6945e2462852104376e14e067087883e.pdf
Media
Part of In memoriam/ LUD 1977 t.61
- extracted text
-
VII
I
N
M
E
M
o
R
I
A
M
Lud, t. 61, 1977
JULIAN KRZyZANOWSKI
(4 VII 1892 - 19 V 1976)
W dniu 19 maja 1976 zmarł w Warszawie prof. dr Julian Krzyżanowski, ostatni
polihistor naszej literatury,
badacz penetrujący
niestrudzenie
rozległy jej obszar
od średniowiecza
po współczesność
i od arcydzieł prozy i poezji mistrzów pióra
po anonimową ustną twórczość ludu.
Zainteresowania
folklorystyczne
Profesora
Krzyżanowskiego
płynęły z dwu
żródeł: historii literatury
i komparatystyki.
Pierwszą z nich pojmował jako przejaw kulturalnego
życia narodu, nierozdzielnie związany z narodu tego losami, drugą zaś jako nieodzowny warunek prawidłowego myślenia naukowego, które zakłada konieczność badania zjawisk partykularnych na ich szerokim tle, europejskim
czy światowym. Folklor w takim ujęciu
stawał się jednym z ważnych komponentów polskiej kultury, wymagającym
rzetelnego poznania przy pomocy odpowiednich narzędzi badawczych,
które pozwoliłyby
intuicyjne
wyobrażenie
o nim,
odziedziczone
jeszcze po epoce Romantyzmu, zastąpić wiedzą.
\Vczesne studia Prof('~ora nad literaturą ludową powstawały
w latach, kiedy
święciła tryumfy
Szkoła Fińska ze swą
metodą geograficzno-historyczną
i przejętymi po europejskim
Pozytywizmie
dążnościami
systematyzacyjnymi,
a r{J\vnocześnie w latach sporów naukowych
o
istotę wzajemnych
stosunków
twórczości
ustnej i pisanej. Osiągnięcia Szkoły Fillskiej
młody
podówczas
uczony
miał
wkrótce wykorzystać praktycznie przy katalogowaniu polskich zasobów bujkowych,
zaś słynna
dyskusja
mic;dzy Albertem
Wesselskim, który ·decyduj'lCą rolę w rozwoju bajki przypisywał
żródłom literackim (1931) i Walterem Andersonem,
który doniosłość tych żródeł nf'gował (1935),
zbiegła się z datą wydania hiążki Krzy'
żanowskiego, pośrednio rozstrzygającej
ten problem. Były to Paralele
(1935).
Ten zbiór dwudziestu szkiców (pierwszy z nich ukazał się właśnie na łamach
"Ludu" w 1929 r.), plon studiów w jednej
z największych
bibliotek
świata,
w British Museum, stanowił wyraz autorskiego credo, iż przekazy ustny i pisany
danego wątku splatają
się w toku wieków z sobą nierozdzielnie i że należy badać
IN
MEMORIAM
je łącznie: "... świat zJawisk literackich
nie jest zbiorem sztywnych schematów,
lecz kompleksem spraw żywych, w ciągłym k,ontakcie z sobą wywołujących
coraz
to nowe zjawiska". (Paralele, s. 1-2).
W ciągu długiego, pracowitego
życia Profesora,
"paralel"
między literaturą
a folklorem przybywało:
powojenne
(1961) wydanie
książki zgromadziło już ich
ilość podwojoną, zaś wydanie trzecie, przygotowane
na rok przed śmiercią, objętościowo czterokrotnie
od pierwszej edycji bogatsze, przyniesie ich aż sześćdziesiąt
pięć.
Okres między rokiem 1935 i 1976 zawarł w sobie różnorodne
studia nad
poszczególnymi gatunkami twórczości ustnej, ciągle traktowane przez uczonego jako
dopełnienie jego podstawowych badań historycznoliterackich.
W obrębie więc bajki
ludowej, stanowiącej
dla Profesora logic.zny ciąg dalszy jego prac a polskiej- powieści, pozycją czołową była Polska bajka ludowa w układzie
systematycznym.
Książka ta, której pierwsze zarysy powstały u schyłku lat trzydziestych, zaś główny korpus podczas okupacji, dwukrotnie
(1939 i 1944) cudem ocalona z pożogi
wojennej, doczekała się druku w pełnej postaci dopiero w latach 1962-1963.
Systematyce, opartej o międzynarodową
klasyfikację
Aarneg'o-Thompsona,
towarzyszyła
monografia
"W świecie bajki ludowej",
napisana
w czasie wojny, uratowana
z Powstania Warszawskiego,
lecz wskutek niesprzyjających
okoliczności nie wydana drukiem.
Na terenie paremiologii Profesor pozostawił po sobie komentarze
Mądrej
głowie doU dwie słowie (11958, 21960, 31975) do przeszło połowy tysiąca a de facto do
ponad tysiąca przysłów, oraz dzieło koronne - edycję Nowej księgi przySłów polskich (1969-1972),
która bez jego inicjatywy i własnego wkładu pracy nie byłaby
powstała.
Pieśń ludowa wreszcie, dziedzina rzadziej przez Profesora nawiedzana (być może dlatego. że stanowiła
domenę jego serdecznego przyjaciela,
Jana Stanisława
Bystronia), doczC'kała się jedynie pomniejszych
studiów.
Na wszystkich tych szlakach ustna twórczość ludowa, ukazywana
z szerokich
perspektyw porównawczych,
traktowana
była nie statycznie lecz dynamicznie, jako
żywy czynnik kultury narodowej, spojony z narodową literaturą
w jej dziełach
za równo drobnych. jak wielkich. Wymownym świadectwem
tej integracyjnej
tendencji pozostały stronice a literaturze ludowej, po raz pierwszy od czasów Michała
Wiszniewskiego
wprowadzone
na karty podręcznika
Historii
literatury
polskiej
(1964).
Każdy uczony w zakresie swojego warsztatu badawczego posługuje się, przynajmniej częściowo, własną terminologią. Profesor Krzyżanowski,
twórczy spadkobierca tradycji wielkich europejskich
filologów po,przedniego pokolenia, postępował
tak samo na gruncie nauki a literaturze.
Gdy wypadło mu wejść na grunt od
podstaw organizowanej
folklorystyki.
stanął przed koniecznością
wypracowania
terminologii nowej i nowoczesnej, która byłaby narzędziem badawczym sprawnym
i niezawodnym, ukazującym
literaturę
ludową od strony artystycznej
i historycznej. Oczywiście, posłużyły tu doświadczenia
filologiczne, często jednak oklzywały
się one niewystarczające.
Podsumowaniem
tych poszukiwań stał się Słownik folkloru polskiego (1965), wydany pod redakcją
Profesora, oraz wiele pisanych przezeń
haseł encyklopedycznych,
rozrzuconych w innych kompendiach. W ten sposób niemal w całości powstała używana u nas obecnie nomenklatura
bajkoznawcza,
różne
terminy z zakresu paremiologii, precyzyjne gatunkowe określenia przysłowia, zagadki, legendy.
Żywot Profesora, niełatwy, bo rozerwany dwiema wojnami światowymi, z któ-
404
IN
MEMORIAM
rych ostatnia pozbawiła go aż dwukrotnie całego warsztatu, był nie tylko biografią uczonego, ale także biografią człowieka w pełni świadomego odpowiedzialności
za wypowiadane słowo, za własną postawę społeczną. Stąd w jego życiorysie obok
wątku pracy naukowej snują się wątki rnne, traktowane
z takąż samą pasją,
jaka cechowała wszystkie jego poczynania: dydaktyka, od pierwszego w dziejach
naszej nauki wykładu na Uniwersytecie Warszawskim o "Bajce ludowej, jej teorii
i historii" (1936/1937) uwzględniająca zagadnienia folklorystyczne, edytorstwo, gdzie
doświadczony wydawca arcydzieł literatury narodowej zmieniał się w wydawcę dzieł
literatury ustnej, wreszcie organizacja nauki, w której obrębie usiłował wywalczyć
miejsce dla folklorystyki.
Pojęcie organizacji Profesor rozumiał szeroko. Było to
nie tylko stworzenie specjalnej placówki badawczej przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, ale i prace redakcyjne, współkierowanie
pismami
poświęconymi folklorystyce ("Literatura Ludowa" 1957-1969, seria "Studiów folklorystycznych"
1969-1975), a prócz teg'o setki recenzji, setki inicjatyw, sugestie tematów, jakże często wspierane hojnie własnymi materiałami, odczyty, konferencje.
kontakty
międzynarodowe *.
Za trudno jest ten ogromny dorobek poselekcjonować, streścić, za wcześnie zaś
ocenić. O rozległości zainteresowań
próbowano tu mówić. o rozmiarach świadczy
ostatni za życia przygotowany tom "Szkiców folklorystycznych",
zebranych drobnych studiów, liczący tysiąc stronic. Jedno można powiedzieć na pewno: udało
mu się jeśli nie otworzyć, to przynajmniej
uchylić drzwi na świat dla polskiej
folklorystyki przez własny czynny udział w świata tego życiu naukowym. I udało
mu się w sądach, opiniach, pracach pozostać sobą, zachować niepodległość własnej
myśli, niezależnej od miraży przemijającej
mody. A wreszcie udało się - ukazując w jasnym, pięknym słowie wartości polskiej literatury - uczynić to samo dla
jej "siermiężnej" siootrzycy, literatury ludowej. Zaś emocjonalny stosunek do obydwu dziedzin, nieświadomie narzucany odbiorcom jego książek, był chyba odblaskiem
stosunku autorskiego i żródłem wszystkich poczynań Profesora.
Wśród rozległych dziedzin życia naukowo-organizacyjnego
Profesora poczesne
miejsce znajdowała i nasza działalność. Niepomierne są jego zasługi dla Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego, którego był członkiem i które w uznaniu zasług
nadało mu najwyższy tytuł członka honorowego Towarzystwa, przyznany w 1975 r.
z okazji 80-lecia PTL. Jego życiową, serdeczną troską było doprowadzenie
do
wydawania przez PTL pod opieką naukową PAN całości spuścizny etnograficzno-folklorystycznej
Oskara Kolberga (zob. m. in. udział Profesora w sesjach kolbergowskich PTL w Jeleniej Górze 1954 i Przysusze 1960 - "Lud" t. 42 i 47); a gdy
wydawnictwo poczęło być realizowane (1961), stanął na jego czele jako przewodniczący Komitetu Redakcyjnego Dzieł wszystkich
O. Kolberga, służąc radą, pomocą
merytoryczną i teoretyczno-metodologicznym
ukierunkowaniem.
Redakcja
• Zob. Dzie!o Juliana
Krzyżanowsktego.
Btbltografta
prac 1913-1962. Opracowała
Swiówińska-K4"zyżanowska.
Okres 1963-1973. Dopełniła
Maria Bokszczanin.
Wstęp Nad
Drajiq prac Jultana Krzyżanowskiego,
napisał Zdzisław Libera, Warszawa 1973.
Zofia
bib!io-
IN
ALEKSANDER
MEMORIAM
LECH
-105
GODLEWSKI
(1905-1975)
..
Dnia 27 listopada 1975 r. nauka polska poniosła ciężką stratę, która szczególnie
boleśnie dotknęła polskie środowisko
etnograficzne
i antropologiczne.
Odszedł od
nas profesor zwyczajny Uniwersytetu
Wrocławskiego,
Aleksandcr
Lech Godlewski.
Związany przez ostatnie 15 lat ściśle z Katedrą Etnografii
Uni\'iersytetu
Wrocławskiego, został jej wierny do końca życia. Po przejściu
7.
dniem 1 X 1975 r. na
zasłużoną emeryturę,
mimo wielkiego wyczerpania
chorobą, nadal prowadził
wykłady i seminaria.
Robił to nie tylko dlatego, że był jedynym.
który mógł'Jy
wykładać, lecz także dlatego, że pokochał to, co robił i cduawał się pracy z wlelką
pasją i zaangażowaniem.
Prof. dr Aleksander
L. Godle\\;~k;
urodził się 25 IX 1905 r .w Warszawie
w rodzinie
inteligenckiej.
Tutaj
t~'k~:,·
otrzymał
wykształcenie.
Szkolq śrcdni,)
kończy w 1925 r, W tym ,:amym rok.,:
zaczyna studia wyższe na Wydziale Filozoficznym
Uni wersytctu
\"1arsz~:\\ .'\~;;:o
na kierunku
biologicznyn~, Na tym \Vydziale w Katedrze
Anatomii
Porównawczej uzyskuje
stopień naukowy
doktora
filozofii na podstawie rozprawy dy!'lomowej Anomalie jajnik,jw mnl": : :;ll'iI'Jdn'cj
Afryki
(1930 r.). Praca
la r:i('-jako zamyka okres jego zain!crcmw,,;1
zoo!ogicznych.
Po odbyciu służby \voj::kowcj w latach 1930-19:j]
wchodzi w bilski kr:ntakt
z Instytutem
Nauk
Antl'op':>iogicznych
i Etnologicznych
War~zaw,;ki('gf)
Towarzystwa Naukowego.
Tutaj
pod
kierur",
kiem dyrektora
te[~o ln,(ytutu.
prof. :;t.
Poniatowski('go,
pracl1,ic n:n;L~'lWo IF""';>:
kilka lat. Rozbudzają
siC; w nim Yla ~;"hr'"
zainteresowania
antropologią
i etnologią. Zaczyna stop:,io\\'o r~'?liz,'w:'c" s\\','k'·'.l;-;:r:?~e
marzenia - wyjazd na Morza Południowe.
Pod okiem s"',;;o l"': tr'z;: prz;";'.tcwClje
się do tej wyprawy
naukowej:<1wielc
czyta ,:ludillje (li,;;"kly ,j,;?vków p::linl'zyjskich. Jest Vl s\vym zamierzeniu
ni("/~rrlOrdo\vany
i \'vytl'\':;::;,y, p('rnija ~';.:crcg pi'ZCszkód. by w korlcu uzyskac':.••poparcie prof. PO::.i.::tcw kiego i r":T"C
dY'ckcji Łód7:kiego Muzeum Etnograficzncgo
i wyrW'za na Pacyfjk w j938 r.
~ Należy zaznaczyć, że od 1931 r. pracuje jcclnoczcjnic
jako nduczyci,~l biologii
w szkolnictwie
średnim
oraz jako wykhclowea
w FniWl'r",' t'eie Pcws:~ eh~,ym
Robotniczym
i jako kierownik
w świr'f.!icy dla Młodzieży Rcbot:',iczcj
Oświaty
Pozaszkolnej
w Warszawie.
Wybuch II wojny światowej
przerywa
i zarazem
znaezYlie skraca
w pełni
rozwiniętą
pracę terenową
na wy:,paeh polinezyjskich;
A. L, Godlews:,i
wraca
do kraju,
Podczas okupacji
przebywa
w Warszawie,
gdzie na nowo podejmuje
pracę
zawodową w charakterze
nauczyciela. W latach 1940-1943 prowadzi tajne komplety
40(;
IN
Mł;MORIAM
dla młodzieży gimnazjalnej
i jest wykładowcą na Tajnym Seminarium Nauczycielskim (1941-1943).
Równocześnie w latach 1942-1943
prowadzi wykłady z etnografii
ogólnej, zorganizowane przez prof. J. Lotha na Tajnym Uniwersytecie Warszawskim.
Po zakończeniu działań wojennyeh nadal pozostaje w Warszawie. Zaczyna pracować w Zarządzie Miejskim Wydz. Oświaty (1945-1951)
jako prelegent międzyszkolny dla szkół dla pracujących,
a także podejmuje
się pracy dziennikarskiej
w Polskim Radio i w miesięczniku "Morze", jako wl'lp6łpracownik wydziału wydawniczego. W tym czasie zaczyna wiele pisać i publikować. Nie zaniedbuje jednak
pracę naukową.
Od 21 marca 1946 r. zaczyna pracować na Uniwersytecie
Warszawskim
jako
asystent przy seminarium
socjologicznym prof. J. Bystronia (1946--1951), następnie
zostaje st. asystentem
przy Katedrze Antropologii (1951-1954)
na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi.
W roku 1954 uzyskuje tytuł docenta przyznany przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną
dla Pracowników
Nauki na podstawie monografii dotyczącej str.uktury
antropologicznej
Polinezyjczyków.
Jego wiedza i doświadczenie w zakresie nauk antropologicznych
i etnologicznych zaczyna w tych latach procentować i przynosić wyraźne efekty. Ma to odbicie w szeregu publikacji, a także w przyznawaniu
mu kierowniczych
stanowisk.
Od 1 lutego 1958 r. aż do 31 września 1961 r. pełni obowiązki kierownika Katedry
Antropologii
na Uniwersytecie
Warszawskim.
Pr6ez obowiązków podstawowych,
które wypełniał na tej Uczelni, dodatkowo był zatrudniony
w Akademii Wychowania Fizycznego (1955-1961),
gdzie prowadził
Zakład Antropologii.
W latach
akademickich
1957/1958 i 1958/59 pełnił funkcję
prodziekana
Wydziału Biologii
i Nauk o Ziemi Uniwersytetu
Warszawskiego.
1 X 1961 r. wraz z rodziną przenosi się służbowo do Wrocławia. Obejmuje tutaj stanowisko docenta etatowego
przy Katedrze Etnografii
Ogólnej i Słowian
Uniwersytetu
Wrocławskiego im. B. Bieruta. Od tego czasu, aż do śmierci, związany jest ściśle z tą Uczelnią.
Tutaj w roku 1962 otrzymuje kierownictwo nowoutworzonej.
jedynej w Polsce
Pracowni Etnografii Ludów Oceanii, a w 1965 r. obejmuje kierownictwo Katedry.
Pracz obowiązków
i funkcji, które pełni, obejmuje
także zajęcia w Katedrze
Nauk Biologicznych Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego we Wrocławiu, gdzie
od 1962 r. przez 4 lata był pr,odziekanem Wydziału Wychowania Fizycznego.
W dowód sukcesów naukowych Rada Państwa nadaje mu w 1967 r. tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego
nauk humanistycznych,
a w 1973 r. profesora zwyczajnego.
Działalność i zasługi Profesora można rozpatrywać
w kilku wymiarach: naukowym, popularyzatorskim,
dydaktyczno-wychowawczym,
a także w aspekcie działalności społecznej.
Naukowe zainteresowania
Profesora początkowo koncentrowały
się na embriologii i teratologii w ra:mach zoologii. Następnie przesuwa swoją uwagę na zagadnienia z zakresu nauk antropologicznych
i etnologicznych. Zwraca szczególną uwagę na problemy związane z etnogenezą ludów Oceanii i Australii. W celu pogłębienia swoich studiów nad tymi zagadnieniami
wyrusza na Pacyfik, gdzie prowadzi
badania na siedmiu wyspach: Bora-Bora,
Huahine, Moorea, Nuku-Hiva, Raiatea,
Tahaa i Tahiti. Plonem tej wyprawy jest szereg pubUkacji w postaci rozpraw
naukowych, książek i artykułów popularnonaukowych.
Problem zaludniania wysp Paeyfiku i kontynentu austrialijskiego
miał już. pewne tradycje na polskim gruncie; przed wojną St. Klimek próbował rozwiązać niek-
IN
407
MEMORIAM
tóre zagadnienia. Jednak dopiero A. L. Godlewski zajął się problemem, pracując
metodycznie w oparciu o bogaty materiał, który w znacznej mierze został przez
niego zebrany w terenie. Profesor WiPr·owadzając do swych badań oryginalne polskie metody antropologiczne: metodę najmniejszych różnic Czekanowskiego i metodę punktów odniesienia
(aproksymacja
Wankego), rzucił wiele nowego światła
na sporne dotąd zagadnienia. Wyniki tych prac zostały opublikowane w "Materiałach i Pracach
Antropologicznych":
Struktura
antropologiczna
Polinezyjczyków
(1955, t. 8), Struktura
antropologiczna
rdzennej
ludności
Nowej
Gwinei,
Australii
i Melanezji (1959, t. 12) i Struktura
antropologiczna
ludności Mikronezji
(1961, t. 37,
Miscellanea IV). Wyniki tych prac szerokim echem odbiły się wśród znawców
przedmiotu na świecie, czego dowodem mogą być np. pozytywne recenzje napisane
przez H. V. Vallois w "L'Anthropologie"
1957, t. 60, nr 5-6 i M. Schwidetzky'ego
w "Homo" 1960, t. 11, nr 1-2.
Profesor włączył się także aktywnie do międzynarodowej
dyskusji o pochodzeniu ludności Oceanii. Wyniki jego pracy Powiązania
serologiczne
ukladów
grupowych
ABO,
MN,
Rh
między
populacjami
Oceanii
a mieszkańcami
Indonezji
oraz
("Przegląd Antropologiczny"
1970, t. 36,
z. 1-2) wyraźnie preferują
hipotezę azjatyckiego
pochodzenia ludności Oceanii,
przeciwstawiając
się zarazem kilku innym koncepcjom, m. in. Thora Heyerdahla,
o zaludnianiu tego rejonu świata przez Indian z wybrzeży Ameryki.
W grupie zagadnień czysto etnograficznych
na wyróżnienie zasługuje opracowanie legend polinezyjskich
żeglarzy w książce Drogi Synów Slońca (Wyd. PTL,
Biblioteka Popularna,
t. 4, Wrocław 1963). "Zagadnienia
Rodzaj6w Literackich"
wydawane przez Łódzkie Towarzystwo Naukowe umieszczają jego materiały dotyczące polinezyjskiego
prawa zwyczajowego
"ture", polinezyjskich
legend "a'ai"
i polinezyjskich śpiewów okolicznościowych "mele". W 1971 r. wydana zDstała p'rzez
"Ossolineum" książka Czar dalekiej Nuku-Hiva,
w kt6rej Profesor zawarł własne
obserwacje poczynione na wyspach Polinezji wschodniej z obserwacjami
poczynionymi podczas badań dotyczących współczesnych
przemian
społeczno-kulturowych, jakie zachodzą w tym rejonie Pacyfiku. Te ostatnie obserwacje poczynił
będąc na 3-miesięcznym sty·pendium (1963-1964), które otrzymał od Ministra Edukacji Narodowej we Francji, prowadząc badania w Muzeum Człowieka i w Instytucie Orientalnym w Paryżu.
Nie sposób omówić wszystkie jego rozprawy naukowe. Jednak prócz tej formy
wypowiadania się Profesor występował często z referatami
naukowymi na konferencjach, sympozjach i zjazdach w kraju i za granicą. Szczególnie na wyróżnienie
zasługują wystąpienia poza krajem, gdzie niejednokrotnie
miał możność przedstawienia polskiego stanu badań nad problematyką
oceanistyczną.
W tym duchu
wygłosił odczyt w Towarzystwie Naukowym Oceanistów w Paryżu. Podob~e dwa
wystąpienia
odbyły się w Zakładzie Antropologii przy Uniwersytecie
Paryskim,
gdzie wygłosił odczyt o wrocławskich metodach badawczych polskiej antropologii.
Bierze także czynny udział w VII Międzynarodowym
Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (Moskwa 1964), na którym wygłasza referat wskazujący
na analogie między tradycjami migracyjnymi Polinezyjczyków a por6wnawczą charakterystyką
antropologiczną wyspiarzy.
Profesor był znakomitym dydaktykiem i wychowawcą młodzieży, miał za sobą
ponad 4{) lat pracy dydaktycznej
w szkołach średnich i wyższych. Pr6cz zajęć
etatowych prowadził także zlecone wykłady, np. w Katedrze AntropolDgii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej
Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie.
Indianami
wybrzeża
pacyficznego
Ameryki
408
IN
MEMORIAM
Pracę dydaktyczną traktował bardzo 'poważnie, a do problemów, które w tym
zakresie rozwiązywał, podchodził z wielką rozwagą i sumiennością. Jego wielkie
wysiłki jako nauczyciela akademickiego dały konkretne rezultaty: wyszkolił około
150 magistrów, promował 3 doktorów, ponadto jedna praca doktorska pod jego
kierownictwem
jest na ukończeniu. Prócz tego zrecenzował ponad 200 prac magistersJkkh i ponad 50 doktorskich.
Obok działalności dydaktycznej Profesor prowadził na szeroką skalę zakrojoną
działalność popularyzatorską.
Robił to na dwóch frontach: wydawniczym i odczytowym. Wydał szereg prac popularyzujących
wiedzę w bardzo przystępny, ujmujący sposób, posługując się przy tym piękną polszczyzną. Trzeba przyznać, że
nie każdy z uczonych potrafi w ten sposób przekazać swoją wiedzę szerszemu
ogółowi. Ta strona działalności Profesora zasługuje na najwyższe uznanie.
Popularyzował
wiedzę także słowem. Na odczyty jeździł z ramienia szeregu
towarzystw, do których należały m. in. Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Dolnośląskie Towarzystwo Kulturalne. Wygłaszał
prelekcje w różnych środowiskach,
rozpowszechniając
przede wszystkim wiedzę
wśród młodzieży uczącej się i pracującej. Sam zafascynowany
Polinezją i światem egzotyki potrafił "zarazić" tym także słuchaczy i swoich czytelników. Pomagała mu w tym ekspresja wypowiadania
się oraz wrodzony sposób gawędziarski.
Brał bardzo czynny udział w pracy wielu towarzystw naukowych. Był Sekretarzem Generalnym i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i członkiem Komitetu
Antropologicznego PAN. Był wieloletnim członkiem Zarządu a następnie Komisji
Rewizyjnej Polskiego Towarzystwa
Antropologicznego.
W rocznicę 50-lecia PTA
został honorQwym członkiem tego Towarzystwa.
Brał także czynny udział w życiu społecznym. Był członkiem Wojewórlzkiego
Komitetu Frontu Jedności Narodu we Wrocławiu, pełnił funkcje w Chrześcijańskim
Stowarzyszeniu
Społecznym.
Był wyróżniony szeregiem odznaczeń i medali za działalność naukową i społeczną, m. in. Orderem "Polonia Restituta", Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego
(wyróżnienie Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu), Medalem XXV -lecia Odzyskania
Dolnego Sląska, Odznaką 100-lecia Sportu Polskiego, Medalem
Pamiątkowym
dla Upamiętnienia
Jubileuszu
XXV-lecia Uniwersytetu
Wrocławskiego.
Odszedł Człowiek prawy i szlachetny,
przepojony
głębokim humanizmem.
Uczynny i cieszący się uznaniem wśród młodzieży akademickiej oraz współpracowników. W swej wędrówce przez życie osiągnął wiele zaszczytów i godności. Nie
spełniło się chyba tylko jedno jego marzenie, z którego najbliższym się zwierzał bardzo pragnął
jeszcze powrócić na Polinezję, której poświęcił znaczną część
swojego życia.
Adam
Paluch
IN
BIBLIOGRAFIA
1938
Biali,
PRAC
ALEKSANDRA
Zestawiła
Barbara
LECHA
GODLEWSKIEGO
Kopydławska
na wybrzeżu.
"Kurier Warszawski" z 7 X 1938*.
"Kurier Warszawski" z 18 IX 1938-.
koło Tahiti.
"Kurier Warszawski" z 17 IX 1938-.
którzy
Maoryjskie
Moorea
W
MEMORIAM
pozostali
czary.
drodze
na
Tahiti:
Male
Antylle.
Guadelupa.
Mieszkańcy
wyspy
St.
Martynice.
"Kurier Warszawski" z 5 VII 1938-.
W drodze na Tahiti: Postój w Algerze. Kasbah - dzielnica
Pierre
arabska. "Kurier
z 22 VI 1938-.
Markizy,
Taiohae. "Kurier Warszawski"
z H XI 1938-.
Pod Wiatrem.
"Kurier Warszawski" z 30 X 1938-.
Wschodniej
Oceanii, Papeete. "Kurier Warszawski"
z 4 XII 1938-.
na
War-
szawski"
Wyspy
Wyspy
Stolica
1939
"Kurier Warszawski" z 16 II 1939*.
"Kurier Warszawski" z 19 III 1939-.
Tahaa, wyspa wanilii.
"Kurier Warszawski" 1939, nr 118.
Tahiti od strony pólnocnej.
"Kurier Warszawski" z 5 I 1939-.
Tańce i śpiewy Polinezji.
"Kurier Warszawski" z 17 I 1939-.
W tahitijskim
dworzyszczu.
"Kurier Warszawski" z 18 IV 1939-.
Wiara w duchy na Polinezji.
"Kurier Warszawski" z 5 III 1939-.
Biala
Aneta
(wśród
Na poludniowllm
trędowatych).
krańcu
Tahiti.
1945
Gwiazdka
na Wyspach
Jak zostlllem
wlóczęgą.
Południowych.
"Płomień"
"Morze" 1945, nr 3, s. 8-9.
1945, R. I, nr 1-.
1946
"Morze" 1946, nr 4, s. 12-13.
"Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 7, s. 7-9.
Bora-Bora,
wyspa ludzi szczęśliwych.
"Problemy" 1946, nr 5, s. 12-18.
Brama dwóch oceanów. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 8/9, s. 10-12.
Guancze z Wysp Kanaryjskich.
"Morze" 1946, nr 7, s. 9-10.
Kai-Kai.
"Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 1/2, s. 9.
Kokosowy
interes. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 5-.
Legenda Atlantydy.
"Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 10, s. 10-H.
Ludy karzelków.
"Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 11-.
Morskie wędrówki.
"Morze" 1946, nr 12, s. 10-12.
Nieposkromiona
milość. "Morze" 1946, nr 6, s. 15-16.
Nieustraszeni
żeglarze. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 12, s. 6-7.
O sile charakteru
i czlowieku
kulturalnllm.
"Głos Nauczycielski" z 15 XII 1946,
R. XXV, nr 20, s. 326-329.
Ostatni piraci Mórz Poludniowych.
"Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 6, s. 4-5.
Owocny wysilek.
"Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 2-.
Polacy na morzach i lądach dalekich.
"Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 2-.
Regulatory
życia. "Płomień" 1946, R. II, nr 7/8, s. 235-239.
Rybacy Mórz Poludniowych.
"Morze" 1946, nr 1, s. 8-10.
W krainie pomarańczy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 3- .
Artyści
Biali
• -
żeglarze.
przyjaciele
ludożerców.
zapi~ bibliograficzny
nie sprawdzony
z oryginałem.
410
IN
MEMORIAM
1947
"Gazeta
Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 4.
"Płomień" 1947, R. II, nr 9, s. 262-265.
Karnawał
w puszczy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 2.
Magia ognia na wyspie Raiatei. "Problemy" 1947, nr 2, s. 135-137.
Małe Antylle.
"Morze" 1947, nr 2, ·S. 16-17.
Miasto na krańcu świata (Papeete). "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 7/8/9.
s. 11-12.
Morza śródlądowe.
"Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 10, s. 5.
Na Helu dawniej
i dzisiaj. "Słowo Powszechne" z 28 VIII 1947, R. I, nr 155, s. 6.
O sile i wielkości fal morskich. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 12, s. 9.
O wodzie morskiej. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 11, s. 11.
Papuga plemienia
Arunda. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 4, s. 7-8.
Pierwotni
czarodzieje.
"Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 3, s. 7-9.
Pogodne dni na Morzach Południowych.
"Płomień" 1947, R. II, nr 19/20, s. 600-604.
Prawo tabu. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 5/6, s. 6-8.
Totemy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 7.
Bumerang.
Dyplom
Neptuna.
1948
Czy wiecie,
że legendarne
smoki
nie zginęły
zeta Ścienna Ligi Morskiej"
całkowicie
z powierzchni
"Ga-
Ziemi?
1948, R. IV, nr 2.
1953
Muzeum
kultur
Pierwotna
"Stolica" 1953, nr 7 (269), s. 8-9.
"Przegląd Antropologiczny"
1953, t. 19, s. 292-308.
ludowych.
ludność
Tasmanii.
1954
"Dookoła Świata"
Amok.
Charakterystyka
1954, R. I, nr 38, s. 15.
antropologiczna
dawnych
mieszkańców
gląd Antropologiczny"
1954, t. 20, s. 105-126.
z Piltdown.
oszustwo
Człowiek
Tajemnicze
Wyspy
na szczątkach
Wielkanocnej.
kostnych
"Prze-
człowieka
ko-
"Życie Warszawy" z 18 IX 1954, R. XI, nr 223 (3394), s. 4.
Dziwy Wyspy Wielkanocnej.
"Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 34, s. 14.
Gry sportowe i tańce ludów Oceanii. "Kultura Fizyczna" 1954, nr 1, s. 7-17.
Najmniejsi
ludzie na świecie w dżunglach
Gwinei.
"Życie Warszawy" z 16 X 1954,
R. XI, nr 247 (3418), s. 4.
Sporty ludów Polinezji:
faororovoro,
fangatan,
popo, tupapa etc. "Dookoła Świata"
1954, R. I, nr 12, s. 5.
Tajemnice
Wysp Melanezji
czyli w zdrowym
ciele zdrowy
Duk-Duk.
"Dookoła
Świata" 1954, R. I, nr 51/52, s. 4--5.
palnego.
1955
Brama
dwóch
oceanów
(Kanał
Panamski).
"Horyzont".
Dodatek do "Żołnierza Wol-
ności" 1955, nr 26 (292).
Istoty
praludzkie
z Czu-Ku-Tien.
"Życie Warszawy"
z 25 VI 1955, R. XII, nr 150
(3633), s. 4.
Kan-Tiki
przeciw
uczonym.
(Hipoteza
pochodzenia
ludności
polinezyjskiej).
"Życie
Warszawy" z 3 XII 1955, R. XII, nr 288 (3771), s. 4.
Łowcy pereł na Paumotach.
"Horyzont" 1955, nr 13 (136), s. 2.
zaginionej
cywilizacji.
Tajemnice
Wyspy Wielkanocnej.
"Życie Warszawy" z 26 III 1955, R. XII, nr 73 (3556), s. 4.
O rasach i rasiźmie. "Walka Młodych" 1955, nr 6, s. 51-55.
Od atomu do żywego białka. "Walka Młodych" 1955, nr 3, s. 12-16.
Na śladach
IN
Przez
lądy
i morza.
"Horyzont"
Przez lądy
mi.
Czy
zwierzęta
wyczuwają
zbliżające
się
1955, nr 18 (196), s. 2.
i morza.
1) Legendarne
2) Pływające
wyspy.
rllbki
pilota
z rekinem.
1955, nr 13 (136), s. 2.
antropologiczna
smoki
3) Mrówki
jaźń
Struktura
411
MEMORIr~M
5)
nie zginęły
rolniczki
Amator
Polinezyjczyków.
całkowicie
z powierzchni
dżunglach
Panamy.
orzechów
kokosowych.
(W:) "Materiały
i Prace
Zie-
4) Przy-
"Horyzont"
Antropologicz-
ne" nr 8, Wrocław
Tajemnice
Nowej
1955.
Gwinei. "Horyzont"
w
niebezpieczeństwo?
1955, nr 9 (88).
1956
Odpowiedzi
[odpowiedzi na 7 pytań z zakresu
na pytania
antropologii]. "Wojsko Lu-
dowe" 1956, nr 6.
Stulecie
Neandertalczyka.
2 Azji
na Pacyfik.
"Życie Warszawy"
Pochodzenie
i skład
z 11 III 1956, R. XIII, nr 60 (3854), s. 6.
Polinezyjczyków.
"Poznaj Świat"
rasowy
1956, nr 7, s. 7-10.
1957
Pustynna
Tahiti
Antinea.
najpiękniejsza.
"Dookoła Świata" 1957, R. IV, nr 14, s. 7-8.
Warszawa 1957.
1958
był człowiekiem?
Antropolodzy
szukają
kolebki
ludzkości.
"Życie
z 16 XII 1958, R. XV, nr 300 (4721), s. 6.
Fidżi archipelag
kontrastów.
"Poznaj Swiat" 1958, nr 4, s. 23-27.
Gdzie się znajdowała
kolebka
ludzkości?
"Człowiek w Czasie i Przestrzeni"
1958,
R. I, z. 3, 142-145.
Mana. Tabu. Atua. Z cyklu:
Religie świata. "Radar" 1958, R. XII, nr 11, s. 28-29.
Melanezja,
Mikronezja,
Polinezja.
"Poznaj Świat" 1958, nr 10, s. 34--36.
Neandertalczycy
z Shanidar. "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, R. I, z. 1,
s. 53-54.
Pojeti "Mana" mezi obywateLi Oceanie. Opava 1958. (Wyd.) Slezski Ustav Ceskoslov.
Akad. Ved. *.
Problem Pigmeju z Nove Guineje. (W:) Sbornik sjezdovych
materialu
I Sjezdu eSI
Antropologu,
Opava 1958, s. 97-98 *.
Tragedia ludów pierwotnych:
wielka
strata dla nauki. "Życie Warszawy" z 15 XI
1958, R. XV, nr 274 (4695), s. 5.
Czy
PIesiantrop
Warszawy"
1959
A'ai
(polinezyjskie
legendy).
"Zagadnienia
Rodzajów
Literackich"
1959, t. 2, z. l,
s. 149-152.
Czechosłowacji
Egipt. Sukcesy
polskich
antropologów.
"Życie Warszawy"
z 17 I 1959, R. XVI, nr 15 (4749), s. 5.
Prapigmeje
z wyspy Flores. "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1959, R. II, z. 4,
s. 232-234.
Przysłowia
tahityjskie.
Zapisał
i przełożllł
.... (W:) Mądrości
z palmowego
liścia.
W opracowaniu E. Służkiewicza i R. Stillera. Warszawa 1959, s. 191-195.
Struktura
antropologiczna
rdzennej
ludności Nowej
Gwinei,
Australii
i Melanezji.
(W:) "Materiały i Prace Antropologiczne" nr 12, Wrocław 1959.
"Swięta kura" PaCYfiku. "Poznaj Swiat" 1959, nr 5, s. 33-36.
Po
1960
Mele
(polinezyjskie
1960, t. 3, z. l,
śpiewy
okolicznościowe).
s. 149-150.
"Zagadnienia
Rodzajów
Literackich"
412
MEMORIAM
IN
01)rzędy
przy
zgonie,
rodzaje
i wiara w byt pośmiertny
wśród PolineMuzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War-
pochówków
"Zeszyty Etnograficzne
1960, t. 1, s. 87-96.
zyjczyków.
szawie"
Rozważania
nad przyczynami
t'l/cznej
niektórych
zmian
wybranych
zaszłych
w strukturze
populacji.
"Człowiek
i somai Przestrzeni"
antropologicznej
w Czasie
1960, R. III, z. 4, s. 207-211.
łuków
skrzelowych.
Instrukcja
do tablicy szkolnej
Warszawa 1960. (Wyd.) PZWS.
Tahiti
nejkrasnejSi.
Z polskeho originalu prelozil Jaroslav
Rozwój
oraz barwna
Janouch.
tablica.
Praha
1960.
1961
"Anthropos" 1961, C. 15 (N. S. 7), s. 85-87. (Acta
Kongresu Mikulov 1961. Vyd. Moravske Muzeum v Brne Brno 1963).
Serca kręgowców:
ryby, płaza, gada i ssaka. Instrukcja
do tablicy szkolnej. Warszawa 1961. (Wyd.) PZWS.
Struktura
antropologiczna
ludności Mikronezji.
(W:) "Materiały i Prace Antropologiczne" nr 37, Miscellanea IV, Wrocław 1961, s. 53-74.
Puti
migracii
zitelej
Mikronezji.
Anthropologickeho
Ustav Anthropos,
1962
Karzełki
Azji,
Afryki,
Oceanii.
"Wiedza i Zycie"
1962, R. XXX, nr 3, s. 130-137.
List otwarty
do Redaktora Naczelnego. "Dookoła Świata" 1962, R. IX, nr 5, s. 2.
Mózgowie kręgowców:
ryby, płaza, gada (tabl. 1), ptaka, ssaka, człowieka
(tabl. II).
Instrukcja
Pojęcie
Nauk.
Skqd
do tablicy
"Mana"
szkolnej.
w wierzeniach
Warszawa
wyspiarzy
1962. (Wyd.) PZWS.
Oceanii.
(W:) Sprawozdania
Wroe!.
Tow.
nr 17A, 1962, s. 65-70.
i Zycie" 1962, R. XXX, nr 9, s. 514-518.
Wydział
II Nauk
Hist.-Filozof.
pochodzimy?
Afryka?
"Wiedza
1963
Drogi Synów
Predestynacja
Słońca, Wrocław
w świetle badań
1963 (W:) Biblioteka Popularna PTL, t. IV.
antropologicznych.
"Sport" 1963. R. XIX, nr 37, s. 2.
1964
Badania
nad
kraniologiq
Antropologiczne"
Maorysów
nr 70, Wrocław
z
Nowej
Zelandii.
(W:) "Materiały
i PraC'e
1964, s. 89-94.
La recherche oceanienne dans la Pologne d'aujourd'hui.
"Journal de la Societe
des Oceanistes" 1964, t. 20, nr 20, s. 79-84.
Zróżnicowanie
serologiczne
(ABO) ludów Europy. "Rozprawy Naukowe WSWF we
Wrocławiu" 1964, t. 3, s. 309-314.
1965
Charakterystyczne
przykładzie
różnice między
człowiekiem
mieszkańców
Polinezji).
(W:)
pierwotnym
Sprawozdania
a cywilizowanym
(na
Wroe!.
Tow. Nauk.
II Nauk Hist.-Filozof,
nr 20A, 1965, s. 102-105.
dot'l/czqce działalności
Commision
Internationale
des Arts et Traditions
J'opulaires.
"Lud" 1965, t. 49, cz. II, s. 809-810.
[Rec.] Schmitz Carl and Robert Wildhaber
(eds.), Festschrift
Alfred
Biihler ... "The
Journal of the Polynesian Society" 1965, vol. 75, nr 4, s. 507-509.
Zagnica. Barwna tablica oraz instrukcja.
Warszawa 1965, (Wyd.) PZWS.
Wydział
Informacje
1966
Pacyficzne kultury. [Ha'sło w Wielkiej
1966, t. 8, s. 387.
Encyklopedii
Powszechnej
PWN]
Warszawa
IN
413
MEMORIAM
1967
[Hasła etnograficzne
i antropologiczne
(40) do Słownika
Języka Polskiego
Warszawa 1967].
Tur e (polinezyjskie prawo zwyczajowe). "Zagadnienia
Rodzajów Literackich"
t. 10, z. l, s. 166-167.
PWN.
1967.
1969
[Hasła etnograficzne
(24) do Małego
Słownika
Warszawa
Antropologicznego,
1969].
1970
Powiqzania
serologiczne
Oceanii
układów
a mieszkańcami
grupowych
Indonezji
ABO,
MN,
oraz Indianami
Rh
między
Wybrzeża
ryki. "Przegląd Antropologiczny"
1970, t. 36, z. 1/2, s. 41-52.
La recherche oceanienne dans la Pologne d'aujourd'hui:
paralleles
Migra.toire
Polynesienne
et la caracteristique
des insulaires.
(W:) VII-me
Congres
tion
et Ethnologiques
s. 56-59.
ques
Moscou
entre
Ame-
la tradi-
Anthropologique
comparative
des Sciences
Anthropologi-
(Izd.) Nauka,
Moskva
International
1964. Volume
populacjami
Pacyficznego
IX.
1970,
1971
[Rec.] Bakay
Kornel,
Scythian
Connections, Budapest
Czar dalekiej Nuku Hiva,
rattle!:
in
the
1971. "Przegląd
Wrocław 1971.
Carpathian
Zoologiczny"
Basin
and
their
Eastern
1971, t. 16, z. 2, s. 251-2.
1972
Malinowski
B. "Polska" 1972, nr 5, s. 42-43 (oraz w mui ang. "Poland", franc. "La Pologne", niem. "Polen".).
Przecl Levi-Straussem:
tacjach:
ameryk.
1973
Przewództwo
wypraw
"Nautologia"
Wierzenia
morskich
w
neolitycznej
kulturze
koczowników
Polinezji.
1973, R. VIII, nr 1/2, s. 30-38.
animistyczne
współczesnych
ludów
Afryki.
"Studia
Philosophiae
Christla-
nae ATK" 1973, R. IX, cz. I, s. 301-306.
1974
Związki
etnografii
nr 197, Studia
z językoznawstwem.
"Acta
Linguistika I, s. 29-34.
Universitatis
Wratislaviensis"
1974,
Praca
pod
1976
Morze
w kulturach
red. A. Piskozuba.
(W:) Morze w kulturach świata.
Wrocław, Ossolineum, s. 479---496.
Oceani,
zbiorowa
LUCJAN TURKOWSKI
(1905-1976)
Etnologia polska poniosła ciężką stratę. Dnia 2 stycznia 1976 r. nagle i niespodziewanie zmarł w Londynie dr Lucjan Turkowski, profesor etnografii i etnologii
Polskiego Uniwersytetu
na Obczyźnie.
Był to wybitny etnolog, doskonale przygotowany
badacz terenowy, twórczy,
41t
IN
MEMORIAM
całkowicie oddany pracy naukowej. Jego publikacje
cechuje sumienne, wnikliwe
i krytyczne
opracowywanie
zebranych
materiałów
i podjętych
problemów, przy
których rozwiązywaniu
uwzględniał
szerokie horyzonty.
Urodził się 13 XI 1905 r. w Lidzie, w dawnym woj. nowogródzkim. W 1926 r.
ukończył tam gimnazjum
państwowe, biorąc czynny udział w harcerstwie.
Przez
dwa lata na Uniwersytede
Stefana Batorego w Wilnie studiował filologię polską
i słowiańską oraz geografię. Specjalizował
się u znakomitej uczonej, prof. Cezarii
Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej,
uzyskując stopień magistra.
Brał czynny udział w różnych pracach Zakładu Etnografii,
w szczególności
w badaniach terenowych na Wileńszczyźnie, Nowogródczyźnie,
na północnym Polesiu, jak również częściowo na Wołyniu. W 1931 r. gromadził materiały do Atlasu
Kultury Ludowej w Polsce.
Od 1930 do 1936 r. penetrując
najgłuchsze tereny gromadził obiekty dla stworzonego przez prof. C. Ehrenkreutzową
Muzeum Etnograficznego
USB w Wilnie.
Brał też czynny udział w badaniach stacjonarnych,
m. in. we wsi Mieszkańce pod
Wilnem.
W liście do mnie z dnia 10 II 1972 r. pisał:
"Wszystkie
moje materiały
poginęły,
może' coś
ocalało u W. Dynowskiego, z którym 3 lata po ~
miesiące objeżdżaliśmy
wszystkie powiaty Wileńszczyzny i Nowogródczyzny".
W Dziekanacie
Wydziału
Humanistycznego
USB w Wilnie, oprócz pracy magisterskiej
o tkactwie, złożył L. Turkowski pracę pt. "Garncarstwo
ludowe na Wileńszczyźnie".
W latach 1929-1932
prowadził
ćwiczenia etnograficzne
przy Katedrze
Etnografii
Europy Wschodniej w Wyższej Szkole
Nauk Politycznych
w Wilnie oraz okresowo wykłady ze szczególnym uwzględnieniem
kultury ludów fińskich.
Jako zamiłowany znawca tkactwa bierze czynny udział
w pracach
Towarzystwa
Popierania
Przemysłu Ludowego na terenie ówczesnej północno-wschodniej
Polski, a później Polesia i Wołynia.
Wiele swych sił poświqca w tej dziedzinie pracom
społeczno-organizacyjnym.
W 1935 r. przenosi się do Warszawy, gdzie pod tym samym kierunkiem odbywa studia doktoranckie,
przygotowując
pracę pt. "Tkactwo ludowe i rzemiosło
tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem".
W tym też czasie zostaje delegowany
przez Uniwersytet
Warszawski
do Muzeum Narodowego w celu zreorganizowania
tam Działu Etnograficznego.
W 1937 r. opracowuje
Wystawę i przewodnik
pt.
"Ubiór ludowy w Polsce", drukowany w Muzeum Narodowym w Warszawie. W tym
samym roku zaproszony przez Towarzystwo Ochrony Sztuki Ludowej w Warszawie,
organizuje wystawę sztuki zdobniczej ludu polskiego. Do czasu wybuchu II wojny
światowej
gromadzi
z terenu
Polski przedmioty
sztuki ludowej,
uzupełniając
zbiory tego Towarzystwa.
Z tego też ramienia czuwa nad działalnością podległych
mu ośrodków wytwórczości zdobniczej.
Jako stypendysta
Funduszu
Kultury Narodowej, w ramach
współdziałania
z prof. C. Ehrenkreutzową
od 1929 r. w związku z Międzynarodowymi
Targami
w Poznaniu gromadził on obiekty ceramiczne i tkackie, częściowo przeznaczone dla
IN
415
MEMORIAM
celów muzealnych, pomagał też w opracowywaniu
wzorów tkackich.
Z kolei losy wojenne skierowały L. Turkowskiego
do Wilna, a potem na daleką tułaczkę. W 1942 r. wstąpił on do Armii P.olskiej, z którą dostał się do Palestyny. Jako podporucznik przez cztery lata pracował na stanowisku redaktora technicznego wydawnictw wojskowych. Praca ta umożliwiła mu zebranie dużego materiału etnograficznego
z zakresu kultury materialnej
w Górach Judzkich.
W 1947 r. po zdemobilizowaniu
przybywa do Anglii, gdzie mimo ciężkich warunków przystępuje do opracowywania materiałów etnograficznych
zebranych w terenie. Bierze też w Londynie czynny udział w pracach Komisji Etnograficznej
Polskiego Towarzystwa
Naukowego na Obczyźnie.
W 1960 r. prof. C. Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczowa
doktoryzuje swego
ukochanego, wysoko cenionego ucznia na podstawie przerwanej
przez wojnę pracy
"Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem".
W 1964 r. Senat Polskiego Uniwersytetu
na Obczyźnie zatwierdza
przewód
habilitacyjny i nadaje mu tytuł docenta etnologii i etnografii, a w 1969 r. powołuje
go na stanowisko profesora zwyczajnego tej dyscypliny. Ciężko pracując w fabryce,
a następnie w biurze, Lucjan Turkowski z wielkim zamiłowaniem
i wytrwałością
opracowuje swe materiały terenowe korzystając z Biblioteki British Museum.
W rezultacie długoletnich wysiłków L. Turkowski "pozostawił w kilkudziesięciu pudłach i teczkach, utrzymanych
wzorowo, liczne rękopisy, rozprawy i materiały, na które składają się nie publikowane
prace, a przede wszystkim materiały
etnograficzne zebrane wyłącznie przez niego z obszarów Wileńszczyzny i Białorusi,
a co najważniejsze.
materiały zebrane na Srodkowym Wschodzie, które stanowią
obecnic jedno z najważniejszych
źródeł do kultury ludowej ludu arabskiego
Gór
.rudzkich" J.
Prof. Lucjan Turkowski, postępowy patriota, żołnierz Polski Podziemnej, człowiek o wysokiej etyce, otwarty dla ludzi i świata, uspołeczniony i uczynny, pozostawi! wielki smutek i żal nie tylko rodziny, lecz oddanych mu przyjaciół i uczniów,
których pragnieniem jest i będzie uzyskanie pomocy w opracowaniu i opublikowaniu jego cennej spuścizny.
Gdyby istotnie L. Turkowski, niezmiennie związany z Polską, myślący o powrocie do kraju. powrócił po II wojnie światowej, niewątpliwie mógłby mieć znacznie
większe publikowane
wyniki swej pracy naukowej. W 1972 r. we wspomnianym
liście pisał do mnie o zmarnowanych
20 latach źycia, żałując, że nie powrócił do
Polski.
Maria
PRACE
PUBLIKOWANE
zestawiła
LUCJANA
Znamierowska-Priifferowa
TURKOWSKIEGO·
M. Znamierowska-Priifferowa
1933
Prymitywna
ceramika
Wileńszczyźnie).
ludowa
Praca
na
Ziemi
nagrodzona
Wileńskiej
(lub
garncarstwo
ludowe
na
na USB. Wilno 1933.
I Zdanie
to cytuję z listu językoznawcy.
dr Janiny
Filatowej,
opiekującej
się omawianymi
materiałami,
dziękując
jej za udostępnienie
życiorysu
wlasnoręczmie
napisanego
przez Zmarłego .
• W spuściżnie
L. TurkO'Wskiego Ulajdują
się także rękopiśmienne
prace i materiały
dotyczące niektórych
zaga{!nień kultury
ludowej
w Polsce OTaz na Bliskim i Srodkowym
Wschodzie.
416
IN
MEMORIAM
1935
Ludowa
wytwórczość
rzemieślnicza
skiego Kuratorium
Szkolnego,
w Wileńskiem
i Nowogródzkiem.
Wilno 1935, ss. 32, ilustr. 93.
Nakł. Wileń-
1936
Przemysł
ludowy
pierania
na Polesiu
Przemysłu
(Tekst powielony
w Łucku), Łuck 1936.
przez Towarzystwo
Wolyńskim.
Ludowego
Po-
1937
Ubiór
ludowy
w
w Warszawie,
Polsce. Przewodnik
Warszawa 1937.
po wystawie.
Nakł.
Muzeum
Narodowego
1939
Tkactwo
ludowe
a rzemiosŁo
du Etnografii
Polski
tkackie
w Wileńskiem
UJP w Warszawie
(druk
i Nowogródzkiem.
Nakł. Zakła-
nie ukończony).
1957
Migracje
nazw
uprawnych
na Obczyźnie"
"Rocznik VII Polskiego
1956-1957, s. 92-96.
roślin.
(Londyn)
Towarzystwa
Naukowego
1958
Egejski
ośrodek
kultury
o{jrodniczej.
Kolebka
pochodzenia
uprawnych
"RoczEtnogra-
roślin.
nik VIII Polskiego Towarzystwa
Naukowego na Obczyźnie. Komisja
ficzna Wydz. Humanistycznego
PTNO" 1957-1958, s. 67-75.
1969
Peasant
Agriculture
in
the
Hills. "Palestine
z. 2, s. 101-112, ilustr.
Judean
don) 1969, z. 1, s. 21-33;
Ex'ploration
Quarterly"
(Lon-
1976
Kultura
rolnicza
fellachów
w
Jordanii
Zachodniej.
"Gazeta
Niedzielna"
(Londyn)
z 11 IV i 18 IV 1976 r.
TATIANA KOLEWA
(1931-1976)
Dnia 17 stycznia 1976 roku zmarła w Sofii Tatiana Kolewa. Mimo że wiedzieliśmy o trawiącej ją nieuleczalnej
chorobie, wiadomość ta zaskoczyła jej polskich
przyjaciół
i współpracowników.
Urok osobowości Tani, otaczająca
ją atmosfera
wytężonej pracy, życzliwość dla ludzi, bardzo silne zaangażowanie emocjonalne we
wszystko, co robiła i z czym się zetknęła, nie dopuszczały myśli o śmierci. Nawet
gorączkowość, z jaką oddawała się pracy, nie wynikała ze świadomości bliskiego
odejścia, ale towarzyszyła
jej zawsze, odkąd ją znaliśmy.
Tatiana Angełowa Kolewa urodziła się w Sofii 16 kwietnia 1931 r. W roku
1955 ukończyła tamże filologię słowiańską na Uniwersytecie Klimenta Ochrydzkiego
i została asystentką
w Instytucie
Etnografii
Bułgarskiej
Akademi Nauk, gdzie
pracowała do końca życia. W roku 1961 na podstawie pracy Obrzędy i zwyczaje
weselne w południowozachodniej
Bułgarii
uzyskała stopień kandydata nauk historycznych, a w r. 1975 stopień docenta. W latach 1963-1970 była ponadto wykładowcą etnografii na Uniwersytecie Cyryla i Metodego w Tyrnowie, a od r. 1974 na
Uniwersytecie
sofijskim.
IN
417
MEMORIAM
W centrum jej zainteresowań
naukowych
znajdowała
się kultura
społeczna,
a przede wszystkim obrzędy rodzinne i doroczne. Tej problematyce
poświęcone są
wszystkie opublikowane
przez nią prace, a także bardzo obfite materiały zgromadzone w czasie badań terenowych prowadzonych
w całej prawie Bułgarii.
Z polskim środowiskiem etnograficznym
Tatiana Kolewa związana była formalnie przede wszystkim jako organizator
i uczestnik polsko-bułgarskich
badań nad
współczesnymi przemianami
kultury chłopskiej, prowadzonych
w latach 1967-1970
przez mieszaną ekspedycję
Instytutu
Etnografii
BAN i Zakładu Etnografii
Powszechnej IHKM P AN. W czasie pobytu w terenie, prowadząc własne badania, była
jednocześnie cenionym i przez wszystkich lubianym przewodnikiem
i tłumaczem
polskich uczestników ekspedycji. Z Polską wiązały też Tanię liczne kontakty naukowe i przyjaźnie, nawiązywane od pierwszego pobytu w naszym kraju w 1964 roku.
Opublikowane przez Tatianę Kolewą prace świadczą, że doskonalący się warsztat naukowy
i świetna
znajomość
bułgarskiej
obrzędowości
ludowej
zdobyta
w czasie wieloletnich
systematycznych
badań, pozwoliły jej mieć nowe, własne
poglądy na problemy
tego działu etnografii.
Syntetyczna
monografia
obrzędów
bułgarskich, do jakiej zmierzała, byłaby niewątpliwie
istotnym wkładem w etnografię nie tylko bułgarską, ale i słowiańską.
Agata
27 -
Lud,
tom LXI
Skrukwa