9f8b20cf2f45f26c1595382f9cf687df.pdf
Media
Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
- extracted text
-
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia Polska", t. X X I z. 1
ETNOGRAFIA PRAGI. KONFERENCJA INSTYTUTU ETNOGRAFII I F O L K L O
R Y S T Y K I ČSAV, 11-12 L I S T O P A D A 1975, R O Z T O K I P O D P R A G Ą
Badania etnograficzne nad Pragą, prowadzone wycinkowo od dawna, zostały
przed dwoma laty ujęte w jednolity program opracowany w Instytucie Etnografii
i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Prowadzi je wieloosobowy zes
pół praskich etnografów wspomagany przez licznych studentów etnografii, przy
współpracy z historykami, demografami, socjologami i geografami. Badania te mają
objąć wszelkie zjawiska wchodzące w zakres zainteresowań etnografii, a w y s t ę p u
jące w stolicy Czech od pierwszej połowy X I X wieku do naszych czasów. Inicjato
rem i kierownikiem tej akcji badawczej jest dyrektor Instytutu E i F ČSAV, doc.
Antonin Robek, który zainicjował równocześnie wydawanie serii szybko ukazują
cych się (powielanych na rotaprincie) publikacji pod nazwą Etnografie
dělnictva.
Do końca 1975 r. ukazało się 5 zeszytów po ok. 200 stron druku *. Mają one po
przedzić właściwe, wielotomowe wydawnictwo poświęcone Pradze i jej klasie ro
botniczej, którego pierwszy tom znajduje s i ę już w opracowaniu.
Druga z kolei konferencja na temat praskich badań miała ukazać i poddać pod
dyskusję dotychczasowe wyniki prac badawczych, a także spopularyzować same
badania przez zainteresowanie prasy, telewizji i radia, których przedstawiciele zo
stali zaproszeni na obrady. Na miejscu urządzono niewielką w y s t a w ę kwestionariu
szy, zebranych w czasie badań dokumentów, fotografii, przedmiotów itp. Uczestni
czyli w konferencji także etnografowie z innych placówek naukowych i kultural
nych w Czechosłowacji oraz kilka osób z zagranicy (NRD, Polska, Z S R R ) . W pro
gramie znalazły się nie tylko referaty związane bezpośrednio z badaniami praski
mi, lecz także wypowiedzi na temat bardziej ogólnych zagadnień etnografii klasy
robotniczej i miast. Zostały one ujęte w 3 zespoły tematyczne: A. Badania etnogra
ficzne nad ludnością robotniczą Pragi — sposoby życia i kultura w okresie rozwoju
kapitalizmu (1848-1938); B . Etnografia miasta i jego zaplecza; A B . Zagadnienia
folkloru miejskiego i robotniczego. W pierwszym zespole znalazło się 11 referatów,
w drugim 8 oraz 7 w zespole trzecim. Cztery referaty w zespole В i 1 w zespole
A B przedstawili uczestnicy zagraniczni.
1
W trzech ostatnich tomach tej serii znalazły się następujące prace. Tom 3:
K . N o v o t n ý , Przejawy świadomości
narodowej a współpraca
międzynarodowa
na
szych robotników
w pierwszej połowie XIX w.; S. B r o u č e k , Wystawy robotni
cze a praska klasa robotnicza; J . V a ř e k a , L . Š t ě p á n e k , Robotnicze domy
balkonowe w Libni; Z. V e n e č k o v á , Gminne kroniki na terenie Pragi. Tom 4:
A. R o b e k , Zycie rodzinne i towarzyskie robotników
Pragi w 1-ej połowie XIX w.
Tom 5: A. R o b e k , Nieznany rękopis poezji i pieśni socjalistycznych;
J. F l e g l o V á, Z przejawów
życia towarzyskiego robotników
praskich w końcu XIX i w pierw
szych latach XX w.; P. H o r s k a , Wpływ fali urbanizacyjnej
przełomu
XIX i XX
wieku na kształtowanie
warunków
życia praskiej klasy robotniczej; J . M a r k i ,
Śpiew
w życiu
robotników
praskich.
Wszystkie artykuły zostały zaopatrzone
w streszczenia rosyjskie i niemieckie, niektóre także w ilustracje.
218
KRONIKA
Z e s p ó ł A (11 X I ) : 1. Zagajenie i omówienie
swoistości
etnograficznej
badań
miasta i klasy robotniczej — A. R o b e k ; 2. Wprowadzenie do problematyki etno graficznych badań nad klasą robotniczą
Pragi — M. M o r a v c o v á ; 3. Proleta
riackie miasto Žižkov. Etnograficzna problematyka praskich peryferii — F . V a n •č i k; 4. Specyficzne cechy robotniczego życia towarzyskiego w Pradze — O. S k a l
n í k o v á ; 5. Dążenia zjednoczeniowe
stowarzyszeń
praskich drukarzy na
płótnie
w połowie ub. stulecia — K . N o v o t n ý ; 6. Rodzina robotnicza w
mikrostrukturze
jednostki osadniczej — J . S v o b o d o v á ; 7. Praska rodzina robotnicza na przeło
mie stulecia z perspektywy demograficznej — J . H a v r a n e k. (12 X I ) ; 8. Klasa
robotnicza a ludoznawstwo w końcu XIX i na początku
XX wieku — S. B r o u
č e k ; 9. Specyficzne cechy mieszkań
praskich robotników
(1848-1938) — J . V a
r e t a ; 10. Badanie pożywienia
praskiej ludności robotniczej — J . S t' a s n a ; 11.
Odzież praskich robotników
z punktu widzenia norm społecznych
i
obyczajowych
z lat 1890-1938 — M. M o r a v c o v á .
Zespół A B (12 X I ) : 1. Tradycja robotnicza z folklorystycznego
punktu widze
nia — D. K l í m o v á ; 2. Dwa autentyczne
źródła do praskich gier
dziecięcych
(Gareis, Homolka) — V. S c h e u f l e r ; 3. Problematyka
relacji między
folklorem
miejskim a wiejskim — B . B e n e š ; 4. Przeobrażenia
folkloru w rejonie przemy
słowym
— A. S a t к e; 5. Udział robotników
z okolic Pragi w przedstawieniu
osią
gnięć gospodarczych czeskich, stanów na uroczystościach, го 1836 r. — H . L a u d o V á; 6. Program „biografów"
z przedmieść
w latach 20-tych i 30-tych i jego oddzia
ływanie
na upodobania i wykształcenie
praskich robotników
— D. A d a m c o v á ;
7. Miejsce folkloru w kulturze duchowej ludzi pracy — N. S. P o l i s z c z u k
{Moskwa).
Zespół В (11 X I ) : 1. Zagadnienie etnograficznego badania mieszkańców
miast
środkowej
Rosji w przeszłości
i współcześnie
— M. N. S z m i e l o w a (Moskwa);
2. Badania integracji przesiedlonych mieszkańców
wsi do miejskich ośrodków
prze
mysłowych
na Łużycach — B . N a w к a (Budziszyn); 3. Kulturowo-historyczne
zna
czenie stosunków
między
miastem i wsią w okresie kapitalistycznym; 4. Badania
kultury klasy robotniczej i ludności miejskiej a przedmiot etnografii — E . P i e
t r a s z e k (Wrocław); 5. Funkcja tradycji w kształtowaniu
się przedmieść
Brna —
K. F o j t í k
(Brno); 6. Kolonie górnicze
w rejonie ostrawsko-karwińskim
—
J . N o u š o v á (M. Ostrava); 7. Wnioski ze wstępnych
badań terenowych nad spo
sobami życia i ubiorem w uprzemysławianych
okolicach Koszyc — M. D u b a y o V á (Koszyce).
W pierwszym zespole tematycznym zostały omówione najobszerniej zagadnie
nia życia społecznego i rodzinnego praskich robotników, pojedyncze zaś referaty
dotyczyły mieszkalnictwa, odzieży i pożywienia. Wynikło to m. in. z faktu, iż sze
roko rozumiana kultura społeczna stanowi bardzo istotny przedmiot zainteresowa
nia w omawianych badaniach. W zespole A B omawiano konkretne zjawiska fol
kloru praskiego oraz bardziej ogólne zagadnienia folkloru miejskiego. Do rzeczyw i t o ś c i polskiej nawiązał A. Satke omawiając m. in. humorystyczną postać „gali
cyjskiego Antka" w folklorze ostrawskim. Najbardziej ogólne zagadnienia poru
szano w zespole B, przeważnie jednak na podstawie danych z badań empirycznych.
Pomimo obfitości referatów przy krótkim, 2-dniowym czasie trwania konferen
cji, znalazło s i ę także miejsce na dyskusję dzięki sprawnej organizacji przebiegu
obrad. Warto w s p o m n i e ć o wymianie uwag na temat metod prowadzenia badań
w Pradze, które polegają na łączeniu klasycznych badań terenowych etnograficz
nych, technik w ł a ś c i w y c h socjologii oraz poszukiwań archiwalnych, gromadzeniu
-wypowiedzi pisanych (pamiętników, wspomnień), analizie materiałów muzealnych
itd. Organizatorzy badań postanowili bardziej skutecznie gromadzić elementy ma
terialne związane z dawnym życiem robotników. Badając dawny ubiór zastosowano
g ł ó w n i e wywiady, a ponadto rozesłano 800 egzemplarzy obszernych ankiet do w y -
219
KRONIKA
branych respondentów. Otrzymano ponad 400 odpowiedzi, co przy tego rodzaju
technice badań należy uznać za cyfrą wysoką.
Treść konferencji w Roztokach dostarcza m. in. jeszcze jednego, ważkiego do
wodu dla wniosku, że w zakresie etnografii miasta, jak i etnografii klasy robotni
czej, problem etnosu przesuwa się na dalekie miejsce, podstawowe zaś znaczenie
zyskuje demos — lud jako kategoria społeczna, a nie etniczna. Ten m. in. fakt
w y w o ł u j e z dawna zastrzeżenia tradycyjnych etnografów przeciw włączaniu proble
matyki miejskiej i robotniczej do zakresu zainteresowań etnografii, wiążące się ze
złudzeniem, że życie i kultura miejskiej ludności robotniczej w różnych krajach
nie wykazuje różnic zdeterminowanych m. in. odrębnościami narodowymi. Prascy
etnografowie udowadniają, że ani historycy, ani socjologowie nie są w stanie tak
wnikliwie przedstawić wielostronnego obrazu życia i kultury robotników wielkiego
miasta, czeskiej Pragi — jak właśnie etnografowie.
Edward Pietraszek