-
extracted text
-
A
R
T
Y
K
U
Ł
Y
„Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2
P L ISSN 0071-1861
WANDA P A P R O C K A
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE
N A KRESACH WSCHODNICH W I I RZECZYPOSPOLITEJ
W życiu każdej mniejszości narodowej, w jej rozwoju i stabilizacji, w zna
lezieniu właściwego miejsca w strukturze społeczno-gospodarczej i kulturalnej
kraju, w której przyszło jej żyć ważną rolę odgrywają organizacje polityczne,
społeczne i kulturalne. Od ich aktywności i wyboru właściwej drogi działania
zależy w znacznym stopniu pozycja grupy mniejszościowej.
Poniższe opracowanie poświęcone jest działalności organizacji społecznych
i kulturalnych mniejszości białoruskiej w okresie I I Rzeczypospolitej. Charakter
i działalność tych organizacji miały bezpośredni związek z omawianymi w moich
poprzednich artykułach działaniami na polu oświaty i kultury białoruskiej
(Paprocka 1995; 1998). Dążąc do rozbudzenia i zachowania świadomości
narodowej Białorusinów wspierały one szkolnictwo białoruskie, działalność
gospodarczą (spółdzielczość), czytelnictwo (prasę i wydawnictwa w języku tej
grupy). Jakkolwiek organizacje te reprezentowały pewne kierunki polityczne lub
pozostawały pod wpływem niektórych partii, to w większości były one progra
mowo apolityczne, a realizowane przez nie cele, jak głosiły deklaracje, dotyczyły
sfery życia gospodarczego, społecznego i kulturalno-oświatowego. Zgromadzony
przeze mnie materiał źródłowy, zarówno archiwalny, jak też pochodzący z donie
sień prasowych i coraz bogatszej literatury dotyczącej tego okresu, pozwala na
omówienie prawie wszystkich organizacji funkcjonujących przez dłuższy czas
w społeczności białoruskiej. Na pewne trudności napotyka jedynie w niektórych
przypadkach śledzenie ciągłości działalności tych organizacji na przestrzeni całego
dwudziestolecia międzywojennego. Jednakże dla określenia ich charakteru
i przedstawienia podstawowej działalności nie ma to większego znaczenia.
Najstarszą białoruską placówką kulturalno-oświatowa na terenie Państwa
Polskiego było Towarzystwo Szkoły Białoruskiej (TSB), które powstało w 1921 r.
w Wilnie, za czasów tzw. Litwy Środkowej. Członkami - założycielami Towarzy
stwa byli działacze białoruscy o różnych przekonaniach politycznych. Należy tu
przede wszystkim wymienić ks. Adama Stankiewicza, przywódcę Białoruskiej
Chrześcijańskiej Demokracji oraz Bronisława Taraszkiewicza, ówczesnego refe
renta do spraw szkolnictwa białoruskiego Departamentu Oświaty Litwy Środko
wej, a natępnie posła wchodzącego w skład Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej
6
WANDA PAPROCKA
Hromady. Towarzystwo było najbardziej stabilną białoruską organizacją kultu
ralno-oświatowa. Jego statutowym celem było krzewienie i popieranie oświaty
białoruskiej poprzez: 1) zakładanie szkół ludowych, seminariów nauczycielskich,
organizowanie kursów dla analfabetów; 2) zakładanie szkół średnich i wyższych;
3) tworzenie domów ludowych dla celów oświatowych; 4) urządzanie odczytów
i wykładów; 5) wydawanie i rozpowszechnianie podręczników białoruskich
oraz czasopism naukowych; 6) udzielanie młodzieży szkolnej stypendiów,
zapomóg i innych form pomocy.
Siedzibą Zarządu Centralnego Towarzystwa było Wilno. Fundusze T-wa
tworzyły zgodnie ze Statutem miesięczne składki członków i członkiń, 1,5%
opodatkowania zarobku miesięcznego, dobrowolne ofiary, darowizny i zapisy,
dochody z wykładów, odczytów i pogadanek naukowych i inne nieprzewidziane
wpływy. Całość tekstu statutu zachowała się w Narodowym Archiwum Repu
bliki Białoruś w Mińsku (NARB, f. 883, op. 1, d. 13, 1. 18). Statut ten został
zatwierdzony w Departamencie Spraw Wewnętrznych dn. 1.07.1921 r. (rye. 1).
Historia Towarzystwa dzieli się na dwa okresy: pierwszy od chwili założenia
do 1926 r. (w tym czasie terenem działalności TSB było woj. wileńskie) i drugi
- od 1926 r. aż do chwili jego likwidacji w 1936 roku. W tych latach T-wo objęło
swoim zasięgiem całą Polskę. Jego organem naczelnym w pierwszym okresie była
Centralna Rada Szkolna, przekształcona w drugim okresie w Główny Zarząd
Towarzystwa. W dziedzinie szkolnictwa średniego Towarzystwo było właścicie
lem gimnazjum w Wilnie oraz wspomagało materialnie gimnazja w Radoszkowiczach i Kłecku. W dziedzinie szkolnictwa powszechnego przejawiało szeroką
aktywność w związku z plebiscytami szkolnymi, związanymi z wydaną w 1924 r.
ustawą o szkolnictwie narodów niepolskich (por. Paprocka 1998, s. 54). Akcja
pozaszkolna koncentrowała się na zakładaniu kół (hurtek) Towarzystwa i okrę
gowych zarządów, podporządkowanych głównemu zarządowi T-wa w Wilnie.
Towarzystwo posiadało 9 zarządów okręgowych: w Białymstoku, w Wilejce,
Głębokim, Grodnie, Kosowie, Lidzie, Mirze, Nowogródku i Słonimiu. Ponadto
utrzymywało kontakt z niezależnymi Towarzystwami w Radoszkowiczach,
Nowogródku i Nieświeżu. W połowie 1928 r. na terenie 23 powiatów woje
wództw wschodnich istniało 385 kół prowincjonalnych, m.in. w woj. brasławskim 5 kół, wilejskim 23, dziśnieńskim 11, mołodeczańskim 20, postawskim 15
i w Wilnie 3 koła. Największa liczba kół przypadała na pow. nowogródzki (51)
i kosowski (57). Działalność kulturalno-oświatowa kół polegała głównie na
propagowaniu biblioteczek naukowych i urządzaniu amatorskich przedstawień
teatralnych. Towarzystwo prowadziło 41 domów ludowych na terenie ziem
wschodnich. Szybki rozwój i znaczenie, jakie zdobyło wśród ludności białoruskiej
sprawiły, że zaczęło ono ulegać wpływom różnych kierunków politycznych i stało
się terenem walk prowadzonych przez partie polityczne, których programy
krystalizują się w połowie 1925 roku. Ostateczną przewagę w TSB osiągnęła
Białoruska Włościańska Robotnicza Hromada, która też opanowała je cał
kowicie. W wyniku współpracy z Hromadą liczba oddziałów zaczęła poważ
nie wzrastać. Objęły one swoim zasięgiem teren całej Zachodniej Białorusi.
BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE
STATUT
СТАТУТ
Towarzystwa Szkoły Białoruskiej.
Таварыства Беларускае Школы.
I. Nazwa, cel i siedziba Towarzystwa.
'i
§ 1. Towarzystwo nosi nazwę: „Towarzystwo
Szkoły Białoruskiej" i ma na celu krzewienia i po
pierania oświaty w białoruskim narodowym duchu
chrześcijańskim i humanitarnym.
§ 2. Towarzystwo stoi po za wszysikiemi stron
nictwami; jedynem jego zadaniem jest rozwói biało
ruskiego szkolnictwa i oświaty białoruskiej wogóle.
3. Dla urzeczywistnienia celu w § 1 oznaczo
nego, Towarzystwo pomiędzy innem ma prawo-.
l)'zakładania, utrzymywania i popierania: a) szkół
ludowych, b) kursów dla dorosłych analfabetów,
c) ochronek, d) szkół ochroniarek i seminarjów nau
czycielskich, czytelni ludowych i bibljotek, c) szkół
średnich i wyższych wszelkich typów;
2) zakładania domów ludowych dla celów oświa
ty i zabawy towarzyskiej;
3) urządzania odczytów i wykładów;
i) wydawania i rozpowszechniania białoruskich
podręczników i czasopism naukowych, pedagogicznych
i hutovrydi;
Й udzielania kształcącej Sie młodzieży stypend
iów, zapomóg i wszelkich pomocy naukowych;
Bi układania projektów budowy szkół i urzą
dzeń szkolnych, jak I nadzorowania nad ich wyko
naniem;
7) ogłaszania konkursów, potrzebnych do osiąg
nięcia celów T-wa Szkoły Białoruskiej.
8 i) Siedzibą Zarządu centralnego Towarzystwa
Jest Wilno.
8 5) Towarzystwo stanowi osobę prawną, może
piSiadac wszelki majątek ruchomy i nieruchomy, a tym
stawni nabywać i sprzedawać nieruchomości.
%> Fundusze Towarzystwa.
£ 6) Fundusze Towarzystwa tworzą się:
'l.) z miesięcznych składek członków i członkiń.
i) z 1V» °/„ opodatkowania zarobku miesięcznego;
8) z dobrowolnych ofiar;
i) г darowizn i zapisów;
5) z dochodów z wykładów, odczytów i poga
danek naukowych;
6) z Odsetek od kapitału żelaznego;
7Í i liinych nieprzewidzianych przychodów;
j T) hapitał żel&zny składa Sie:
1) z funduszów specjalnie na to ofiarowanych;
2) г Innďuszów. na to przez Zebranie Walne
. przeznaczonych.
S S) Zarząd Towarzystwa prowadzi rachunko
wej ргяНдй przepisów prawa i zwyczajów.
8, Prawa i obowiązki członków.
% 0. Członkami Towarzystwa mogą być zarów
no osoby fizyczne bez różnicy płci, jak i osoby
prawne i instytucje.
% JO. CzionKowie dzielą się na wspierających,
MKzywistycb I honorowych,
Cztonklam wspierającym może być każda osobu
tecina lub prawna, lub też grupa osób, wpłacająca
№ cele Towarzystwa przynajmniej 5 marek miesięcznie.
i
7
1. Назоу, иэта i яседа быцъця Таварнетва.
i
§ t. Таиарыства занецца „Таварыства БеларуI екав школы" i мае мату нашыраць i памагапь
я аоьвеце у беларуекш мацыяпалышм, людщом
¡I i хрысьцЬтс1пм дусе.
§ 2 Таварнстпа cTaiur. попках yoix палггычI нихпартий i Kipymtay; адзЦ'аЯ яго задачаюё разьS шцьцв беларуспх школ i беларускае асьветы
; иаагул.
§ ü. Дзедя нранялзеиьня у жыцьце маты,
азиачаияе у § J , Таиарыства, намик ÍHIHHM, мае
права: 1) закладаць, удзсажыМць i наддзержываць: а) породит шпули, б) курен для выросли*
няпЪьменннх, n) npuunaici, г) вучыцельск1л csMiaapMi, школы уэгаданацелек, чародпыя чаталып
i юшгсвши (ůjójiiatoni). а) школы пышэитыя i сярэдшя усяляюх тнлау;
2) закладаць народимя даыы дзеля асьветы
[ i таварыскас- гульш,
3) артшзаващ. лекцьп i курсы;
4) пмдпваиь i патыраць беларуск!» школьныя Ktiiri (иалручиМ), наиуковыя, пэдагогпшыл
i ниродуыя таззты;
5) дапаиь пучням i вучатцаи сгыиэнли>.
гшлмоп i розную тгаиуконую тшмач;
6) рабщь "нразктн будоул! школ i школьных
упарадкаваньняу i мае наглядна/их випаупеньвем;
7) абвяшчае конкурсы, патрэбпыи дзеля даняцывд мэтау „Таварнетва Беларускае Школы".
§ ł, Месна бнпьця Цэптральнае Рады Tanaрнства е места Шлмш.
§ 5 Таварнстпа 6 юрыдычнаю аеобаю, можа
м е т , розную рухомую i лежачую маемпег.ць,
а гэтим самым купляць i прадаващ. ляжачую маемасьць.
;
2. Macłiaci.m, Таварыства.
§.G- Maciiaci.iib Таварнстпа складаецца:
11 з месячных складчин сяброу (сябровак),
2) j ' / ! % адл!чак месячнага заробку сяброу
сябровак):
3) :) самихиотних ахвяр;
4) з дарау i nnnicay;
5) а даходау я курсау, лекцняу i вавуковых
гутарак:
н) з нрацэнгау ад зялеанзга канггалу;
?) л Иглшх неперадбачаных нрыходау,
§ 7. Зялеанм каттал складаецца:
1) з скарба^ адумысьля на гэта ахвяравапнх;
2) з скарбау, пгго асшиовуе на гата Агульная Вял)кая Уборка,
g 8. Рада Таварнства вядзе рахункокасъць
паводлуг upaBin нрава 1 звкчаяу!
3. Нрапм i апавязш Сяброу.
§ 9. Сябрам! Таварыства могуцъ бннь як
ф1зычныя асобы бяз розьящы полу, так i асобы
я>рыдычныя i уотановы,
§ 10. Сябрн Таварыства дзеляица ва иамагаючих, аанраудтгах i пачэсных.
Сябрам намагаючим можа быт, кожвая <j»-
Ryc. 1. Fragment statutu Towarzystwa Szkoły Białoruskiej zachowany w Narodowym Archiwum
Republiki Białoruś w Mińsku
8
WANDA PAPROCKA
Koła TSB tworzone były najczęściej równocześnie z hurtkami Hromady, a ich
przewodniczącymi mianowano działaczy tej partii. Część sympatyków Hro
mady wstąpiła do Towarzystwa dopiero w 1927 г., po likwidacji Hromady,
której działalność władze polskie uznały za antypaństwową.
W związku z coraz bardziej zaostrzającą się walką pomiędzy ugrupowania
mi politycznymi Białoruska Chrześcijańska Demokracja oraz Białoruski Zwią
zek Włościański wycofały się całkowicie z Towarzystwa i założyły w 1926 r.
nową organizację kulturalno-oświatowa pod nazwą Białoruski Instytut Gospo
darki i Kultury. Począwszy od 1927 r. TSB zaczęło dostawać się pod wpływy
Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Pierwsze ostrzeżenie ze strony
władz polskich nastąpiło w 1928 г., gdy w sierpniu został zawieszony Zarząd
Centralny. Po złożeniu wyjaśnień przez członków Zarządu i po wyeliminowa
niu osób posądzanych o działalność antypaństwową oraz złożeniu deklaracji
mówiącej o skierowaniu pracy na tory działalności kulturalno-oświatowej
Zarząd uzyskał pozwolenie na kontynuowanie działalności (Gomółka 1998,
s. 142). Narastający konflikt pomiędzy władzami polskimi a Towarzystwem
Szkoły Białoruskiej znajduje odbicie w pismach i memoriałach kierowanych
przez TSB do ministra spraw wewnętrznych oraz premiera. W jednym z nich
(z 2 marca 1927 r.) Prezes T-wa senator A. Własow - powołując się na działa
nia polskich władz administracyjnych w woj. nowogródzkim - podkreśla ich
tendencyjność uniemożliwiającą zakładanie kół TSB i szkół białoruskich
(NARB, f. 883, op. 1, d. 75, 1. 11). Treść pisma z dnia 24 sierpnia 1927 г.,
skierowanego do ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego z okazji
dziewiątej rocznicy istnienia Wileńskiego Gimnazjum Białoruskiego, wyraźnie
wskazuje natomiast na istniejące dwa nurty ideologiczne w łonie Towarzystwa.
Czytamy w nim m. in.: „Główny zarzut jaki robi się pod adresem Gimnazjum
i zawdzięczając któremu Gimnazjum nie może normalnie pracować przedstawia
się w tym, że Gimnazjum zjawia się komunistyczną placówką i prowadzi
antypolską działalność. [...] Towarzystwo Szkoły Białoruskiej jako stały konce
sjonariusz Gimnazjum niniejszym stanowczo zaprzecza wszelkim takiego rodza
j u tłumaczeniom. [...] Towarzystwo nie dopuści żadnej polityki w swej szkole.
[...] Mając to na względzie T-wo zwolniło już kilku nauczycieli celem zamiany
ich bardziej odpowiednimi i kwalifikowanymi" (NARB, 883, op. 1, d. 75,1. 62).
Jak pisze K . Gomółka, ingerencja władz polskich w pracę Towarzystwa
spowodowała podział kręgów kierowniczych na dwa nurty. W 1928 r. grupa
Radosława Ostrowskiego i Antoniego Łuckiewicza podjęła próbę odsunięcia
TSB od wpływu komunistów, która zakończyła się fiaskiem. Drugi nurt
radykalny, na czele którego stał Dworczanin i Hawrylik, opowiadał się za
utrzymaniem politycznego charakteru działalności Towarzystwa (Gomółka 1998,
s. 142). Walka o władzę ograniczyła działalność kulturalno-oświatowa TSB.
Sprzyjało to działaniom partii komunistycznej, która w początku lat trzydzie
stych opanowała szereg kół, głównie w woj. poleskim i nowogródzkim. Po
likwidacji w 1930 r. Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego,
Towarzystwo Szkoły Białoruskiej stało się dla partii komunistycznej jedyną
BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE
9
legalną formą działania. Władze polskie mając świadomość tego stanu rzeczy
dążyły do likwidacji wielu kół TSB bądź okresowego zawieszenia ich działalności.
W 1928 r. najwięcej kół zlikwidowano na terenie powiatów mołodeczańskiego,
brasławskiego, wilejskiego, baranowickiego. Równocześnie 1 września tego roku
zamknięto niezależne koło Towarzystwa w Radoszkowiczach i sponsorowane
przez nie gimnazjum białoruskie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś
ciowe", nr 5:1928, s. 539). Na początku 1932 r. liczba członków wynosiła
ok. 8000, a wielu z nich przestało opłacać składki. Lokalnym zarządom zaczęło
brakować pieniędzy na utrzymanie lokali i wynagrodzenia dla instruktorów.
W końcu 1933 r. największa liczba kół działała w województwie białostockim.
Na terenie trzech pozostałych województw północno-wschodnich struktury
Towarzystwa zostały zawieszone lub zdelegalizowane. Działał natomiast zarząd
TSB w Wilnie. Na początku 1924 r. w województwie wileńskim funkcjonowało
5 kół (Gomółka 1998, s. 43). Poszukując sprzymierzeńców w walce o umocnienie
swej pozycji Zarząd Główny TSB nawiązał kontakt z Białoruskim Instytutem
Gospodarki i Kultury. Do tego tematu wrócę w dalszej części artykułu.
W prasie polskiej z okresu międzywojennego i sprawozdaniach z życia
mniejszości narodowych (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościo
we", 1927-1936) znajdujemy szereg wiadomości o działalności Towarzystwa
i o głównych wydarzeniach, jakie miały miejsce wewnątrz organizacji. Zasad
nicze zmiany dokonywały się od końca lat dwudziestych, kiedy Towarzystwo
pod wpływem partii komunistycznej określiło zdecydowanie swój profil poli
tyczny. W miarę radykalizacji TSB zaczęło ono zatracać charakter instytucji
powołanej wyłącznie do pracy na polu kulturalno-oświatowym. Zawieszenie
działalności Zarządu Głównego Towarzystwa oraz przygotowania do przy
szłego Zjazdu Ogólnego poruszały opinię społeczną środowiska białoruskiego
i antagonizowały mniejszość białoruską. Jakkolwiek sprawy TSB formalnie
dotyczyły instytucji oświatowej, miały jednak niewątpliwie doniosłe znaczenie
polityczne, gdyż na przyszłym zjeździe spodziewano się walki między dwoma
kierunkami politycznej myśli białoruskiej: radykalizmem społeczno-politycz
nym i nurtem umiarkowanym, który można by nazwać kierunkiem „pracy
organicznej". TSB ze względu na swój poważny charakter i masowe wpływy
było terenem, na którym ugruntowanie określonej ideologii mogło odegrać
decydującą rolę w życiu społeczeństwa białoruskiego (Mniejszości narodowe...,
„Sprawy Narodowościowe", nr 5:1928, s. 537).
W radykalnym piśmie „Słowo Pracy" (nr 1 z 5.10.1928 r.) w artykule
poświęconym zjazdowi podkreślano masowy charakter Towarzystwa wskazując,
że , jest ono w obecnym charakterze wyrazicielem dążności Białorusinów i dlatego
ulega szykanom i prześladowaniom". Jedynie szeroki udział mas włościańskich
w pracach przygotowawczych do Zjazdu będzie mógł przeciwstawić się zama
chom ze strony burżuazji i zdrajców ruchu białoruskiego. Dążenia do zwołania
Zjazdu TSB napotykały na szereg trudności, a terminy, w jakim miał się odbyć
kilkakrotnie ulegały zmianie. Jest to zrozumiałe, Zjazd dawał bowiem możność
przejęcia władzy przez jedną z dwu wyżej wymienionych opcji politycznych.
10
WANDA PAPROCKA
W 1929 r. posłowie Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego (BWRKP)
w walce o całkowite opanowanie TSB postanowili zwołać zjazd, podczas którego
miano dokonać wyboru nowego zarządu. Gdy władze polskie nie udzieliły
pozwolenia postanowiono, że odbędzie się zjazd nielegalny (19.05.1929 г.), lecz
i ten nie doszedł do skutku, gdyż wielu delegatom z prowincji władze uniemożli
wiły przyjazd do Wilna. Grupa działaczy TSB, pozostająca pod wpływem posłów
BWRKP, podczas kolejnego nielegalnego zebrania dokonała jednak wyboru
nowego zarządu. Do władz zostali wybrani: Steckiewicz, Marcińczyk, Kepel oraz
posłowie: Dworczanin, Wołyniec, Hrecki, Kryńczyk, Hawrylik. Podjęto wówczas
rezolucję wzywającą wszystkie zarządy okręgowe do walki z dotychczasowym
kierownictwem TSB. Jednocześnie nowe władze, chcąc jak najszybciej zakończyć
okres dwuwładzy, doprowadziły do zwołania zjazdu TSB (9.07.1929 г.), który do
zarządu wybrał: Steckiewicza, Marcińczyka, Kepela, Pietkiewicza, Szymę oraz
posłów: Wołyńca, Dworczanina, Hreckiego, Kryńczyka. Zjazd podjął również
rezolucję mówiącą, iż podstawą działalności TSB jest realizacja zadań o charakte
rze kulturalno-oświatowym. Okazało się to jednak niemożliwe. Po likwidacji
Klubu Poselskiego (BWRKP) do przejęcia władzy w Zarządzie zaczęła dążyć
Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi (Gomółka 1998, s. 142). Wewnętrzne
walki osłabiły Towarzystwo, liczba członków spadła.
Upolitycznienie działalności TSB w duchu komunistycznym nasiliło represje
ze strony władz polskich, skłaniając wielu działaczy do refleksji nad negatywny
mi skutkami takiego kierunku działania. Znalazło to wyraz w wystąpieniach
wielu znanych działaczy TSB, m. in. delegata Zarządu Głównego Szyrmy
podczas zjazdu okręgowego w Kosowie 27 kwietnia 1930 г., który podkreślał
konieczność zaniechania działalności politycznej w łonie TSB. Powstrzymaniu
represji służyć miała również uchwała Zarządu Okręgowego Towarzystwa
w Białymstoku, powzięta na zebraniu 20 kwietnia 1930 г., o wzięciu udziału
w powitaniu Pana Prezydenta przez społeczeństwo Białegostoku podczas jego
projektowanej podróży na Wileńszczyznę (Mniejszości narodowe..., „Sprawy
Narodowościowe", nr 2:1930, s. 238). Świadomość antypaństwowej działal
ności TSB znalazła wyraz w działaniach władz polskich wobec szeregu jej
członków. Jednym z przykładów może być fakt pociągnięcia do odpowiedzial
ności za działalność wywrotową 8 z 12 członków Zarządu Głównego wybra
nych 9 lipca 1929 r. Również niedopuszczenie przez władze państwowe do
zorganizowania zapowiedzianego na 20 lutego 1930 r. ogólnego zjazdu TSB,
zwołanego do Wilna, miało zapobiec politycznym manifestacjom (Mniejszości
narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 3-4:1930, s. 384). W latach na
stępnych Towarzystwo wykazywało jedynie większą aktywność na terenie
województwa białostockiego. Wykładnikiem tej działalności był odbyty dnia
17 stycznia 1932 r. w Białymstoku Zjazd Okręgowy delegatów TSB z Białego
stoku oraz powiatów białostockiego i wołkowyskiego. Na zjazd przybyło
92 delegatów. Zarząd Główny reprezentowany był przez Steckiewicza z Wilna,
który m.in. złożył sprawozdanie z działalności Zarządu informując zebra
nych o stanie organizacyjnym Towarzystwa. Podkreślał również, że zarząd
BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE
11
Główny jest tak dalece zdekompletowany, iż obecnie tworzą go jedynie Szyrma
i Steckiewicz z Wilna, Kuźmin z Białegostoku i Kiziewicz z Grodna, z których
tylko Szyrma i Kiziewicz faktycznie pracują w zarządzie. Poza tym w terenie
są czynne trzy Zarządy Okręgowe: w Białymstoku, Baranowiczach i Prużanie
(Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1:1932, s. 70).
W maju 1932 r. miał odbyć się w Wilnie zjazd Towarzystw. W związku
z przewidywanym podczas zjazdu wyborem nowych władz Zarządu Central
nego zaostrzyły się istniejące antagonizmy wewnętrzne. Przeciwko skrajnie
radykalnym elementom dominującym w Towarzystwie wystąpiła Białoruska
Chadecja oraz grupa zwolenników Łuckiewicza i Ostrowskiego. Związane
z partią komunistyczną kierownictwo T-wa wydało w Wilnie i we Lwowie
jednodniówki, w których anonimowi redaktorzy ostro występowali przeciwko
zakusom „burżuazyjnym" ugrupowań TSB, wzywając włościan i robotników
do obrony ich jedynej placówki kulturalno-oświatowej. Projektowany zjazd
nie doszedł do skutku wobec sprzeciwu władz polskich.
Wyrazem radykalnych postaw członków TSB był m.in. zakaz, wydany
przez Zarząd Okręgowy w Białymstoku zarządom i członkom kół, uczestnictwa
w jakichkolwiek konferencjach dotyczących Towarzystwa, a zwołanych przez
władze administracji ogólnej i współpracy tychże kół z polskimi organizacjami
społecznymi. Urząd Wojewódzki, uważając iż tego rodzaju uchwała jest sprze
czna ze statutem T-wa, zażądał od Zarządu Głównego uchylenia nakazu
i zawieszenia działalności Zarządu Okręgowego w Białymstoku. Sprawę tę
Zarząd Główny poddał szczegółowemu rozpatrzeniu i przedstawił następujące
wnioski: „Towarzystwo Szkoły Białoruskiej zgodnie z paragrafem 1 i 2 statutu
ma na celu krzewienie wśród Białorusinów oświaty białoruskiej i białoruskiego
szkolnictwa, praca zaś Kółek Młodzieży Wiejskiej i podobnych im organizacji
w obecnych warunkach faktycznie sprowadza się do szerzenia polskiej kultury
w polskim języku, stąd wypływa sprzeczność zasadniczych celów TSB i wskaza
nych polskich kulturalno-oświatowych organizacji. Przy obecnych stosunkach,
kiedy likwiduje się resztki białoruskiego szkolnictwa, masowo zamykane są
koła i zarządy okręgowe TSB dla nas jest szczególnie drogim i ważnym
zachowanie własnej mowy i cech narodowych - współpracownictwo zaś TSB ze
wspomnianymi polskimi organizacjami w obecnych warunkach grozi Białorusi
nom utratą swego narodowego oblicza" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy
Narodowościowe", nr 4-5:1932, s. 475).
Mimo dominujących w TSB tendencji radykalnych miały miejsce wystąpie
nia członków nawołujące do zaniechania działalności politycznej i ograniczenia
się do realizowania działań statutowych. Na Zjeździe Okręgowym TSB w woj.
białostockim w listopadzie 1932 roku uchwalono następującą rezolucję, której
inicjatorem był dr Marcińczyk: „Zjazd delegatów TSB podkreśla, że wszelkie
wystąpienia ludności białoruskiej przeciwko Państwu i władzom godzą w inte
resy ludności białoruskiej, potępia usiłowania czynników nieodpowiedzial
nych zmierzające do wprowadzenia do działalności Towarzystwa momentów
politycznych i odchyleń statutowych, wzywa koła i ogół członków TSB do
12
WANDA PAPROCKA
bezwzględnej walki z tymi usiłowaniami i odchyleniami, zastrzegając, że dzia
łalność Towarzystwa nie może wykraczać poza ramy statutu" (Mniejszości
narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 674). W 1933 г., wobec
zlikwidowania w tym czasie ostatnich placówek Towarzystwa w woj. poleskim,
czynne już były jedynie agendy na terenie województwa białostockiego. Zarząd
Główny, wierząc w możliwość ponownej aktywizacji organizacji terenowych,
zaczął wydawać miesięcznik „Letopiś", którego redaktorem odpowiedzialnym
został prezes Z G TSB Feliks Steckiewicz. W 1934 r. podjęto próby zwołania
do Wilna Ogólnego Zjazdu Towarzystwa, na skutek szeregu uchybień statuto
wych władze nie zezwoliły jednak na zjazd.
W 1936 r. nastąpiło zawieszenie przez władze polskie działalności Towa
rzystwa Szkolnictwa Białoruskiego.
Coraz bardziej zaostrzające się antagonizmy między grupami osób reprezen
tujących poszczególne kierunki polityczne były nie tylko powodem konfliktów
wewnętrznych w organizacjach białoruskich, ale przyczyniły się do upadku
jednych i powstania nowych. Konkurencją dla działalności TSB było, założone
w 1932 г., Towarzystwo Oświaty Białoruskiej (TOB), powołane do życia przez
tzw. grupę Ostrowskiego i Łuckiewicza. Statut tej organizacji w paragrafie 2
i 3 określał jej cele i zakres działalności w sposób następujący: „Celem T-wa jest
praca nad rozwojem kultury białoruskiej, krzewieniem szkolnej oraz pozaszkol
nej oświaty wśród Białorusinów w ich języku ojczystym oraz podniesieniem
poziomu moralnego i poznaniem kultury polskiej oraz odrębności kulturalnych
innych narodowości, zamieszkujących wspólne z Białorusinami tereny. Towa
rzystwo ma prawo, z zachowaniem obowiązujących przepisów prawnych:
a) zakładać, utrzymywać i wspierać różne typy, kategorie szkoły białoruskiej,
kursy dokształcające, ogólno-wychowawcze i specjalne dla dorosłych (uniwersy
tet ludowy), kursy zaoczne, bursy dla uczącej się młodzieży, biblioteki, czytelnie
i domy ludowe dla krzewienia oświaty i zabaw towarzyskich; b) wydawać
i rozpowszechniać książki i czasopisma białoruskie; c) udzielać uczącej się
młodzieży pomocy materialnej i naukowej; d) wspierać wszelkiego rodzaju
przejawy sztuki białoruskiej szczególnie artystycznej wytwórczości ludowej;
e) organizować wystawy, zjazdy, urządzać odczyty publiczne, uroczystości
kulturalno-oświatowe, tworzyć stałe i objazdowe koła dramatyczne oraz chóry
dla urządzania przedstawień i koncertów; f) urządzać konkursy w celu realizacji
zamierzeń Towarzystwa; g) urządzać kwesty publiczne i dochodowe imprezy;
h) występować wobec władz państwowych i samorządowych z inicjatywą we
wszelkich kwestiach białoruskiego życia kulturalnego; i) współpracować z orga
nizacjami kulturalno-oświatowemi polskimi oraz innych narodowości zamiesz
kujących wspólnie z Białorusinami tereny" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy
Narodowościowe", nr 4-5:1932, s. 475).
Równocześnie z założeniem TOB grupa Łuckiewicza. zaczęła wydawać nowe
pismo „Rodnij K r a j " - jako organ TOB, zawieszając dotychczasowy organ
„Biełaruski Zwon". W pierwszym numerze tego czasopisma, z dnia 1 stycznia
1932 г., znalazło się wyraźne oświadczenie redakcji, iż „T-wo nie chce i nie
BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE
13
będzie służyć wąskim celom politycznym tej czy innej partii". W konsekwencji
takiego stanowiska mimo ataków na przypisywany T-wu „polonofilizm"
redakcja nie podejmowała dyskusji z antagonistami mimo ustnych z ich strony
wystąpień. Poza propagowaniem szeroko pojętej oświaty (biblioteki, czytelnie,
wydawnictwa) T-wo organizowało prelekcje na temat praw i obowiązków
przysługujących mniejszości białoruskiej w Polsce na mocy Konstytucji oraz
traktatów międzynarodowych. W 1934 r. T-wo brało czynny udział w komisji
utworzonej przy kuratorium szkolnem okręgu wileńskiego dla opracowania
podręczników białoruskich dla szkół powszechnych" (Mniejszości narodowe...,
„Sprawy Narodowościowe", nr 5-6:1934, s. 620). Towarzystwo nie uniknęło
wewnętrznych konfliktów, jak i trudności finansowych występujących we
wszystkich prawie organizacjach białoruskich. W 1936 r. działalność Towarzy
stwa ustała. Kontynuatorem jego działalności było Towarzystwo Oświaty
Białoruskiej, powstałe w Warszawie w grudniu 1937 r. Nie miało ono prawa
zakładania oddziałów w terenie. Już w maju 1938 r. Towarzystwo próbowało
nawiązać kontakt z Białorusinami z Wilna, lecz władze polskie sprzeciwiły się
temu uzasadniając swoje stanowisko koniecznością zerwania kontaktów z oso
bami pozostającymi pod wpływem komunistów. W ten sposób T-wo znalazło
się w izolacji. Sytuacja taka trwała do 1939 r. (Gomółka 1998, s. 147).
1
Z inną niż Towarzystwo Szkoły Białoruskiej orientacją polityczną związany
był Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury (BIGiK). Został on założony
w maju 1926 r. przez działaczy umiarkowanych z kręgu Białoruskiej Chrześci
jańskiej Demokracji i Białoruskiego Związku Włościańskiego przeciwstawia
jących się radykalizmowi społecznemu TSB. Siedzibą centrali była początkowo
Warszawa, następnie - Wilno. Celem BIGiK, jak głosi zatwierdzony przez
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych statut, było popieranie rozwoju rolnictwa
krajowego w różnych jego dziedzinach. W zakres zainteresowań Instytutu
wchodziło m. in. zakładanie i prowadzenie gospodarstw wzorcowych, popiera
nie rozwoju sadownictwa i ogrodnictwa, produkcji mleczarskiej, przemysłu
ludowego. Kolejnym zadaniem było krzewienie oświaty i kultury biało
ruskiej. Instytut posiadał kilka oddziałów na ziemiach białoruskich i około
40 kół. Wybitnymi działaczami byli: ks. Wincenty Godlewski, Wiaczesław
Bohdanowicz, Adolf Klimowicz, ks. Adam Stankiewicz, Marian Pasiukiewicz,
poseł Fabjan Jaremicz i redaktor Jan Pozniak. Największy rozkwit Instytutu
1
Już we wspomnianym artykule wstępnym pisma „Rodnij Kraj" omówiony został stosunek
Białorusinów do kultury polskiej oraz pozostałych narodowości zamieszkujących wspólne tereny
z Białorusinami. Czytamy m.in.: „około nas żyją inne narody, które daleko wyprzedziły nas w swym
rozwoju kulturalno-narodowym i wypracowały najbardziej praktyczny sposób obrony swej duszy
narodowej. Cierniową drogę walki za swe narodowe , j a " przeszli Polacy do czasu zwycięstwa nad
znacznie większymi i potężniejszymi swymi wrogami: przecież trzy wielkie mocarstwa panowały nad
narodem polskim bez mała 150 lat. A Litwini, a Ukraińcy, a Żydzi? Czy z ich doświadczenia
życiowego nie możemy wyciągnąć nic korzystnego dla siebie? [...] gdy poznamy odrębność obcych
kultur, zdołamy ocenić należycie wartość własnej kultury i nauczymy się szanować i kochać ojczysty
kraj" {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 673).
14
WANDA PAPROCKA
przypadł na rok 1927. Ze sprawozdania wygłoszonego na zjeździe delegatów
miejscowego oddziału w Wilnie w tym roku wynikało, że ogólna liczba kół
Instytutu przekroczyła 50, a ogólna liczba członków wynosiła 800 osób.
Najwięcej kół założono w następujących powiatach: wileńsko-trockim, wileń
skim, mołodeczańskim, oszmiańskim, brasławskim, dziśnieńskim, święciańskim.
Zorganizowano 22 biblioteczki i uzyskano od władz szkolnych 6 koncesji na
białoruskie ludowe szkoły prywatne, z których jednak otwarto tylko jedną.
Sprawozdania delegatów przytaczały fakty prześladowania kół Instytutu przez
władze policyjno-administracyjne („Natio", nr 3-4:1927, s. 142-143).
Poważniejszym rezultatem pracy Instytutu było zorganizowanie Białoruskich
Kursów Handlowo-Spółdzielczych w Wilnie. Świadectwo ukończenia otrzymało
28 słuchaczy („Natio", nr 6:1927, s. 84-85). W następnych latach Instytut
przejawia aktywność głównie na terenie Wilna. Ze sprawozdania Walnego
Zebrania, które odbyło się w kwietniu 1930 r. wynikało, że w tym czasie Instytut
liczył 69 kół prowincjonalnych, 36 bibliotek, utrzymywał 2 prywatne, początkowe
szkoły białoruskie. Niezależnie od Instytutu Gospodarki i Kultury Białoruska
Chrześcijańska Demokracja w okresie swojego rozkwitu powołała w 1929 r. nową
organizację Białoruskie Wydawnictwo Katolickie. Zadaniem tej instytucji była
publikacja szeregu wydawnictw o charakterze religijnym oraz przygotowanie
wiernych do zamierzonej białorutenizacji Kościoła. Założycielami B W K byli:
ks. A . Stankiewicz, ks. W. Godlewski i in. (Mniejszości narodowe..., „Sprawy
Narodowościowe", nr 2:1929, s. 271). Brak środków finansowych i zmniejszające
się zainteresowanie społeczności białoruskiej spowodowały, że w latach trzydzie
stych Instytut, tak jak i inne organizacje, wykazywał słabą żywotność i wywierał
znacznie mniejszy wpływ na życie mniejszości białoruskiej. Niektórzy działacze
winili za ten stan rzeczy władze administracyjne i policję stwarzające przeszkody
i szykanujące działaczy Instytutu. Gromadzono nawet materiał dowodowy,
który miał posłużyć posłowi Jeremiczowi do interpelacji w tej sprawie w Sejmie
(Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 674).
Trudności, na jakie napotykały organizacje białoruskie skłoniły niektóre
z nich do dokonania pewnych aliansów niezależnie od różnic politycznych.
W 1936 r. doszło do nawiązania współpracy między Towarzystwem Szkoły
Białoruskiej i Białoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury, mimo panują
cych od szeregu lat antagonizmów. Najbardziej gorącymi propagatorami na
wiązania współpracy byli działacze spod znaku Białoruskiego Zjednoczenia
Ludowego, co szło w parze z ogólnym zradykalizowaniem się wspomnianego
stronnictwa. 18 października 1936 r. „Białoruska Krynica", będąca organem
Zjednoczenia Ludowego, zamieściła obszerny artykuł nawołujący obie organi
zacje do wspólnych obchodów jubileuszowych 15-lecia TSB i 10-lecia BIGiK.
Pisano w nim: „Zaniechanie wspólnego obchodu byłoby równoznaczne z po
twierdzeniem zarzutów, że organizacje te są ekspozyturami białoruskich ugru
powań politycznych, że na ich gruncie załatwiane są porachunki polityczne
oraz, że nie dorosły one do zajmowania się sprawami kultury białoruskiej"
(Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1936, s. 497).
BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE
15
Wspólną akcją obu organizacji był memoriał dotyczący spraw wyznaniowych,
przesłany metropolicie Dionizemu . W dokumencie tym podkreślano, że na
wspólnym posiedzeniu w dniu 24 października 1936 r. postanowiono zwrócić
uwagę Metropolity i biskupów diecezjalnych na nienormalne warunki, jakie
istnieją w dziedzinie nauczania religii prawosławnej w szkołach. Duchowień
stwo prawosławne w diecezjach zamieszkałych przez ludność białoruską coraz
częściej naucza religii w języku polskim zamiast w białoruskim lub cerkiewno-słowiańskim. Zdaniem autorów memoriału, powoduje to utratę przez cerkiew
wpływów na ludność białoruską. Z tych względów obie organizacje doma
gają się wydania rozporządzenia o konieczności uznania białoruskiego za
język cerkiewny i wydania nowych białoruskich podręczników do nauki re
ligii (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 633).
Efektem porozumienia było także wydanie wspólnych odezw skierowanych do
ludności białoruskiej, nawołujących do przeprowadzenia tzw. plebiscytu szkol
nego. Nadzorował go utworzony przez obie organizacje Sekretariat Szkolny.
Kolejnym przejawem działalności Sekretariatu było wydanie jednodniówki
„Za szkołę białoruską" (16.06.1936 г.). Informowała ona społeczeństwo biało
ruskie o szykanach ze strony polskich władz szkolnych (Gomółka 1998,
s. 143). Jak wynikało z oficjalnych enuncjacji władz, akcja ta była w dużej
mierze podsycana przez czynniki komunistyczne i nie odpowiadała rzeczywi
stym nastrojom społeczności białoruskiej, szczególnie ludności wiejskiej. Stąd
też władze ustosunkowały się negatywnie do tzw. Komitetu Szkolnego i do
głównych organizatorów akcji. Prawdopodobnie w związku z tym dokonana
została w listopadzie 1936 r. rewizja w centralach wspomnianych organizacji,
po czym w początkach grudnia tego roku nastąpiło zawieszenie działalności
Towarzystwa Szkoły Białoruskiej, jak też Instytutu Gospodarki i Kultury.
Ze sprawami ekonomicznymi związana była działalność Białoruskiego
Związku Gospodarczego kierowanego przez Białoruską Partię Włościańską.
Związek, jak oceniali działacze tego okresu, wykazywał większą aktywność niż
B I G i K mając na swoim koncie szereg działań o ogólnopolskim znaczeniu.
Należało do nich m. in. utworzenie pawilonu białoruskiego na Regionalnej
Wystawie I Targów Północnych, powołanie do życia spółdzielni mleczarskich,
sklepu z wyrobami ludowymi, czterech księgarni białoruskich w Wołożynie,
Mołodecznie, Wilejce i Lidzie. 2 sierpnia 1930 r. odbyło się w Wilnie doroczne
zebranie Związku, na którym podano, że ma on 40 kół prowincjonalnych oraz
2
2
Nie był to pierwszy memoriał w tej sprawie. „Białoruska Krynica" z 4 czerwca 1933 r.
opublikowała memoriał Białoruskiego Komitetu Narodowego przesłany metropolicie Dionizemu dnia
30 maja 1933 r. Memoriał ten szczegółowo przedstawia Głowie Cerkwi prawosławnej stosunek
duchowieństwa prawosławnego do zagadnienia białoruskiego w Polsce. Stosunek ten, według
memoriału, jest zdecydowanie negatywny, a nawet wrogi. Wszelkie próby zbiałorutenizowania
kościoła prawosławnego na obszarach zamieszkałych przez Białorusinów natrafiają na opór ze strony
miejscowego duchowieństwa. Dotychczas drukarnia synodalna nie wydała ani jednej książki religijnej
w języku białoruskim, ukazało się natomiast 5 podręczników religii w języku polskim, 7 w języku
rosyjskim i 8 w ukraińskim {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3:1933, s. 228).
16
WANDA PAPROCKA
prowadzi 5 Domów Ludowych, (w Mołodecznie, Horodziaszczach, Wołożynie,
Oszmianie i Lidzie). Przy poszczególnych kolach Związku istniało 18 biblio
teczek, działały też 2 amatorskie zespoły dramatyczne i 3 białoruskie chóry
mieszane (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe, nr 3-4:1930,
s. 385). Działalność kulturalna Związku obejmowała również akcje związane
z prowadzeniem odczytów poświęconych dziejom kultury białoruskiej i propa
gowaniu narodowej literatury. Wieloletni przewodniczący tej organizacji filolog
Jan Stankiewicz ostro zwalczał dokonaną na terenie komunistycznej Białorusi
reformę pisowni mającą na celu zunifikowanie języka białoruskiego z rosyjskim
(Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1932, s. 559).
Prace nad podniesieniem gospodarczym wsi białoruskiej nie znajdowały
wprawdzie większego zrozumienia wśród szerszych kręgów społeczeństwa bia
łoruskiego, co związane było również z brakiem funduszy na inwestycje i od
powiedniej kadry fachowców, należy jednak wspomnieć o Wileńskim Biało
ruskim Banku Kooperatywnym. Posiadał on oddziały w Pińsku i Głębokiem,
a jego działalność, choć prowadzona na małą skalę służyła jednakże pod
niesieniu stanu materialnego swych członków.
Do placówek znaczących w życiu kulturalnym społeczeństwa białoruskiego
należało Białoruskie Towarzystwo Naukowe (BTN), utworzone przez Wacława
Iwanowskiego i Iwana Łuckiewicza w 1918 r. Skupiało ono grono inteligencji
białoruskiej reprezentującej szereg dyscyplin naukowych. Prowadzono prace
w czterech sekcjach: literatury i sztuki, językoznawstwa, historii i muzealnictwa.
Towarzystwo działało mimo braku pomocy ze strony państwa do 1939 г.,
inicjując szereg akcji na rzecz rozwoju kultury białoruskiej.
Do zasług Towarzystwa kierowanego przez radykalno-narodowych dzia
łaczy białoruskich, skupionych wokół osoby Antoniego Łuckiewicza (brata
Iwana) oraz Radosława Ostrowskiego, należało prowadzenie Muzeum Biało
ruskiego im. Iwana Łuckiewicza w Wilnie, biblioteki białoruskiej w Wilnie,
wydawanie rocznika BTN. Towarzystwo stale dążyło do rozszerzenia działal
ności. Na Walnym Zebraniu w kwietniu 1930 r. postulowano m.in. zorgani
zowanie nowego oddziału w Nowogródku, nawiązanie stosunków z innymi
towarzystwami naukowymi i uczestnictwo w międzynarodowych zjazdach
naukowych, objęcie działalnością nie tylko miasta, ale również prowincji
(Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 238, 240).
BTN kierowało także pracami nad gramatyką białoruską, zorganizowało ob
chody 400-lecia druku w jęz. białoruskim. W 1937 r. nawiązało współpracę
z Towarzystwem Przyjaciół Białorusoznawstwa na Uniwersytecie Wileńskim,
wspólnie organizując szereg odczytów propagujących literaturę w jęz. biało
ruskim (Gomółka 1998, s. 144). Szczególną aktywność wykazało T-wo w spra
wie przeprowadzonej na Białorusi Sowieckiej reformy pisowni białoruskiej.
Na zwołanym w Wilnie ogólnym zjeździe członków Białoruskiego Komitetu
Naukowego zaprotestowano przeciwko dekretowi władz sowieckich z dnia
28 sierpnia 1933 г., które wprowadziły m.in. zakaz stosowania w białoruskim
piśmie i druku dźwięków najbardziej charakterystycznych dla języka białoru-
BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE
17
skiego, obowiązek używania końcówek rosyjskich przy odmianie rzeczowni
ków, co sprzeczne jest z fonetyką białoruską, pisania po białorusku wyrazów
obcych według wymowy rosyjskiej. Uczestnicy Zjazdu uznali dokonaną refor
mę za atak polityczny, „który podeptawszy wymagania nauki, znieważywszy
gramatykę białoruską i dokonawszy gwałtu nad żywą mową białoruską dąży
tą drogą do zlania białoruskiej mowy literackiej z mową rosyjską dla syste
matycznego rusyfikowania narodu białoruskiego" (Mniejszości narodowe...,
„Sprawy Narodowościowe", nr 6:1933, s. 694). Ostatnim przed I I wojną
światową ważnym wydarzeniem w działalności Towarzystwa było wydanie
w 1937 r. pierwszego zeszytu „Prac Białoruskiego T-wa Naukowego" (Mniej
szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1-2:1938, s. 122).
W dziedzinie kultury i oświaty na uwagę zasługuje Białoruskie Towarzy
stwo Wydawnicze. Początki jego działalności sięgają 1913 r. jednak największą
produkcję wydawniczą Towarzystwo rozwinęło po 1919 r. Drukowało gazety,
prace z zakresu literatury, dzieła popularno-naukowe i naukowe na zlecenie
Białoruskiego Towarzystwa Naukowego. Związane było BTW z działalnością
Białoruskiej Włościańsko Robotniczej Hromady drukując na jej potrzeby.
Po rozwiązaniu BWRH wydawano prasę białoruską wychodzącą w Wilnie.
Drukowano zbiory poezji, powieści, utwory sceniczne, podręczniki, m.in.
gramatykę języka białoruskiego B. Taraszkiewicza. Towarzystwo posiadało
własną księgarnię w Wilnie przy ul. Ostrobramskiej 1. W 1935 r. zakończyło
swoją działalność (Gomółka 1998, s. 145).
Do organizacji skupiających inteligencję białoruską należał także Związek
Studentów Białoruskich, który powstał w 1920 r. Podobnie jak inne instytucje
Związek nie ustrzegł się wewnętrznych walk politycznych. Największe ich na
silenie nastąpiło w latach trzydziestych. Wpływy w Związku posiadali zarów
no zwolennicy Centrsajuzu (por. Paprocka 1998, s. 6) jak i zwolennicy Chrześ
cijańskiej Demokracji. Zdobycie wpływów przez grupę związaną z pierwszą
organizacją polityczną dawało przewagę orientacji polonofilskiej, z drugą
radykalno-narodowej walczącej o niepodległość państwową Białorusi.
Do zaostrzenia konfliktów wśród studentów Białoruskich doszło w mo
mencie powołania do życia studenckiej korporacji pod nazwą „Skorynia".
Według oświadczenia władz, korporacja stała na gruncie ścisłej współpracy
z Polakami. W 1932 r. na walnym zebraniu Związku Studentów Białorusinów
opanowanego w tym czasie przez zwolenników Chrześcijańskiej Demokracji
doszło do wykluczenia ze Związku wszystkich członków „Skorynii" (Mniej
szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1:1932, s. 70). W wyniku
starć ideologicznych następowały podziały wewnątrz organizacji młodzieżo
wych i tworzenie się nowych często o tej samej nazwie. Tak powstał w Warsza
wie Związek Białoruskich Studentów, którego założyciele dążyli do ścisłej
współpracy z polskimi organizacjami studenckimi o nastawieniu prorządowym
(Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1931, s. 170-171).
W 1937 roku młodzież akademicka założyła Stowarzyszenie im. Franciszka
Skoryny pozostające pod wpływem Towarzystwa Oświaty Białoruskiej, co
18
WANDA PAPROCKA
określało jego charakter polityczny (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Naro
dowościowe", nr 1:1937, s. 102-103).
Do instytucji o charakterze kulturalnym należało wspomniane Muzeum
Białoruskie powstałe w 1921 r. Utworzono je ze zbiorów białoruskiego etnografa
i archeologa Iwana Łuckiewicza, którego imię znalazło się w nazwie placówki
oraz z eksponatów osób prywatnych, m. in. Eustachego Tyszkiewicza i Bohdana
Danieyko (Gomółka 1998, s. 144). Muzeum mieściło się w murach dawnego
klasztoru Bazylianów w Wilnie na ul. Ostrobramskiej 9. Posiadało działy:
archeologiczny, rękopisów i starodruków, numizmatyczny, sztuki, militariów
i etnograficzny. Najliczniejsze zbiory zgromadzono w dziale pergaminów i rękopi
sów. Najstarszym rękopisem była Ewangelia z X I V w., pochodząca z Nowogródczyzny. Ponadto w Muzeum znajdowały się rękopisy z X V , X V I , i X V I I w. oraz
szereg dokumentów królów polskich i wielkich książąt litewskich z X V I i X V I I w.
Biblioteka Muzeum składała się z kilku tysięcy tomów. Najstarszą księgą
drukowaną była Triod Ciwetnaja z czasów Kazimierza Jagiellończyka, wydana
w Krakowie w 1419 r. Najdawniejszą księgą pisaną po białorusku była Biblia
Franciszka Skoryny z Połocka, wydrukowana przez niego w Pradze Czeskiej
w 1517 r. W zbiorach Muzeum znalazły się także bardzo rzadkie druki z okresu
odrodzenia kultury białoruskiej: „Białoruś" (Paryż 1840), zbiory pieśni Jana
Czeczota, białoruski katechizm z 1835 r. i in. W dziale etnograficznym znajdo
wały się stroje, sztuka ludowa i przedmioty kultu. Zostały też zgromadzone
ubiory kobiece ze znakomitych słuckich materiałów oraz kolekcja pasów słuckich.
W życiu kulturalnym Białorusinów pewną rolę odegrał również teatr białoruski,
powstały, jak pisze K.Gomółka, w 1915 r. w okresie okupacji niemieckiej i przy
poparciu władz zainteresowanych rozbudzaniem narodowych aspiracji Białoru
sinów. Teatr nie posiadał stałej sceny korzystając z sali klubu poselskiego
w Wilnie i występując gościnnie w wielu miastach województwa wileńskiego
i nowogródzkiego. Repertuar obejmował sztuki autorów współczesnych, póź
niej w związku z cenzurą ograniczał się do tematyki religijnej. Zespół teatru
mimo poważnych trudności dotrwał do 1939 r. (Gomółka 1998, s. 147).
W 1937 r. grupa osób na czele z Franciszkiem Olechnowiczem, pisarzem
i dramaturgiem, podjęła inicjatywę założenia stałego teatru w Wilnie. Do
organizatorów należeli redaktor „Białoruskiej Krynicy", prezes Białoruskiego
Komitetu Narodowego oraz przywódca białoruskich socjalistów. Poparcie dla
tej inicjatywy wyraziło Białoruskie Towarzystwo Naukowe. Inicjatorzy wyra
żali przekonanie, że teatr białoruski przyczyni się do złagodzenia antagoniz
mów pomiędzy poszczególnymi obozami (Mniejszości narodowe..., „Sprawy
Narodowościowe", nr 1-2:1937, s. 69).
Wymienione organizacje społeczno-gospodarcze i kulturalne nie wyczerpują
listy wszystkich instytucji białoruskich działających w I I Rzeczypospolitej. Grupa
ta należała do najliczniejszych i działających dostatecznie długo, aby odegrać
pewną rolę w życiu tej mniejszości narodowej. Dla przedstawienia całościowego
obrazu życia ludności białoruskiej należy jednak wymienić, chociaż z nazwy,
również te organizacje, które z racji krótkiego okresu istnienia lub małej liczby
BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE
19
członków nie pozostawiły większych śladów swej działalności. Należały do nich:
powstałe w 1927 r. w Grodnie Towarzystwo „Jedność" stojące na gruncie
lojalności wobec państwa polskiego (wydawało ono tygodnik „Białoruska Dola".
Prezesem Towarzystwa był M . Adamowicz), Białoruskie Towarzystwo Dobro
czynności z F. Okuńczyckim na czele, pozostające pod wpływem Towarzystwa
Szkoły Białoruskiej; Związek Kobiet Białoruskich powstały w 1930 г., zbliżony
w zakresie programu do Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet, pozostający pod
wpływem grupy R. Ostrowskiego i A. Łuckiewicza; Towarzystwo Inteligencji
Białoruskiej powołane do życia w 1927 r. w Wilnie, działające na rzecz krzewienia
narodowej kultury białoruskiej i in.
Dość znaczna liczba organizacji działających w społeczności białoruskiej
świadczy nie tylko o pewnej aktywności niezbyt licznej zresztą grupy działaczy.
W wielu przypadkach wzrost ich liczebności był rezultatem rozpadu większych
organizacji na kilka mniejszych w wyniku sporów i antagonizmów wewnętrz
nych. Świadczą o tym powtarzające się nazwiska założycieli i przewodniczących
nowo tworzonych placówek. Organizacje społeczno-kulturalne i gospodarcze
pozostające pod wpływem partii politycznych lub często przez nie powoływane
służyły w dużym stopniu realizacji ich celów. Równocześnie w zależności od
koniunktury politycznej wraz z partiami przeżywały okresy stagnacji bądź
rozkwitu. Brak współpracy między organizacjami białoruskimi spowodowany
różnicami ideologicznymi osłabiał skuteczność ich działania i utrudniał realizac
ję celów, jakim miały służyć. Jedynie w walce o szkolnictwo białoruskie
osiągnięto pewien konsensus, podejmują szereg wspólnych akcji mających na
celu rozwinięcie szkolnictwa powszechnego, utworzenie większej liczby gimna
zjów i umożliwienie studiów na uniwersytecie młodzieży białoruskiej. Nastąpiło
to jednak dopiero w latach trzydziestych w okresie, w którym wzmógł się
proces unifikacyjny w stosunku do mniejszości narodowych na Kresach
Wschodnich a nowa ordynacja wyborcza pozbawiła Białorusinów przedstawi
cielstwa w Sejmie I I Rzeczypospolitej Polskiej. Działalność organizacji białoru
skich utrudniał również ich ograniczony zasięg obejmujący jedynie nieliczne
warstwy inteligencji. Poza zasięgiem pozostawały natomiast rzesze ludności
wiejskiej, w dużym procencie analfabetów, o niskim stopniu świadomości
narodowej. Wybuch I I wojny światowej zastał więc społeczność białoruską
nie skonsolidowaną, poddaną infiltracji komunistycznych idei, w opozycji do
polityki mniejszościowej państwa polskiego. Ta sytuacja w przededniu wielolet
niej niewoli komunistycznej miała duży wpływ na dalsze dzieje ludności biało
ruskiej nawet po odzyskaniu niepodległości przez Białoruś.
LITERATURA
G o m ó ł k a K.
1998
Białoruskie instytucje kulturalno-oświatowe w II Rzeczypospolitej, „Białoruskie Ze
szyty Historyczne", nr 9:1998, s. 140-148.
„Natio"
1927
„Natio", nr 3-4.
20
WANDA PAPROCKA
P a p r o c k a W.
1995
Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym,
„Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 5-32.
1998
Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej
II Rzeczypospolitej, „Etnografia Polska", t. 42, z. 1-2, s. 51-72.
Mniejszości narodowe
1927-1938 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1928;
nr 2:1930; nr 1:1932; nr 4-5:1932; nr 6:1932; nr 2-3, 6:1933;nr 5-6:1934;nr 4-5:1936.
WANDA PAPROCKA
T H E B E L O R U S S I A N SOCIAL AND C U L T U R A L ORGANIZATIONS
ON T H E E A S T E R N B O R D E R L A N D OF POLAND IN T H E Y E A R S 1918-1939
Summary
The work deals with the institutional cultural activity of the Belorussian minority in the
Polish republic in the years 1918-1939. It is the continuation of the author's studies on the
situation of the above mentioned minority. The two previous papers concerned the minority
policy of the Polish state in the years 1918-39 (published: "Etnografia Polska" vol. 39, 1995) and
minority educational system ("Etnografia Polska" 40, 1998).
Here the author describes all the important social and cultural institutions of the Belorussian
minority between the World Wars. The sources come from the National Archives of the Belo
russian Republic in Minsk and the Public Record Office in Warsaw and from reports describing
institutional life of the minorities published in the periodical "Sprawy Narodowościowe"
(Problems of Nationalities) in the years 1920-1939.
The oldest organization was TBS - Society for Belorussian Schools, which aimed at founding
Belorussian elementary schools, teachers' colleges, secondary schools, culture centres. They pub
lished school handbooks and scholarly journals. In the best period of its development the
organization consisted of 385 local groups and had about 800 members. Like other minority
organizations it was politically oriented. The school society remained under the influence of the
communist party and that is why it was dismissed in 1936.
The Society for Belorussian Education had a different political orientation, it was considered
"polonophil". Its activities, similiar to those of TBS were more in accordance with Polish policy,
they were no opposition.
Worth mentioning are the Belorussian Christian Democratic Party with its Institute of
Belorussian Economy and Culture.and Belorussian Peasant Party which founded the Belorussian
Economic Association. Both those organizations dealt with economic problems of the, mainly
rural minority population - village cooperatives, folk handicraft, elementary schools.
There were also a few institutions closely connected with scholarly activities, publishing etc.
Let us mention the Belorussian Learned Society, Belorussian Publishing Society, Catholic
Publishers, Belorussian Museum and Library and the Association of Belorussian Students.
The main credits of those organizations were their concern for the purity of the Belorussian
language, works on Belorussian grammar, attempts at introducing Belorussian to Russian ortho
dox church and organization of the 400th anniversary of the first printed Belorussian text. In spite
of the wide scope of the activities the organizations were not as efficient as they could have been
due to their different political orientations, which were an obstacle in their cooperation. The only
area of agreement was education - founding Belorussian schools and promoting Belorussian
students at universities, both in Poland and abroad.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
