d45e1a4adf39fab83bcd7ec5ae4d2c28.pdf
Media
Part of Stan badań nad procesem zasiedlania Polinezji / LUD 1985 t.69
- extracted text
-
Lud, t. 69, 1985
JACEK
SCHMIDT
111:ilylu,l Etnologii
UA.:'vI POz.nall
STAN BADAŃ
NAD PROCESEM
ZASIEDLENIA
POLINEZJI
Zagadka zasiedlenia
dyspersyjnego
zespołu wysp leżących
wewnątrz
tzw. polinezy]nego
trójkąta
pasjonowała
już pierwszych
europejskich
podróżników
żeglujących
po tym akwenie.
Temat
zafascynował
także
XIX-wiecznych
misjonarzy
chrześcijańskich
i urzędników
kolonizacyjnych, którzy wnikliwie
studiowali
język, wierzenia
i genealogie
wyspiarzy, zbierając dane traktujące
o ich pochodzeniu.
Zgromadzone
wówczas
materiały
folklorystyczne
stanowiły
cenne żródło poznawcze
dla późniejszej generacji uczonych.
Znane etnologiczne
i archeologiczne
studia takich autorów jak: E. G
Burrows, K. P. Emory czy E. S. C. Handy są przykładami
tradycYjnego
podejścia
badawcz€go,
jakie dominowało
wśród wcześniejszych
badaczy
polinezyjskiej
prehistorii I. Należy pamiętać,
że dane jakimi rozporządzali uczeni w pierwszej
połowie naszego wieku były bardzo fragmentaryczne. Opierano
się głównie na wynikach
analiz legend i genealogii,
eksploracji
etnologicznej
i rezultatach
powierzchniowych
badań archeologicznych skoncentrowanych
na budowlach
megalitycznych
i wybranych
mikrolitach.
Uznając
wielki dorobek
badawczy
uczonych
tego okresu
i ich wkład w dzieło poznania pradziejów
Polinezji,
nie można pominąć
pewnych mankamentów
jakie pojawiły
sit:; w klasycznym
podejściu
badawczym.
Wykorzystywanie
tradycji
ustnej wyspiarzy
jako podstawoweg,)
materiału informacyjnego
do rekonstrukcji
odległych
w czasie przesunięć
ludnościowych
i przeobrażeń
kulturowych
legło u p<Jdstaw wielu nieporozumień
i pomyłek.
Najpoważniejszym
uchybieniem
metodycznym
było użycie genealogii oparte na przekonaniu,
iż reprezentują
one same
w sobie socjologiczną
i biologiczną rzeczywistość,
oraz że arbitralny
wydział lat przypadający
na jedną generację
mOże przynieść
obiektywne
rezultaty.
Nowsze
badania
archeologiczne
i językoznawcze
przeprowadzone
w latach powojennych
rzuciły nowe światło na zagadnienie
zasiedlenia
I Np.
E. G. Bur,'owó', Ethnologu
of Futuna,
Bc,-nice P. Bi.,;'hop MU,,;eUll'., Bulletin 133. Hawaii 1'930; K. P. Emory. ArcheologU
of Nihoa
and Necker,
Hernke
P. Bi. ,hnp iVIu.-;'eu'l1"..
Bulletin 53, Hawaii W28; E. S. C. B,mdy, The natire
nL!tur.
of the Marqlles(ls,
Bernice P. Bi;hop Museum, Bullelin 9, Hawa,i;i Hl'.23.
140
Jacek
Schmidt
Polinezji i umożliwiły
dokonanie
wstępnej
rekonstrukcji
tegoż pr<.lCesu.
Nie należy
jednak
zapominać,
że wiadomości
zawarte
w przekazach
wyspiarzy
wielokrotnie
okazywały
się faktami
historycznymi,
a także
udanie inspirowały
kierunki poszukiwań
badawczych. Mity, legendy i podania polinezyjskie
zawierają
też cenne informacje
o różnych aspektach
filozofii i teologii, i mogą z powodzeniem
być wykorzystywane
jako pud.
stawowe źródło przy badaniach
regionalnych
zróżnicowań
systemów religii Polinezji. Dokładna analiza folklorystyczna
i historyczna
zebr ;mych
podań oraz uwzględnienie
ich specyfiki lokalnej w konfrontacji
z wynikami ostatnich
badail archeologicznych,
pozwoli
wyznaczyć
włcJściwe
miejsce tego typu źródłom 'informacji w badaniach etnogenetycznych.
Jak powszechnie
wiadomo, pierwsi zasiedleńcy
Polinezji
przypłym;li
z zachodu. Praojczyznę
przodków współczesnych
Pohnezyjczyków
lokalizuje się w rejonie
subkontynentu
azjatyckiego:
północno-wschodniej
Indonezji, południowych
Filipin, a także na Tajwanie 2. Odkrycia związane z kompleksem
ceramicznym
Iapita pozwoliły na odtworzenie
sziaku
migracyjnego
Proto-Polinezyjczyków
do obecnych siedzib. Trasa ich wedrówek
wiodła
przez archipelagi
melanezyjskie
:l.
Dane te pozostaja
w sprzeczności ze wcześniejszymi
sugestiami P. II. Bucka i innych uczonych, którzy dowodzili, iż Polinezyjczycy
przemieszczali
się przez atole
mikronezyjskie,
a Melanezja stanowiła tylko kanał dyfuzji nory i fauny 4.
Wskazywano
na istnienie pewnych mikronezyjsko-polinezyjskich
kCI:eksji
kulturowych
nie będących
tylko efektem
wspólnego
austronezY.lskiego
rodowodu oraz późniejszych
kontaktów
kulturowych.
Przemawia
te ZeJ
możliwością
występowania
w odległej
przeszłości
innych, dodatkowyci,
i bliżej nie sprecyzowanych
tras wędrówek
przodków Polinezyjczyków';
Nie rozstrzygnięto
jeszcze kwestii czy zasiedlenie
Polinezji nastąpiło
w rezultacie
celowej akcji osadniczej,
czy też było efektem przypadkoe P.
S.
l.resented
InienwtionaLe
21 [}raz
Paper
des Scie!;ces
~,t Nice
in Dolloque
J .. Gal"a31Jger,
Ocealll'i6ites",
tery:
importing
4
La
t. 30:
PhilippiJws
poteJ'ie
et Protohistoriq'Ues,
XXII
Lapita
1974, .nr 42/43,
et
les
Polynesiens,
.s. 7 - 17; R. C. Gr'een,
Warszawa
Islands,
Bernice
19G7, 5. 17'5.
5 W.
HO'we!lls, The
PI/per'
Union
Con.gres,
1976, s. 16 - I ~,
reference
,,.Trmrnal
Sites
lo Oceania,
de
with
SGcietc'
Ja
Lapila
pot-
t. 9: 1'974, .>. 2;;)3 - 259.
Pacyfiku.
Tokelau
prehistory,
IX
N icc
with
, s. 144 - 1'47.
Wikingowie
of
Asia
...
"Mankind",
Ethnology
oceanic
Oceanienne,
of Southeast
and voyaging,
P. H. Buck,
and
La pTf?histoire
Prehistoriques
lI, Prehistory
des
Grego,l',
the
in CoUoq'Ue XXII,
w. G. Solheim
pre . ;ented
3
Indonesia,
BeTIwood,
at Nice
1'9183, s, 48 - 51, 250 - 253;
P. B.ishop
M. M<lc
Mu'scum,
Bulletin
146,
tegoż,
Anthropometric
Hawaii
grouping
Anthropology
Nou'l:elles
s. 1;3.2.
anaLysis
of
Pacif.ic
Pacific
,in Ooea'll'ia",
Hebrides,
Islanders,
Peoples,
t. 5:
Publica'han
uno, nr
de
la
Wellingkm
repriJn'ted
3, s,
Soci'cte
1974:
from
"A,l'chco\ligy
215;
J. Ga,ranger,
des
Oceanil'i'te:-;,
and
Phy,sical
Archeologie
·rur 30,
P.a.ris
des
197~
STAN BADAN
NAD PROCESEM
ZASIEDLANIA
POLINEZJI
141
,,"vyeh, okazjonalnych
podróży morskich.
Można jednak przypuszczać,
że'
obydwie te formy kolonizacyjne
odegrały istotną rolę w zaludnieniu
tej
części świata 6.
Dokonywujące
się przez blisko 2500 lat zasiedlenie Polinezji było procesem wielofalowym,
różnokierunkowym,
o zmiennym
stopniu nasilenia.
Stąd też wynika konieczność analizowania
procesu zasiedlenia w kategoriach zjawiska kulturowego,
a nie tylko kompleksu cyklicznych migracji.
Wielokrotnie zwracano uwagę na językową i. kulturową
jedność wszystkich Polinezyjczyków
dobitnie wskazującą na ich niezbyt odległy, ':l7spól·
ny rodowód.
W św,ietle takiego rozumowania,
pewne
zaobserwO\vane
zróżnicowania
kulturowe
i antropologiczne
wyspiarzy
powinny pozwolić
na rozwiązanie
wielu zasadniczych
kwestii związanych
z zaludnieniem
Polinezji. Pamiętajmy
jednak, że analiza przyczyn powstania i narastania
O\vych odmienności pewnych społeczności wyspiarskich
powinna uwzględnić warunki środowiskowe
determinujące
znaczną izolację małych grup
ludności i wytworzenie
się specyficznych
form adaptacj.i środowiskowej.
Powszechne
zainteresowanie
badaczy przykuwa
problem zróżnicowania kultury
polinezyjskiej
na dwie subkultury:
zachodnią i wschodnią.
Prekursor badail nad tym zagadnieniem,
Edwin G. Burrows uznał wspomnieme zróżnicowania
za rezultat długotrwałej
separacji oraz rozprzestrzenienia się elementów kulturowych
z dwóch odrębnych
centrów 7. Obecnie
dominuje pogląd zakładający
zasiedlenie Polinezji wschodniej
z zachodniej kolebki kultury polinezyjskiej,
tj. Samoa i Tonga, a następnie
wyksztalcenie się lokalnych, specyficznych
form rozwoju określanych
mianem subkultury
wschodniopolinezyjskiej
8. Do omawianej
problematyki
powrócę w dalszej części omówienia.
Z a s i e d l e n i e P a l i n e z j i z a c h o d n i e j.
Obszar zdefiniowany
jako Polinezja zachodnia wyodrębnia
się na bazie kryteriów:
geograficznego,
językowego
i historyczno-kulturowego.
W jego skład wchodzą wyspy i archipelagi:
Samoa, Tonga, Futuna, Uvea,
Niue i Ellice.
Formowanie
się najwcześniejszych
form kultury
polinezyjskiej
dokonywało się w II tysiącleciu p.n.e., gdzieś w rejonie Fidżi lub wysp leżą-o
(cd.), }'o!ynesian
navigation.
A Symposium
on Andrew
Sharp.~
vouages, Memoir Nr 34, Supplement
to the "Journal of the
Polynesian So'C'iety", WeHing,ton 1963; D. Levis, We, the navigators, W,elling'trm 1912.
, E. G. Burrmv,,; Western Polynesia:
a study in cuLturaL differences,
"EthnoIogi..;ka Studier", 1938, nr 7, s. 1 - 1'92, Gortebo.rg.
~ K. P. Emory i Y. H. Si:noto, Eastern Polynesian
buriaLs at Maupiti,
",Tourna,l
of the PD'lynes'ian
S (yci ot y", t. 73: 1964, nr 2, s. 159.
(' J.
theory
Golson
of accidental
142
Jacek
Schmidt
cych dalej na zachodzie.
Zarówno
dane archeologiczne,
jak i lingwistyczne wyraźnie
wskazują,
że właśnie
stamtąd
przybyl.i
na Samoa i T0nga
pierwsi
kolonizatorzy
PoliD{~zji 9. W świetle
dokonanych
odkryć
archeologicznych,
Samoa i Tonga jawią się nam jako kolebka kultury
zachodniopolinezyjskiej
oraz pierwsze
centra
kulturowe
i migracyjne.
Pojawia
się tu zasadnicza
kwestia:
który z tych archipelagów
zostal zasiedlony
wcześniej
i bardziej
pretenduje
do miana ojczyzny
P.olinezyjczykuv.;,
tj.
miejsca,
gdzie zostały wykształcone
najbardz,iej
charakterystyczne
::n;by
ich kultury?
Archeologiczne
penetracje
na Tonga wykazały
najwcześniejszq
obecność człowieka
na tym archipelagu
okolo 1140 roku p.n.e. lO N apol ~-;:ane
tam wyroby
ceramiczne
Lapita
owz inne charakterystyczne
elementy
kulturowe
wyraźnie
dowodzą
ścisłego pokrewieństwo
z analogiclllymi
wyrobami
fidżijskimi.
Na początku
lat 70-tych
zacz~to
upowszechniać
pogląd utrzymujący,
iż twórcy Lapita na początku
zasiedlili
Tonga. gdzie
nastąpił
długotrwały
izolowany
rozwój
polinezyjskiego
zespołu
cech
fizycznych
i kulturDwych
przebiegający
równolegle
z rozwojem
,ic;zyka
proto-polinezyjskiego.
Dopiero
kilkaset
lat później
miało nastąpić
prze3unięcie na Samoa i inne wyspy zachodniopolinezyjskie
II.
Odkrycia
dokonane
w 1973 roku na lagunie MaliIanua
(Samoa, Upolu)
stały się przyczynkiem
do gruntownej
rewizji
wcześniejszych
uslalell.
Uzyskane
tam dwa datowania
C14: 1030 p.n.e. oraz 940 p.n.e. współwysh,'pujące
z tamtejszą
ceramiką
Lapita, stawiają
ceramikc; Samoa w jednym przedziale
czasowym
z tongańskimi
wyrobami
Lapita 1~. Zmiany
jakie dokonywały
się w samoańskiej
ceramice,
typach toporów
i i'lilych
wyrobach
nastąpiły
w tym samym
czasie lub nieco wcześniej,
niż na
Tonga. Pozwala
to na \\.'yciągnięcie
sugestiI,
że Samoa były obszFem.
na którym postępował
wstępny
rozwój kultury
polinezyjskiej
i może: być:
uznane za ojczyznę Polinezyjczyków
la
W pozostałych
pozacermicznych
aspektach
kultury
materialneJ.
tra9
R. i :VI. E. ShuHer,
Austronesian
i B. J. WaJlace
Harding
lU
the
LillQLListics
L.
M.
P.o1Y'nosian
11
P.
S.
carbon
dates
(ed.), New
The
Belhvooo,
12;
te R. C. Green
Auckkl1nd
prehistory,
cu!tlue
MC"1l1'O Park
/Iistor)},
York
[w:]
W.
i J. M.
Ins,Utu'te and
and
prehistory
.'lre/weo!oQy
Museum,
t.
op. cit.,
S,
Paper
al.
of
PolY/lesia'1
Ocerlllia,
Islanders,
Da v i·dson,
Pacz.fie prl'histor)},
s. 122.
'" R. j M. E. Shu.tler,
of
Pacific
Ho'wells,
197:5. ,.;. 79:
Cultures
Ute
G.
W. G:·<.lCl',
l'aClfic',
T.
G.
"Jo:l,';;al
ol'
t.
lG:
1'970, :;. 25 - 26.
Groube,
Tonga,
Lapita
pottery
nad
S,ooiety",
t. HO: 1971, n.r 3, s. 306.
1975. nr I. s.
op. cit., s. 31,3.
the
Oceanie
and
II,
"Cur;·e.n.l
;\'lllthrop;Jjogy·'.
.. , ,.;. 2r2ii-227:
in
1'974, nr
presented
origills,
Western
7;
R.
at Nice
Samoa,
Shutkr,
ill
L.
M.
Gmubc.
Bul'icl.iill
Reeen:
Col!oque
XXIII
ol
radio... ,
STAN
BADAN
NAD
PROCESEM
ZASIEDLANIA
143
POLINEZJI
PrOlo·Eastern
Oceanic
1000 BC
1000 AD
Ryc
(zrócłłn:
R.
Oukiel's
rono~'l
Niul~f',l
lh~a~1
Fili~n
Sama/w
Tikopian
Futuan
Ellicefln
1. Podział
wewmGtrzny
c. GRI~;f<:N.
Linguistic
subgrouping
settlement.
_.Journal
of
the
~~'.fA
Easler
jGzyków
within
Polynesian
NW se HA' ....
'
Marquaan
R~ran
pohnczy
Polynesia:
Society"
Austral
TiNA
Maori
Tahitian Rarotongan
j.~k:!ich
the
irnpiicCłtions
t. 75. 1966, nr
for
prehistofic
1. s. :H).
dyC]e Samoa i Tonga zaczęły się szybko różnicować
wkrótce
po okresie
inicjalnego
zasiedlenia.
Różnice kulturowe
znajdują
odzwierciedlenie
we
współczesnych
klasyfikacjach
lingwistycznych
14.
Jqzyk proto-polinezyjski
przebył
okres długotrwałego
i izolowi'.n?:'go
rozwoju, w wyniku czego nastąpił
jego rozdział na dwi€ subgrupy:
1'ongrtńską i Nuklearną
Polinezyjską
(język samoański
i języki wschcdniopolinezyjskie)
1;. Pozostałości
kulturowe
ujawnione
przez archeologów
nie
pozwalają
na dokonanie
LIstalen, gdzie dokonywał
się proces rozwoJu języka proto-polinezyjskiego
oraz jak doszło do wydzielenia
się języka tongańskiego od pozostałych
języków polinezyjskich
16.
Tradycje
i gen€alogie
mieszkanców
Samoa i Tonga nie sięgają
zamierzchłych
CZ<lSÓW,
w których
pojawili się w P.olinezji ich pierwsi przodkowie. Zarówno
samoanskie
podania
mówiące
o pojawieniu
:.;ię Ta;:;aloa
La i jego dzieci na Samoa przed około 40 generacjami,
jak i tradycje
R. C. G:'L'L'lI, Linguistic
II
prehistoriI'
- 38;
sertlemelIt.
Pawley.
!\.
in morpholoGY.
t5
B.
Bigg"
tf,
Polynesian
u,){)urna\
8:
dzielenie
\000
lat),
si\; subgrU'p,
Len ,nie
na obszarze
Society",
Po\yn€lSli,a, [w:]
00[
Linr}"uJistics in
a pr'Occs
a snbgronping
Pe>ly,ncsi.an
OkrL~"; i,zoiowa'lIC"go rozwoju
go (do
within
['olynesia:
P.o\yne . ;,ian Society"
langnages:
u-f the
'PIH' langua.gcs
(ec\.). T.
T. Sebeoik
subgrouping
U.J "li l'Ila;! of lhc
Oceania,
jqzyka
musiał
Polinezji.
The
implication.s
1·9&6. nr
based on siw red
t. 75:
\966.
Current
siG,
irends
in
Ifni,
trwaJ
padł(,bnie
l,
for
s' 6-
innovations
1, s. 39 - G4.
nr
Hague-Par.i.,
pr-e~t,o-p~\i,nezyjskicgo
dokonywać
the
t. 75:
tingl/,istics.
. ,;. 184 - 4>85.
nj'ezwyKle
dłu-
j.a,k .,;'a:-11owy-
144
Jacek
SchmicZt
z Tonga wskazujące na samoański rodowód pierwszych Tongańc;~ykó\\'
dotyczą kolejnej fali osadniczej na tych archipelagach 17.
Samoa i Tonga staly się punktem wyjścia kolejnych ekspedycji morskich, które doprowadziły do odkrycia i zasiedlenia pozostałych części Polinezji zachodniej oraz niektórych archipelagów leżących na wschodzie
Wyspa Futuna wchodzi w skład grupy Horn i stanowi wraz z Wyspami Wallis najbardziej wysuniętą na zachód część Polinezji zachodniej 18.
Folklorystyczne i etnologiczne studia nad kulturą Futuny nie daly możliwości ustalenia pochodzenia jej mieszkańców. Polinezyjczycy z Futuny
mogli przybyć z Samoa lub ze swych wcześniejszych siedzib leżących na
zachodzie. Istnieje też możliwość, że reprezentują mieszankę różnych Ial
migracyjnych. Ta ostatnia ewentualność wydaje się być najbardziej prawdopod0bna. Jeżeh tamtejsza kultura stanowi zlepek elementów różnorakiego pochodzenia, to elementy te musiały być bardzo podobne i nastąpilo ich pełne i trwałe zlanie się powodujące wytworzenie się nowych
wartośei kulturDwych 19.
Kultura mieszkańców Futuny i sąsiedniej wysepki AloIi jest pro~tszc..
niż w innych częściach Polinezji. Można to wytłumaczyć niską l"czcbnie
populacją i relatywnie długą izolacją. Nie występuje tam wiele podstawowych cech samoańskiej i tongańskiej organizacji społecznej. Innym
zjawiskiem jest zachowanie się na Futunie pewnych elementów kultury,
które zostały zapomniane na innych obszarach. Niektóre cechy kuitllrowe występujące w dawnej Polinezjti, w tym także na Samoa, obecnie nie:
są znane poza Futuną. Można tu przykładowo wymienić takie elementy
jak: równoległe krokwie w owalnych domach, dziedziczenie pozycji mistrza-rzemieślnika
czy techniki związane z odeskowaniem canoe 20. Równie zastanawiająca jest obecność na Futunie innych wytworów kultu·
rowych współcześnie nieznanych na Samoa: odzieży z pilśnionej kory,
fletów nosowych czy specyficznych w układzie platform-marae 21.
Powyższe informacje pozwalają na wnioskowanie, ż.e kultura FuLuny
jest pod wieloma względami nie tylko zachodniopolinezyjską, ale raczej
wczesnopolinezyjska. Przyjęc.ie takiego rozumowania może okazać się po17 E. W. G·i.f{ord, Tongan
myths and tuLes, BeNli·ce P. Bi.'ih0'P lV!w;cum, Bullel'in
3~. H2,'waii 19124, <;. 8 - 9; P. H. Buck, op. cit., s. 235.
•
18 KIuc'Z'oIW2 pozyc;j,a ge()graficzna
pomiQdzy S.aro·oa na ws'c;h.odzie i F;'dżi na
poludnio wym
za'chodZJie może spra,wić, że prowadzone
tam ba'dan,i-a po'zlwa,l" zrekon-s1ruo'wać zaiiitniaJ.e w ,przeSlzlośc.i prz.esuniqcia Iud-nośC"i(}wedo Polinezji ZJcl1odniej i pOlZ'at'0n orbs,Z)ar.
19 E. G. Bu~i'oW's, Etln:o!ogy
of Futuna ... , s. 231, 233.
20 P. H. Buck,
Samami materiaL cuLture, Herni,c'e P. HiJ.'ihop MlI.~el1,m, BuIJetin
75, Hawaii 1'930, s 83 - 8'5, 665, 672.
21.K.
P. Emory uważa, ź,e ~tare -ma-rae (-malae) z FlItuny bardz:o prlypallTIi'Oa
po'dstaw'<Jwe budowle teg,o typu ze wsc.hordniej PoHnezjoi.
1
STAN
BADAN
NAD
PROCESEM
ZASIEDLANIA
145
POLINEZ.Jl
mocne w rozwiązywaniu
wielu podstawowych
kw-estii dotyczących
;:>czeobr2.żeń rozwojowych kultury polinezyjskiej
22.
Analiza ceramiki odkrytej
na wyspie wskazuje,
że tamtejsze
sekwencjt odpowiadają
zasadniczo tym z Samoa i Tonga. Nie natrafiono
j,;szcze
tylK.o na stanowiska
odnoszące się do warstwy
reprezentującej
wczesną
wschodnią ceramikę Lapita, jednakże
typy występujących
tam toporów
i formy niektórych
naczyń pozwalają
przypuszczać,
że stanowiska
t:łkie
tam istnieją n Stwierdzono
podobieństwo
niektórych
odkrytych
na Fu·
tU:lie wyrobów ceramicznych
do znalezisk z Fidżi (Siga taka). Najst;n-szf'
dotąd uzyskane datowanie
C14 określi lo wiek badanej ceramiki
na rok
24
200 ± 90 p.n.e. .
Analiza jqzykoznawcza
pod ważyła wcześniejsze
ustalenia
zakładające
bliskie związki języka mieszkańców
Futuny z językiem tongańskim
i wykazało jego przynależność
do subgrupy
Nuklearnej
Polinezyjskiej
i bliskit pokrewieństwo
z językiem samoańskim 2;,.
Wyżej przedstawiona
argumentacja
pozwala na potwierdzenie
obecności Futuny w sferze wpływów kultury zachodniopolinezyjskiej
i umi-ejscowienie zasiedlenia
wyspy już w 2 połowie I tysiąclecia
p.n.e. lub
wcześniej. Trudno jednak zlokalizować obszar, z którego dokonano kolonizacji wyspy.
Etnologowie doszukują się źródeł kultury mieszkańców
Uvea na wyspach Tonga. Wskazuj-e się tu na wysoki procent
zbieżności
w n;J.zewnictwie miejsc, podobne nazwy dla poszczególnych
faz księżyca,
typy
toporków, konstrukcje
platform
pod domostwami,
terminologię
pokrewieństwa królewskiego,
typy i nazewnictwo
tańców itd.26 Występują
też
liczne dowody świadcząc-e na rzecz związków pomiędzy Uvea oraz S:nnoa
i Futuna, jednakże wpływy tongańskie
są wyraźnie
dominujące.
Jednak
Tongańczycy
nie byli pierwszymi
zasie'clleńcami wyspy. E. G. BUTrJWS
zebrał tradycje mówiące a trzech imigrantach
będących pierwszymi
ludź.
mi na Uvea. Imion tych ludzi nie odnaleziono w tradycjach
tongańskich.
za~ niektóre interpretacje
przypisujące
im tongai1ski rodowód okazal~i sit;
blt;-dne. O pre-tongańskim
zaludnieniu
może świadczyć także nazewnIctw'>
nieKtórych
nazw miejsc 27. Hipotetyczna
ludność
zamieszkująca
Uvea
Eth,lOlogy
tJ Futmw ... , .. 233.
22
E. G. Burrows,
2:1
P. V. K'j·r<:h. Etno-archaeotogical
Poi Jnesia): a preliminary
:1-:' l, s. 58.
24 I bid., s. 40. 61.
report,
A. Pa,wley,
E. G. BurrOM'';, Etlwology
2'
10 Lud,
1'45, Haf\vaij
Przykl.ado'Wo
t. LXIX
"Joumal
op. cit., s. -lO - 41. przypi.-;
25
26
.;el;'~l, BulleUn
i.
investigations
19 nazw
oj
Uvea
of
the
in
F'u!tlna
Po-lyne"ia:n
and
Uvea
So'CiNy",
(\iVestC"r[
t. 85: 1976.
5.
('v\'aUis
Island),
Bernice
P. B:.-;h)p
1937. :;. 1'69 - 170 i i'n.
uy·calJ <-ki·ch k~.\re''''P0l1Jduje
z nazw<lmi
z FutUllY.
:\-Iu-
146
Jacek
Schmidt
o
o
Manua
~gVavau
c"
Ry,c.2. Kierunki
mi~racji
Niue
I- I\) o Tongatapu
za:si€ldleńczych w !Polinezj,j zachodniej
przed pojawieniem się Tongańczyków mogła reprezentować wczesną zachodniopolinezyjską kulturę blisko związaną z tą z Futuny 28.
W trakcie badań archeolog,icznych natrafiono na wyroby ceramiczne
podobne do wytworów z Futuny. Odkryto też naziemne kopce i fortyfi··
~O(acjestanowiące solidny dowód na prehistoryczne kontakty z Tonga. Zasiedlenie Uvea mogło nastąpić mniej więcej w tym samym czasie co Futuny tj. w I tysiącleciu p.n.e.29
Niektórzy językoznawcy są skłonni dopatrywać się ścisłych związków
języka wyspiarzy z Uvea z językiem tongańskim i klasyfikują te Języki
w jednej grupie 30. Andrew Pawley uważa, że brak jeszcze danych pozwalających na dokładne ustalenie powiązań języka uveańskiego z innym;
językami polinezyjskimi i nie podejmuje się jego klasyfikacjii w ramach
jakiejkolwiek grupy 31.
Pomimo wielu niejasności jakie wiążą się"'z zasiedleniem Uvea, można
obecnie dokonać kilku podstawowych ustaleń. Typowa zachodniopolineE. G. Burrows, Ethnology of Uvea ... , s. l7'1 - 17e.
P. V. Kril'ch, op. cit., s. 61.
20 S.
H. Elber:t, Internal
relationship
of Polynesian
languages
and dralects,
"South-westrern
Journal ;(If Ainthro):>orlogy", t. 9: 1953, nr 2, s. 169; R. C. Green,
Li.nguistic ... , s. 34.
21 A. P:awley, op. cit., s. 61, przy,pios8.
28
29
STAN
BADAN
NAD PROCESEM
ZA:SIEDLANIA
POLINEZJI
147
zyjska kultura wyspy była dziełem odkrywców przybyłych na Uvea
w I tysiącleciu p.n.e. Bardzo możliwe, że istniały wtedy bardzo ścisłe po..
wiązania z Futuna i Samoa. Kolejna fala osadnicza przybyła z Tonga
i wywarła decydujący wpływ na oblicze kulturowe wyspy.
Niue jest samotną wyspą położoną w zachodniej części Polinezji pomiędzy archipelagiem ronga na zachodzie, Samoa na północy oraz Wyspami Cooka na wschodzie. Edwin M. Loeb uznał, że zasiedlenie wyspy nastąpiło na drodze kolejnych, izolowanych względem siebie migracji ludnościowych ~2. Tłumaczyłoby to fakt istnienia na Niue dwóch endogamicznych i antagonistycznych względem siebie społeczności wykazują··
cych pewne zróżnicowania antropologiczne, kulturowe i w mniejszym
stopniu językowe.
Zgodnie z lokalnymi przekazami, na wyspie pojawiły się trzy 5~ruPy
osadników. Pierwsza migracja miała mieć miejsce około 700 roku n.e.
i tworzyli ją Polinezyjczycy z Sawaii (Samoa). Lądowanie tych ludzi poprzedziły zwiadowcze penetracje grupy ich przodków. Drugą falę osadniczą stanowili Tongańczycy będący uczestnikami wojennej wyprawy
morskiej. Doszło wtedy do walk pomiędzy wyspiarzami i tongail13kimi
agresorami. Nowi przybysze pozostali na wyspie powiększając liczb~
osiadłych tam Tongańczyków, którzy przypłynęli wcześniej w małych,
niezorganizowanych grupach. Wydarzenie to miało miejsce w początkach
XVI wieku. Również z Tonga przybyła kolejna, trzecia grupa osadników
pod koniec XVII wieku 33.
Język Nieańczyków jest blisko spokrewniony z językiem tongańskim.
S. H. Elbert uważa Niue za "kolonię" tongańską i język wyspiarzy z Niue
włącza wraz z językiem tongańskim do jednej grupy językowej 34. Dane
zebrane przez Elberta posłużyły do obliczeń, z których wynika, że Niuań
ezycy odseparowali się od wyspiarzy z Tonga pomiędzy 400 - 800 rokiem
n.e.35. Znawcy przedmiotu wskazują, że powyższe ustalenie wymagają
sprawdzenia i dalszych badań 36.
32 E. M. Loeb,
Historyand
tradiJtions
Bulletin 32, Hawaili 1'92:6, s. 23 - 24 i in.
33
of
Niue,
Bennie,e P. Bish::>,p Museurr:
Ibid.
S. H, EI!bert, op. cit., S, lB4, 169; Usta1enia
A. Pawleya (op. c,it., .-;. 40 - 41).
35 R. C. Green, L.inguistic
... , s. 1,3.
3~
Elberta
z{)Is't,ałypJitwi'OI'dzo:ne prz"z
36Aut.oi' .,ławnika Niue Dictionary,
J. M. McEwen' zauwa.zył, w języku Niue
(}becn1o·śćpewnej I~czby słów na'wiązują.cY'ch do jęzYI~a samoańs:k,ieg{) i języków
w0;ohoo!l1Ji'Oipoihne-zy
jnY'ch. Na tej ,pad!StalWieuważa, że dawny język Ni'ue był ściślej
związany z tymi d'ialektami, alepóźni.ej
na<SltąpiłsHny wpływ języka t'oug'u\:;kieg{l;
A. A. Koskinen podaj'e, :i.e wi'e'le niueańs'kich nazw miej.sc nawiązuje do nazw samo.ał1~kich (A. A. KOis.k~nen, G~os w dyskusji,
[w:] P. S. Bciłwooo, The prL'hisioTY ...
1~
, s. 21) .
148
Jacek
Schmidt
Archeolodzy umiejscawiają zasiedlenie wyspy około 470 roku n.f:. Do
takiej oceny upoważniają datowania C14 uzyskane w położonej we wnętrzu wyspy osadzie Paluki 37. Pierwsi ludzie na Niue nie byli zbyt liczebni i mogli tworzyć zwiadowczą migrację poprzedzającą lądowanie 'Niększej grupy ich ziomków. Badania nad uprawami orzecha kokoso'Nego
i innych owoców potwierdzają, że na Niue pojawiło się kilka grup ludzi
w różnych odstępach czasu. Ograniczone analizy antropologiczne wyka.zują bliskie pokrewieństwo populacji niueańskiej z ludnJścią zachodniopolinezyjską 38. Powyższe ustalenia znajdują potwierdzenie w wynikacr:
analizy" kształtu bazaltowych toporków i badaniach etnologicznych nad
wybranymi elementami kultury materialnej Niue 39.
Główny trzon zaludnienia Niue niewątpliwie pochodził z Tonga, jednakże obecny status języka Niue nie może być użyty jako argumepi, że
wyspę skolonizowano tylko z tego obszaru 40. Liczne przeslanki wskazują
na możliwość przybycia wczesnej fali osadniczej z Samoa lub innego pobliskiego obszaru. Umiejscawianie zasiedlenia Niue w V wieku n.e. jest
naj ba rdzie j wiarygodne 41.
Zasiedlenie
Polinezji
centralnej
w s c h o d n i ej.
Północne Wyspy Cooka (Manihiki) leżą w centralnej części Polin£zji,
pomiędzy Tokelau na zachodzie i Wyspami Towarzystwa na południowym-wschodzie. W skład archipelagu wchodzą wyspy: Tongareva, Manihiki, Rakahanga, Pukapuka, Nassau, Suworowa, Palmerston.
Każdy z mieszkańców atolu Tongareva wywodzi się z jednej z trzech
głównych linii genealogicznych, a ich przodkowie zmieszali się ~ sobą
poprzez małżeństwa mieszane42• Wodzem jednej z pierwszych grup osadników na atolu był Taruia. Podanie z Aitutaki (południowe Wyspy Cooka)
mówi, że tenże Tantia był wodzem na tej wyspie. Został on zmuszony do
opuszczenia swojej ojczyzny i pożeglował na Tongarevę. Dokładna ana,l7 M.
M. Troitter, Niue Is~and, archaeological
Bul,let.in 7, Chl"btchurch, New Zea:lal1Jd 197'9. s. 50.
survey,
Call'1l'I'bu.ry Mu"cum,
ss Ibid., s. 57,
30
Ibid.,
s. 12, 49 i in.
prehistory
of Western
Polynesia,
Pap0r pre.'c,ILed at
Nice in CoJ:1.oqueXXH ... , s. 31.
41 W 197·2 roiku uzyskano
da-towanie CI4 w.-;ka,zująee na zasiedlenie wyspy okol'G
130 roku n.e. (R. Shutler, Recent ... , s, 118). Wynitk ten nie koresponduje
z da'ny'
mi otrzymanymi w trakcie flstc1!iJnichbadań. J'eiŻeli Niue byla fak-tycz:nie wmie"zkaL
w tak wczesnym 'Okres.i·e. 1-0 dalsze bad'a'ni,a powilllny ujawnić
obecność skorup
ceramiczny'ch jakie z.!la~'ezi-onona Samoa, T{Jo'ga czy Uvea.
I~ P. H. Buok,
Ethnology
of Tongareva, B~'rnice P. Bishop M-u'sell'm, BulleLn 92,
Hawaii 1'932, s. 1'1- lit
lO
J. M. Dav,iid'son, The
STAN
BADAN
NAD
PROCE:SEM
ZASIEDLANIA
POLISEZJI
149
liza Petera H. Bucka wykazała, że pierwsi zasiedleńcy wyspy mogli stanowić małą liczebnie grupę ludzi nie posiadających
wykształconych
kapłanów, czego dowodzą porównania
list genealogicznych
i M'ystępuJClce
w nich braki. Kolejny przodek wyspiarzy z innej linii, Mahuta przybył
na Tongarevę póżniej niż Taruia. Mahuta jest dobrze znany tak~e w tradycji Rakahangi. Rodzinna tragedia skłoniła go do opuszczenia tego atolu
i osiedlenia się na Tahiti. Tradycje z innych wysp potwierdzają
fakt odbycia podróży przez Mahutę z Rakahang.i na Tohgarevę via Tahiti 43, NIałŻ€!lstwo córki Mahuta doprowadziło do zejścia się lini Mahuta i Takatu-przodka wyspiarzy z kolejnej linii. Takatu należał do wcześniejszej fali
osadniczej. Okres zasiedlenia atolu ustalany od Mahuta i Taruia wynosi
18 generacji, co umiejscawiałoby
kolonizację wyspy w połowie XV slulecia. Jeżeli jednak wspomniane tradycje z Aitutaki i Tongarevy dotyczące
Taruia mówią o tej samej osobie, to datę zasiedlenia należałoby cofnąć.
o jedno stulecie 44.
Kultura Tongarevy wykazuje ścisłe powiązania z kulturami Polinezji
centralno-wschodniej
i marginalnej 4;;. Wstępna penetracja
archeologiczn:,
przyniosła datowanie C14 na 710±70 lat przed dzisiejszą datą tj. 1240
ro-k n.e,46
Manihiki i Rakahanga. Chociaż obydwa atole dzieli odległość 2;> m!\
można mówić o ich pełnej jedności kulturowej
i wspólnocie dziejowej.
Tradycyjn3 historia Rakahangi przypisuje zasiedlenie obydwu atoli jednej rodzinie biologicznej, na czele której stał prześladowany
wojownik.
Wyprawie nie towarzyszyli wykształceni kapłani. W związku z tym informacje genealogiczne są zwięzłe i ubogie w szczegóły. Podanie o odkryciu atoli jest zmieszaniem historycznej narracji i mitu. Pierwszym człowiekiem na wyspach był Huku, żeglarz rodem z Rarotongi (Pd. Wyspy
Cooka). Huku przypłynął na Manihiki ze swoją siostrą Tapairu i je] mężem Toa. Nazwy geograficzne i imiona własne wspomniane w tej tradycji
potwierdzają rarotongańskie
pochodzenie Huku. Żeglarz ten powrócil na
Rarotongę, a jego siostra wraz z mężem pozostali na wyspach. Związk!
krwi zadecydowały o daro-wiźnie nowej ziemi, jakiej dukonał Huku na
rzecz Tapairu i Toa. Toa był wielkim wojownikiem, jednak prześladowania jakie go spotkały na Rarotondze skłoniły go do opuszczenia ojczyzny
na stałe. Naczelnicy na Rarotonga zachowali w pamięci po dzień dzisiejszy
fakt opuszczenia wyspy przez Toa. Pojawienie się Toa na Manihiki i RJ.-
,la
Ibid.,
.•• Ibid.,
:1;t:Jlenia
.~. 17, 19.
s. 30;
czasu,
G~n('ak;g.·-e
w którym
z. Ra)'Dtongi
'" Ibid., s. 11- 13, 178 -179,211212,216
R. ShuUer. Recent ... , s. 120.
• ft
i ~UWE'j
ży1 TU'I'uia.
- 2QO.
Zelandii
Llmoiliwiają
d~)Klachc:
150
Jacek
Schmidt
kdhanga umiejscawia się w XIV wieku, co koresponduje
z datowaniem
zasiedlenia Rarotongi 47.
Manihiki i Rakahanga znajdują się w sferze wpływów kultur Polinezjl
wschodniej i marginalnej.
Tamtejszy dialekt Jest blisko spokrewnIony
z dialektami maoryjskimi, i tn zarówno w zakresie słownictwa jak i stosowania pewnych głosek 48. O związkach z Nową Zelandią świadczą również pewne znaleziska z zakresu kultury materialnej 49.
Pukapuka jest najbardziej wysuniętym na zachód atolem z całej grupy Wysp Cooka. Analiza podań wyspiarzy nie umożliwia sprecyzowania
obszaru, z którego dokonano odkrycia atolu. Niemniej tradycje Jdw0łują
się do ścisłych kontaktów z wyspami leżącymi na zachodzie: Samoa, Tonga, Tokelau, Niue i prawdopodobnie
także z Fidżi ;;0. Jak wskazujq listy
genealogiczne,
pierwsi mieszkańcy
wyspy pojawili się około 600 :a:
temu 51.
Kultura Pukapuka zawiera szereg nawiązań do wszystkich subkultur
polinezyjskich,
jednakże jako całość moż·e być uważana za kulturę marginalną Polinezji zachodniej.
Typowe zachodniopolinezyjskie
elementy
kulturowe można prześledzić w sferze kultury materialnej ;'2, organizacji
spolecznej i mito-Iog.ii Pukapuka 53. Na uwagę zasługuje fakt, że związki
kultury materialnej atolu z poszczególnymi wytworami kulturowymi występującymi
tylko na wschodzie lub tylko na zachodzie są relatywnie
małe.
Poludniowe Wyspy Cooka leżą w centralnej
części Polinezji pomiędzy Samoa na północnym-zachodzie
i Wyspami Towarzystwa na północnym wschodzie. Zgodni~ z lokalnymi podaniami, centralna wyspa archi·.
pelagu Rarotonga została odkryta zarówno z Polinezji zachodnie] ja;':
i Wysp Towarzystwa.
Samoański żeglarz Karika przypłynął na wyspe
mniej więcej w tym samym czasie co Tangiia, tahitiański odkrywca Rarotongi 54.
Badania etnologiczne i archeologiczne wykazały, że kultura samonI'lski'..
17
>'cum,
'<lS
P. H. Buck. Ethnology
of Manihiki
Bu,He'hn 99, Hawaij
W32. s. 14 - 22.
Ib'id.,
S.
m~rl RakClhanga,
51
P. Bi,,,.h.;.p:\L-
11 - 1:3.
s. 141 - 143.
5Q E. i P. Beaglehole,
Ethnology
of Pukapuka,
Bulletin I~SO, Hawa·ii 1938, .s. 378, 410 - 41'1, 41'S i i,n.
·19
Bernice
Ibid.,
Ibid.,
Bern-ice P.
Bi.~hop Mll.-;cun,
S, 2'41, 37'7 - 37l:l.
•~ Można ,tu przykladowo
wymienić zbieżności w za,kre:"ie ty,pów ;'Clczykó\\',
tcc~nik lowieck·ich, sYSttelffiówirygacyjnych
przy kultywacji
po"zcwgólnych
upr;]''''
itd.; E.i
P. HeGlJgleh~)~'e,
op. cit., s. 41'3 - 4·1'1.
5~ G. MacGregor,
Notes on the ethlwlogy
of Pltkapuka,
Bernice P. Bi':'!l"p ;\'L:i'C"dm. OocaS'io;na! P>apel'~, t. XI, nr 6. Hawa'ij 19135,s. 8.
;1 P. H. Buck, Wikingowie
... , s. 10'1 - 102.
STAN
BADAN
NAD PROCE5EM
ZASIEDLANIA
151
POLINEZJI
nie wywarła istotniejszego wpływu na Wyspach Cooka, których podłoże
Kulturowe jest typowo wschodniopolinezyjskie.
Wpływy z Wysp Towa··
rzystwa miały charakter bezpośredni lub też następowały poprzez mieszkańców Wysp Tubuai. Datowania C14 potwierdzają fakt zasiedlenia Rarotangi około 1290 ± 70 n.e. Proces zasiedleńczy na tym obszarze rozpoczął się jednak znacznie wcześniej 5'3. Południowe Wyspy Cooka jawią si(~
jako ważna granica pomiędzy subkulturami
polinezyjskimi, zwłaszcza
Nową Zelandią i Polinezją zachodnią. Nie ulega wątpliwości, że tamtędy
wiodły szlaki migracyjne do Nowej Zelandii i Polinezji wschodniej. Językoznawcy wskazują na ścisłe związki języków Wysp Cooka, Nowej Ze·
;andii i Wysp Towarzystwa 56.
Położony w centralnej części Polinezji archipelag Towarzystwa tworzą dwie grupy: Wyspy Na Wietrze oraz Wyspy Pod Wiatrem. Odkrywcą Wysp Pod Wiatrem miał być samoański żeglarz Taiwa, który wylądował na Raiatei i założył tam słynną osadę Opoa. Wydarzenie to mogło
mieć miejsce, jak głoszą genealogie, około 850 roku n.e. Z kolei wielki
przodek Tahitian, Taaroa przybył około 100 lat wcześniej z archipelagu
hawajskiego 57. Zarówno tradycje lokalne jak i podania zapisane w innych
częściach Polinezji wskazują na Wyspy Towarzystwa jako najważniejsze
centrum rozprzestrzeniania się kultury polinezyjskiej.
Najstarsze znaleziska odkryte na wyspach Maupiti i Huahine datowane są na 850 ± 70 rok n.e., jednakże położenie innych wyrobów w war.<:twachodkrytych poniżej tego datowania pozwoliło określić ich wiek na
650 rok n.e ..';B Nie natrafiono jeszcze na ślady najstarszego osadnictwa
!Ja wyspach. Odkrywki archeologiczne prowadzone na innych wyspach
archipelagu dostarczyły dowodów tylko na znacznie późniejsze osadnictwo.
Znaleziska wykopane na wyspie Moorea pochodzą z XIII i XIV wieku
i nic nie wskazuje, że Moor<.~abyła zamieszkała dużo wcześniej 59.
Zarówno w sferze kultury materialnej jak i innych aspektach kull;"ry Wyspy Towarzystwa przejawiają
silne związki z kulturami Nowej
:;:; R
kti'l~
Duff,
oJ the
Prehistory
Southern
Cook
!.'!anc1s, Ca'n'tcrbu.ry
Mus'cum,
Bul·
Chl'j",lchurch,
New Zealand 10974, s, 10, 1'6 - 1'8. 146.
:o" H. C. Gr,ec>l1,Lingllistie
... , :;. 38 - 29.
tj.
57 E. S. C. Ha;ndy,
History
anel culture
ill
the Societu lslanels, Bcrni'ce P. Bi,·
J:op :Vlu'l'um, Bulletin 79, Hawail 1930, ci, 5 - 6, 83 - 8,6; A. L. God'lewsikli, Drogi
S'(J110U.'
slońca, \Vrr:c!a'W
1'96:1. S, 9.
K. P. Eim(),:'y i Y. H. Slin>e,tu,op. cit., s. 167 - 160; y, H. Sinoto ,i P. C. Maceo)',
Report on the pre!iminaru
excavation
of all early habital'ion
on HlLahine, Societ;;
Islands, "J'DU Dna l d'r' la Societe
des Ocea.niste.ci",
t. 31: 19'75, nor '17, s. 183; R. Shutler,
501
P.ecent ... , s. 117 - 11'8.
5G
Archeology
on
pelf,'; nI' the Mus'cum
;967. i. 217 - 220.
island
Moorea,
er! Nat'lI:"a'!
thq
Hist{)ry",
FrencJ]
Polynesia,
R. C. Green
"A 11lthro,pCll·ogk;,J l
(led.), t. 5'1, c.z. 2, New
Pa·
Y'H-:"
152
Jacek
°.- __ --.:'-'17.:..0
.:..'6r:0'--
e (\ \ k s
x-
Schmidt
.:..' TS.:..O
-'1
Jarvis
<: /.-?
'..
130
'40
Mą
r Ir
l~O".
10
'1""<9'
•• s·aW~i
<\.•
I
l
Nukuhiwa"
Tongarewo
.0: Hiwaoa
::
a (\ I h I k
N ••'"''''''''
ą
Pukapuk&'
'Manihiki
-••
Tutuola
f
"1anua
.
":
Fatuhiwa
Nassau
w. ~Lworowil
w- y
• N iuat
~
.... ..
• ··Wawa
20/-;-:'-.:~·~.:..·~-n-g-at-a+-'-'------'-"jF-"=--'-',--oii>4--i--+--.:..':..=-·'-...
I
I :
C:--'l-l
I
'."
-.--+----;-..--.-\~.
.: Marutea
_~__ ~~Man~arerwa_j
eo
Gena
°l
Pi tcai rn°
'--
-'-
-L
--"
Ryc. 3. Kderunki m·igracJi zasiedlel1czychw
-'-
PoEnezJi
'--
centralnej
i
j
i
l
L---'
i wschodnlej
Zelandii, Markizów i innymi społecznościami wschodniopolinezyj;;kirni.
Analogiczne powiązania można prześledzić także we wczesnej kulturze
archipelagu 60.
Wyspy wchodzące w skład grupy Tubuai zostały zasiedlone z pobliskich Wysp Towarzystwa. Nastąpiło to prawdopodobnie wcześniej, niż k:nlonizacja Południowych Wysp Cooka, tj. pomiędzy VII a IX wiekiem n.e,
Bliskie pokrewieństwo mieszkańców Wysp Cooka, Tubuai i Wysp Towarzystwa znajduje pełne odzwierciedlenie w języku, kulturze i świadomości wyspiarzy 61.
Dotychczasowe u:::tnlenia etnologów i językoznawców pozwalają uważać, że odkrycie niezliczonych atoli wschodniopolinezyjskich Wysp Tuamotu było dziełem Tahitian i Markizyjczyków. Proces zasiedleńczy rozpoczął się już w IX wieku n.e.62
W stosunkowo bliskiej odległości od rozległego archipelagu Tuamotu
leży grupa Mangarevy zwana też Wyspami Gambiera. Podstawy kultury
'" E. S. C. Handy, Hi~tory .. " s. 9 - 67; Ralph Linton zaikladal, że kultura Wy,sp
Towarzy.s'twa zajmuje
pośrednie
nlleJsce pCJmiędzy kamrplek.-;ami Samoa-Tonga
i Markizy-Nowa
Zelandia. Takie stanowisko zO.4alo poddane ostrej krytyce prze<:
P. H. Bucka (Samoan material ... , S. 665).
61 R. T. Aiitken, Ethnology
of Tubuai, Bernice P. Bishop Museum, Buile: in ·iii.
Hawa:ii 1930, s. 80 - 83, 95 - 97, 165 - 166.
tl2 R. C. Green, Linguistic
... , s. 26.
STAN BADAN
NAD PROCESEM
ZA'SIlCLiLANIA POLINEZJI
153
Mangarevy
były oparte na wczesnej kulturze
występującej
na Wyspach
Towarzystwa
przed okresem przeniesienia'
jej na Hawaje i Nową Ze]andię. Pierwsi osadnicy przypływali
na wyspę w małych grupach
z Tuamotu i byli reprezentantami
prostej kultury
rybackiej
bez rozwiniętej
teologii wymagającej
stawianJa
platform
marae dla oddawania
czci
bogom. Jedyną rośliną wniesioną przez tych ludzi na wyspę był orzech
kokosowy. Pierwsza zorganizowana
wyprawa
kierowana
przez naczelnika
Tupa wylądowała
na Mangarevie
około 1300 roku n.e. Nowi przybysze
przywieźli ze sobą liczne rośliny uprawne występujące
tylko na ,\..yspach
wulkanicznych.
Chlebowiec i banan mogą wyrosnąć tylko z młodych pędów co dowodzi, że Tupa kierował
ukierunkowaną
ekspedycją.
która
lądowała na Mangarevie
nie dokonując
w trakcie podróży dłuższych
postojów na leźących na trasie atolach 63.
Nie budzi żadnych wątpliwości
bliskie pokrewieństwo
kultury
Mangarevy z lokalnymi kulturami
wschodniej
Polinezji i obszarów marginalnych, zwłaszcza Markizów i Wyspy Wie'1kanocnej 64. Analogiczne
terminy
na określenie
wodza, najwyższego
kapłana,
kobiet o wysokim
statusie
społecznym, poszczególnych
upraw czy też nocy i miesięcy księżyco'vych
oraz liczne zbieinośc.i w sposobach budowy i typach domostw, rodzajach
pożywienia
pozwoliły na ustalenie
markizyjskiego
rodowodu
wyspiarzy
z Mangarevy 65.
Aktualne sekwencje archeologiczne
ustalone na wyspie obejmują ':)kres
od około 1200 roku. Nie napotkano
jeszcze materiału
odnoszącego
.się do
okresu zasiedlenia wyspy. Cechy XIII i XIV-wiecznej
kultury Mangarevy
potwJerdzają
bliskie pokrewieństwo
z Markizami,
skąd najprawdopodoib~iej nastąpiło oderwanie
zespołu kulturowego
Mungarevy 66.
Glottochronologiczne
ustalenia
wskazują,
że język Mangarevy
odseparował się od języka markizyjskiego
pomiędzy 800 - 850 rokiem 67.
Samotna wysepka Pitcairn
leży około 650 km na południe
od Wysp
Gambiera.
Wła~llie tam osiedlili
się buntownicy
ze słynnej
fregaty
.,Bounty". Już wtedy wyspa była niezamieszkała,
chociaż natrafiono
na
liczne ślady obecności dawnego osadnictwa
polinezyjskiego.
Rekonesans
archeologiczny
przeprowadzony
przez Y. H. SinoeO poz.
walił na ustalenie, że Pitcairn był zamieszkały
już około 1335± 105 n.e.68.:l P.
H. Buck, Ethnology of Mangareva,
Beruke
P. Bishop Museum, Bualeit-jn
1938, s. 508.
li< A. Metraux,
F:thnology of Easter Island, Hel'ndce P. B;shop M-llseun:. Bulictin 160, Hawai'i 1'971, s. 417; R. Linton, The material
culture
of the !llcpquesas.
Bernice P. Bis.hop :vIu,;eu7l1, Memoir, t. 8, nr 5, Hawd·ii 1'925, s. 296 - 29'1.
65 P. H. Buck. Ethnology
of Mangareva ... , s. 509 - 51<2.
06 R. C. Green,
Linguistic ... , s. 25.
67 S. H. Elhen,t, op. cit.,
s. 164, tabela 3.
llJl R. .j M. E. ShuHer, op. cit., s. 87.
1'37, Ha:waii
154
Jacek
Schmidt
Analiza toporków i innych wytworów wskazuje na markizyjskie fochodzenie pierwszych mieszkańców wyspy.
Osadnicy z Markizów zasiedlili takŻ€ inną samotną wysepkę w tym
regionie, Henderson. Stw,ierdzono tam obecność człowieka około 1150±
± 100 roku n.e.69
Archipelag Markizów tworzy 14 wulkanicznych wysp i wysepek leżących na wschodnim obrzeżu Polinezji. Sami wyspiarze lokalizują ojczyznę swoich przodków daleko na zachodzie i zwą ją: Tona Tapu ,(Tongatabu), Vevau (Vauvau), Hawai (Sawaii), Upou (Upolu), Fiti, Nui (Fidżi
Nui). Obecność tychże nazw w Polinezji centralnej sugeruje, że markizyjscy osadnicy przesunęli się przez te obszary w swej wędrówce ze
wschodniej Melanezji lub zachodniej Polinezji i nadawali odkrywanym
w drodze lądom znane sobie nazwy 70. E. S. Craighill Handy podją~ się
p:-óby ustalenia daty zasie'dlenia Markizów w oparciu o wyseiekcjonowane przez siebie podania i genealogie. Pierwszy osadnik imieniem Huku
miał pojawić się na Hiva Oa pomiędzy 950 a 1100 rokiem n.e. lub nicco
wcześniej 71.
Liczne dowody z zakresu kultury, języka i antropologii pozwalają
uważać Markizyjczyków za zwartą grupę polinezyjską. Tradycje i genealogie potw.ierdzają silną świadomość związku grupowego wszystkich wyspiarzy opartą na bazie wspólnego pochodzenia i jedności kulturowej,
Istniejące zróżnicowanie regionalne pomiędzy północno-zachodnimi i południo,vo-wschodnimi wyspami archipelagu mają drugorzędne znaczenie
i nie podważają słuszności powyższego wywodu 72, Kultura Markizóv.' zawiera wszystkie elementy typowe dla Polinezji wschodniej i całego obszaru marginalnego, zwłaszcza Nowej Zelandii 73. Porównanie kultury mark,izyjskiej z kulturami Samoa i' Tonga ujawniło obecność tak istotnych
różnic, co upoważniło do przypuszczeń, że kompleksy te musiały być wywiedzione z różnych źródeł 74.
Rewelacyjne wyniki archeologicznej ekspedycji R. C. Suggsa rzuciły
nowe światło na prehistorię Markizów i cały proces zasiedlenia tego regionu Polinezji. Odkryte na wyspie Nuku Hiva stanowisko (NHaa1) odsłoniło dużą ilość przedmiotów analogicznych do wcześniejszych WytWDR' R, Shutler, Hece/Jt., , , s, 118,
E, S, C. Ha'ndy. The native ... , s. 10 - 11. 14 - l!5. 24; R. C. Suggs, lliślori:'u:
trrdit'orlS
and archeology
ill Polyne~ia, "Amerjc~itl
AJnthropoil'OgiSlt", t, 62: 1960, nr "l.
N
.,. 7£":.
" E. S. C. Ha'ndy. The native .. , . s. 24; R. Li'nlton, ,ap. ci't., .'i. 44-5.
•• E. S. C. Handy, The native".,
s. 2,1- 24; Na bl>Jl'ienie zróżnicowani,l
zu:n ·.·2~ jQzykomawcy,
" R. Lint'Oln, op, cit" s, 2g6 - 297, 31'8 - 319. 396, 458.
H Ibid.,
s. 458; S, M, DaV'i'd'Son, op, cit., s, 45 - 46.
W'ikl-
STAN
BADAN
NAD
PROCESEM
ZASIEDLANIA
155
POLINEZJI
rów z Melanezji wschodniej, Samoa i Tonga 75. Natrafiono też na wyroby
ceramiczne o cechach zbhżonych do Z'nalezisk fidżijskich i tongańskich iI.
Datowanie C14 wykazało, że wyspa była zamieszkała w II wieku p.n.e.
Powyższe odkrycia posłużyły R. C. Suggsowi do rekonstrukcji kolejnycn
faz rozwojowych kultury markizyjskiej n. Jego ustalenia zostały zrewidowane i ostatecznie przyjęto, że okres zasiedleńczy rozpoczął się około
300 roku n.e.iB
Datowanie zasiedlenia Markizów w oparciu a przekazy polinezyjskie
okazało się całkowicie błędne. Jednakże zarówno tradycje jak i badania
archeologiczne wyraźnie wskazują na Polinezję zachodnią jako obszar
ojczysty markizyjskich przodków. Akceptacja tezy o zaludnieniu Polinezji wschodniej z obszaru Polinezji zachodniej wymaga jednak ustalenia,
która pionierska kultura wschodnia była niewyróżnialna od kultury Polinezji zachodniej. Nie zostalo· to jeszcze udokumentowane archeologicznie.
Co więcej, różnice pomiędzy wczesną kulturą wschodniopolinezyjską :ol jakąkolwiek kulturą Polinezji zachodniej są znaczni€ w,iększ€, niż zróżnicowanie zaobserwowane wewnątrz obszaru Polinezji zachodniej. Niektórzy
badacze wysuwają ryzykowną hipotezę, że wschodnia i zachodnia Polinezja przedstawiają się jako rozbieżne układy o równym statusie z odległą,
wspólną kulturą przodków istniejącą przypuszczalnie pDza obszarem Polinezji 711. Wpływ kultury zachodnich Polinezyjczyków-twórców
Lopita
na wschodnią Polinezję pozostaje nadal kwestią otwartą. Upowszechnjnnie
poglądu o kolonizacji Markizów z Samoa jest stanowczo przedwczesne
i nie poparte kostruktywnym materiałem dowodowym BO.
Centralne położenie Wysp Towarzystwa w Polinezji, liczne reminisceacje odnoszące się do tego archipelagu, które przewijają się przez wiela
podań polinezyjskich, a także ustalone powiązania kulturowe pozwalały
traktować te wyspy jako główne centrum rozprzestrzeniania się kultury
polinezyjskiej. Obecne ustalenia archeologiczne wskazują na Markizy jako równie ważny ośrodek, z którego zasiedlono większość wysp wschDdniDpolin€zyjskich. Dokładne ustalenie znaczenia obydwu archipelagów
w prehistDrii Polinezji nie jest jeszcze możliwe, głównie z uwagi na słaby
rozwój badań archeologicznych i brak odpowiednich stanDwisk z Wysp
Towarzystwa.
;.; R. C. Suggs,
nes'Cl.
"AnlhnJ'pological
Arrl~aeoL,ogy
of
Papers
oJ the
Nuku
Hiva,
American
aMrque:;as
of
Iolan"ls,
Natural
French
polU·
History",., t. 4>9, cz.
I,
~~ew YG'c1k 19'61, ii. 17'7 - 178.
;,; Ibid., s. 96 - 97.
;; lb'id., s. 2·0, 174, UH - 194.
" R. i M. E. S'tutler, op. cit., S, 82 - 83.
:. R. DuH, op. cit., .-;. 19 - 20; J. M. Davi'ds'on,
op.
cit.,
:;. 'lu;
,,';okic j koncepcji są K. P. Emory j Y. H. Sinolto (op. cit.).
<,'. "lp. L. M. Groube,
op. cit., s. 81; P. S. Be1'1w<ood,
The
prehi.story
P.rz{~<=,iw.nLkn:m!
... , .s. 15
156
Jacek
Schmidt
Z a s i e d l e n i e P o l i n € z j i m a r g i n a l n e j.
Wyspy Hawajskie
stanowią
najbardziej
wysunięty
na północ archipelag polinezyjski.
Tworzą go wyspy; Hawaii, Maui, Lanai, Kahoolaui.
M{)lokai, Oahu, Kauai, Niihau oraz szereg skalistych,
niezamieszkałych
wysepek.
Tradycje
wskazują
na tahitiańskie
pochodzenie
pierwszych
odkrywców Hawajów.
Pierwsi
migranci
z Wysp Towarzystwa
pojawili-ó;q
:101
8l
wyspach
w przedziale
czasowym
900 - 1200 n.e.
Wschadniopolinezyj.;ka
kultura
Hawajczyków
przejawia
szczególne
związki z Wyspami
Towarzystwa,
Markizami
i Nową Zelandią 62. Powiązania Hawajów
z kompleksem
markizyjsko-maoryjskim
można prześledzić w tak,ich elementach
kultury
jak: forma i ogólny porządek
dOlllostw,
typy łodzi i technika
ich budowy,
formy kamiennych
tłuczków,
toporów,
szczudła,
deski do pływania
itd. Zaobserwowano
też liczne paralele
markizyjsko-hawajskie
nie występujące
w kulturze
Maorysów:
kami<:nne
platformy
domostw,
ceremonialne
platformy
kamienne,
luk muz.yczny,
typy bębnów 83. Do najbardziej
charakterystycznych
koneksji
Hawajów
z Wyspami
Towarzystwa
należy zaliczyć obecność
zorganizowanego
Kapłaństwa
i scentralizowanej
władzy z boskimi naczelnikami.
Wymi·e:1icne
elementy
organizacji
społecznej
nie "Yystępują
na Markizach 84.
Odkrycia
archeologiczne
dokonane
w zatoce Halawa na Molokai uja',vnily ślady osadnictwa
na wyspie w okresie 600 - 1200 n.e. Kultura
:Ylolo;:ai
przejawiała
wtedy wstępną
adaptację
do nowych
warunków
środowiskowych. W tym samym
czasie została
skolonizowana
wyspa Oahu. gd!lO(;'
odkryto
wyroby
datowane
na 600 rok n.e. Najnowsze
techniki
dato·J·:ania
wskazują
na możliwość
jeszcze wcześniejszego
zaludnienia
Oahu. Zespoły kulturowe
Molokai i Oahu są wyraźnie
spokrewnione
ze znaleziska:uj
pochodzącymi
ze wcz'esnej fazy rozwoju kultury
Markizów
przypa~bJąc~J
na lata 300 - 600 n.e. Wszystkie
proponowane
datowania
odpowiadaj,,"j P')stulowanej
dacie zasiedlenia
Hawajów
z obszaru
Markizów.
Jedno z 0:1.krytych
stanowisk
zostało uznane za reprezentatywne
dla stadium pxzątkowego
rozwoju
kultury
wschodniopolinezyjskiej-hawajskiej
i wywiedzione z proto-wschodniopolinezyjskiego
zespołu kulturowego
8;;. Główną
Sl
R. C. Suggs,
'" Według
P, H.
Historical
Bucika,
... , s. 766; P. H. Bouck, Wikingowie.,.,
pGwi<jzania
.,<) zn~'czn.ic ,,·ilni.ejsze niż
S3 R. Lin1.an, op. cit., S, 458.
]«nd'i'l
84
laid.,
s. 469 i in.
S5
P.
Kirch,
"Journ.aJ
V.
o'f the
Halawa
Polynesian
między
Hawajami,
Marki.zami
;;. 202· 20~.
i :"i"";)
Ze-
s'ię prrzyp>uSZ:Cza (Sanwan ... , s, 662).
Dune
Society",
site
(Hawaiian
Islands);
(J
prelirninarl!
t. 80: 1971, nr 2, s, 228, 230, 2!33- 2.:34.
;·epor~.
STAN
BADAN
NAD
PROCESEM
ZASIEDLANIA
pOLINEZJI
157
wysp~ archipelagu, IIawaii zasiedlono przed IX wiekiem n.e., chociaż najstarsze dotąd uzyskane datowanie proponuje rok 1250 n.e. Oddzielny problem wykraczający poza ramy tego artykułu stanowi kwestia dawnego
osadnictwa na wysepkach Nihoa i Necker 86 .
.Językoznawcy umiejscawiają język Hawajów w subgrupie języków
polinezyjskich i wskazują na jego wydzielenie się z południowo-wschodniego dialektu Mdrkizów. Nastąpiło to wkrótce po zróżnicowaniu się języka markizyjskiego na dwa dialekty 87.
Reasumując, można stwierdzić, że kolonizacja Hawajów nastąpiła
z )'1arkizów i Wysp Towarzystwa. Pierwsi osadnicy markizyjscy przypłynt:1i na Hawaje w VI wieku n.e. lub nieco wcześniej. Późniejsza migracja z Wysp Towarzystwa rozpoczęła się około 1000 roku n.e.
Polinezyjskie przekazy ustne przypisują odkrycie Nowej ZelandIi kil··
ku różnym żeglarzom: Kupe, Nuku lub Tai 88. Wydarzenie to miało miej ..
sce około 950 - 1150 n.e.89 Trzysta lat później przybyła na Nową ZeJan-·
dię duża grupa migrantów z Polinezji centralnej. Przypłynęli oni na kilku
wielkich łodziach a nazwach do dziś znanych wśród społeczności rr:aoryskiej 90.
Kultura Maorysów wywodzi się z centralnej i wschodniej Polinezji.
WskaZUje na to m. in. podobieństwo wczesnych nowozelandzkich wytworów do znalezisk z Maupiti i Huahine w archipelagu Towarzystwa 91
Niezaprzeczalna oryginalność i niepowtarzalność wielu maoryjskich zjawisk kulturowych nie jest w stanie przesłonić bliskiego pokrewieństwa
z kulturami Markizów, Hawajów i Wyspy Wielkanocnej 92.
Roger Duff twierdzi, że Nowa Zelandia była początkowo zasiedlona
przez tzw. Łowców Moa nie będących prostymi przodkami obecnych wyspiarzy. Klasyczna kultura Maori miała być dziełem załóg wspomnianej
Wielkiej Flotylli. Wszystko jednak wskazuje, że kultura maoryjska ewoluowała stopniowo z fazy Łowców Moa bez żadnych gwałtownych przeobrażen i zewnętrznych stymulatorów 93. Kompleksowe badania archeologiczne pozwoliły na wydzielenie czterech zasadniczych okresów prehistorii Nowej Zelandii. Okres zasiedleńczy umiejscawia się pomiędzy 1000.,\ K. P. Emery, Archeology
, s.
" R. C. Green, LillglLl~tiC
, s. 23 - 25.
," J. :vI.etge, Maorysi z Nowej Zeland'ii, Warszawa 1.97'1, s. 19 - 20.
'9 Dokonane Wy'J.iCZL'lLtC z'Ol9talysprawdzone
oj 'Óą bal'dzo wiarygodne.
90 G.
Grey, Polyne;:ian
mythology
and ancient
traditional
history
oj N('w
Zealand race, Lan'don lS55, s. 136- 161.
91 K. P. Emory
l Y. H. Si'noto, op. cit., s. 157, h'i9; Y. H. S,inoto i :P. C. l\LlcOoy,
op. cit .. "~o 167 - Hi8, 18'4.
•• R. Linton, op. cit., ..;. 458 - ło9; A. Metraux, op, cit., s. 417.
u R. C. Suggs, Historical ... , s. 165.
1S8
Jacek
Schmidt
FIJI
TONGA
T' 'AMOTU
POLYNESIAN
SOCIETY
ISLAND
ISLAND
MAQUESAS
HAWAII
EASTER
ISLAND
CHATHAM
ISLAND
NEW ZEALAND
Ryc. 4. PQkrewieńsl~wo
(Żródło:
D. G. Sutton,
wybranych
po;pulacj; pJJim;zyjs!bc.h
nnateri,ał'U sZlkrele'tGweg0
A culture
history
Society",
of the C;,atham
H'land' ..
t. 89: 1980, nr l. s. '.8)
w
OIpaon:;iuo analizę
l('lIrnal
of tl!e pol;.'nesiall
- 1200 rokiem n.e., co potwierdza informacje zawarte w tradyejach wyS'
piarzy 94.
Język Maori wykazuje najbliższe z\\-lązki z językami Tahiti i Raro·
tongi. Jego wydzielenie nastąpiło w tym samym czasie, który postulują
archeolodzy. Istnieje jednak jeszcze wiele niejasności rozwiązywalnych
tylko na drodze intensywnych studiów językoznawczych 95.
Wyspy Chatham leżą w odległości 860 km od wschodnich wybrzeży
Nowej Zelandii. Specyfika kulturowa i nieco odmienny typ fizy~znJ
mieszkańców Chatham przyciągnął uwagę badaczy różnych dziedzin aauki.
Tradycje Moriori nie wspominają skąd przybyli pierwsi osadn.icy, jednakże zawierają informacje a dwóch falach kolonizacyjnych. J eżeli·lznamy genealogie wyspiarzy za wiarygodne, to póżniejsza migracja miała
miejsce około 1175 roku n.e.96 Moriori reprezentowali typ kultury zbliżony do kultury Maorysów z Wyspy Południowej i mieszkal1ców Wyspy
Wielkanocnej 97.
~.• R. Shutler,
Rece-nt ... , s. lZO - 101.
S. H. Elbe.rt, op. cit., s. 160, t:a!bel'a 2; R. C. Grt'e.n, linguistic ... , .-;. 27 - 28,
30 - 33.
96 H. D. SkiiOl11'N, The Morioris
of Chatham
Islands,
Bern.ie'e P. Bij-shop Museum, t. IX, nor 1, Ha'wai-i -1'923,IS. 354 - 356, 128 - 129.
97 'H. D. Slkinne.r
iW. Haudke, The Morioris,
Memoirs {)If the Bei'nice lP. Boi."hO'p
Museum, t. IX, nr 5, HiaIwarj !1'92JS,s. 35-1- 356.
95
STAN BADAN NAD PROCESEM
180
I
\
",-
ZASIEDLANIA
160
159
PoLINEZJI
140
...•.
,..,
'
\
-
---
\
-\-
-\
W"':Y-i1.•
...."~ \
.....
.'
.
O
• 4'...,
: :. ~
"",
'A>
\
•••• q~ - - \
"
('
\.
Ol-"""=,,,,~W~.
~"o:--..lf-~_---:~~r-Gilberta'
". /
••••
'.:
'.
:'0
""
-~----ł--~---1!-----I
: ,
,W·y Ellice,
" Tokelau
,Rotuma'..
~
••.
,
•
•• I"
Fidżi"
samoa
.,'.,.
"
{Ją
!~iatea·,·.::.!'>10J':
.•.•"
201-·-'..R.'~: '..:..'
·...;o.~_---=..~:...k'-.;::;.... __ M_a_n_u~a+~\,.-.:.T.::;.:.:.h.:.,:i
t:.:.i_·_·r;-~:":':"i::<;~''''':''~~_---::~~
~o"
.:.
Tonga
'~'i
,
\
- - - -'- - - - - - - -::' - . - - - - -
,,
,
•
Rapanui
.'
4011--~~--.!rl-:""L
..- /
,
I
+-----;;--t":"-:""-_----t------1
Antropologowie fizyczni potwierdzili przynależność Moriori do rasy
polinezyjskiej. Szczegółowe badania przeprowaidzone nad materiałem
kostnym, formami szczęk .i podniebień ujawniły specyfikę ich związków
z Maorysami. Pewne odrębności w typie fizycznym Moriori należy wyjaśniać jako cechy lokalne zaistniałe w trakcie długotrwałej izolacji genetycznej od innych grup wyspiarskich 98.
SIady nowozelandzkiego pochodzenia mieszkańców Chatham są wi'6 D. G. Sulttoon, A culture
of the Chatham
nelSlia:n Sooiety", t. &9: 1000, nr 'l, s. 719.
Islands,
,,1"he Jo'Urna:1 of the
Poly-
160
Jacek
Schmidt
doczne także w ich języku. Język Moriori został sklasyfikowany jake
dialekt języka maoryjskiego. Język ten wykazuje najniższy stopiell powiązań w całej grupie dialektów maoryjskich. St.anowi to odbicie długotrwałej izolacji, która rozpoczęła się natychmiast po odkryciu Wysp
Chatham 99.
Izolacja Chatham od Nowej Zelandii uniemożliwiła dwukierunKowe
podróże pomiędzy tymi lądami 100. Najprawdopodobniejszym
sposob€m
zasiedlenia wysp był dryf jednej lub kilku łodzi. Nastąpiło to mniej więcej w tym samym czasi-e,co odkrycie Nowej Zelandii, tj. około 1000 roku n.e. Moriori wywodzą się z Wyspy Południowej lub wschodniego wybrzeża Wyspy Północnej 101. Ewentualna kolejna migracja na Ch..ltham
nastąpiła jeszcze 'przed 1400 rokiem n.e.
Chronologia zaludnienia Wyspy Wielkanocnej (Rapa Nui) i pochodzenie jej mieszkańców od blisko dwustu lat stanowi pasjonującą zagadb;
dla rzesz badaczy i miłośników tajemnic. Odosobnione położenie geograficzne, gigantyczne posągi - moai, obecność pisma rongo-rongo, unikalne
wytwory sztuki figuralnej to tylko niektóre zjawiska sprzyjające powstawaniu licznych sp€kulacji wokół problemu kolonizacji wyspy 102.
Legendy o zasiedleniu wyspy składają się na ściśle związany ze sobą
cykl folklorystyczny i przedstawiają istotne znaczenie dla badaczy p!zeszłasci Rapa Nui. Kolejne wersje podań wyspiarzy zostały zapisane na
przestrzeni około stu lat 103. Tradycje wiążą odkrycie wyspy z osobą wodza Hotu Motua. Jego ojczyzną był najprawdopodobniej archip€lag Markizów. Spór jaki wynikł między Hotu Motua a jego bratem (lub też sąsiednim wodzem) Oroi skłonił tego pierwszego do opuszczenia ojczyzny
i osiedlenia się na Rapa Nui 104.
Badania archeologiczne ekspedycji T. Heyerdahla przyniosły s%ereg
zaskakujących informacji o procesie zasiedleńczym i historii kultury
wyspy. Laboratoryjnie potwierdzone datowanie C14 wykazało, że wyspa
była zamieszana już w IV - V wieku n.e. 10,-'Wydzielono trzy Ulsadnicz.::
Ibic/., s. 70, 72; R. C. G;'cen,
"Q
Linguistic
... , s. 32.
Na tych
sz·cr·okościa·ch geQgr.aiiicanych
bl'nieją
bar·dzo
ki ;;tmo.,[erycz.ne
l Pacyfik
jest 9ZJc!zególrrie niebezpiecLny.
101 D. G. SUit't'Oll, op. cit., s. 87 - 88.
:00
dClIi,
:tl" .-\.
Posern-Z'ielihsoki,
Pierwotni
nad
etnogcnetyc211ymi
powiqzaniami
mieszkaiLcy
Polinezji.
Oceanii
z Amerukq,
nl'ekoFLy,'Jtnc
Niektóre
","arun-
aspekty
ba-
,.Etnogra:f.iJa Polska".
t. 12: 1968, s. 3212- 358.
"'" Pc'd"'ni'u
zbierali
za;'ówno
nauko'WCy
(l8ó3), bi . ,kup T. Jau:,',;·en (11870), W. Thomson
(1Ma 40-te),
A. :VIebraux
(1!1-40)'1 .iln.
IO~J.
V. KnoTo·zny,
Legendy
[ija",
1963,
li';
11'1'
jak
·1 niepl'O·fcsjona:l.iści:
,ks. H. Rils<el
OBa6). K. Rout!t.'"CIge CI!U4), S. Eng.Jel't
o zaseleni
ostrora
Paochi,
Smith
(386±100
n.e.).
"Sovjebkaja
EI'1ogra-
4, ·S. -143 - 153.
Datowa:nle
"tO
uzyskał
C.
S.
Jego
ustalenia
zostały
STAN
BADAN
NAD PROCI';SEM
ZASIEDLANIA
161
POLINEZJI
okresy w rozwoju kultury Rapa Nui, zrekonstruowano
techniki stosowa·
nE' przy wznoszeniu posągów i odkryto szereg cennych wytworów sztuki
o 2echach zbliżonych do wyrobów peruwiańskich
okresu przedinkaskiego 106.
Język wyspiarzy jest zaliczany do rodziny języków wschodniopolinezy:.skich. Jego wyodrębnienie
nastąpiło między 300 a 400 rokiem n.e., tj.
przed wydzieleniem się pozostałych języków wschodniej Polinezji lU7. Nie
me, podstaw do doszukiwania się w słownictwie i gramatyce języka rapanu.iskiego obcych wplywów zewnętrznych lOS.
Wyspa Wielkanocna dzieli liczne cechy kulturowe z każdą z regionaln~ch kultur peryferyjnych
Polinezji. Nie oznacza to, że każda z tych kultu,· miala bezpośredni wplyw na kulturę Rapa Nui czy jej zasicc11;:::nie.
Należy założyć, że Rapanujczycy
od€rwali się od swych ziomków zanim
dokonał się rozwój lokalnych kultur Markizów czy Mangarevy.
i\liesz-.
kańcy tych wysp tworzyli w przeszłości zwartą grupę o jednej kulturze
i zamieszkiwali na jednym terytorium. Wieki izolacji, odmienne warunki
środowiskowe i różne sposoby adaptacji doprowadziły do powstania szereg'J lokalnych kultur wywodzących się ze wspólnego podłoża. Wiele danych wskazuje, że Rapa Nui została zasiedlona z Markizów 109. ZagadnieniEm otwartym pozostaje wpływ ludów Ameryki Południowej na oblicze
kuHurowe wyspy 110.
Przedstawione
tu informacje o stanie badań nad zasiedleniem PolineZJi nie wyczerpują tematu i mogą stanowić tylko bardzo zwięzłe podsumowanie poziomu wiedzy w zakresie omawianej kwestii. EtnogenetycznE penetracje w Polinezji znajdują się nadal w fazie eksploratorskiej
i t~-lko dalsze badania mogą przynieść wyjaśnienie prezentowanych
problEmów.
pc.:-..vierdzone
w
tDkll
dalszych
badail:
l:'CI~,rer Island,
"Jolll'l1a!
·of the
Polynesian
:M
l.);
w.
S.
Society·',
Radiocarbon
Ayre,;,
t. 80:
1'971, nr
dates
Zob. np. T. Hcycrd'-l·hl.
I.~kussttJo OSI roea Pasch i, lV!o3kva 1"982, s.
,R. C. Gre(.,n. Ling1l-istic .... s.25; S. H. Elbert.
op. cit., '.>. UH.
lU" K. P. Emory,
na: '.:>t the Polynesi<un
109 :\.
Motraux.
£'aBter Islands
pastri.oTt in the pre/listory
Sc}ciety", 't. 8i: 1'972. nr l. ;;. 6l.
Op.
cit.,
s. 416 - 4019: Uprawy
'..'iJ
Polynesia,
wY.S'tQPlljcjC(' n.a wys!pie
zwy·"p
\vu.lkaaliczJlych.
A'naliza
toporów. platfc,rm
-ahu,
ku::·uI'Owych w.';,kazuje na 3peeyLi'cz:1C wiQzi ~ :\'larkizami.
tlO T. Heyer-dahl.
op. cit.
11 I.ud. t. lXIX
oj
Jrom
.:. s. SO:\.
słowniotwa
ii.l:
,.JoUl'pocho-d7"<1
i innych
cech
162
Jacek
Schmidt
.Tacek Schmidt
STATE OF HESiEA.RCH ON PROCESS OF :POP.ULATION łN POLYNESIA
(.summary)
The a·rtic'le i-s ,JOn a'ttempt to c()ll1!dC'n~e
current. 'siate of rasear<:h on proce,,:; Ot
;llJiciaJ opolpulatio;nin Polynas:ia. Var.jous documents h.arve boon gathel'ed from mam}'
fields of e:thnogene/tic ques'ts: infOItrnati()l1 'inc1uded in tra'IlJ,,:mis-sions and Poly·nasian ge'neaJ'ogies, .sitatements made by .ethnologist·s and .also the latest Te.sul·t, o[
arch~ologica:l, hnguistic,
<l'n'thrdpolOlgic·alresearch, etc.
Thereare
several
malin quesHons to be aru;werci and their exp13:1·a,tiQJl
shauJd becOlme a tU:'1l1'ilI1.g
poi.nt in carried
c1hnogenetic researc.h. They den-at.e
problem of dJrvi'Si{)ln·of the P.olynesi<lJn cu!ttU['c ilnt;) tw'o s'U'bculiture.:>:ealsiern am
wootel1n. Start·u,:; of the .9uibcultures il1:eerus to be ex-pll,a'inoo .as w€lH 'ais !bum
e ajnrl
reason:; of their division, and alSoo chron'01cgical 'pha,se.s w the i~oJated development. In ad:ditioon, 'illlitroductOl'y statements, deahng 'W,it'h two principal IPTeJ1i..;tO;<ic<rl
centers o:f cultilirC and migration:
Soci.cty Island.s and Marąuc'*l.s, neoo more
oPrcc:bi'cln e x'pl.aIllalt
j,OTI.s.
Thewhole
.recons'truc'tion of pl'ocess of population in >Poiynesiais not p'09S~'bł,'
nCiW,
fiorst ,(yfa'H because of 'too 'Wea.k expansiun oi archeol1'Clg,ic.,l'l
re.'i>carch <.l:1da1<;·,)
difficuililiie.s of co-rr,elaiion o1'final 're9uits of pa.rticuiar fieWs of j'ntere~t.