9c0da7c7ee8edb83871fc849a6fd2df5.pdf
Media
Part of Zarys działalności naukowej i dydaktycznej prof.dra Józefa Gajka/ LUD 1985 t.69
- extracted text
-
Jubileusz
prof.
dra
Józefa
23
Gajka
Lud, t. 69, 1985
BARBARA
BAZIELlCII
Katedra Btnografi.i
uniwersytetu
Wrocławskiego
ZARYS DZIALALNOSCI
NAUKOWEJ
I DYDAKTYCZNEJ
PHOF. DR JOZEFA GAJKA
Profesor Józef Gajek znany jest jako doświadczony
i doskonały
dydaktyk, wytrawny
naukowiec oraz niespożytej
energii organizator
życia
naukowego. Ktokolwiek
jako uczeń miał okazję chociaż raz uczestniczyć
w jego zajqciach akademickich
przyzna,
że angażował
się w nie bez
r€szty, rozbudzając
horyzonty myśli słuchaczy, wciągając ich w dyskusję
lub naprowadzając
na drogę twórczych koncepcji i realizacji. Swoją osobowością wzbudzał u uczniów szacunek, czasami lęk, a nierzadko
nClstrój
pogody i humoru.
Swoją drogę dydaktyczną
i naukową
rozpoczął po zakończeniu
studiów w 1930 r., najpierw
jako profesor polonista w Państwowym
Gimnazjum we Lwowie i niemal równocześnie
jako asystent Adama Fischera
w Uniwersytecie
Jana Kazimierza,
gdzie również w niedługim
czasie, tj.
po 4 latach, uzyskał dyplom doktora nauk humanistycznych.
Do wybuchu
drugiej
wojny światowej,
po rezygnacji
z nauczania
\v gimnazjum,
angażuje
się do pracy Instytutu
Bałtyckiego
w Gdyni
i Instytutu PomoI'zoznawczego
w Toruniu, a w końcu przyjmuje
funkcję
dyrektora
Instytutu
Ziem Południowo-Wschodnich
we Lwowie. Wtedy
też zarysowują się kierunki jego zainteresowail
badawczych,
które z czasem poszerzał i pogłębiał, lecz nigdy z nich nie zrezygnował
i które zapewne uzna{~ można za inspirację dalszych badawczych
i naukowych
jego
poczynań.
Zainteresowania
te dotyczyły
problemów
etnicznych
na pograniczu
polsko-gdańskim,
etnicznego oblicza Wielkiego Pomorza oraz strojów ludowych na tym obszarze, elementów bałtyckich
i skandynawskich
na obszarach Wielkiego Miasta Gdańska, co ostatecznie
znalazło odbicie w publikacjach. Poza tym długotrwały
pobyt na terenach Polski południowej
i lat pracy na Pomorzu dostarczyły
mu materiałów
dla szerszych opracowań, z których wówczas na czoło wysunęły się: problemy etniczne i narodowościowe na Podolu (1937), zarys etnograficzny
Podola obejmujący
kulturę materialną
(1939, 1947) oraz etnografia Kaszub. Z wcześniejszych
opracowań na osobną uwagę zasługuje
Kogut w wierzeniach ludowych
(1934).
24
Jubileusz
prof.
dra Józefa
Gajka
Druga wojna światowa przerywa jednak tok dotychczasowych intensywnych prac badawczych i edytorskich, aczkolwiek prof. Gajek, pomimo podejmowania różnych dorywczych zajęć zapewniających byt i przetrwania, nie wyłącza się całkowicie z naukowych poczynań. Dowodem
tego jest fakt, że już w 1945 r. haibilituje się. Także z chwilą oswobodzenia Lublina, podejmuje w 1944 r. zajęcia d~daktyczne na Katollckim
Uniwersytecie Lubelskim, a w dwa lata później równitż zajęcia na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej, gdzie pozostaje do 1951 r. Od paru
lat jest już wówczas profesorem nadzwyczajnym i spod swej naukowej
opieki wypuszcza pierwszych magistrantów. Do nich należeli, nieżyjący
już dzisiaj: Tadeusz Delimat, Janusz Optołowicz i Mirosława Jastrzr~bska
oraz 13 innych osób, z których część później doktoryzował.
OkH~s pobytu na Lubelszczyźnie znajduje wyraz w tematyce badawczej i wydawniczej. Z ważniejszych opracowań wymienić tutaj należy.
budownictwo ludowe w wojewó.dztwie lubelskim, przemysł ludowy w
województwie lubelskim i rzeszowskim oraz opracowanie dotyczące struktury etnicznej Łemków (1946).
W 1951 r. prof. Gajek przenosi się na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pomimo krótkiego tutaj pobytu, zdążył dopr~)wadzić do dyplomu magisterskiego paru studentów.
Po dwu latach prof. Gajek prZ€nosi się do Wrocławia, gdzie osiada na
stałe i przebywa do chwili obecnej. Tutaj obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian w Uniwersytecie im. Bolesława Bieruta i pełni kolejno funkcje prodziekana i dziekana na Wydziałe Filozoficzno-Historycznym.
Z Uniwersytetem Wrocławskim związany był do
1967 r., poczem ciężar energii skierowuje na prace organizacyjne i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z którego łona wyrasta
koncepcja "Polskiego Atłasu Etnograficznego", przekształconego z czasem
w Zakład IHKM PAN, na czele którego staje nasz Jubilat. Jego zaangażowanie w sprawy i prace PTL, którego czlonkiem jest od 1926 r., datuje się jeszcze z czasów lubelskich, we Wrocławiu jednak nabrały
pełnego rozmachu i systematyzowania podj~tych ]wncepcji. Na tym t12
rodzą się zainteresowania i opracowania dotyczące metodyki badaiJ, jak:
metoda retrogresywna w etnografii polskiej, metodyka rnonograficznego
opracowania strojów luowych jako sugestia realizacji zeszytów "ALlasu
Polskich Strojów Lu1dowych", ankiety do badań roślin jadalnych i leczniczych o,raz liczne kwestionariusze do badań terenowych, np. nad hodowlą i rolnictwem, uprawami niektórych roślin, budownictwa, transportu i komunikacji łądbwej, nadto innych jeszcze wybranych zagadnień z zakf'esu kultury materialnej, społecznej i duchowej, np. przemysłu wiejskiego i małomiasteczkowego, zwyczajów, obrzędów i wierzel1.
Do badań tych zapała i angażuje swoich :,1;udentów i magistrantów,
Jubileusz
prof.
dra Józefa
Gajka
25
których liczba wzrasta do 44 osób, a od 1959 r. poszerza się o grupę doktorantów.
Prowadzą
je również, zgodnie z siatką "Polskiego Atlasu Etnograficznego"
także różni inni baidacze z terenu całej Polski. Krąg zatem współpracowników
znacznie się rozszerza i równocześnie
zacieśnia
więzy naukowych
kontaktów,
również
z ośrodkami
uniwersyteckimi
i akademickimi
różnych krajów europejskich.
Należy przy tym zwrócić
uwagę, że dużą pomocą we wspomnianych
poczynaniach
służyła zawsze
żona Pana Profesora,
dr Olga Gajikowa, pracująca
również w Katedrze
Etnografii i udzie lająca się energicZ'l1ie w PTL.
Pomimo przejścia
na emeryturę
(1971 r.), prof. Gajek nadal otacza
opieką młodych adeptów nauki i chętnie dJpomaga
im w awansowaniu
stopni naukowych.
Swoje dydaktyczne
i naukowe doświadczenia
przejawiał nic tylko w zorganizowaniu
katedry
etnografii
w Uniwersytecie
Marii Curie Skłodowskiej
w Lublinie, czy opracowaniu
skryptu z zakresu
Socjologii ogólnej (Lublin 1946), ale na życzenie Minist(~rs1wa S2'Jkolnictwa
Wyższego w 1951 r. sformułował
także "Plan i program
studiów z zakresu etnografii".
Można zatem śmiało powiedzieć,
zgodnie z opinią innych profesorów etnografii,
że w swoim czasie walnie przyczynił
się do
rozbudowy studiów etnograficznych
w Polsce.
Równocześnie
na pod!kreślenie zasługuje
fakt, że wszyscy z jego 16
doktorantów
związani są z działalnością
naukową
i zajmują
liczące się
na tym polu stanowiska. Świadczy to niezbicie o wielkim wpływie osobowości nauczyciela
na swoich uczniów, a także o niemałej
sile jego oddziaływania
i włączania
ich w krąg potrzeb i problemtyki,
jakie stoje)
przed etnografią.
Swoim wychowankom
pozostawiał
przy tym żawsze
dużą swobodę wyoopu tematyki i wykazywał
zrozumienie
dla ich pracy
i wysiłku. Dzięki takiej postawie, poltrafił skupić przy sobie grupę stałych współpracowników
oraz wykształcić swoich następców.
Dostrzegając
liczne potrzeby
nauki, którą reprezentuje
prof. Gajek
dał tego wyraz w opracowaniu
pt. Tezy dotyczące
przedmiotu
i celu
etnogTaJii, a w ooniesieniu do Ziem Zachodnich i Północnych - artykuł
pt. Na marginesie programu badań etnograficznych
na Ziemiach Odzyskanych. W miarę jednak postępu prac w "Polskim Atlasie EtnografIcznym" i dzięki nagromadzeniu
ogromnych
materiałów
terenowych,
dających możliwość: mapowania
i porównywania
faktów, uwagę swą koncentruje następnie na problemach
etnogenezy,
przeprowadza
studia nad etnograficzną
regionalizacją
Polski, nad etnograficznym
zróżnicowaniem
obszaru Polski, bada elementy kultury
dawnych Prusów w kulturze
ludowej Warmii i Mazur (1962). Równocześnie
opracowuje
mapy podkładowe i mapy poszczeg6lnych
zjawisk kulturowych
oraz publikuje
artykuł
pt. Znaczenie kartografii etnograficznej
dla badait slawistycznych
w .h.:ietle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym.
Długa jest lista opracowań
26
Jub,ileusz
prof.
dra
Józefa
Gajka
i publikacji autorS'twa prof. Gajka. W sumie jest ich około 120, nie licząc
autorstwa lub współautorstwa map PAE. Pu'blikacje jego ukazaiy się
w różnych wydawnictwach krajowych i zagranicznych. Z przedwojennych wymienić nał,eży: "Teatr Ludowy", "Wiadomości Literackie", "Wiek
Nowy", "Głos Polski''''', "Goniec Nadwiślański", "Rohotńik", "Teka Pomorska", a następnie "Lud", "AnnaIes UMCS", "Zaranie Śląskie",
"Przegląd Zachodni", "Przegląd Antropologiczny", "Prace i Materiały
Etnograficzne", "Etnografia Polski", "Studia z Dziejów Gospodarstwa
Wiejskiego", "Nauka Polska", "Z polskich Studiów slawistycwych", "Polski Słownik Biograficzny", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej".
Puhlikował takż·e za granicą, np. w niemieckim "Vortrage der Beó'liner
I'agung", "Veroffentlichungen des Instituts fUr Deutsche Volksk'Jnde",
w rosyjskich: "Kratkije Soobszczenija", słowackim "Slovensky N{)l'oJopis". Poza tym swoje przemyślenia i wyniki badań referował na zorganizowanych przez siebie w kraju naukowych zjazdach i sesjach oraz na
międzynarodowych konferencjach i sympozjach: trzykrotnie w Mo<;kwie
(1954, 1958, 1963). dwukrotnie w Sofii (1958, 1973) oraz w Pradze i Bratysławie (1956, 1973), w Berlinie (1955), w Belgradzie i Zagrzebiu (1958)
oraz w Stokholmie (1972).
Licząca się w świecie nauki pozycja Pana Profesora znajduje także
wyraz w licznych jego osobistych kontaktach z naukowcami z różnych
ośrodków w kraju i poza granicami. Dowodem uznania i szacunku dla
jego osoby i pracy jest chociażby zgłoszony przez panią Kovacevicovą
ze Słowackiej Akademii Nauk (SAV) referat oraz nadesłane listy i gratulacje z innych krajów.
Od wielu lat prof. Gajek redaguje, a także jest lub był członkiem
Komitetu Redakcyjnego różnych €tnograficznych edycji, przede wszystkim PTL, tj. Dziel wszystkich O. Kolberga "Prac i Materiałów Etn0graficznych", "Litera tury Ludowej", "Archiwum Etnograficzneg{)", "Ludu",
"Prac Etnc::;raficznych", "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Etnografii' Połskiej", "Demosu", gdzie publikuje swoje prace, recenzje opracowania innych autorów oraz zamieszcza prz€dmowy i wstępy od redakcji. Ponadto jest członkiem Rady Naukowej IHKM, Rady Naukowej Komitetu Antropologicznego i Komitetu
Slawistycznego PAN, członkiem Towarzystw Naukowych w Lublinie,
Poznaniu, Wrocławiu, a także Commission Internationale des Arts et
Traditions Populaires w Paryżu.
Nie sposób w krótkiej wypowiedzi przedstawić pełny dOTohekJubilata.
Na zakończenie można jedynie jego działalność scharakteryzować w paru
płaszczyznach, a to jako: naukowca i teorety'ka, badacza terenowego,
organiza:tora życia naukowego, dydakJtyka i wychowawcy, redaktora i wydawcy oraz społecznika.