50c51dc989d6cfae860657ea862e1177.pdf
Media
Part of Odpust w Białymstoku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4
- extracted text
-
Aleksander
Jackowski
O D P U S T
Największy
odpust
W
w
B I A Ł Y M S T O K U
Białostockiem,
n a który
zjeż
inny
( n i e podał
nazwiska)
dżają z t o w a r e m k r a m a r z e z całego w o j e w ó d z t w a a t a k ż e
Traugutta
4, Skibiński,
z Warszawy
Makowski,
Wołomin,
i K u r p i , j e s t n a Św. R o c h a
w
Białymstoku.
- 1 9 6 5
— Zielonka
pod
Warszawa-Jelonki,
Kasprzaka
R.
Warszawą,
S t e r n i c z a 29,
21 ¡m. 6. W
pośpiechu
O d b y w a się w najbliższą niedzielę p r z e d l u b p o 16 s i e r p
rzucają k i l k a i n f o r m a c j i . P r o d u k u j ą cały r o k , w
niedzielę
nia w kościele p o d w e z w a n i e m
l u b d n i t a r g o w e ktoś z r o d z i n y w i e z i e t o w a r i
sprzedaje,
i
najciekawszym
dziele
sytuowany
jest
pagórka
wieńczy
główną
zewsząd
(największym
Oskara
Sosnowskiego).
arch.
Kościół
doskonale
św. R o c h a
znakomicie,
arterię
widoczny.
U
położony
n a stoku
,miasta,
ul.
podnóża
placyk,
Lipową,
ulice
na
większe j a r m a r k i
i
o d p u s t y jadą
gromadnie.
i c h działalności j e s t j a k w i d a ć z n a c z n y ,
— pozwalają
n a sprzedaż
m e t r ó w . Opłaca
w
się p o k r y w a ć
Zasięg
samochód, k o l e j
promieniu kilkuset
kilo
koszty
mimo
transportu,
opływające c y p e l z b u d o w l ą ( M a n i f e s t u L i p c o w e g o i Dą
że f i g u r k i n i e są d r o g i e , o d 2—3 zł ( k o t k i , zajączki), d o 20
browskiego).
T a m właśnie, n a t y c h u l i c a c h , równolegle
(średnie B o b i k i ) , 25 ( Z o r r o ) ,
do
dziedzińca
p o p i e r s i a d a m i t p . ) . M ó w i ą o c e n a c h , j a k i e biorą, trochę
murów
i odpustowe
Trudno
kościelnego,
stawia
się
kramy
uchwycić
obraz
o d p u s t u podczas
jedno
razowego p o b y t u . R u c h jest o g r o m n y , przez schody,
dziniec p r z e l e w a
się już o d r a n a tłum l u d z i ,
około 10 i r z e d n ą c y w
mów
— jeśli
trzy.
Jeden
kościele.
się
zgiełkiem,
dawców
—
wyrazić
— jest
właściwie
uczestnicy
o d p u s t u , modlący
to
przychodzą
widowisko,
gęstniejący
liczniejszy,
barwnością
kramów,
ci,
którzy
się
kościół
i
pokazać
obejrzeć
sprze
niecodzienne
Miasto,
młode
i ładne, j a s n e i r o z l e g ł e n i e p r z y p o m i n a d a w n e g o ,
przed
wojennego.
ulicy
I l u d z i e są i n n i .
Białegostoku
dzielę, w
N i e odróżnisz n a co
od Krakowa
czy W a r s z a w y .
o d p u s t u , tłum jest
j a k ja,
szukający
w
tych
gipsach
przewrotnych
k a r y k a t u r y , u r o k u szmiry. A l e właś
c i w e środowisko kupujących n i e w y b i e r a , p o p r o s t u g r a ,
k u p u j e f a n t y , z a w s z e się w y g r a , i szczęście, g d y za 2 czy
5 złotych
dostanie
się
dużą
figurę,
wartą
wielokrotnie
w i ę c e j . T o d a j e satysfakcję, a s a m g i p s j e s t t u już t y l k o
ś w i a d e c t w e m szczęścia, które dopisało, a n i e p r z e d m i o t e m
wybranym.
Chociaż
ponowanych
koniu,
są w
c z a s e m kupujący
wariantów
łabędzia
jednej
czy
chciałby
Wenusę.
określa
mieć
Bo
co z
pro
— I n d i a n i n a na
wszystkie
te
figurki
cenie.
dzień
P y t a m o f o r m y d o o d l e w u t y c h gipsów, k t o j e w y r a
nie
bia? Czy sami? Stoisko z o k r o p n y m i , t a n d e t n y m i k i c z a m i .
W
ludzie
Są t a m : s a r n a , I n d i a n i n n a k o n i u , C h r y s t u s p o d krzyżem,
Przechadzają
diabły, k o g u t y , łosie i t p . D o w i a d u j ę się, że f o r m y w y r a b i a
się
promenadzie,
ob. O g ó r e k w
do
b u d o w l a n e . O b o k s t o i s k o , g d z i e t e m a t y k a p o d o b n a , różni
głównej
kłaniają,
ulicy
pozdrawiają
jednak inny,
tacy
wdzięków naiwnej
u b r a n i świąteczniej, s t a r a n n i e j , s z y k o w n i e j .
po
dzień
siebie.
w
zwabieni
pokrzykiwaniem
pod
popatrzeć
dzie
d w i e i pół g o d z i n y p ó ź n i e j . T ł u
t a k można
tworzą
Drugi
figury, Bobiki,
ociągając się, g d y kupują u n i c h k o n k r e t n e f i g u r y l u d z i e
stoiska.
jest
40 ( w i e l k i e
j a k po
kurortowej
sąsiadów.
Dochodzą
m r o w i s k a o d p u s t u , t u znikają
w
wrzącego
gąszczu tłumu, a b y p o
ce f o r m
Jelonkach. Tenże robi sztukaterie, roboty
nieznaczne,
za
to wszystkie
malowane
czarną
p e w n y m czasie z n ó w s t a t e c z n i e kroczyć p r z e z p r y n c y p a l -
farbą
ną ulicę, b o g a t s i
D o w i a d u j ę się t y l k o , że w y r a b i a się t e f i g u r k i n a P r a d z e .
drobiazg,
psa
(zwłaszcza
gwizdek,
dzieci)
pukawkę,
czy „ w e n u s y " ,
o jakiś
jarmarczny
i
trzeci
Znów Warszawa.
kulek
dukcji
gipsów
Notuję
repertuar
tematów:
Pimpuś,
kotek,
piesek
wzór
gumowych),
zajączek,
skaczący
koń,
kobieta
lwie,
świnia,
(onże
występuje
odpust
jest
ciężką
zarobku, j a k a n i e zdarza
handlarze
dewocjonaliami,
się często.
obrazu
św.
Rocha,
baby
oferując
z koszyków
jeźdźców,
Ostrołęki
pieski, a
czas
gorąca,
zlani
wiejskie,
które
J a k w i d a ć ogólnopolskie c e n t r u m p r o
mieści
się,
jak
t a n c e r k a , służący
z
małą
przystało,
pies,
w
jeździec
modyfikacją
stolicy!
na
(na
na
koniu
jako
Indianin),
tyle
tematami
p u d e l , jeleń.
Poszczególne
przywie
stoiska
różnią
się
nie
z
ciasta,
kozy,
gipsów, co s p o s o b e m
kilkutysięczna
armia
han
stoiska
całymi r o d z i n a m i pracują
pod
j a s k r a w e i b a r d z i e j r e a l i s t y c z n e , c z a r n e ze złotem i brą
pokrzy
z o w e ze złotem. P r z y całej d o b r e j w o l i t r u d n o w y r ó ż n i ć
towar
— wypieki
wreszcie
d l a r z y , k r a m a r z y , którzy
ha
kolorowymi
na schodach,
z
tandetnie.
na oleju
przysiadły
aż
j a k , pośpiesznie,
g i r l a n d y smażonych
fotografiami
ziony
Byle
kota,
tłum. D l a n i c h
drobni
złotą.
figurkę
r ó w k ą , a l e i okazją
Żebracy,
i
jaskrawą
z ciasta.
Jest
(nitro)
potem,
zziajani,
nieustannie
kujący, p o d a j ą c y t o w a r n a l a d ę s p r a w n i e , s z y b k o ,
i c h w y k o n a n i a i z d o b i e n i a . Są w i ę c
z figurkami malowanymi w
c i a p k i , są
bardziej
ciągle
jakąś w z g l ę d n i e ładną figurkę. N i e kupuję n i c i(w Ł o w i
n a najwyższych o b r o t a c h , bo t o t y l k o d w i e — t r z y g o d z i n y
c z u — m y ś l ę , b y ł y ładniejsze r z e c z y , c z y t o Z o r r o — i l .
i n i e w o l n o m i n u t y przegapić. D l a n i c h o d p u s t zaczął się
na
wcześniej.
Musieli
- s k a r b o n k a — i l . n a s. 168).
wywalczyć
dobre miejsce,
przygotować
towar,
przewieźć
zaaranżować e f e k t o w n i e
go,
kram
i w a l c z y ć o k a ż d y g r o s z z konkurencją, o k a ż d e g o k l i e n t a .
Przyjeżdżali
z
daleka.
Gipsowe
s t a w i a się n a stołach i s p r z e d a j e
loterię, w
tych
g d y będą
właśnie
m i e l i więcej
sprzedawców
i
U w a g ę moją z w r a c a t e r a z s t a r u s z k a sprzedająca
prostyńskie. T u t a j ?
Przywiozła
aż
j e sprzedają, w i ę c chciała dorobić, b o m a ciężko, i spró
do
cięża
domów,
czasu.
aby ich
Notuję
producentów
ale
adresy
gipsowych
f i g u r e k . C z e s ł a w P y w a s z e w s k i , W a r s z a w a , M o k o t o w s k a 96,
bowała.
Ale
się
b o i , czy
inna
młoda
dobrze
gdzie
się
Obarzanki,
wożą
zrobiła,
O s t r o w i kiedyś r o b i o n o
opłaci. O b o k
co
je
kozy
z Ostrowi
przyjechały
odpowiadają,
raz
walizce
U
nich w
pierwszy
je w
Mazowieckiej,
niechętnie
odwiedzić,
konik-
na
j e ze s t a r e j , p o j e m n e j
zapraszają
dekoracyjny
roz
Wyładowują
i m zdjęcia,
Kolnie
fantów
paki.
robię
w
które
rówki.
gdy
robiony
formie
z Warszawy.
Pytani
154, c z y
figurki,
w
której k a ż d y n u m e r w y g r y w a ,
Całe
s.
i
których
przeważnie
wiele
z
jej
się
podróż
dziewczyna,
opłaci.
w
z
zarobku.
i
z
a i
już
dziś
t a k daleka
Kurpi,
Bywała
stoiskach
Zambrowa
dla
takie kozy,
ta wie
wszędzie.
piekarskich, do
Łomży.
Cukiernicy
m i e j s c o w i uważają, że l e p i e j się k a l k u l u j e w y r ó b
pierni-
221
ków,
z
łakoci
(na
prowincji
w a l i z k i , t u muszą
tarnych,
sprzedają
stosować
skrupulatnie
się
do
towar
prosto
zarządzeń
sani
tak
pro
przestrzeganych,
przy
d u k c j i , j a k s p r z e d a ż y — stąd w i t r y n y , b i a ł e czyste k i t l e ) .
W
tych
kramach
cukierniczo-karmelkarskich
się b a r w n e f i g u r k i z c u k r u , k t ó r e są c h y b a
twórczością
ludowo-odpustową,
wiam
ją
oddzielnie).
centa
zabawnych
jaką
Odnotowuję
szklanych
sprzedaje
najciekawszą
dostrzegam
jeszcze
domków
{oma
adres
produ
(po 7, 10 i 15 z ł ) :
Hościło, Ełk, K o ś c i u s z k i 3.
N a t e r e n i e o b s z e r n e g o dziedzińca kościelnego zawodzą
dziady,
żebracy,
kilkanaście
dewocjonalia,
medaliki,
którzy
stołów,
ściągnęli
kolorowane
fotografie
z o b r a z u św.
świece, książeczki
P r ó b u j ę ująć jakoś w
wędrowni
miejsce,
stoi
zakonnice
więc
N i e zgadza
handlarze
też
f i l u s t o i s k i i c h ilości. P o z w o l i
zmiany.
Kramy
i punkty
Loterie
z figurkami gipsowymi
sprzedaży
stoiska,
się z
podaję
ktoś
miejsca
nie
orientację
jest
o pro
t o z a k i l k a l a t odnotować
zaszłe
loterie z i n n y m i
jaką
wystarczającą
Rocha,
nabożeństwa.
się, ciągle
przenoszą
statystyka
zupełnie ścisła, a l e d a j e
do
też
sprzedają
liczbach te odpustowe
chodzę i liczę. S p r a w d z a m .
na
daleka,
których
łańcuszki,
przybywa,
tu z
przy
na
ulicach
9
fantami
4
loterie i r z u t y do celu o gipsy
i inne fanty
2
loterie z zabawkami (lalki, szklane d o m k i ,
obrazki
loteria
n a szkle
z
itp.)
12
cukrami
1
zabawki, galanteria
36
z a b a w k i d r e w n i a n e , w i a t r a c z k i , wózki
3
sprzedawcy
14
sztuczne
baloników
kwiaty,
kręciołki
celuloidowe,
p t a s z k i z piórek i t p .
kapelusze
2
.„sombrero" z r a f i i
fotograf
„5-minutowy"
szklane
k u l e ze s c e n k a m i
i słomy
1
z ekranem malowanym
w
wodzie
1
1
cukry, kolorowe figurki cukrowe
28
pieczywo dekoracyjne
10
inni
2
na
schodach
kościoła,
tarasach
i
dziedzińcu
stoliki
z dewocjonaliami
(siostry)
stoliki
z
(bractwa
kobiety
dewocjonaliami
sprzedające
k r a m y mieszane:
6
świeckie)
świece
dewocjonalia,
3
6
oznaki
szeryfów
z D a l l a s , łańcuszki, książeczki i t p .
4
cukry
(figurki)
1
kozy
prostyńskie
4
różne
ż e b r a c y urzędujący
3
na schodach
Fotografował
i dziedzińcu
autor.
16
1
Aleksander
K
O
Do
Jackowski
L
O
R
O
najciekawszych
należą k o l o r o w e
sztuki
(obok
zjawisk
E
F
tzw. sztuki
I
mają
wykształcone
tradycyjnie
z
Wykonują
je
nowych).
melarze,
jak
i
„partacze",
kontroli
władz s a n i t a r n y c h i
i
ustalone
pokolenia
zarówno
pracujący
na
do
formy,
pokolenie
U
R
K
Gdy
I
Z
przyszedłem
właśnie w y r o b e m
uderzała
niemal
do niego,
sterylna
robów.
Sam warsztat
wany,
stół w y ł o ż o n y
podatkowych.
przez i n n y c h wytwórców.
szybko
Form
j e s t zresztą w i e l e : k o g u t k i o s p i r a l n i e z w i n i ę t y m
nie
ogonie,
U
K
R
pracowni i
czystość.
pracy
U
cała r o d z i n a zajęta
W
jest
szklanych
bardzo
była
mieszkaniu
t a c h zastałem pełny a s o r t y m e n t p r z y g o t o w a n y c h
ukradkiem,
bez
C
cukierków. W
mistrzowie kar-
F o r m y są z b l i ż o n e ; n o w e i u d a n e „ w y n a l a z k i "
są p o d c h w y t y w a n e
G
jarmarcznej
c u k r y . Zaliczyć j e należy właściwie
ludowej,
przekazywane
W
gablo
już w y
nieskompliko
blachą, p r z e d w o j e n n a
jeszcze m a
s z y n k a z w a l c e m mosiężnym, n a k t ó r y m u m i e s z c z o n e
są
wgłębione
(sprzedawaną
od
z a j ą c z k o w i ) , sztance
do
dzielnie
formy
odciskające
l u b wkładaną
zdobienia
i
w
wycinania
rybkę
łapki
lizaków,
kocioł.
T e c h n i k a w y r o b u . C u k i e r j a s n y , r a f i n o w a n y (po 13 zł)
k u r k i w g n i a z d a c h , k o g u t y z jeźdźcami, k a c z u s z k i , f i g u r k i
dam, grzybki z czekoladowym
łebkiem, zajączki,
zajączki
wrzuca
z
łapkach,
zdobione
aż d o c h w i l i g d y się zupełnie rozpuści, a ciecz osiągnie
rybą
l u b niemowlęciem
w
ornamentem geometrycznym,
kłe,
i
nieartystyczne
lizaki
g r u s z k i , jabłka — n o i z w y
wyroby,
jak
pałeczki
z
makiem
się
pożądaną
zapewnia
Produkcja
Tak
warsztatów
cukrowniczych
w
ności
zimny
produkcji
precyzji
kilkunastu
jako
szczególnie
Marii
Chmielewskiej
wykonania.
warsztatów
udane
i
znanej
wyróżnić
starannie
z Knyszyna,
Ze
chciałbym
wykonane
wyroby
p o w . Mońki
(ul. Gro
dzieńska 97) i z t e j ż e miejscowości — Stanisławy
skiej ( u l . Grodzieńska
wyrabia
jeden
Liszewski
(Młynowa
Zauważyłem,
z
że
103). W
nestorów
mi
Białymstoku
tego
Sikor
ładne c u k r y
zawodu
Władysław
44).
figurki
cukrowe
kupione
od
t a c z y " straciły p o k i l k u miesiącach intensywność
wyblakły, podczas g d y w y r o b y
„par
koloru,
d o b r y c h mistrzów c u k i e r
n i c z y c h i p o r o k u z a c h o w a ł y pełną intensywność
barwy.
Dlatego po dokładne i n f o r m a c j e o t e c h n i c e w y r o b u z w r ó
temperaturę.
wody,
dodaje
Liszewski
odpowiednią
np. na „grzybek"
różni się w szczegółach o p r a c o w a n i a f i g u r k i , w i n t e n s y w
barwienia,
wrzącej
syrop
sprawdza
i
gotuje
ją
skrupu
l a t n i e t e r m o m e t r e m , gdyż j e d y n i e właściwa t e m p e r a t u r a
miodem, cukierki i t d .
poszczególnych
do
lecie
spoistość
masa
140°. G d y m a s a
żelazny
np. Olszewski,
blat,
i
musi
twardość
mieć
w
twardnieje, wylewa
gdzie
Krycia —
szybko
stygnie.
smarują
wyrobu.
zimie
127°,
się ją n a
(Niektórzy,
b l a t oliwą, ż e b y
się
c u k i e r n i e p r z y l e p i a ł ) . N a b l a c i e c i ą g n i e się go w rękach,
aż d o pożądanej grubości p a s m a , które stygnąc s t a j e
zupełnie
białe.
wylewa
n a dyktę
cukru
i
nakłada
rozciąga
Trochę
cukru
(wolniej
się
stygnie).
następnie
formując
farbuje
w
jeszcze
pasmo
„kluch"
kształt.
F a r b k i k u p u j e się w h u r t o w n i . Są t o b a r w n i k i
„Boruta"
ze
Zgierza,
służące
do
ż y w n o ś c i o w y c h . S t o s u j e się k o l o r y pomarańczowy
„Partacze",
i
się
kubkach,
Ufarbowane
n a ciepły
pożądany
się
barwienia
firmy
artykułów
zielony, p u r p u r o w y ,
cytrynowy.
zamiast
syropu,
dodają
przy
gotowaniu
c i ł e m się w ł a ś n i e d o W ł a d y s ł a w a L i s z e w s k i e g o ( u r . 1905 r .
c u k r u o c e t (2 łyżeczki n a 3 k i l o — i n f o r m a c j a J . K r y c i ) .
w
Wtedy
Białymstoku).
jednak po p e w n y m
czasie k o l o r
blaknie.
Syrop
223
jest
jednak
dostępny
nie
d l a każdego,
w
woj.
biało
O
stockim zezwolenie n a zakup jego w h u r t o w n i m a t y l k o
2
7 osób, w
60.000
mieście — t y l k o
Wyroby
najlepsze
Liszewski.
są świeże, toteż p r o d u k u j e się i c h
n i e w i e l e , t y l e a b y starczyło n a k i l k a
sprzedaje
dorośli
się i c h l a t e m . K u p u j ą
d l a dzieci.
Cukry
tygodni.
Najwięcej
przeważnie
dzieci l u b
sprzedaje
żona
w e c z w a r t k i n a t a r g u w Białymstoku. W o z i
daje w y r o b y
Liszewskiego
wielkości p r o d u k c j i rocznej
ton
cukru
rocznie.
zł
t y m koszt
(w
Liszewski
podaje
materiału
i
przerób
obrót
podatki
P r z e d w o j n ą k a r m e l a r z y było b . w i e l u , m n i e j s z a
пр., że n a odpuście św. R o c h a
też i
sprze
zajmowały
własną
Rocha"
straganów
b y ł o „ z e 300,
(obecnie M a n i f e s t u Lipcowego).
Obecnie
ograniczają działalność k a r m e l a r z y , z e z w o l e n i a
warsztatów.
się
(odlewa)
t y m , którzy mają
Formy
częste i s u r o w e
Przed
Wielkanocą
zajączki
i
wyrabia
baranki cukrowe.
władze
dają t y l k o
o d p o w i e d n i l o k a l . Przeprowadzają
k o n t r o l e sanitarne, większe
są
podatki
b ó w są o b e c n i e następujące: g r z y b k i ( d o d a j e
k a r m e l a r z e należeli d o c e c h u , m i e l i u b e z p i e c z e n i a ,
i
opłaty,
sięgają
1850
zł
rocznie.
też
również
t e sporządza co k i l k a l a t — z n a j o m y m u r a r z . C e n y w y r o
się z a p a c h y ,
była
pamięta
całą u l . D ą b r o w s k i e g o p o o b u s t r o n a c h i Św.
białostockich
gipsowych
wynoszą
k o n k u r e n c j a w y r o b ó w przemysłowych. L i s z e w s k i
furmankę. B i e r z e t o w a r w k u f r a c h z k i l k u
z form
ok.
roczny
36.600 z ł ) .
Liszewskiego
h a n d l a r z , posiadający
świadczy
Dawniej
rentę,
pomadę i czekoladę n a k a p e l u s z — 50 gr„ k o g u t y 2 zł,
obecnie przeniesieni do d r o b n e j wytwórczości
zające z r y b k ą 2 zł, k u r k i w
są t y c h świadczeń. Z a w ó d u p a d a , z a m i e r a , s t r o n i o d niego
zajączków)
Ш
1/л
224
gnieźdznie 1,50 zł, r y b k i
10 g r , duże 50 gir i t d .
(od
młodzież.
pozbawieni