a1028f82f20b0787519528c0766bb137.pdf
Media
Part of Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1
- extracted text
-
N
E
К
R
O
L
O
G
I
„Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1988, z. 1
P L I S S N 0071-1861
JÓZEF
BURSZTA
(1914-1987)
W dniu 6 lipca 1987 r. zmarł nagle w Poznaniu
w pełni sił twórczych —
profesor Józef Burszta, wybitny i wielce zasłużony dla nauki polskiej
etnograf, socjolog i historyk kultury. Urodzony 17 kwietnia 1914 г., w rodzinie
chłopskiej, we wsi Grodzisko Dolne powiatu łańcuckiego — całym swym
dojrzałym i twórczym życiem związał się z Wielkopolską. Jego pogrzeb
zgromadził ludzi nauki i kultury, uczniów i przyjaciół — przybyłych na tę
smutną uroczystość z różnych stron kraju. W osobie Zmarłego żegnano
wieloletniego kierownika Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickie
wicza w Poznaniu, przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN,
redaktora naczelnego Dziel wszystkich Oskara Kolberga, redaktora czasopisma
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", członka Narodowej Rady
Kultury oraz wielu towarzystw naukowych i społeczno-kulturalnych w kraju
i za granicą. Żegnano wychowawcę licznych pokoleń etnografów i socjologów,
uczonego, który w swych dziełach rzucił wiele nowego światła na proces
formowania się kultury wsi polskiej w przeszłości i w czasach współ
czesnych, niezrównanego popularyzatora wiedzy etnograficznej, a także wiel
kiego miłośnika i badacza folkloru, i obyczaju ludowego. Wyrazy wielkiego
15—
Etnografia Polska, t, 33. г. I
226
NEKROLOGI
uznania i przyjaźni dla Profesora zawarte były w słowach pożegnania,
w składanych na mogile kwiatach, a także w pieśniach śpiewanych przez
bliski Jego sercu zespół folklorystyczny „Grodziszczaki", przybyły na tę
uroczystość z rodzinnej wsi.
Próby odnalezienia przez Profesora własnej, twórczej drogi życiowej
sięgają czasu, kiedy jeszcze wzrastał wśród swoich we wsi. „Już w dzieciństwie wyznawał z okazji swego 70-lecia
urzekł mnie dawny, tajemniczy świat
transmitowany przez opowieści ludowe, legendy, strachy, przesądy. Byłem
pochłonięty tym światem [...] A kiedy pasałem krowy, oczy miałem wlepione
w krajobraz, w tamte wąskie pasy pól, krzaki, wzniesienia i w ten daleki
horyzont rodzinny Małopolski. Co jest za tym horyzontem. Później przyszła
fascynacja książką"*.
Szkołę powszechną ukończył w Grodzisku, gimnazjum w pobliskim miastecz
ku, Leżajsku. W 1934 r. po uzyskaniu świadectwa dojrzałości rozpoczął
studia socjologiczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu,
które od 1937 r. kontynuował na Uniwersytecie Warszawskim. Był uczniem
profesorów socjologii i etnografii — Jana Stanisława Bystronia i Stanisława
Poniatowskiego. Jako student pracował od 1937 r. w Państwowym Instytucie
Kultury Wsi, prowadzonym przez prof. Józefa Chałasińskiego i uczestniczył
w pracach przygotowawczych do wydania przez niego monumentalnego,
4-tomowego dzieła pt. Młode pokolenie chłopów (1938 г.). „Studia i pierwsze
lata pracy
stwierdzał później Profesor — zdecydowały, że wieś jako twór
historyczny weszła w moje życie na stałe..."
W czasie I I wojny światowej i okupacji niemieckiej prof. Józef Burszta
przebywał w swych rodzinnych stronach, gdzie prowadził tajne nauczanie
oraz uczestniczył w podziemnej działalności ruchu ludowego pod pseud.
„Kaleta". Po wyzwoleniu w 1944 r. jako przedwojenny uczestnik ruchu
młodzieżowego włączył się do pracy w Związku Młodzieży Wiejskiej i już
w styczniu 1945 r. wyjechał z ramienia Zarządu Głównego tej organizacji
do Poznania, w celu reaktywowania działalności młodzieżowej we wsiach
wielkopolskich.
W Poznaniu początkowo pracował w Wojewódzkim Urzędzie Ziemskim,
a następnie prowadził dział wydawnictw w Instytucie Naukowo-Wydawniczym
Ruchu Ludowego „Polska". Należał w tym czasie do Polskiego Stronnictwa
Ludowego, później do Lewicy PSL i Odrodzonego PSL. Od 1949 r. do
ostatnich dni swego życia uczestniczył w działalności oświatowej, kulturalnej
i wychowawczej Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Przez wiele lat był
m. in. przewodniczącym Rady Naukowej Zakładu Historii Ruchu Ludowego
* Wszystkie zacytowane wypowiedzi Józefa Burszty p o c h o d z ą z wywiadu przeprowadzo
nego z Nim przez redaktora Jana S o c h ę dla „Tygodnika Kulturalnego" (por. „Świat
od środka". „Tyg. Kult." z dn. 17 V I 1984 г., nr 25). W zarysie d o t y c z ą c y m biografii
Profesora korzystano z archiwum „Encyklopedii Ruchu Ludowego", znajdującym się w Redakcji
Historycznej Ludowej Spółdzielni Wydawniczej.
NEKROLOGI
227
przy Naczelnym Komitecie ZSL, członkiem Rady Nadzorczej Ludowej
Spółdzielni Wydawniczej oraz współpracownikiem instytutu naukowego w Poz
naniu poświęconego badaniu działalności Wincentego Witosa. Wszystkim
tym placówkom służył swą wiedzą i doświadczeniem, przy czym konsekwentnie
skierowywał uwagę działaczy ludowych — zwłaszcza młodych — na wartości
tkwiące w kulturze, sztuce i obyczajowości chłopskiej.
Z pobytem w Poznaniu łączy się najbardziej twórcza droga naukowa
Profesora. W 1945 r. uzyskał magisterium z socjologii w katedrze prof.
Tadeusza Szczurkiewicza, w 1946 r. został asystentem, a następnie adiunktem
Katedry Socjologii. W 1951 r. ze względu na likwidycję socjologii na uniwer
sytetach, w tym także na U A M w Poznaniu, przeszedł do katedry historii
gospodarczej tegoż Uniwersytetu. Od 1954 r. prowadził zajęcia na Uniwersytecie
Łódzkim, początkowo na stanowisku zastępcy profesora, a od 1955 r.
docenta. Przełomową datą w działalności Profesora był rok 1957, w którym
przejął kierownictwo Katedry Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu. Już w 1959 r.
został na tymże Uniwersytecie profesorem nadzwyczajnym, a w 1966 r.
zwczajnym. Pełnił także funkcje dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego, a następnie prorektora U A M (1965-68).
Na przestrzeni wielu lat wytężonej pracy nauczanie Profesora zaowoco
wało imponującymi osiągnięciami: 130 dyplomów magisterskich, 33 doktor
skich, 8 habilitacji oraz 33 recenzje prac habilitacyjnych. Doktoranci i habilitanci
to nie tylko wychowankowie Uniwersytetu w Poznaniu, ale także innych
ośrodków i placówek naukowych — etnograficznych i socjologicznych. Zaufa
nie i szacunek, jakim darzono Profesora, oraz Jego wielka życzliwość
dla ludzi młodych, poszukujących własnej drogi życiowej, stwarzały w Ka
tedrze atmosferę przyjacielskiej współpracy i twórczych poszukiwań nauko
wych.
Niemniej imponujące były osiągnięcia naukowo-badawcze Profesora liczące
ogółem ok. 400 pozycji bibliograficznych. Zakres problematyki zawartej
w tych publikacjach jest szeroki, zgodny z Jego wielokierunkowymi za
interesowaniami naukowymi oraz obszarem i pasją działania społecznego.
Mówił na ten temat przed paroma laty: „Czuję niedosyt, nie zrobiłem
tego, co sobie założyłem. Mój niedosyt jest z pewnością wynikiem tego,
że nie szedłem jedną ścieżką w życiu, ale prowadziłem jednocześnie —
jak to określam —pług pięcioskibowy. Życie tak mnie bowiem wciągnęło
w różne akcje, że musiałem swój czas dzielić na własną pracę naukową,
na pracę dydaktyczną, społeczną i organizatorską".
Wielostronna działalność naukowo-badawczą Profesora znaczona jest
pozycjami, które weszły na trwałe do dorobku nauk etnologicznych i socjolo
gicznych dotyczących przede wszystkim wsi polskiej i jej kultury. Z pierwszego
okresu badań Profesora wyróżnić należy takie pozycje, jak: Wieś i karczma
(1950), Społeczeństwo i karczma (1951), Szkice z dziejów wsi (1955) oraz
Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej (1958). Obok wymienionych
ukazało się w tym czasie wiele pozycji w opracowaniach zbiorowych
228
NEKROLOGI
oraz liczne artykuły, wstępy, recenzje, wypowiedzi na aktualne tematy—
zamieszczane na łamach czasopism naukowych, popularnonaukowych oraz
tygodników społeczno-kulturalnych.
Kierownicza rola w Katedrze Etnografii pozwoliła Profesorowi rozwinąć
działalność naukową skierowaną na badania etnograficzne w Wielkopolsce
oraz na odzyskanych ziemiach zachodnich i północnych. W związku
z tym nawiązywał i utrzymywał liczne kontakty z towarzystwami naukowymi,
radami regionalnymi, a także placówkami muzealnymi. Był inicjatorem powo
łania do życia Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego. Wszystkim tym
instytucjom i placówkom o charakterze regionalnym służył radą bądź
konsultacją naukową, a wybitniejsze jednostki przyjmował na seminaria
i kierował ich pracami doktorskimi.
Badania w Wielkopolsce i na ziemiach odzyskanych zaowocowały licznymi
i nowatorskimi opracowaniami. Do najważniejszych pozycji należy tu zaliczyć
opracowaną zbiorowo trzytomową monografię regionalną Kultura ludowa
Wielkopolski (1960-1967), zawierającą podstawowe kompendium wiedzy historyczno-etnograficznej na temat tego regionu. Badania dotyczące ziem odzyska
nych ukazały natomiast złożony proces zderzenia kulturowego, jaki się
dokonywał na tych obszarach po I I wojnie światowej. Doświadczenia i wnioski
wyniesione przez Profesora z tych badań stwarzały podstawę do refleksji
teoretyczno-metodologicznych na temat procesów adaptacyjno-integracyjnych
dokonujących się w warunkach zderzenia różnych kultur regionalnych i etnicz
nych. Szczególnie interesującego materiału pod tym względem dostarczyły
badania w Koszalińskiem, w Ziemi Lubuskiej oraz na Warmii i Mazurach,
gdzie przez wiele lat Profesor sprawował merytoryczną opiekę nad badaniami
etnograficzno-socjologicznymi prowadzonymi przez Ośrodek Badań Nauko
wych w Olsztynie. Problematyce tej poświecone były również liczne prace
magisterskie i doktorskie przygotowane pod Jego kierunkiem. Pod redakcją
Profesora ukazała się również zbiorowa praca pt. Stare i nowe wsi
koszalińskiej (1964).
Polską kulturę ludową, która dla Profesora stała się z czasem głównym
tematem Jego dociekań badawczych, ujmował w dwóch perspektywach —
tradycji i przemian. „W swoich badaniach i studiach — stwierdzał— byłem
zwrócony przede wszystkim w przeszłość, ale przecież nie mogły być i nie
są mi obce zjawiska współczesne (...] zainteresowała mnie bardzo antropolo
gia kulturowa, penetrująca właśnie współczesność, której zresztą nie sposób
oddzielić od przeszłości, od tradycji". Zapewne te właśnie rozważania
na temat tradycji i współczesności, a być może także pochodzenie wiejskie,
skierowały uwagę Profesora na dostrzeganie w kulturze ludowej tych wartości,
które zasługują na jej długie przetrwanie. „Tradycja jest czymś — kontynuo
wał swoją myśl — od czego uciec nie można | . . . ] jest wszechobecna. Widzimy
ją w procesie socjalizacji, w wychowaniu rodzinnym czy szkolnym [...]
Tradycja może pełnić doniosłą rolę, integrować ludzi, kształtować ich świa
domość, poczucie obywatelskie, miłość do ojczyzny". Ta wysoka ranga
NEKROLOGI
229
przypisywana tradycji wypływa także z tego, że Profesor Burszta był nie
tyłko badaczem kultury ludowej, ale jej wielkim miłośnikiem. Urzekł Go
w szczególności folklor, jego bogactwo i siła przetrwania. Prowadziło Go
to również do rozważań i teoretycznych sformułowań dotyczących wzajemnej
relacji zachodzącej pomiędzy kulturą ludową a kulturą narodową. Książka
Kultura ludowa a kultura narodowa (1974), ukazująca ów problem w szerokiej
perspektywie historycznej i porównawczej, daje poważny wgląd w Jego
na ten temat przemyślenia.
Najpełniejsze podsumowanie studiów Profesora na temat kultury ludowej
i jej powiązań z kulturą narodową znajdujemy w Jego ostatniej książce
(nagrodzonej przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą) pt. Źródła kultury
chłopskiej (1985). Problem kształtowania się zmiennego obrazu kultury ludowej
na przestrzeni nieomal całych dziejów ojczystych analizował Autor w kontekście
warunków ustrojowych, społecznych i kulturowych
sięgając niejednokrotnie
do analogii europejskich, a nawet pozaeuropejskich. Korzeni kultury chłopskiej
w Polsce poszukiwał w kulturowej wspólnocie plemiennej, śledząc następnie
dalszy jej rozwój i obraz poprzez wszystkie epoki aż do współczesności.
Zrealizowanie takiego zamysłu wymagało od Autora nie tylko wiedzy etnograficzno-socjologicznej, ale także szerokich kompetencji interdyscyplinarnych,
którym Autor niewątpliwie sprostał.
Zainteresowania badawcze Profesora folklorem i jego współczesnymi for
mami określanymi mianem folkłoryzmu przyczyniły się m. in. do powstania
wielkiego współczesnego ruchu folklorystycznego. Pisząc i mówiąc na ten
-temat stawał się po części jego wielkim propagatorem. Wytrwale służył
pomocą i radą zespołom folklorystycznym jako konsultant, a także jako
członek komisji oceniających zespoły na festiwalach i przeglądach artystycz
nych. Szczególną wagę przywiązywał do odbywających się co kilka lat
w Rzeszowie, festiwali polonijnych zespołów folklorystycznych. Wielki i nie
wymierny jest wkład Profesora we współczesne odradzanie się ruchu artystycz
nego we wsiach polskich. Ruchowi temu przewodził myślą twórczą i bez
granicznym oddaniem w działaniu, zmierzającym do jego prawidłowego rozwoju
i utrwalenia tych treści kulturowych, które na to najbardziej zasługują.
Zakres działalności dydaktycznej, naukowej i organizatorskiej prof. Józefa
Burszty wykraczał znacznie poza ramy wyznaczone pracą Katedry. W latach
1954-1958 pracował w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, a w latach
1958-1971 kierował Pracownią Historii Kultury Materialnej Wielkopolski
i województwazielonogórskiego tegoż Instytutu. Ponadto, uczestniczył autorsko
w różnego rodzaju działaniach zespołowych. Do takich należą niewątpliwie
cenne opracowania etnograficzne zawarte w 3-tomowej Historii chłopów
polskich (1970-1980) oraz w 2-tomowej syntezie Etnografia Polski. Przemiany
kultury ludowej (1976-1981). Od 1961 r. pełnił ważną i odpowiedzialną
funkcję redaktora naczelnego Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Z zaplano
wanych ok. 90 tomów tej edycji ukazało się do tej pory 64, pozostałe
są w opracowaniu. Od 1967 r. był również redaktorem naczelnym „Ludu"
230
NEKROLOGI
organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, działającego od 1895 r.
Ponadto w 1975 r. został profesor Józef Burszta przewodniczącym Komitetu
Nauk Etnologicznych PAN, który koordynuje w skali krajowej działalność
placówek etnograficznych i dyscyplin pokrewnych, a także stanowi ich reprezen
tację na zewnątrz.
Nie sposób w tym miejscu wymienić wszystkie placówki naukowe i społecz
ne, poprzez które działał Profesor, a także ukazać wszystkie Jego osiągnięcia.
Był niespożyty w pracy i w działaniu, zawsze otwarty na sprawy ogólno
społeczne i zwyczajne ludzkie. Wyróżniony został wieloma nagrodami, m. in.
międzynarodową nagrodą J. G. Herdena (1975 r.) i nagrodą im. Oskara
Kolberga (1977).
Wszelkie ostateczne rozstania mają to do siebie, że są przedwczesne
i pozostawiają po sobie pustkę. Kiedy jednak odchodzą ludzie nieprzeciętni
istnieje pewność, że pustki tej nie da się rychło wypełnić.
Maria
Biernacka
JÓZEF G A J E K
(1907-1987)
Józef Gajek urodził się w Wiedniu. Jego dzieciństwo i młodość związane
są jednak przede wszystkim ze Lwowem. Był wychowankiem Uniwersytetu
im. Jana Kazimierza, na którym studiował w latach dwudziestych równo
legle polonistykę pod kierunkiem profesorów J. Kleinera i T. Lehra-Spławińskiego oraz etnografię u J. Czekanowskiego i A. Fischera. W 1932 r.
doktoryzuje się z zakresu etnografii na podstawie pracy Kogut w wierzeniach
ludowych, publikowanej następnie w wydawnictwach Lwowskiego Towarzystwa
Naukowego.
Po krótkim okresie działalności pedagogicznej w szkolnictwie średnim,
przechodzi J. Gajek do pracy naukowej w dziedzinie etnografii, pełniąc
kolejno funkcje: asystenta przy Katedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu
Jana Kazimierza we Lwowie, współpracownika Instytutu Bałtyckiego w Gdyni,
kierownika Instytutu Pomorzoznawczego w Toruniu, wreszcie dyrektora
Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie, gdzie zastaje go wybuch
I I wojny światowej.
Z racji piastowanych stanowisk w instytucjach zajmujących się pograniczami
etnicznymi, w okresie kolejnych okupacji Lwowa zmuszony jest ukrywać się
pracując dorywczo, często fizycznie, aby utrzymać rodzinę. Po zakończeniu
wojny osiada J. Gajek początkowo w Lublinie, gdzie uzyskuje habilitację
na podstawie pracy Zarys etnograficzny Podola, opartej głównie na własnych
badaniach terenowych. Praca ta zawiera szczegółową analizę materialnej
232
NEKROLOGI.
kultury Podola z uwzględnieniem rozprzestrzeniania się poszczególnych zjawisk
kulturowych, ilustrowanych licznymi kartogramami. Już jako profesor nad
zwyczajny wykładał J. Gajek etnografię na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim,
a następnie obejmuje Katedrę Etnografii na UMCS. W roku 1946 przenosi
się na Uniwersytet Poznański, by wreszcie w 1953 r. osiąść na stałe
we Wrocławiu. Obok pracy dydaktycznej kontynuowanej na Uniwersytecie
Wrocławskim, gdzie piastuje funkcję kierownika Katedry Etnografii Ogólnej,
obejmuje również Józef Gajek kierownictwo Zakładu Etnografii Instytutu
Historii Kultury Materialnej powołanego przez Polską Akademię Nauk
celem opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego.
Polski Atlas Etnograficzny stanowi bezsprzecznie największe dzieło życia
prof. dr. J. Gajka. Jego zainteresowania kartografią etnograficzną i atlasem
sięgają pierwszych lat powojennych. Już w 1945 r. na X X I Walnym
Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie, jego
sekretarz Generalny — Józef Gajek— wysuwa koncepcję przejęcia przez
Towarzystwo patronatu nad opracowaniem РАЕ. Z Jego też inicjatywy
nowo kreowane Towarzystwo za jedno z podstawowych swoich zadań
uznało opracowanie i wydanie tegoż Atlasu.
W nowych warunkach, zarówno politycznych jak i naukowych, jakie
zaistniały po I I wojnie światowej, należało przebudować niemal całkowicie
przedwojenną koncepcję Atlasu Etnograficznego, tak w zakresie założeń
merytorycznych, jak też techniki i metody kartografowania. Analizując pod
stawy źródłowe i metodologiczne oraz zakresy chronologiczne i tematyczne
europejskich atlasów etnograficznych, doszedł J. Gajek do wniosku, że Polski
Atlas Etnograficzny nie powinien być wzorowany na którymś z istniejących
już atlasów. Należało więc wypracować nowe metody i techniki pracy.
Dokonał tego w latach 1945-1953, w konsekwencji czego Polski Atlas
Etnograficzny zapoczątkował nowy kierunek kartografowania zjawisk, który
z większymi bądź mniejszymi zmianami znalazł zastosowanie w późniejszym
czasie w pracach kartograficznych typu atlasowego większości krajów Europy
Środkowej.
Rezultatem intensywnych prac J. Gajka w tym zakresie są liczne Jego
publikacje krajowe i zagraniczne związane z Polskim Atlasem Etnograficz
nym zapoczątkowane w 1947 r. artykułem pt. Polski Atlas Etnograficzny
(Annales UMCS, Suplementum I).
Był również J. Gajek autorem wszystkich kwestionariuszy do atlasowych
badań terenowych zawierających ponadto wiele wytycznych co do metody
i techniki badań РАЕ. W kolejnych zeszytach Atlasu ukazuje się wreszcie
blisko 30 map autorstwa bądź współautorstwa J. Gajka.
W ostatnich latach życia zainteresowania naukowe J. Gajka skupiły
się na zagadnieniach regionalizacji Polski. Nowatorską próbę takiej regionali
zacji opartej na wynikach РАЕ przeprowadził najobszerniej w artykule
Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, opublikowanym w pracy zbiorowej
Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej w 1976 r. Artykuł ten zawiera
NEKROLOGI
233
wnikliwe podsumowanie wyników wielu lat żmudnych badań i poszukiwań
prowadzonych pod kierunkiem J. Gajka przez zespól pracowników РАЕ —
badań, które umożliwiły opracowanie kartograficzne całokształtu kultury
materialnej ludu polskiego. Sądzić należy, że gdyby nie śmierć, prace nad
syntetycznym ujęciem wyników map РАЕ byłyby przez Autora kontynuowane
nadal. Trzeba przy tym pamiętać, że pod redakcją J. Gajka ukazało
się łącznie sześć zeszytów РАЕ, a kolejne dwa są w końcowym stadium
wydawniczym.
Dydaktyka oraz praca nad Atlasem Etnograficznym stanowią jedynie
część działalności naukowej J. Gajka. Bodajże największe zasługi położył
On w zakresie organizacji życia naukowego. Bezpośrednio po wojnie był
inicjatorem reaktywowania w Lublinie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
które pod Jego sprężystym kierownictwem jako Sekretarza Generalnego
wybiło się na jedno z pierwszych miejsc wśród towarzystw naukowych
w kraju. Świadczy o tym chociażby szeroko zakrojona akcja wydawnicza
prowadzona pod redakcją i z inicjatywy J. Gajka, że wymienimy tu tylko
„Ludy", t. X X X V I - X L V I ; Prace Etnograficzne t. I - V I ; Prace i Materiały
Etnograficzne t. V I - X X I I ; Atlas Polskich Strojów Ludowych z. 1-26.
Łącznie pod naczelną redakcją J. Gajka, nie licząc Polskiego Atlasu Etno
graficznego, opublikowanych zostało w ramach wydawnictw PTL — 1132
arkusze autorskie. Trwale zapisał się J. Gajek w dziejach Towarzystwa
jako organizator jego archiwum naukowego oraz biblioteki, która zresztą,
jedynie dzięki Jego energii i zapobiegliwości, została przywieziona ze Lwowa
do Polski jeszcze w okresie działań wojennych.
Znaczne zasługi położył Zmarły w zakresie organizacji życia naukowego
katedr uniwersyteckich w Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu oraz jako inicjator
konferencji i zjazdów naukowych.
Na dorobek naukowy J. Gajka składa się blisko 200 pozycji. Poza
artykułami dotyczącymi Atlasu stanowią go prace poświęcone metodzie
i metodyce w etnografii, pozycje związane ze strukturą narodowościową
i etniczną zwłaszcza pograniczy Polski oraz monografie regionalne i tema
tyczne. Za całokształt działalności na polu naukowym prof, dr J. Gajek
odznaczony został Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, medalem 10-lecia
Polski Ludowej oraz złotą odznaką Gryfa Pomorskiego.
Te odznaczenia nabierają specjalnego blasku, jeśli się weźmie pod
uwagę fakt, że stosunek do życia prof. dr. J. Gajka nigdy nie był
koniunkturalny, a nawet wręcz przeciwnie — nie krył On swych poglądów,
a jego gorący patriotyzm i przywiązanie do Kresów Wschodnich nie zawsze
i nie we wszystkich środowiskach spotykały się z pozytywną oceną.
Janusz Bohdanowicz