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu. Udawali się również do
różnych uniwersytetów europejskich w ramach programów CEEPUS, LEONARDO
DA VINCI oraz MŁODZIEŻ. Program CEEPUS realizowany był w latach 2002–2004
dla studentów i pracowników naukowych. Partnerami były następujące instytucje:

12

GRZEGORZ ODOJ

Instytut Folkloru Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii, Wydział Studiów Humanistycznych Uniwersytetu Karola w Pradze, University of Music and Performing Art
in Vienna-Institut für Volksmusikforschung, Wydział Folkloru i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Konstantyna Filozofa w Nitrze, Wydział Studiów Humanistycznych i Wydział Socjologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Zachodnioczeskiego w Pilznie. Z kolei, program Leonardo da Vinci obejmował w latach 2004–2006
kilkumiesięczne staże studenckie w następujących instytucjach: Aboa Vetu & Ars
Nova – Muzeum Archeologiczne i Sztuki Współczesnej w Turku (Finlandia), Cultu­
ral Heritage on Line w Paryżu, Ethnologisches Museum Berlin-Dahlem. Program
MŁODZIEŻ, w którym uczestniczyli studenci wraz z pracownikami naukowymi, miał
charakter warsztatów pt. „Migracje wewnątrz Europy: wygnanie czy obywatelstwo?”
realizowanych w Clermont Ferrant (Francja).
Jak już wcześniej wspomniano, od początku istnienia kierunku działa studenckie
Koło Naukowe Etnologów, które obok etnograficznych penetracji na terenie kraju
i zagranicy, organizuje corocznie konferencje etnologiczno-folklorystyczne, bądź
bierze udział w podobnych w innych uniwersytetach. Koło zaprasza też wykładowców, podróżników, regionalistów. W ramach działalności Koła studenci zorganizowali
w roku 2003 ogólnopolską konferencję „Dynamika i kierunki przemian współczes­
nej kultury” oraz zapoczątkowali stały cykl pt. „Spotkania z kulturami”. Wymieńmy
tu dla przykładu dwie imprezy z tego cyklu: „Spotkania z kulturami – Indie, dalekie
i bliskie” oraz „Spotkania z kulturami – Kurdowie naród bez państwa” we współpracy z Kurdyjskim Centrum Informacji i Dokumentacji w Krakowie. W ramach
tej współpracy, Koło zorganizowało prelekcje Kurdów mieszkających i studiujących
w Polsce na temat kultury i tradycji kurdyjskiej. W roku 2004 zorganizowano wyprawę
badawczą na Ukrainę, której celem było zapoznanie się z kulturą Huculszczyzny.
Ważnym elementem działalności koła jest współpraca z innymi kołami Uniwersytetu
Śląskiego – np. podczas organizowanych w latach 2004–2005, przy współudziale
z Kołem Pedagogów, dwóch edycji konferencji pt. „Tożsamość kobiety, tożsamość
mężczyzny we współczesnym świecie”, czy przygotowanej wspólnie z Kołem Naukowym Edukacji Wielo­kulturowej i Międzykulturowej w grudniu 2007 r. konferencji
dotyczącej „Zmian kulturowych na obszarze Karpat”. Współpraca nie ogranicza się
tylko do Uniwersytetu Śląskiego, ale obejmuje swym zasięgiem koła z innych ośrodków akademickich na terenie Polski. W ten sposób, kilku członków cieszyńskiego
Koła Etnologów wzięło udział w konferencji pt. „Teren w ścisłym tego słowa znaczeniu” organizowanej przez Koło Naukowe Etnologów Uniwersytetu im. Adama
Mickiewicza w Poznaniu, gdzie wygłosili referaty, w konferencji naukowej w Siedlcach oraz w Uniwersytecie Warszawskim. W 2007 roku Koło Naukowe Etnologów
we współpracy z Helsińską Fundacją Praw Człowieka i Społecznym Instytutem Filmowym zorganizowało w Cieszynie festiwal filmów dokumentalnych – „Watch Docs
– prawa człowieka w filmie”. Spot­kał się on dużym zainteresowaniem, stając się odtąd
imprezą cykliczną. Działalność koła to także nieregularnie organizowane wystawy
fotograficzne, pokazy filmów o tematyce etnologiczno-antropologicznej oraz udział
w organizowanym przez Koło Naukowe Etnologów z Łodzi studenckim przeglądzie

PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś.

13

filmów antropologicznych „Etnoenigma”. W roku 2008 cieszyńscy studenci zaprezentowali tam film „Folklor środowiskowy na przykładzie grup podziemia muzycznego” oraz reportaż prezentujący funkcjonowanie współczesnych systemów religijnych nawiązujących do wierzeń dawnych Słowian. Działalność wydawnicza koła to
redagowany niegdyś biuletyn „Nargila” przekształcony z czasem w „Mandragorę”,
a obecnie pismo „Lemiesze” oraz współpraca przy tworzeniu interdyscyplinarnego
periodyku studenckiego „Re-presja” wspólnie z Kołem Filologów z Uniwersytetu
Śląskiego w Katowicach.
Potwierdzeniem wysokiego standardu nauczania w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UŚ są udzielane akredytacje Państwowej Komisji Akredytacyjnej
oraz Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej. Podczas ostatniej wizytacji Państwowej
Komisji Akredytacyjnej w roku 2009, kierunek etnologia prowadzony przez Instytut Etnologii i Antropologii UŚ kolejny raz otrzymał ocenę pozytywną, przyznaną
w zakresie jakości kształcenia na studiach I i II stopnia5.
STRUKTURA

Dzięki zwiększeniu liczby samodzielnych pracowników naukowych, Zakład Etnologii przemianowano w 2002 roku na Katedrę Etnologii, a w 2003 na Katedrę Etno­
logii i Antropologii Kulturowej. Powstał też Zakład Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego, którego kierownikiem został prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki.
Oparcie dla kierunku etnologia na Uniwersytecie Śląskim stanowiło w tym czasie
ośmiu samodzielnych pracowników nauki (trzech etnologów, dwóch etnomuzykologów, dwóch folklorystów i jeden socjolog kultury), pięciu adiunktów w stopniu
doktora, dziewięciu asystentów oraz dwóch wykładowców. Ta sytuacja formalna,
pozwoliła na zatwierdzenie w 2003 roku przez Senat Uniwersytetu Śląskiego Instytutu, pierwotnie o nazwie Instytut Etnologii, później Instytutu Etnologii i Folklorystyki, którego dyrekcję powierzono prof. dr hab. Irenie Bukowskiej-Floreńskiej,
zastępcą do spraw dydaktyki został dr Grzegorz Odoj. W ramach Instytutu istniały
odtąd dwie katedry: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej (kierowana przez
prof. dr hab. I. Bukowską-Floreńską) i Katedra Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej
(kierowana przez prof. dr hab. K. D. Kadłubca) oraz Zakład Edukacji Regionalnej
i Dziedzictwa Kulturowego (kierowany przez prof. UŚ, dr hab. Z. Kłodnickiego).
W latach 2003–2007, prace doktorskie obroniło 9 asystentów, z czego aż 5 to absolwenci cieszyńskiej etnologii. Z zakresu etnologii byli to: Grzegorz Odoj w roku 2003,
Alicja Kujawska i Kinga Czerwińska w 2005 oraz w 2006 roku Agnieszka Pieńczak
i z zakresu socjologii – Grzegorz Studnicki. W tym samym roku, doktorat z zakresu
muzykologii uzyskała Magda Szyndler. W 2007 roku, stopień doktora etnologii uzyskały: Magdalena Szalbot i Anna Drożdż, zaś z folklorystyki – Katarzyna Marcol.
W 2006 roku, tytuł profesora otrzymała prof. dr hab. Halina Rusek, zaś w 2008 także
5

Następna ocena jakości kształcenia powinna mieć miejsce w roku akademickim 2014/2015.

14

GRZEGORZ ODOJ

prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska. Z kolei dr Jan Kajfosz uzyskał w 2010 roku
stopień doktora habilitowanego.
Uchwałą Senatu Uniwersytetu Śląskiego z dnia 26 września 2007 roku, wprowadzono kolejne zmiany strukturalne na tej uczelni, także w Instytucie kierującym studiami etnologii. W celu bardziej precyzyjnego odzwierciedlenia profilu badawczego
i dydaktycznego, zmieniono nazwę Instytutu Etnologii i Folklorystyki, na Instytut
Etnologii i Antropologii Kulturowej, którego dyrektorem do końca roku akademickiego 2007/2008 była prof. dr hab. I. Bukowska-Floreńska. Po przejściu na emeryturę profesor I. Bukowskiej-Floreńskiej, która nadal jest zatrudniona w Instytucie
na stanowisku profesora, od roku akademickiego 2008/2009 dyrektorem Instytutu
Etnologii i Antropologii Kulturowej mianowany został prof. UŚ, dr hab. Zygmunt
Kłodnicki. Aktualnie w Instytucie zatrudnionych jest dziewiętnastu pracowników naukowo-dydaktycznych, w tym pięciu pracowników samodzielnych, dziesięciu adiunktów i czterech asystentów. Reprezentują oni etnologię, bądź dyscypliny
bezpośrednio z nią związane (socjologię, folklorystykę). Silny zespół adiunktów,
w przeważającej części wychowanków Instytutu, prowadzi aktywną, wielopłaszczyz­
nową działalność naukową (m.in. liczne publikacje, realizowane prace badawcze,
udział w konferencjach) i dydaktyczną, co w aspekcie perspektywicznego rozwoju
należy uznać za atut.
Mając na uwadze kierunek zainteresowań i wyraźnie zarysowaną problematykę
badawczą, wokół której skupili się pracownicy Instytutu, zaproponowano powołanie w jego ramach stosownych zakładów. Tą samą uchwałą Senatu w 2007 roku
utworzono Zakład Antropologii Pogranicza i Społeczności Lokalnych, kierowany
przez prof. dr hab. Halinę Rusek. Zespół badawczy tego Zakładu tworzy dziś grupa
interdyscyplinarna: dr hab. Jan Kajfosz, dr Katarzyna Marcol, dr Grzegorz Studnicki,
mgr Grzegorz Błahut, mgr Michał Rauszer i mgr Jacek Szczyrbowski. Przekształcono
Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej w Zakład Teorii i Badań Kultury Współczesnej, którego kierownictwo powierzono wówczas prof. dr hab. I. Bukowskiej-Floreńskiej, a od roku 2009 funkcję tę pełni dr hab. Rastislava Stoličná. Obecnie, w skład pracowników Zakładu wchodzą: prof. dr hab. I. Bukowska-Floreńska,
dr Kinga Czerwińska, dr Maciej Kurcz, dr Grzegorz Odoj, dr Magdalena Szalbot,
dr Stanisław Węglarz. Zmieniono także nazwę Zakładu Edukacji Regionalnej
i Dziedzictwa Kulturowego na Zakład Etnologii i Geografii Kultury, którym kieruje
prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Zakład ten tworzą: dr Anna Drożdż, dr Marian
Grzegorz Gerlich, dr Agnieszka Pieńczak , mgr Bogdana Najder.
KIERUNKI I OBSZARY BADAŃ

Zasadniczy kierunek badawczy etnologicznego ośrodka w Uniwersytecie Śląskim, skupia się w głównej mierze na zagadnieniach związanych z funkcjonowaniem
tradycji w społeczeństwie nowoczesnym z uwzględnieniem pogranicza kulturowego
i etnicznego (zob. Bukowska-Floreńska 2005). Przestrzeń badawcza, ze znaczącym

PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś.

15

uwzględnieniem badań terenowych, obejmuje społeczności miejskie i podmiejskie,
aglomeracje i środowiska lokalne (w tym wiejskie), a także regionalne, grupy etniczne,
mniejszościowe i marginalne, rodzinę i jej rolę w przekazie tradycji i systemu wartości. Zwraca się uwagę na trwanie tradycji, proces zmian i innowacje oraz konflikty
społeczne i kulturowe, na procesy akulturacji, asymilacji, integracji i dezintegracji,
na czynniki twórcze i regresu, na wszelkie mechanizmy tworzenia i funkcjonowania
kultury i społeczności, w tym adaptacji społecznej w zdegradowanym środowisku
przyrodniczym, kulturowym i społecznym. Analizie poddawana jest również świadomość tożsamości kulturowej oraz zachowania ludyczne i współczesne przejawy
religijności ludowej. Prowadzi się badania etnokulturowe w oparciu o źródła folklorystyczne oraz rejestrację artefaktów tradycyjnej kultury ludowej, z uwzględnieniem
zasięgów ich występowania, bądź zanikania. Obszar, zakres i główne kierunki badań
przedstawiają się obecnie następująco:
1. Studia nad tożsamością społeczną na pograniczach kulturowych i etnicznych
w Europie Środkowej:
Badania stanowią realizację ogólnych założeń ramowych określających specyfikę śląskiego ośrodka etnologicznego. W tym zakresie wyróżniają się studia nad
tożsamoś­cią społeczną na pograniczach kulturowych i etnicznych. Dotyczą one
dylematów tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej, w tym problemu roli granicy
administracyjnej i granicy kulturowej oraz ich wpływu na tożsamość mieszkańców
pogranicza. Bada się zatem etnokulturę pograniczy polsko-czeskiego i polsko-słowackiego (skupiając się przy tym na uchwyceniu wzorów życia polskich rodzin przeciwstawiających się asymilacji oraz czynników społeczno-kulturowych wyznaczających
odrębność Polaków na Zaolziu), lokalne wzory kultury politycznej i kształtowanie
się społeczeństwa obywatelskiego na przykładzie pogranicza (H. Rusek). Odrębną,
ale nie mniej ważną problematyką badawczą, są tu dociekania nad sztuką ludową
i nieprofesjonalną (K. Czerwińska), współczesnym folklorem pogranicza w postaci
analizy obrazu świata w folklorze narracyjnym (J. Kajfosz), roli folkloru w procesie
asymilacji, zwłaszcza dzieci i młodzieży (K. Marcol). Realizowane są też inne obszary
badań dotyczące tożsamości kulturowej różnych grup o charakterze wspólnotowym,
w tym środowisk alternatywnych na styku kultur (G. Studnicki).
2. Problemy kultury współczesnej z perspektywy etnologicznej i antropologicznej:
Badania te obejmują problematykę z zakresu antropologii miasta, antropologii
społeczności lokalnych i antropologii ekologicznej. Są to zagadnienia dotyczące
zarówno przestrzeni społecznej i kulturowej małych i dużych miast, które skupiają
się na studiach transformacji przestrzeni publicznej, problemach miejskiego centrum, na wielokulturowości współczesnego miasta, świadomości tożsamości jego
mieszkańców, kształtowaniu się przestrzeni ludycznych miasta (G. Odoj, M. Szalbot,
G. Błahut). Z problematyką tą wiążą się też studia nad przestrzenią kulturową jako
przestrzenią ekologiczną, w tym zarówno tradycją kulturową jako współczesną wartością ekologiczną, jak i zjawiskami współczesnej patologii i zagrożeń w mieście oraz
społecznymi postawami adaptacji kulturowej w tej sytuacji, postawami twórczymi,
rolą liderów w społecznościach lokalnych (I. Bukowska-Floreńska, K. Czerwińska).

16

GRZEGORZ ODOJ

Podjęto badania górnośląskich miast postindustrialnych, skupiając się na etnologiczno-antropologicznej analizie transformacji przestrzeni kulturowej i społecznej
tych miast, co nie pozostaje bez wpływu na charakter ich indywidualnej i zbiorowej
tożsamości dotąd kształtowanej przez tradycję przemysłową, zwłaszcza górniczą
(G. Odoj). Z problematyką tą łączą się zagadnienia międzypokoleniowego przekazu
systemu wartości i wzorów kulturowych, przyczyniających się do kontynuowania
tradycji. Dokonuje się to przede wszystkim w rodzinie, która ma bezpośredni udział
w transmisji tradycji i w procesie enkulturacji, co dokumentują wieloletnie badania nad rodziną śląską (I. Bukowska-Floreńska). Problemy zderzenia kultur i konfliktów społecznych, jednocześnie roli tradycji lokalnej, regionalnej, jako czynnika
integracji, przewijają się także w dociekaniach badawczych etnologów cieszyńskich,
a zjawiska te widoczne są wyraziście na pograniczach (G. Studnicki). Ujawnia się to
przede wszystkim w relacjach „swój” – „obcy”, w funkcjonowaniu stereotypów oraz
pamięci zbiorowej, zarówno na pograniczu polsko-czeskim (H. Rusek, Z. Kłodnicki),
jak i między ludnością miejscową i napływową na Górnym Śląsku (M. G. Gerlich).
Z problematyką współczesnych funkcji tradycji wiążą się również dociekania dotyczące różnych aspektów kultury współczesnej wsi polskiej. Są to m.in. badania nad
tradycją kulturową górali karpackich i Lachów, zwłaszcza zaś wsi nowosądeckich
(S. Węglarz). Kolejnym, istotnym dla ośrodka cieszyńskiego nurtem badań w zakresie
roli tradycji w społeczeństwie nowoczesnym, jest religijność ludowa i wzory życia
religijnego na pograniczach kulturowych i wyznaniowych. Obok kontynuowania
opisu współczesnego obrazu obrzędowości i świętowania dorocznego oraz rodzinnego w czasie wolnym, podjęto analizę współczesnego stanu polskiej religijności
ludowej, w aspekcie nie tylko praktyk obrzędowych, ale też zachowań religijnych
i ich znaczenia dla kształtowania norm obyczajowych (I. Bukowska-Floreńska,
M. G. Gerlich). W ramach pogranicz kulturowych określa się miejsce religii w świadomości tożsamości kulturowej i narodowej na pograniczu polsko-czeskim (H. Rusek).
Podjęto również problematykę związaną z funkcją dziedzictwa kulturowego, która
rozwinęła się w ośrodku cieszyńskim w odpowiedzi na konkretne zapotrzebowanie
środowisk lokalnych, zwłaszcza samorządów terytorialnych oraz instytucji oświatowych. W tym kontekście, w ostatnim czasie, podjęto systematyczne, zakrojone na
szeroką skalę badania w zakresie przeszłości, teraźniejszości i procesów przemian
pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim6. Etnolodzy cieszyńscy, opierając się na dorobku naukowym etnologii polskiej oraz własnym doświadczeniu, nie
tylko dokonali analizy dotychczasowego procesu dydaktycznego na różnych szczeblach kształcenia, ale też starali się wskazać nauczycielom i działaczom regionalnym
drogę do samodzielnego gromadzenia wiedzy o miejscu pochodzenia, zamieszkania
– miejs­cowości i regionie. W tym celu przygotowano i opublikowano wiele materiaRezultatem tego projektu, realizowanego z partnerami z innych ośrodków w Polsce i Republice
Czeskiej, jest obszerna publikacja prezentująca kluczowe zagadnienia, które obejmował program badań:
kapitał kulturowy miast pogranicza, tożsamość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego, współczesne reminis­
cencje przeszłości, stereotypy etniczne, zróżnicowanie religijne, tradycja i sztuka ludowa, perspektywy
realizacji edukacji międzykulturowej na Śląsku Cieszyńskim (zob. Dziedzictwo kulturowe..., 2010).
6

PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś.

17

łów i opracowań o charakterze dydaktyczno-metodycznym, ułatwiających wprowadzanie treści lokalnych i regionalnych w edukacji szkolnej (Z. Kłodnicki, G. Odoj).
3. Badania nad tradycyjną i współczesną kulturą ludową w Europie Środkowej:
Przedmiotem zainteresowań badawczych jest zróżnicowanie przestrzenne i uwarunkowania historyczne tradycyjnej kultury w Polsce, co stanowi kontynuację badań
związanych z opracowaniem komentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego (zob.
Kłodnicki 2005; 2009). Redagowany w latach 1950. przez profesora Józefa Gajka,
później Janusza Bogdanowicza we Wrocławiu, Polski Atlas Etnograficzny służy
studentom do zapoznania się z tą specyficzną formą badań i interpretacji kultury7.
Przedmiotem studiów są tu zarówno zagadnienia o charakterze szczegółowym, jak
przykładowo: wybrane elementy kultury materialnej i duchowej, zwyczaje i obrzędy
weselne w Polsce, pomoc sąsiedzka, analiza wątków demonologicznych, tradycyjny
folklor, jak geografia tradycyjnej kultury w Polsce na tle środkowoeuropejskim.
Badania etnogeograficzne prowadzi się w wybranych wsiach na terenie Polski, na
pograniczu polsko-czeskim i polsko-słowackim, a w ostatnich latach podjęto w tym
względzie systematyczne eksploracje terenowe na Żuławach (Z. Kłodnicki, A. Drożdż,
A. Pieńczak). Badania w Europie Środkowej, zwłaszcza na terenie Słowacji, dotyczą
życia codziennego (w tym etnografii pożywienia) i problemów transformacji kulturowej (R. Stoličná). W 2008 roku, zainicjowano współpracę naukowo-badawczą z Serbską Akademią Nauk i Umiejętności, Instytutem Etnografii w Belgradzie w zakresie
prowadzenia badań terenowych w środowisku mniejszości polskiej w miejscowości
Ostojičevo w Serbii. Realizowane prace badawcze oscylują wokół następujących kwestii: narracja i tożsamość, pamięć kolektywna, obrzędowość rodzinna i doroczna,
wiedza potoczna, przekaz międzypokoleniowy (K. Marcol, J. Kajfosz).
4. Społeczeństwa i kultury pozaeuropejskie:
Badania skupiają się nad problematyką przemian kulturowych we współczes­
nej Afryce i na Bliskim Wschodzie – zarówno w aspekcie społeczności wiejskich
i postplemiennych, jak i środowisk miejskich tych obszarów. Studia te prowadzone
są między innymi w oparciu o najnowszy materiał empiryczny, pochodzący z regularnych prac terenowych w Sudanie południowym. Obecnie dotyczą one środowiska
miejskiego Dżuby, gdzie zachodzą gruntowne przeobrażenia kulturowe po zakończeniu wojny domowej. Ponadto, podejmowana jest kwestia miejscowej, czarno­skórej
ludności jako przykład społeczności traumatycznej – charakterystycznej współcześnie dla wielu innych zakątków Afryki (M. Kurcz)8. Równolegle, prowadzone są
studia nad pozaeuropejskimi grupami mniejszościowymi w Polsce, w szczególności
Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego, staraniem prof. Z. Kłodnickiego, po podpisaniu
umowy między Instytutem Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a ówczesną Filią Uniwersytetu
Śląskiego, od 1998 roku stało się depozytem Zakładu Etnologii – obecnie Zakładu Etnologii i Geografii
Kultury.
8
Warto zaznaczyć, że badania dotyczą obszaru krańcowo nieznanego. Od 1983 roku miał tam
miejsce jeden z najbrutalniejszych konfliktów zbrojnych w Afryce, który uniemożliwiał jakiekolwiek
penetracje naukowe. Obecne eksploracje są pierwszymi po ustabilizowaniu się sytuacji wewnętrznej
w tej części kontynentu afrykańskiego na początku XXI wieku.
7

18

GRZEGORZ ODOJ

pochodzącymi z Bliskiego Wschodu. Odrębną, ważną problematyką są badania wśród
diaspory bliskowschodniej. Szczególne znaczenie odgrywa w tym zakresie współpraca
z Kurdyjskim Centrum Informacji i Dokumentacji w Krakowie (M. Kurcz).
5. Studia z zakresu historii etnologii, metodologii oraz teorii antropologicznej:
Prace badawcze dotyczą problematyki związanej z kategoriami poznania kultury i wiążą się z realizowanymi w Instytucie innymi problemami badawczymi.
Jest to refleksja nad metodologią antropologiczną, znaczeniową sferą kultury, dziejami ludoznawstwa i rozwojem myśli etnologicznej. Podejmuje się teoretyczną
refleksję nad semiotyką kultury, semiotyką folkloru, analizy kognitywne. Badacze
koncentrują się przy tym na kulturze pogranicza jako szczególną kategorią kulturową
(S. Węglarz, J. Kajfosz).
Wypracowany rozległy zakres zagadnień badawczych, mieszczący się zarówno
w perspektywie etnologicznej/antropologicznej, jak również folklorystycznej, przyciąga do udziału w cyklicznych, interdyscyplinarnych konferencjach uczonych z wielu
ośrodków naukowych w kraju i z zagranicy9. Spotkania konferencyjne stwarzają przy
tym okazję do nawiązania trwałych kontaktów naukowych oraz kooperacji międzyuczelnianej. Między innymi dzięki temu liczne jest grono autorów publikujących w firmowanej przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej serii wydawniczej „Studia
Etnologiczne i Antropologiczne”, w której ukazało się dotychczas dziesięć tomów10.
9
Do ważniejszych konferencji zorganizowanych w Cieszynie w latach 1995–2010 zaliczyć należy
następujące: „Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza – przykład badawczy Śląska
Cieszyńskiego”, 4–5.12.1995 r.; „Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych”, 23–25.10.1996 r.; „Religijność ludowa na pograniczach
kulturowych i etnicznych”, 22–23.10.1997 r.; Międzynarodowa konferencja: „Kultura w przestrzeni”,
21–23.10.1998 r.; „Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 21–22.10.1999 r.;
„Dziedzictwo kulturowe współczesnej Europy – jedność w różnorodności”, 14–16.11.2000 r.; „Przejawy
i formy aktywności twórczej w społecznościach lokalnych i regionalnych na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 23–24.10.2002 r.; Międzynarodowa konferencja: „Współczesne problemy polskiej
mniejszości narodowej na Śląsku Cieszyńskim w Republice Czeskiej (Zaolzie)”, 3.12.2002 r.; „Miasto
jako przestrzeń kontaktu kulturowego i etnicznego”, 23–24.10.2003 r.; „Współczesne przejawy ludyzmu
w społecznościach miejskich”, 21.10.2004 r.; „Problemy ekologii kulturowej w badaniach społeczności
miejskich i podmiejskich”, 19–21.10.2005 r.; „Problemy społeczno-kulturowe współczesnego miasta”,
23–24.2007 r.; „Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska w procesie przemian”, 19–20.09.2008 r.; „Pedagogika a etnologia i antropologia kulturowa. Wspólne obszary badań”, 18.11.2009 r.; Międzynarodowa
konferencja: „Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku
Cieszyńskim. W 1200-lecie Cieszyna”, 21.04.2010 r.
10
Poszczególne tomy zostały zredagowane przez I. Bukowską-Floreńską lub H. Rusek lub wespół.
Ich tytuły zapowiadają etnologiczno-antropologiczną zawartość: Tom 1: Śląsk Cieszyński i inne pogranicza w badaniach nad tożsamością etniczną, narodową i regionalną (1997); Tom 2: Kultury regionalne
i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna (1999); Tom 3: Religijność ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych (1999); Tom 4: Przestrzeń kulturowego współistnienia (2000); Tom 5: Miejsca znaczące i wartości symboliczne (2001); Tom 6: Dawne i współczesne oblicze kultury europejskiej – jedność
w różnorodności (2002); Tom 7: Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza
(2004); Tom 8: Miasto – przestrzeń kontaktu kulturowego i społecznego (2004); Tom 9: Problemy ekologii
kulturowej i społecznej w przestrzeni miejskiej i podmiejskiej (2007); Tom 10: Problemy społeczne i kulturowe współczesnego miasta (2010).

PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś.

19

Ustaloną renomą cieszy się również periodyk o statusie międzynarodowym „Ethnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis středni Evropy”11. Nową inicjatywą
wydawniczą Instytutu jest, ukazujący się od roku 2010, cykl „Bibliotheca Ethnologiae
Europae Centralis”, w ramach którego publikowane są opracowania typu monograficznego pracowników Instytutu oraz prace zbiorowe o charakterze problemowym,
dotyczące w głównej mierze etnologii Europy Środkowej.
Bezpośrednim odzwierciedleniem problematyki badań prowadzonych przez obecnych pracowników Instytutu są autorskie prace zwarte, które skupiają się zarówno
na wnikliwym opisie wybranych aspektów kultury, ujęciach źródłowych i syntetycznych, jak też na pogłębionej analizie teoretycznej. Wymieńmy je w kolejności ich
ukazywania się:
1997 r.:
H. Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja. Studium
socjologiczne.
S. Węglarz, Tutejsi i inni. O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej.
2001 r.:
J. Kajfosz, Językowy obraz świata w etnokulturze Śląska Cieszyńskiego.
2002 r.:
A. Drożdż, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 7: Pomoc wzajemna.
Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka.
A. Lebeda (Pieńczak), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6: Wiedza i wierzenia ludowe.
H. Rusek, Religia i polskość na Zaolziu.
2004 r.:
A. Drożdż i A. Pieńczak, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8:
Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. I: Od zalotów do ślubu cywilnego.
R. Stoličná, Jedlo ako kľúč ku kultúre (Geneticko-hstorické a sémantické aspekty
nášho stravovania).
2007 r.:
I. Bukowska-Floreńska, Rodzina na Górnym Śląsku.
G. Odoj, Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej.
M. Kurcz, Za trzecią kataraktą. Życie codzienne wsi sudańskiej.
A. Pieńczak, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Zwyczaje
i obrzędy weselne, cz. II: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw.
2008 r.:
K. Marcol, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim.
Jest to pismo poświęcone etnologii Środkowej Europy, sygnowane miejscem wydania Brno-Cieszyn-Praha. Od numeru 7, który ukazał się w 2005 roku, wydawane jest dzięki staraniom Z. Kłodnickiego
przez Uniwersytet Śląski, z artykułami w języku czeskim, słowackim, polskim i niemieckim. Członkami
międzynarodowej rady redakcyjnej są m.in. Z. Kłodnicki i R. Stoličná.
11

20

GRZEGORZ ODOJ

2009 r.:
K. Czerwińska, Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją.
J. Kajfosz, Magia w potocznej narracji.
A. Drożdż, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, Zwyczaje i obrzędy
weselne, t. 8, cz. III, Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek).
2010 r.:
M. G. Gerlich, My prawdziwi Górnoślązacy... Studium etnologiczne.
S. Węglarz, Antropologia hermeneutyczna wobec tradycyjnych tekstów kulturowych.
Przykład interpretacji wyobrażeń naukowych o Tatrach i góralach tatrzańskich do
połowy XIX wieku.
O znaczeniu cieszyńskiego ośrodka etnologicznego świadczy aktywna działalność pracowników Instytutu na rzecz nauki w kraju i zagranicą oraz pełnione przez
nich funkcje. Obok zasiadania w radach programowych wielu muzeów i instytucji
kulturalnych, jest to m.in. uczestnictwo w międzynarodowych projektach badawczych, członkostwo w komisjach i towarzystwach naukowych, radach redakcyjnych
i programowych prestiżowych czasopism etnologicznych.
UWAGI KOŃCOWE

Nie ulega wątpliwości, że Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej na Wydziale
Etnologii i Nauk o Edukacji w Uniwersytecie Śląskim, choć należy do najmłodszych
etnologicznych ośrodków uniwersyteckich w Polsce, posiada już wyraźnie zarysowaną specyfikę, odróżniającą go od innych tego rodzaju ośrodków w kraju. Wynika
ona przede wszystkim z zainteresowań badawczych pracowników, skoncentrowanych
na problematyce pogranicz kulturowych i etnicznych oraz współczesnych przemianach społeczno-kulturowych, w tym roli tradycji w życiu nowoczesnych społeczności.
Mocną stroną Instytutu są prace badawcze realizowane na terenie Polski, Europy
Środkowej (głównie pogranicze polsko-czeskie i polsko-słowackie), Afryki (Sudan)
i od niedawna na terenie Serbii. Ich efektem jest bogaty dorobek naukowy dotyczący
w szczególności etnologii/antropologii Polski, Słowacji i polsko-czeskiego pogranicza etnicznego, w tym także dorobek w zakresie zróżnicowania tradycyjnej kultury
na obszarze całego kraju (Polski Atlas Etnograficzny). Ustalona struktura zakładów
Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej wiąże się ze sprecyzowaniem zadań,
kompetencji, jak też zakresem prowadzonych badań naukowych. W najbliższej
przyszłości zostaną zintensyfikowane badania nad dziedzictwem kulturowym i kulturą współczesną pograniczy środkowoeuropejskich. Kontynuowane będą badania
z zakresu antropologii miasta, w tym zwłaszcza współczesnych przemian społeczno-kulturowych miast oraz przestrzeni postindustrialnych Górnego Śląska, kultury społeczności podmiejskich, a także problematyka związana z ekologią społeczną i kul-

PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś.

21

turową. W dalszym ciągu realizowane będą badania społeczności postplemiennych,
zwłaszcza miejskich, w Afryce. Do zaplanowanych przedsięwzięć (a jednocześnie już
rozpoczętych) zaliczyć należy pogłębienie współpracy z uniwersyteckimi ośrodkami
zagranicznymi, zwłaszcza na Słowacji i w Republice Czeskiej.
Dotychczasowy dorobek zebrany w ciągu piętnastu lat funkcjonowania Instytutu
Etnologii i Antropologii UŚ, obliguje do dalszych konsekwentnych starań i wysiłków w celu utrwalenia jego pozycji na polskiej mapie etnologicznej, zwiększenia
efektywności prac badawczych oraz wzmocnienia form i zakresu międzynarodowej
kooperacji. Będąc urzeczywistnieniem postulatów utworzenia stałej etnologicznej
placówki naukowo-badawczej na Śląsku, ma on szanse stać się ważnym ośrodkiem
integrującym studia nad zjawiskami i procesami kulturowymi na obszarze środkowoeuropejskim.

LITERATURA
B a z i e l i c h B a r b a r a 1973, Stan etnografii śląskiej po 1945 roku (środowisko katowickie), Zaranie
Śląskie, r. XXXVI, z. 4, s. 711–728.
B u k o w s k a - F l o r e ń s k a I r e n a 1980, Udział studentów w badaniach nad kulturą ludową, [w:]
O kształceniu pedagogiczno-artystycznym: z doświadczeń Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
1971–1980, red. R. Mrózek, Uniwersytet Śląski, Katowice, s. 107–118.
– 1985, Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe regionu przemysłowego na przykładzie
   Górnego Śląska, [w:] Kultura wsi – kryzys wartości?, red. J. Damrosz, Ludowa Spółdzielnia
   Wydawnicza, Warszawa, s. 126–152.
– 1986, Dziedzictwo przeszłości i kultura współczesna, [w:] Rybnik. Zarys dziejów miasta od czasów
   najdawniejszych do 1980 roku, red. J. Walczak, Śląski Instytut Naukowy, Katowice, s. 307–340.
– 1987, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska,
   Uniwersytet Śląski, Katowice.
– 1988, Wpływ industrializacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na
   Górnym Śląsku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, red. B. Bazielich, DTSK, Wrocław, s. 253–278.
– 1996, Studia etnologiczne a badania funkcji tradycji na pograniczach kulturowych, [w:] Bogaci
   tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej, red. R. Kantor, ZKU
   „Optima”, Kielce, s. 75–84.
– 2005, Etnologia w Uniwersytecie Śląskim Filii w Cieszynie, Ethnologia Europae Centralis, nr 7,
  s. 98–100.
Dziedzictwo... 2010, Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, Bibliotheca Ethnologiae Europae Centralis, vol. 1, red. H. Rusek, A. Pieńczak,
J. Szczyrbowski, Offsetdruk i media, Cieszyn–Katowice–Brno.
G ł a d y s z M i e c z y s ł a w 1936, Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku w zakresie etnografii, [w:]
Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku, red. R. Lutman, Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, Katowice, s. 155–196.
K ł o d n i c k i Z y g m u n t 2005, Polski atlas etnograficzny – stan prac, Ethnologia Europae Centralis,
nr 7, s. 100–105.
– 2009, Polska – pogranicze zachodniej i północno-wschodniej prowincji kulturowej w Europie
   (na podstawie Polskiego Atlasu Etnograficznego), Ethnologia Europae Centralis, nr 9, s. 45–59.
S i m o n i d e s D o r o t a 1986, Główne osiągnięcia badawcze śląskiej etnografii i folklorystyki w latach
1934–1984, Zaranie Śląskie, r. XLIX, z. 1–2, s. 35–49.

22

GRZEGORZ ODOJ

GRZEGORZ ODOJ

FIFTEEN YEARS OF THE ETHNOLOGICAL CENTER AT THE UNIVERSITY OF SILESIA
Keywords: Ethnological center in Cieszyn, Institute of Ethnology and Cultural Anthropology
of the Silesian University, Silesian cultural tradition, Ethnic and cultural borderlands,
Ethnographic field research.
The Institute of Ethnology and Cultural Anthropology at the Faculty of Ethnology and Cultural
Education of Silesian University was created in 1995. Although it is one of the youngest ethnological
academic centers in Poland, it has already created its specificity, much different than in other ethnological
centers in Poland. Most of all this results from research interests of its employees who are concentrated
on the issues of cultural and ethnical borderlands as well as on the issues of contemporary socio-cultural
changes, including the role which is played by tradition in the life of modern society. The strong point of
the Institute is research conducted in Poland, Central Europe (mostly Polish-Czech and Polish-Slovak
borderlands), Africa (Sudan) and recently also in Serbia. Institute’s achievements over last 15 years oblige
to further, consistent efforts to preserve its status on the map of Polish ethnological centers, to improve
research efficiency and to strengthen the scope and the model of international cooperation. Being the
implementation of the postulates to create the permanent ethnological research center in Silesia, it has
the opportunity to become the important center integrating the research on cultural phenomena and
processes in Central Europe.
G. O.
Adres Autora:
Dr Grzegorz Odoj
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŚ
ul. Bielska 62, 43-400 Cieszyn
e-mail: odoj1@poczta.onet.pl