-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
ANNA E N G E L K I N G
Katedra Kultury Białoruskiej
Uniwersytetu w Białymstoku
POLESKA EKSPEDYCJA ETNOSOCJOLOGICZNA
J Ó Z E F A O B R Ę B S K I E G O W L A T A C H 1934-1937. O R G A N I Z A C J A .
M E T O D Y BADAŃ. PROBLEMATYKA. UCZESTNICY
Pamięci Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej,
która skłoniła mnie do zajęcia się materiałami archiwalnymi
Józefa Obrębskiego i przekazała mi swoją troskę o jego dziedzictwo,
Profesor Antoniny Obrębskiej-Jabłońskiej,
która opowiadała mi o swoim bracie
i przekazała część jego spuścizny z nadzieją na publikację,
i Pani Wandy Szuszkiewicz-Ferens,
uczestniczki wypraw badawczych na Polesie w latach 30.,
od której usłyszałam niejedno piękne wspomnienie.
1. WPROWADZENIE
Józef O b r ę b s k i (1905-1967), etnograf, etnolog i socjolog, uczeń Kazimierza
M o s z y ń s k i e g o i Kazimierza Nitscha, uczeń i przyjaciel B r o n i s ł a w a M a l i n o w
skiego i F l o r i a n a Znanieckiego, był m i ę d z y innymi badaczem zachodniego
Polesia, gdzie p r o w a d z i ł w latach 1934-1937 terenowe badania etnosocjologiczne. D z i ę k i n i m stał się znany j a k o autor prac, d o t y c z ą c y c h teorii grup
etnicznych i k s z t a ł t o w a n i a się narodu - prac, k t ó r e do dzisiaj nie straciły
a k t u a l n o ś c i i zdolności inspirowania kolejnych p o k o l e ń badaczy problematyki
n a r o d o w o ś c i o w e j , czy to s p o ś r ó d e t n o l o g ó w , czy socjologów.
W y n i k ó w swoich czteroletnich b a d a ń na Polesiu Obrębski ani nie opubliko
w a ł , ani nawet nie o p r a c o w a ł w całości. O p r ó c z najbardziej znanych czterech
a r t y k u ł ó w z r o k u 1936 (Obrębski 1936a-d), drukowanych w czasopismach
Przegląd Socjologiczny i Sprawy Narodowościowe, do b a d a ń poleskich nawiązują
dwie jego powojenne prace angielskojęzyczne: The Sociology of Rising Nations
(1951, p r z e k ł a d polski 1968) i wydana p o ś m i e r t n i e The Changing Peasantry of
Eastern Europe (1976). M o ż n a także dotrzeć do dwóch maszynopisów, złożonych
w archiwum Uniwersytetu Warszawskiego: są to książki Polesie archaiczne
(1944), na podstawie której uzyskał habilitację na U W w r o k u 1945, i Szkoła na
Polesiu (1945), przygotowane do d r u k u w czasie okupacji niemieckiej.
Znaczna część m a t e r i a ł ó w poleskich O b r ę b s k i e g o p o z o s t a ł a w r ę k o p i s a c h
i maszynopisach. Są to notatki terenowe i mapki, fragmenty przygotowywanej
24
ANNA E N G E L K I N G
monografii etnosocjologicznej współczesnego Polesia i o k o ł o tysiąca n e g a t y w ó w
fotograficznych - największa zachowana kolekcja fotografii przedwojennego
Polesia. A także garść korespondencji, programy b a d a ń , sprawozdania, kwestio
nariusze. Przeważająca większość tej spuścizny znajduje się w archiwum Universi
ty o f Massachusetts w Amherst w Stanach Zjednoczonych , d o k ą d zostały
przekazane po śmierci O b r ę b s k i e g o w N o w y m J o r k u w r o k u 1967. N i e
wielka część z a c h o w a ł a się w Warszawie u jego siostry, A n t o n i n y O b r ę b s k i e j -Jabłońskiej, profesor slawistyki , po której śmierci (1994) trafiła do m o i c h r ą k .
1
2
A r c h i w a l i a O b r ę b s k i e g o p r z y n o s z ą d u ż o cennych informacji o w y n i k a c h
jego b a d a ń , nie objętych opublikowanymi pracami. A l e nie t y l k o . Znajdujemy
tam r ó w n i e ż m a t e r i a ł y , dające w g l ą d w organizację i przebieg pracy w terenie,
j a k ą w y k o n a ł O b r ę b s k i z zespołem w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , w programowe i teo
retyczne założenia b a d a ń , stosowane metody, a t a k ż e n i e k t ó r e wydarzenia czy
przeżycia z okresu ekspedycji poleskiej. Ekspedycja ta była przedsięwzięciem
ogromnym i a m b i t n y m . Jak to się stało, że podjął je właśnie Józef O b r ę b s k i ?
I dlaczego zajął się wtedy właśnie Polesiem, a nie j a k i m ś innym terenem? A b y
- c h o c i a ż częściowo - odpowiedzieć na te pytania, trzeba o d w o ł a ć się do
biografii O b r ę b s k i e g o .
M ł o d y O b r ę b s k i , studiujący w latach 1926-1930 etnografię i filologię sło
w i a ń s k ą w słynnym Studium Słowiańskim na Uniwersytecie Jagiellońskim, był
u w a ż a n y za najzdolniejszego ucznia Kazimierza M o s z y ń s k i e g o . Jeszcze j a k o
student, w 1928 r o k u , został asystentem Katedry Etnografii Słowian. Uczest
niczył w pracach redakcyjnych w p o w o ł a n y m do życia w 1929 r. przez Nitscha
i M o s z y ń s k i e g o Ludzie Słowiańskim - pierwszym m i ę d z y n a r o d o w y m piśmie,
p o ś w i ę c o n y m dialektologii i etnografii Słowian. Brał również udział w pracach
naukowych katedry: profesor M o s z y ń s k i wysłał go na prowadzone przez k r a
kowskiego geografa, prof. L u d o m i r a Sawickiego, dwie wyprawy na B a ł k a n y
(1927, 1928), odbywane specjalnym samochodem „ O r b i s " (Książkiewicz 1929;
Wiśniewski 1930). Dokumentacja z zakresu kultury materialnej, zebrana
przez O b r ę b s k i e g o w Bułgarii, weszła w k r ó t c e potem w skład 1 t o m u Kultury
ludowej Słowian, M o s z y ń s k i e g o ( M o s z y ń s k i 1929), a Lud Słowiański
opubli
k o w a ł p r a c ę m a g i s t e r s k ą m ł o d e g o badacza - d o k u m e n t a c j ę ludowego rolnic
twa wschodniej części P ó ł w y s p u B a ł k a ń s k i e g o (Obrębski 1929, 1930, 193la,
193lb). W r o k u 1931, zdobywszy stypendium fundacji Rockefellera, O b r ę b s k i
wyrusza na studia doktoranckie do B r o n i s ł a w a Malinowskiego, do L o n d o n
School o f Economics (1931-1933). W ramach s t u d i ó w prowadzi w latach 1932
i 1933 badania terenowe w Macedonii, na Poreczu, k t ó r e owocują doktora
tem Family organization among Slavs as reflected in the custom of couvade,
u k o ń c z o n y m w grudniu 1933 r o k u . W p o c z ą t k a c h 1934 wraca do kraju j a k o
świetnie wyszkolony teoretycznie i praktycznie etnosocjolog (jak zaczął sam
1
„Obrębski CoUection" w Special Collections and Archives, W.E.B. Du Bois Library, Uni
versity of Massachusetts w Amherst, Massachusetts, USA.
Por. A. Engelking (2001).
2
POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
25
3
siebie w ó w c z a s o k r e ś l a ć ) . M a za s o b ą doświadczenie wielomiesięcznych ba
d a ń terenowych w ś r ó d p r a w o s ł a w n y c h społeczności chłopskich w Macedonii
i innych rejonach B a ł k a n ó w i jest znawcą, zwolennikiem i praktykiem metody
funkcjonalnej Malinowskiego. T o wszystko sprawia, że jest znakomicie przy
gotowany do etnograficzej pracy terenowej w krajach słowiańskich. A zatem
nic dziwnego, że kolejnym terenem jego b a d a ń staje się Polesie. A l e k w a
lifikacje badacza Słowiańszczyzny to jeszcze nie wszystko; wydaje się, że
w przypadku O b r ę b s k i e g o m o ż n a m ó w i ć o dodatkowych, indywidualnych
predyspozycjach do zajęcia się właśnie Polesiem.
Józef O b r ę b s k i u r o d z i ł się na Ukrainie (w Tepliku na Podolu), a w y c h o w a ł
na Białorusi (w Plancie pod Słonimem) i Ukrainie (w pow. berdyczowskim,
a później w K i j o w i e ) . O d dzieciństwa znał u k r a i ń s k i , białoruski i rosyjski.
W otoczeniu w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i m czuł się więc swojsko i kompetentnie.
Z kolei j a k o w y c h o w a n k o w i Studium Słowiańskiego m u s i a ł o m u być bliskie
powszechne w ś r o d o w i s k u przeświadczenie o szczególnej w a r t o ś c i Polesia dla
b a d a ń nad dziejami i k u l t u r ą Słowian. N a pewno nie bez znaczenia był tutaj
w p ł y w Kazimierza M o s z y ń s k i e g o , k t ó r y zajmował się etnografią Polesia o d
r o k u 1912 i , j a k wiadomo, g ł ę b o k o się n i m i n t e r e s o w a ł . Zainteresowania te
bez w ą t p i e n i a były w j a k i m ś zakresie przekazywane studentom, a zwłaszcza
najzdolniejszemu uczniowi. Józef O b r ę b s k i pisał później: „dzięki swoim szcze
g ó l n y m , czasami niemal w y ł ą c z n y m cechom i w a r u n k o m naturalnym, histo
rycznym i kulturalnym Polesie dla niejednej nauki stanowi teren godny stu
d i ó w i dla niejednego naukowca czy laika jest przedmiotem pasjonujących
z a i n t e r e s o w a ń intelektualnych" (1936a, s. 414). Inspirację swojego nauczyciela
doceniał, ale jego z a i n t e r e s o w a ń nie powielał - Polesie interesowało go j u ż nie
j a k o „ s k a n s e n starożytności s ł o w i a ń s k i c h " , ale „ l a b o r a t o r i u m etnosocjologiczne". P o z o s t a w i ł też O b r ę b s k i jedno, bardzo osobiste - j a k na badacza- f u n k c j o n a l i s t ę p r z y s t a ł o - świadectwo. We wstępie do rozprawy doktorskiej
tak p r z e d s t a w i a ł angielskiemu czytelnikowi swoje kompetencje j a k o badacza
społeczności wiejskich Europy Wschodniej: „Jestem, było nie było, Słowiani
nem, urodzonym i wychowanym w najbardziej archaicznych i pierwotnych
rejonach Europy. M a m więc w r o d z o n ą z n a j o m o ś ć moich stron rodzin
nych. M a m , co więcej, osobiste doświadczenie obcowania z m o i m i chłopskimi
4
3
Józef Chałasiński pisał później o nim: „Józef Obrębski (za swoim mistrzem Bronisławem
Malinowskim) reprezentuje kierunek etnologii socjologicznej, zmierzający do socjologicznego
pogłębienia problematyki etnologii i etnografii" (Chałasiński 1946, s. 24).
Od roku 1912 Kazimierz Moszyński utrzymywał kontakt z Czesławem Pietkiewiczem, do
skonałym znawcą Polesia i jego kultury; w roku 1914 prowadził badania stacjonarne w rejonie
Dereszewicz w pow. mozyrskim. Z kolei w okresie międzywojennym brał m.in. udział w wyprawie
„Orbisu" na Polesie (1926). Prowadził tam wpólne badania z ukraińskim etnomuzykologiem
F . Kołessą (1932), wspierał Cz. Pietkiewicza w pracach nad publikacją jego materiałów poleskich
(1924-1936). Sam Moszyński opublikował 9 prac, dotyczących Polesia, nie licząc obfitego mate
riału poleskiego, uwzględnionego w Kulturze ludowej Słowian. Zob. Bibliografia prac Kazimierza
Moszyńskiego, w: Klimaszewska (red.) 1976, s. 154-163.
4
ANNA ENGELKING
26
z i o m k a m i - d o ś w i a d c z e n i e , k t ó r e z d o b y ł e m nie t y l k o dzięki etnologicznym
badaniom terenowym w Polsce, na Białorusi, Ukrainie i w krajach b a ł k a ń s k i c h ,
lecz przede wszystkim dzięki bliskim p r z y j a ź n i o m z wieloma m i e s z k a ń c a m i
t y c h k r a j ó w . O ile p a m i ę t a m , to nawet byłem piastowany przez w i e ś n i a c z k ę
z B i a ł o r u s i , kraju s ł y n ą c e g o w literaturze etnograficznej ze swoich p r z e s ą d ó w ,
p i e r w o t n y c h w i e r z e ń , starodawnych o b r z ę d ó w . . . " (1933, s. 5, t ł u m . A E ) .
2. P I E R W S Z Y E T A P E K S P E D Y C J I P O L E S K I E J : P R O B L E M E T N I C Z N Y POLESIA
(1934-1936)
5
Dla etnosocjologii, a przez nią rozumiem socjologię społeczeństw ludowych,
ważność Polesia wypływa nie tyle z jego częstokroć źle rozumianej egzotyki
czy specyficzności, ile stąd, że [...] dostarczyć może nam ono, a właściwie nie
tyle samo Polesie, co jego ludzie, ważnych i cennych wskazówek dla rozwikła
nia pewnych spornych lub niedość jeszcze zaawansowanych ogólnych proble
mów socjologii; w szczególności zaś zagadnień, dotyczących socjologii narodu.
Józef Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia
Poleska
ekspedycja
etnosocjologiczna
Józefa
Obrębskiego
przebiegała
w d w ó c h etapach i w ramach w s p ó ł p r a c y z r ó ż n y m i instytucjami.
K i e d y w 1934 r o k u O b r ę b s k i w r ó c i ł do kraju, związał się z d z i a ł a j ą c y m
w Warszawie p o d kierownictwem Leona Wasilewskiego Instytutem B a d a ń Spraw
6
N a r o d o w o ś c i o w y c h . Instytut w s p ó ł p r a c o w a ł z kolei z r z ą d o w ą K o m i s j ą N a u k o
7
wych B a d a ń Ziem Wschodnich , której zadaniem była organizaqa i koordynacja
interdyscyplinarnych b a d a ń naukowych we wschodnich w o j e w ó d z t w a c h Polski.
K o m i s j ę p o w o ł a n o do życia w t y m ż e 1934 r o k u , i to b y ł a b y ć m o ż e kolejna
z przyczyn, dla k t ó r y c h O b r ę b s k i zajął się Polesiem. K N B Z W wystąpiła bowiem
z bogatym programem b a d a ń na Polesiu. M u s i a n o p o s z u k i w a ć w y k o n a w c ó w
tego p r o g r a m u . W jednym ze s p r a w o z d a ń pisano p ó ź n i e j :
Obszar Polesia, mało zbadany przed wojną, został z inicjatywy Komisji NBZW poddany po raz
pierwszy systematycznym badaniom naukowym, zmierzającym do poznania zachodzących na
tym terenie procesów. Metoda pracy obrana przez Komisję NBZW była słuszna. Polegała ona
na bezpośrednim kontakcie z terenem, co osiągano przez wysyłanie na teren Polesia szeregu
zespołów badających oraz poszczególnych jednostek. Badania te [...] wskutek starannego do-
5
Pierwsza wersja tego paragrafu ukazała się jako: A. Engelking, Poleska ekspedycja etno
socjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Część pierwsza: 1934-1936, ,,Zaharoddzie",
nr 2, Materyjaly nawukowa - krajaznauczaj kanfierencyi „Palessie - skryzavannie kultur i czasu"
(Pińsk, 25-27 wierasnia 1999), Minsk 2000, s. 36-44.
IBSN powołano do życia w 1921 roku; Józef Obrębski został jego członkiem rzeczywistym
w roku 1936.
Komisji przewodniczył minister spraw wojskowych, gen. Tadeusz Kasprzycki. Zadaniem
Komisji „miało być zorientowanie się w dotychczasowym dorobku naukowym wiedzy o Ziemiach
Wschodnich, skoordynowanie badań w tej dziedzinie, opracowanie ich programu oraz zdobycie na
ich przeprowadzenie odpowiednich środków finansowych" (Sprawy Narodowościowe 1936, s. 480).
6
7
POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
27
boru tematu pozwalają [...] na otrzymanie syntetycznego obrazu tej części Polski (Sprawy Naro
dowościowe 1936b, s. 483).
Program b a d a ń , prowadzonych przez Instytut B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś
ciowych przy w s p ó ł p r a c y K o m i s j i N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, był
bogaty. N a Polesiu o b e j m o w a ł prace j ę z y k o z n a w c z e ( W i t o l d Doroszewski,
H e n r y k Friedrich, Leszek Ossowski, Józef Tarnacki), demograficzne (Samuel
Fogelson) i etnosocjologiczne (Józef O b r ę b s k i z zespołem). Przedmiotem za
interesowania w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z Instytutem i K o m i s j ą n a u k o w c ó w m i a ł o
być „ n i e t o , co « w i n n o być» zdaniem naszem, ale to, «со jest», co istnieje
niezależnie od naszych sympatyj i antypatyj" (Sprawy Narodowościowe
1935a,
s. 349). Badania prowadzono nie t y l k o z obiektywistycznego ( „ o b i e k t y w n o -kulturalnego", j a k to nazywano) p u n k t u widzenia - „gdzie n a r o d o w o ś ć i do
k o n u j ą c e się w niej procesy zostają badane ze stanowiska historii,
filologii,
ekonomii, sztuki, prawa i t p . " , lecz t a k ż e z perspektywy humanistycznej,
uwzględniającej p u n k t widzenia badanych grup społecznych, „gdzie chodzi
o elementy i procesy, ujmowane tak, j a k czynią to same owe n a r o d o w o ś c i i ich
otoczenie s p o ł e c z n e " (Sprawy Narodowościowe
1935b, s. 543).
Takie stanowisko metodologiczne m u s i a ł o o d p o w i a d a ć O b r ę b s k i e m u , k t ó r y
j a k n i k t chyba przed n i m w polskiej etnologii brał w swoich pracach p o d u w a g ę
p e r s p e k t y w ę p o d m i o t ó w b a d a ń (Wyka 1993) . Dostrzegając w członkach bada
nych społeczności wiejskich nie tyle obiekty, służące gromadzeniu danych
etnograficznych lub r o z t r z ą s a n i o m teoretycznym, ile żywych ludzi, p o s z u k i w a ł
w nauce wyjaśnień p r o b l e m ó w społecznych współczesności. Podejście to było
zgodne z założeniami I n s t y t u t u B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h i K o m i s j i
N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, zgodnie z k t ó r y m i lepsze zrozumie
nie p r o c e s ó w s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h , z a c h o d z ą c y c h na badanych terytoriach,
m i a ł o p r o w a d z i ć do r o z w i ą z a ń praktycznych w dziedzinie gospodarki, admi
nistracji i p o l i t y k i społecznej. W jednym z k o n s p e k t ó w , zarysowującym cel
b a d a ń , O b r ę b s k i z a n o t o w a ł m.in.: „ C i ę ż k a i trudna sytuacja wsi kresowej. A b y
przyjść jej tak czy inaczej z p o m o c ą , konieczna obiekt[ywna] znajom[ość]
s t o s u n k ó w wiejskich na kresach" (Cel i metoda badania, konspekt rękopiśmienny
w archiwum rodzinnym).
8
[Dotychczasowe] badania etnologiczne [...] zorientowane były głównie w kierunku zagadnień
antycznych filiacyj kulturalnych i spekulacyj historyczno-rekonstrukcyjnych - pisał Obrębski
w Programie swoich badań - pomijały natomiast żywą, konkretną treść współczesnej kultury
wiejskiej. Rezultatem tego jest m.in. uderzająca rozpiętość między obfitością skolekcjonowanego materiału etnograficznego a szczupłością orientacji co do aktualnego układu stosunków
społeczno-kulturalnych w danym obszarze, prowincji lub regionie. [...] Toteż w obecnym mo
mencie badania etnologiczne winny skoncentrować się w pierwszym rzędzie na tych zagad
nieniach, których aktualność dyktowana jest względami praktycznemi. Tylko wówczas dystans,
który dzieli zbyt czasem chimeryczny świat nauki od konkretnej sfery praktyki społecznej,
8
Terminu „podmiot badań" używam w rozumieniu Anny Wyki, która pisze m.in.: „Pod
miotowość relacji badawczej [...] zakłada nie dystans i «obiektywna» obserwację przedmiotu
badań, lecz przeciwnie - intencjonalne zbliżenie się doń na wiele różnych sposobów" (1993, s. 51).
28
ANNA E N G E L K I N G
zostanie zmniejszony do właściwego minimum - z największą korzyścią przede wszystkim dla
nauki samej (Program badań etnologicznych w zakresie spraw narodowościowych w województwach
wschodnich, maszynopis w archiwum rodzinnym, s. 1-2).
Ekspedycja etnosocjologiczna O b r ę b s k i e g o , prowadzona w w o j e w ó d z t w i e
poleskim i p ó ł n o c n y c h powiatach w o ł y ń s k i e g o (zgodnie z p r z y j ę t ą przez bada
czy g r a n i c ą
woj.
fizjograficzną
białostockiego
Polesia
objęła też p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e
i nowogródzkiego),
współfinansowana
przez
gminy
Fundusz
K u l t u r y Narodowej ( O b r ę b s k i o t r z y m y w a ł stypendium Funduszu w latach
9
1934-1936 ), r o z p o c z ę ł a się w p o ł o w i e kwietnia 1934 r o k u od przygotowaw
czych prac teoretycznych. M i e s i ą c później badacze wyruszyli w teren. Z a jej
formalne z a k o ń c z e n i e należy u z n a ć Pierwszy Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy
P o ś w i ę c o n y Z i e m i o m Wschodnim RP, k t ó r y o d b y ł się w Warszawie w dniach
20-21 w r z e ś n i a 1936 r o k u . N a zjeździe t y m O b r ę b s k i , w referacie
Dzisiejsi
ludzie Polesia, p r z e d s t a w i ł najważniejsze w y n i k i swoich b a d a ń . I c h podstawo
w y m celem b y ł o poznawanie procesu nacjonalizacji wsi p o l e s k i e j ^ a tle za
c h o d z ą c y c h w niej zmian k u l t u r o w y c h i s p o ł e c z n y c h , j a k i e n a s t ę p o w a ł y wraz
ze zmniejszaniem się izolacji wsi. F o r m u ł u j ą c założenia programowe b a d a ń ,
O b r ę b s k i pisał:
Etnolog winien zdać sprawę z tego, czem jest współczesna rzeczywistość wsi wschodniej w dziedzi
nie problemów narodowościowych, jakie jest obecne oblicze narodowe ludu, jakie czynniki leżą
u podstaw dokonywującej się nacjonalizacji wsi, na czem ten proces polega i w jakim kierunku
zdąża. W dziedzinie tych problemów zadanie etnologa komplikuje się oczywiście tą okolicz
nością, że oblicze narodowościowe włościaństwa wschodnio-polskiego nie jest jeszcze definitywnie
skrystalizowane. Proces nacjonalizacji, to znaczy dojrzewanie świadomości odrębności narodowo-kulturalnej i integracja różnych grup etnicznych w zsolidaryzowane ugrupowania narodowe
i narodowościowe, jest w trakcie dokonywania się. W różnych okolicach osiągnął on różne fazy
rozwojowe. [...] W ten sposób całe terytorium województw wschodnich rozpada się na szereg
obszarów, zróżniczkowanych natężeniem świadomości narodowej oraz zwartości grupy narodowoś
ciowej. [...] Zadaniem badań etnologicznych jest więc w pierwszym rzędzie zdanie sprawy z istnieją
cych zróżniczkowań na podstawie dokładnej analizy charakteru, treści i form życia narodowego
różnych grup etnicznych na obszarze województw wschodnich (Program..., s. 2, archiwum rodzinne).
Analizie p r o b l e m u n a r o d o w o ś c i o w e g o Polesia m i a ł o służyć badanie sze
regu kwestii szczegółowych, k t ó r e O b r ę b s k i f o r m u ł o w a ł m . i n . w pytaniach:
1. Czym jest tradycyjna kultura ludowa Polesia? 2. Na czym polega jej kontakt z kulturą innych
społeczeństw? 3. Jakie są zasadnicze rysy rozkładu kultury ludowej i jaki charakter przybiera
towarzysząca temu procesowi dezorganizacja kulturalno-społeczna? 4. Jakie działają ruchy
i procesy społeczne o charakterze reorganizacyjnym i w jakim stopniu spełniają one swoją rolę
mechanizmu dopasowywania się do zmienionych form bytu? 5. Jaka jest rola w tym względzie
miejscowego ruchu narodowościowego? 6. Jak dokonywujące się przeobrażenia zaważyły na
ustosunkowaniu się społeczeństwa wiejskiego do konieczności, zadań i form życia państwowego?
(Badania etnosocjologiczne w r. 1934. Sprawozdanie, maszynopis w archiwum rodzinnym, s. 1-2).
9
W sprawozdaniu Funduszu Kultury Narodowej, wśród badań subwencjonowanych przezeń
„na obszarze wschodnich województw kresowych wymienione są badania etnograficzne, prowa
dzone przez J. Obrębskiego na Polesiu" (Fundusz..., 1937, s. 30).
P O L E S K A E K S P E D Y C J A JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
29
T a k szeroki obszar zainteresowań badawczych w y m a g a ł o d w o ł y w a n i a się do
rozmaitych ujęć teoretycznych: etnologicznych i socjologicznych. Ó w eklektyzm
teoretyczny (według określenia O b r ę b s k i e g o ) był uwarunkowany specyfiką
zadania, jakie stawiał sobie badacz: chodziło m u wszak „nie o systematyczne
badanie pewnego izolowanego systemu k u l t u r y " , lecz „ o dzisiejszą k o n k r e t n ą
treść Polesia" (Sprawozdanie, 21II1935, konspekt rękopiśmienny, s. 1, „Obrębski
Collection", box 46, folder 79). Teoretycznym zapleczem Obrębskiego (przystoso
wanym, rzecz jasna, do „specyficzności terenu badanego" (Ibid.), j a k to formuło
wał) były zatem: p o pierwsze, socjologia humanistyczna Floriana Znanieckiego,
w t y m zwłaszcza jego analiza społeczności chłopskich, znana z klasycznej
monografii Chłop polski w Europie i Ameryce (1918-1920), k t ó r ą O b r ę b s k i
u z n a w a ł za podstawowy w z ó r w badaniach etnosocjologicznych; po drugie,
szkoła funkcjonalna Bronisława Malinowskiego, z której czerpał sposoby analizy
tradycyjnej kultury ludowej Polesia i metody pracy terenowej; i - po trzecie, prace
Stanisława Orsiniego-Rosenberga , który w Instytucie B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś
ciowych z a j m o w a ł się procesami dezintegracji i reintegracji kultury wsi oraz
zagadnieniami ś w i a d o m o ś c i narodowej i r u c h ó w narodowych i f o r m u ł o w a ł
założenia prowadzonych przez Instytut b a d a ń (Orsini-Rosenberg 1929, 1930).
10
W i e d z ę o metodach badawczych O b r ę b s k i e g o m o ż e m y b u d o w a ć przede
wszystkim na podstawie przytaczanych w a r t y k u ł a c h i k s i ą ż k a c h f r a g m e n t ó w
m a t e r i a ł ó w terenowych oraz zachowanych w ś r ó d archiwaliów w y w i a d ó w , no
tatek z obserwacji, k o n s p e k t ó w , instrukcji badawczych, ankiet, kwestionariu
szy. Jeżeli chodzi o te ostatnie, to znajdują się w ś r ó d nich: Kwestionariusz
etnosocjologiczny ( „ O b r ę b s k i Collection", box 46, folder 78) i Kwestionariusz
narodowościowy
(archiwum rodzinne) oraz fragmentaryczne n o t a t k i - b r u d nopisy kwestionariuszy. W j e d n y m z p r o j e k t ó w badawczych O b r ę b s k i wspo
m i n a t a k ż e o ankiecie etnograficznej, przeprowadzanej za p o ś r e d n i c t w e m nau
czycieli poleskich - w y n i k ó w tej ankiety nie ma jednak w m a t e r i a ł a c h archi
walnych; b y ć m o ż e była ona tylko planowana. Z a c h o w a ł się natomiast Kwe
stionariusz etnograficzny ( „ O b r ę b s k i Collection", box 46, folder 78).
Co wiemy o organizacji b a d a ń ? O d b y w a ł y się one w trzech, częściowo
przebiegających równolegle, etapach. Pierwszym z nich była analiza etnogeograficzna z r ó ż n i c z k o w a ń etniczno-kulturalnych, w ramach której O b r ę b s k i
przewidywał
wyznaczenie zasięgów szeregu cech, elementów i wzorów kulturalnych, rozbijających terytorium
[...] na określone prowincje i regiony kulturalne i zbadanie, do jakiego stopnia zróżniczkowanie
kulturalne pokrywa się ze zróżniczkowaniem cech językowych i samookreśleniem narodowościowem ludności. Materiał etnogeograficzny może być zebrany przez grupę terenowców, etno
grafów i innych, posługujących się specjalnie w tym celu opracowanemi kwestionariuszami
(Program..., s. 9, archiwum rodzinne).
1 0
Stanisław Orsini-Rosenberg (1892-1970), ekonomista i socjolog, uczeń Znanieckiego, był
w okresie międzywojennym związany z Instytutem Badań Spraw Narodowościowych i Instytutem
Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich.
ANNA ENGELKING
30
W r ę k o p i ś m i e n n y m konspekcie Organizacja badań znajdujemy d o k ł a d n i e j
sze dane o metodzie pracy:
zebranie materiału cech i elementów kulturalnych wg normalnie przyjętego podziału na kulturę
materialną, duchową i społeczną, może być dokonane przez terenowców, pracujących współrzęd
nie na terenie obszaru całego województwa za pomocą metody kwestionariuszowej. Małe gminy
= 1 punkt, duże gminy: 2 punkty lub więcej (archiwum rodzinne).
0 etapie d r u g i m - analizie stopnia i charakteru nacjonalizacji l u d u - pisał:
badania te winny scentralizować się w różnych jednostkach etniczno-kulturalno-narodowościowych,
wyodrębnionych na podstawie wyników analizy etnogeograficznej, skombinowanych z danemi
lingwistyki i statystyki narodowościowej. W obrębie tych jednostek praca winna być specjalnie
intensywna w jednym wybranym punkcie (wieś, gmina, okolica), reprezentatywnym dla danego
regionu. W tym punkcie badania winny być dokonane przez etnologa-fachowca, zaangażowanego
w tern samem miejscu w analizę procesu nacjonalizacji na tle miejscowej struktury społeczno-kulturalnej. Zadaniem badań jest wykrycie, na jakie strefy i regiony rozpada się obszar [...] pod
względem natężenia i zwartości nacjonalizmu wiejskiego (Program..., s. 9-10, archiwum rodzinne).
1 wreszcie etap trzeci, analiza procesu nacjonalizacji:
Wybór regionów badań jest tutaj ten sam, co dla statycznej analizy nacjonalizmu wiejskiego. Bada
nia te mogą przynieść pozytywne rezultaty tylko wówczas, o ile będą prowadzone przez etnologów
fachowców i oprą się na obserwacji, wnikającej dokładnie w stosunki miejscowe. Stąd minimalnym
terminem pracy w poszczególnej jednostce badań winien być okres conajmniej sześciotygodniowy.
Zadaniem badania w danej jednostce terenowej jest analiza struktury społeczno-kulturalnej grupy
wiejskiej, zmierzająca do wykrycia czynników i dynamiki procesu nacjonalizacji (Program...,
s. 10-11, archiwum rodzinne).
M a m y zatem do
czynienia z badaniami, zamierzonymi na
t r w a ł y trzy lata, o b e j m o w a ł y t e r y t o r i u m d w ó c h w o j e w ó d z t w .
dużą
skalę:
„Im
większy
teren p o k r y t y t ą p r a c ą , tern pewniejsza o b i e k t y w n o ś ć r e z u l t a t ó w " -
notował
Obrębski w jednym z k o n s p e k t ó w
(archiwum rodzinne). Czy
rzeczywiście
u d a ł o się z r e a l i z o w a ć zamiar pracowania w p o s z c z e g ó l n y c h „ j e d n o s t k a c h
ba
d a ń " przez co najmniej sześć tygodni, nie wiemy. M o ż e m y jednak założyć, że
tak
-
zachował
się bowiem d o w ó d
o b e c n o ś c i badaczy w jednej z t a k i c h
jednostek. Jest to m a p a p o w i a t u ł u n i n i e c k i e g o z naniesionymi informacjami
o marszrucie, j a k ą odbyli tam J ó z e f O b r ę b s k i i R o m a n C h r o m i ń s k i w okresie
11
10 lipca - 30 sierpnia 1934 r o k u ( „ O b r ę b s k i Collection", box 38, folder 4 5 ) .
O b r ę b s k i s t o s o w a ł w i ę k s z o ś ć e l e m e n t ó w metody terenowej, wypracowa
nej przez M a l i n o w s k i e g o : obserwację, obserwację u c z e s t n i c z ą c ą oraz w y w i a d
o r ó ż n y m stopniu formalizacji
1 1
(od ankiety do nieformalnej r o z m o w y ) . N i e
Marszruta przebiegała przez następujące miejscowości: Hancewicze - Borski - Nowosiółki
- Swiecica - Wyhonoszcza - Hutka - Reczki - Płoskinia - Zadubie - Małkowicze - Nowosiółki
- Borowiki - Zareczje - Chorostów - Bereźniaki - Tymoszewicze - Stablewicze - Jelno - Hryczynowicze - Florowo - Redygierowo - Perynowo - Krasna Wola Zaścianek - Wólka Kołtunowata
- Brodnica - Jeziernica - Lubaczyn - Łachwa.
POLESKA. EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
31
wiem, na ile p o s ł u g i w a ł się czynnie gwarami poleskimi - d o ś ć powiedzieć, że
n o t o w a ł je na bieżąco (w trakcie rozmowy czy wywiadu) w zapisie fonetycz
n y m lub p ó ł f o n e t y c z n y m . K o r z y s t a ł również ze źródeł zastanych: analizo
w a ł dane statystyczne, dokumenty u r z ę d o w e i osobiste (wspomnienia, listy).
W archiwaliach m o ż n a znaleźć k i l k a s k r ó t o w y c h r ę k o p i ś m i e n n y c h notatek,
m ó w i ą c y c h explicite o stosowanych metodach. W konspekcie sprawozdania
z pierwszego r o k u b a d a ń czytamy:
metodycznie: badania terenowe; intymny kontakt; orientacja w problemie; brak formalności
w badaniach; obserwacja - nie zeznania. I dalej: trudności: tempo pracy - przy b. obszernym
terytorium; brak przygotowanych pracowników (metodycznie i teoretycznie). Stąd konieczność
zrezygnowania z pewnych postulatów metod [ycznych] - posługiwanie się kwestionariuszami i an
kietami (pomocnicze) (Sprawozdanie..., s. 1, „Obrębski Collection", box 46, folder 79).
N a marginesie notatek z pracy E.T. Hulera, Rural Community Types (1928),
w k t ó r y c h zapisał najwyraźniej w a ż n ą dla siebie w s k a z ó w k ę m e t o d y c z n ą :
Pozycja badacza: pośrednia między „obcym" i „swoim": współdziałający obserwator, zanotował:
Trudność badań na Polesiu: brak oświadczeń pisemnych, wypowiedzi obszernych etc. Przedewszystkiem obserwacja (Notatki rękopiśmienne w archiwum rodzinnym).
M o ż n a więc przyjąć, że p r a c u j ą c w terenie osobiście, O b r ę b s k i - przyj
m u j ą c y p o s t a w ę b a d a w c z ą współdziałającego
obserwatora - stosował m a ł o
f o r m a l n o ś c i w badaniach. Z jego zapisów terenowych jasno wynika, że nie
o g r a n i c z a ł się do klasycznych w y w i a d ó w , lecz głównie r o z m a w i a ł z ludźmi,
oczywiście nie t y l k o na tematy ujęte w kwestionariuszach. W s p ó ł p r a c o w n i c y
natomiast, nie m a j ą c y tak d u ż e g o doświadczenia terenowego j a k on, praco
w a l i przede wszystkim m e t o d ą k w e s t i o n a r i u s z o w ą .
Ciekawym ś w i a d e c t w e m relacji m i ę d z y badaczami a „ b a d a n y m i " są dwa
listy do O b r ę b s k i e g o od c h ł o p c ó w ze Swięcicy (pow. łuniniecki), datowane
30 lipca i 30 sierpnia 1934 r o k u :
Do Wielmożnych Panów! Posyłamy uszanowanie jako że W. Panowie niezapominają o nas, i my
jesteśmy bardzo zadowoleni z tego. Ukłon od Stefana Strzelca i Włodzimierza Kuryłowicza
muzykanta i od Mikołaja Bujkiewicza, ucznia który czytał pytania. Posyłamy Wam panowie
wesołe pozdrowienie w pańskiem życiu. Przepraszamy Panów że tak długo nie pisali listu z po
wodu że nie było nas w domu.
I drugi list:
Szanowne Państwo Przesyłamy panom pozdrowienie i prosimy panów o przysłanie nam książkie
w kturej można bendze znalesc coś dobrego A mienowicie chcemi zrobić przedsawienia niestety
niemamy gdze kupie książki Upraszam panów o przysłanie mi fatagrafek Upraszam jak najprzędzieć odpisać Swięcica A. Kuryłowicz („Obrębski Collection", box 37, folder 38).
N a podstawie d o s t ę p n y c h źródeł (poza w s p o m n i a n ą wcześniej m a p ą ) nie
m o ż n a precyzyjnie określić, ile czasu spędził O b r ę b s k i na Polesiu i kiedy był
ANNA ENGELKING
32
w jakich miejscowościach
( n o t a t k i terenowe nie są datowane, znamy t y l k o
nazwy miejscowości i nazwiska r o z m ó w c ó w ) . T o samo dotyczy jego w s p ó ł
p r a c o w n i k ó w . O przebiegu b a d a ń w i a d o m o w zasadzie t y l k o to, co podaje
Instytut B a d a ń
w dorocznych
sprawozdaniach,
d r u k o w a n y c h w organie I n s t y t u t u , d w u m i e s i ę c z n i k u Sprawy
Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h
Narodowościowe.
W r o k u 1934 prace terenowe t r w a ł y od p o ł o w y maja do p o ł o w y grudnia.
Objęły d u ż ą część p ó ł n o c n e g o Polesia: pow. k o b r y ń s k i , d r o h i c k i , część p r u żańskiego,
kosowskiego i p i ń s k i e g o
w terenie p r a c o w a ł y siły pomocnicze
C h r o m i ń s k i (mgr
(absolwent
filozofii,
filozofii,
oraz łuniniecki.
Oprócz
Obrębskiego
(jak się m ó w i w sprawozdaniu): R o m a n
o d 1 lipca do 1 w r z e ś n i a ) , Z y g m u n t K o r y b u t i a k
1 2
o d 15 w r z e ś n i a ) i Jan Teodorowicz (student prawa, o d
1 p a ź d z i e r n i k a d o 1 grudnia). W y n i k i pierwszego r o k u b a d a ń o m a w i a ł O b r ę b
ski „ n a specjalnym zebraniu Z a r z ą d u I n s t y t u t u z u d z i a ł e m przedstawicieli
w ł a d z i sfer n a u k o w y c h " , 21 lutego 1935 r o k u . W sprawozdaniu zanotowano:
Z racji zjawisk, zaobserwowanych na Polesiu, przedmiotem tych badań stały się w pierwszym
rzędzie procesy dezorganizacji i reorganizacji, pojawiające się na tym terenie w związku z roz
kładem prymitywnej kultury ludowej. Wyniki badań doprowadziły do podziału Polesia na trzy
regiony, różniące się stopniem dezorganizacji kulturalnej, charakterem prób reorganizacji, charak
terem i stopniem uświadomienia narodowego, postawą ludności wobec państwowości polskiej
i spraw polonizacji itd. Regiony te nie są ściśle geograficznie rozgraniczone, zachodzą na siebie,
mieszczą też enklawy - mowa więc być może tylko o przeważającym typie. Specjalny nacisk
stawiano też na strukturę i dynamikę życia narodowościowego. W tym związku przeprowadzono
analizę podziału etnicznego Polesia, przyjmując za podstawę własne kryteria i pojęcia ludności,
zamieszkującej ten obszar i jego pogranicza (Sprawy Narodowościowe 1935b, s. 543).
W r o k u n a s t ę p n y m , 1935, z O b r ę b s k i m w s p ó ł p r a c o w a l i nadal Z y g m u n t
K o r y b u t i a k i Jan Teodorowicz. D o ekipy d o ł ą c z y ł S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i
(etnograf, asystent prof. S t a n i s ł a w a Poniatowskiego w Z a k ł a d z i e
Etnologii
Towarzystwa Naukowego Warszawskiego), k t ó r y działał przez cztery miesiące na
13
Polesiu W o ł y ń s k i m . Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne Polesia badano na terenie p o w i a t u
brzeskiego, k o b r y ń s k i e g o , p r u ż a ń s k i e g o , kosowskiego, drohickiego, p i ń s k i e g o ,
1 2
Zygmunt Jan Korybutiak brał udział w pracach Koła etnologów studentów Uniwersytetu
Stefana Batorego w Wilnie (zob. Zhamierowska-PruíTerowa 1937). Opublikował: Kowalstwo ludo
we w województwie wileńskiem, nakładem Dziennika Urzędowego Kuratorium okręgu szkolnego
wileńskiego, nr 23, Wilno 1936, s.. 39 oraz Hodowla zwierząt domowych i pasterstwo w Wileńskiem
i Nowogródzkiem, nakładem Dziennika Urzędowego Kuratorium okręgu szkolnego wileńskiego,
nr 24, Wilno 1936, s. 32.
Począwszy od 1935 roku Dworakowski prowadził tam również własne badania, nie zwią
zane z projektem Obrębskiego. Zajmował się przede wszystkim obrzędowością rodzinną i kulturą
szlachty zagrodowej. Zebrane przez niego materiały, jak również przygotowywana do druku
obszerna monografia, spłonęły w Warszawie we wrześniu 1939 roku; zachowała się jedynie
niewielka część dokumentacji w archiwum Obrębskiego. Przed samą wojną Dworakowski zdążył
opublikować trzy prace, oparte na ekspedycjach poleskich: Rubież polesko-wołyńska, Sprawy
Narodowościowe nr 3: 1938, s. 3-25; Obrzędy weselne w Niemowiczach, Rocznik Wołyński, t. 8,
Równe 1939; Szlachta zagrodowa we wschodnich powiatach Wołynia i Polesia. Relacje z terenu,
Warszawa 1939.
1 3
33
POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
ł u n i n i e c k i e g o , s t o l i ń s k i e g o , s a r n e ń s k i e g o , k a m i e ń - k o s z y r s k i e g o , kowelskiego,
kostopolskiego i r ó w i e ń s k i e g o . D o d a t k o w o w powiecie k a m i e ń - k o s z y r s k i m ,
kowelskim i łuninieckim zbierano materiały, dotyczące procesu r o z k ł a d u kultury
ludowej. W i a d o m o , że te badania prowadził O b r ę b s k i osobiście (Sprawy Narodo
wościowe
1936a, s. 148). Badacze pracowali d w ó j k a m i lub w pojedynkę, pozosta
j ą c ze s o b ą w kontakcie korespondencyjnym (listy w y s y ł a n o na poste-restante).
W i e m y , że przez pewien czas O b r ę b s k i i D w o r a k o w s k i p o d r ó ż o w a l i kajakiem,
sypiając w namiocie i g o t u j ą c na prymusie. „ K t ó r e g o ś wieczoru
następuje
w y b u c h maszynki, dr O b r ę b s k i zostaje dotkliwie p o p a r z o n y " -
opowiadał
40 lat później Stanisław D w o r a k o w s k i dziennikarzowi białostockich
Kontrastów:
Nie ma mowy o kontynuowaniu wspólnie podróży. Dworakowski zobowiązuje się sam dokończyć
dzieła. Zbiera materiał dla siebie i dla dra Obrębskiego, do wspólnej pracy. Zmienia teraz tech
nikę podróżowania. Zawarłszy znajomość z flisakami, spławiającymi drzewo z poleskich puszcz,
pływa z nimi. Flisacy stają się pierwszymi informatorami młodego badacza. Wieczorami roz
palano ogniska na tratwach i usadowiwszy się w ich kręgach, snuto opowieści, śpiewano pieśni
(Sidorski 1974, s. 17).
Zachowało
się z tego r o k u k i l k a listów w s p ó ł p r a c o w n i k ó w
do
Obręb
skiego, k t ó r e r z u c a j ą więcej światła na w a r u n k i i a t m o s f e r ę b a d a ń i relacje
m i ę d z y ich uczestnikami. S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i pisał z P i ń s k a (7.10.1935):
Zebrałem materiał językowy, zarówno obiektywny, jak podawany przez sąsiadów. Mając w pa
mięci nasze długie rozmowy i praktykę 2-miesięczną (ja zresztą nic nie robiłem, tylko patrzyłem
i słuchałem), od tej strony właśnie podchodziłem, o której Pan w swym liście wspomina, tj. od
strony etnicznej. [...] Naprawdę, kochany z Pana człowiek. Strasznie kochany. Jak przyjadę do
Warszawy, muszę Pana wyściskać (archiwum rodzinne).
Z y g m u n t K o r y b u t i a k d o n o s i ł z Iwacewicz (17.08.1935):
Zrobiłem pieszo 594 km w rozmaitych warunkach terenowych i atmosferycznych lepszych i gor
szych, mimo to jestem jednak w formie dotychczas. [...] Miałem między innemi parę incydentów
z policją [...]. [...] powiedziałem komendantowi, że pokazanie swego zaświadczenia uważam li
tylko za czczą formalność, oczywista dyskutowaliśmy długo na ten temat, starałem się przekonać
tego kacyka o słuszności swych wywodów... A później z Pińska (4.09.35): Przed paru dniami
byłem w starostwie łuninieckim, gdyż tak wypadało po drodze i niestety odmówiono mi prawa
badania do 9 bm. ze względu na jakieś tam operacje wojskowe w tym akurat terenie, gdzie
musiałem przeciągnąć granicę Litwiny - Poleszuki, wzgl[ędnie] Polanie - Poleszuki. Dziś w nocy
wyjeżdżam w brzeski... (archiwum rodzinne).
Jan Teodorowicz z d a w a ł sprawozdanie (z P i ń s k a , 6.02.1935):
Ankietę opracowałem w czterech gminach: pinkowickiej, żabczyckiej, porzeckiej i łohiszyńskiej.
Kwestionariusz etnosocjologiczny i narodowościowy wypełniłem tylko dla jednej gminy żabczyc
kiej. Różnice w porównaniu z innemi gminami Podhorodzia będą minimalne. Zasadniczo wschod
nie Podhorodzie względnie Zahorodzie można zaliczyć do obrazu jednolitego pod względem
narodowościowym. [...] Proszę być względnym przy ocenie pierwocin mej pracy w wypadku
skonstatowania niedociągnięć (archiwum rodzinne).
34
ANNA E N G E L K I N G
O przebiegu b a d a ń w r o k u 1936 wiadomo najmniej; w sprawozdaniu
zamieszczonym w Sprawach Narodowościowych
podano t y l k o , że zostały u k o ń
czone (Sprawy Narodowościowe
1937, s. 171). N i e wiemy, czy zachowane
w archiwum w Amherst (ok. 1700 ss.) i w archiwum rodzinnym (ok. 500 ss.)
materiały, zebrane przez grono badaczy podczas trzyletniej ekspedycji, s t a n o w i ą
całość dokumentacji, j a k ą w jej trakcie s p o r z ą d z o n o . Niezależnie o d tego,
p r z y n o s z ą one bardzo obszerne tło m a t e r i a ł o w e dla opublikowanych przez
O b r ę b s k i e g o a r t y k u ł ó w i przygotowanych do d r u k u książek (Obrębski 1936a-d,
1944, 1945, 1951, 1976), rzucając ciekawe światło na s p o s ó b badania przez
niego problemu etnicznego Polesia. Ponad dwa tysiące stron n o t a t n i k ó w tere
nowych, w y p e ł n i o n y c h kwestionariuszy (Kwestionariusz narodowościowy
i Kwe
stionariusz etnosocjologiczny), mapek i szkiców oraz o p r a c o w a ń zbiorczych
(w formie z a r ó w n o k o n s p e k t ó w , j a k i k r ó t k i c h tekstów, syntetyzujących po
szczególne zagadnienia) przynosi obfite dane, d o t y c z ą c e z r ó ż n i c o w a n i a etnicz
nego, problematyki n a r o d o w o ś c i o w e j , kultury ludowej i sytuacji gospodarczo-społecznej ówczesnego Polesia. Obejmują one m . i n . zagadnienia takie, j a k :
obiektywne i subiektywne zróżnicowanie grup etnicznych, wzajemne stereotypy
(polesko-litwińskie, polesko-wołyńskie etc), różnice wyznaniowe, „ r u c h sekciars k i " , ruch narodowy u k r a i ń s k i i białoruski, akcja polonizacyjna na kresach,
stosunek do Rosji carskiej i k o m u n i z m u , p a m i ę ć historyczna, stosunek do
p a ń s t w a polskiego i jego instytucji (szkoła, wojsko, administracja, policja,
sądy), tradycyjna k u l t u r a ludowa (teksty folkloru, wierzenia, magia), wielka
rodzina i jej rozpad, przemiany w obrębie w s p ó l n o t y wiejskiej (zanik dawnych
więzi i w a r t o ś c i , nowe wzory), kryzys gospodarczy i sytuacja ekonomiczna wsi.
Najważniejsze w y n i k i działalności ekspedycji poleskiej, o czym wspomnia
ł a m wcześniej, O b r ę b s k i przedstawił we wrześniu 1936 r o k u na Pierwszym
Zjeździe Sprawozdawczo-Naukowym P o ś w i ę c o n y m Ziemiom Wschodnim RP.
W a r t o p r z y t o c z y ć fragmenty k i l k u głosów w dyskusji po jego referacie:
Wszyscy dotąd w labiryncie zagadnień etnicznych Polesia błądziliśmy jak w puszczy, toteż praca
dra Obrębskiego jest pracą pionierską, rzucającą światła w tej puszczy i pozwalającą nam się
w niej orientować (dyr. Józef Poniatowski);
Referat jest wybitnej wartości, gdyż oparty na dobrej znajomości doktryn socjologicznych i po
znaniu społeczeństwa. Obraz bardzo ciekawy i na ogół trafny (prof. Franciszek Bujak);
Referat, jako syntetyczny, nie mogący zbyt wiele rzeczy ze względów jedynie technicznych pomieś
cić, zasługuje na określenie: referat niesłychanie piękny. Polesie, dotąd bardzo mało znane,
stopniowo zostaje odkryte. Należy podkreślić, że dr Obrębski chodził po Polesiu przez parę lat
i wnioski swoje opiera na wartościowym materiale (prof. Stefan Czarnowski);
Prof. Kazimierz Moszyński stwierdził, że o ile poznał Polesie, to bez zastrzeżeń zgadza się na
spostrzeżenia prelegenta;
Odnośnie referatu Rektor Witold Staniewicz wyraża się, że dr Obrębski ujął bardzo głęboko
naukowo to, co my wiemy z praktyki;
Dr Ludwik Grodzicki wyraża swą pochlebną opinię o referacie. Mówi, że rozmawiał z drem
Obrębskim z kilkadziesiąt razy i widział stały postęp, stałe dążenie do doskonalenia swojej syntezy
35
POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
Polesia. Było jednak w tym referacie to, że dr Obrębski bardzo generalizował i to wywołało taką
dyskusję. Prelegent podnosił dane zjawisko, które w jednym rejonie jest bardzo istotne, znajdzie
się wszakże inny rejon, w którym to zjawisko nie występuje, lub przynajmniej na dalszym planie.
Toteż ci ze słuchaczy na sali, którzy znali dany teren, oponowali - podczas gdy inni potakiwali.
Ci oponenci - bezwzględnie ludzie znający swój teren - wysuwali różne obiekcje. Tak też zbyt
wielkie generalizowanie przez prelegenta było powodem tej dyskusji. A przyczyną jest bez wątpie
nia to, że Polesie nie jest jednolitą jednostką, ale właśnie jest niesłychanie zróżnicowane, o tysią
cach przejściowych momentów (Protokół z dyskusji po referacie dr Józefa Obrębskiego, maszyno
pis w archiwum rodzinnym).
A Kurier Wileński, k t ó r y w dniach 21-25 września 1936 r o k u zamieszczał
szczegółowe sprawozdania ze Zjazdu, swoje o m ó w i e n i e w y s t ą p i e n i a O b r ę b
skiego z a k o ń c z y ł w s p o s ó b następujący:
Wystarczy tego, cośmy tu powtórzyli za referentem i dyskutującymi na Zjeździe Poleskim, aby się
przekonać, że etnosocjologia nie jest nauką oderwaną. Mówi ona w sposób naukowy i zrozumiały
nawet dla napływowej elity to, co my ludzie miejscowi i bez tego dostatecznie rozumiemy.
Wydobywa na powierzchnię tragiczne nieporozumienia, które co krok spotykamy, nieporozumie
nia pomiędzy nami i tymi, którzy chcą nas uszczęśliwiać wbrew naszej woli i nie chcą nas przybrać
sobie do pomocy, bo nie mają zaufania, bo obawiają się obdzielić nas nadmiarem władzy.
Uczmy się wszyscy etnosocjologii - może to usunie nieporozumienia (Lemiesz 1936, s. 1).
3. D R U G I E T A P E K S P E D Y C J I P O L E S K I E J :
B A D A N I A M O N O G R A F I C Z N E WSI O L M A N Y (1936-1937)
14
Wieś Olmany [...] jest [...] jedną z wsi miejscowego Polesia, [...] która przez
mieszkańców sąsiednich wsi Poręcza [...] określana jest [...] jako „kutok
propałyj" i wszystkie cechy, przypisywane przez ludność Poręcza wsiom
Polesia, wszystkie koncepcje miejscowe „dzikości", zacofania, barbarzyństwa
i pierwotności ludzi Polesia, odnoszone są do mieszkańców Olman w rów
nym stopniu. [...] Na to jednak, aby umieścić te fakty we właściwej perspek
tywie i we właściwym kontekście, aby zniekształcenia, którym podległy,
poddać odpowiedniej weryfikacji, [...] musimy pominąć tych ludzi z zewnątrz
[...] i zetknąć się blisko i bezpośrednio z interesującą nas wsią.
Józef Obrębski, maszynopis bez tytułu
(„Obrębski Collection", box 48, folder 116)
R o k 1936 p r z y n i ó s ł z m i a n ę sytuacji zawodowej Józefa O b r ę b s k i e g o - po
zostając nadal z w i ą z a n y z Instytutem B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , gdzie
p r o w a d z i ł w y k ł a d y w ramach Seminarium N a r o d o w o ś c i o w e g o , objął stano
wisko wicedyrektora w nowo utworzonym P a ń s t w o w y m Instytucie K u l t u r y
15
1 4
Pierwsza wersja tego paragrafu ukazała się jako: A. Engelking, Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Część druga: Badania monograficzne wsi
Olmany (1936-1937), Zaharoddzie, nr 3, Materyjały nawukowaj kanfierencyi „Palessie и XX stahodzdzi" (Bielastok, 1-4 czerwienia 2000), Minsk 2001.
Był to wykład „Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych" w la
tach: 1935/36, 1936/37, 1937/38 i 1938/39 oraz „Ludność litewska i białoruska na Ziemiach
Północno-Wschodnich w roku 1938/39".
1 5
36
ANNA E N G E L K I N G
Wsi
1 6
(gdzie p r a c o w a ł do wybuchu wojny w 1939 г.). Z kolei ze z m i a n ą miejsca
pracy w i ą ż e się d r u g i etap poleskiej ekspedycji etnosocjologicznej: badania
monograficzne wsi Olmany w powiecie stolińskim.
Badania wsi O l m a n y zaczęły się latem 1936 r o k u od wakacyjnej w y p r a
w y turystyczno-badawczej na
Polesie, do
z k o ł a naukowego s o c j o l o g ó w
Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o .
wie
Floriana
Znanieckiego:
i Wanda Szuszkiewiczówna
19
Zbigniew
p o w i a t u stolińskiego,
17
Zenkteler , W a n d a
studentów
B y l i to ucznio
Stróżykówna
1 8
(absolwentka pedagogiki) oraz kolega gimna
zjalny Z . Zenktelera, Z y g m u n t K a p a ł c z y ń s k i (student prawa).
W archiwum w Amherst z a c h o w a ł y się dwa listy Zenktelera: 5-stronicowy,
pisany w Olmanach 15 lipca 1936 i 1-stronicowy, pisany w Poznaniu 7 w r z e ś
nia
1936
(„Obrębski
Collection", box
36, folder 26). Listy te,
tytułowane
„ W i e l c e Szanowny Panie Profesorze!", i n f o r m u j ą o przebiegu studenckiej eks
pedycji. W d r u g i m z nich Zenkteler pisał:
Uprzejmie donoszę, że byłem na Polesiu od dnia 8 lipca do 24 sierpnia. 27 lipca przyjechała kol.
Stróżykówna z kol. Kapałczyńskim. W dniu 8 sierpnia przybyła kol. Szuszkiewiczówna. Byli oni
na Polesiu do 19 sierpnia. Warunki pracy były bardzo trudne. Zdobyliśmy materiały do zagad
nienia osadnictwa i monografii wsi poleskiej. Obecnie przepisuję wywiady - pisane przeważnie
ołówkiem i staram się je ułożyć w pewną całość - mniej więcej opracować. Będę mógł przesłać
materiały nie wcześniej jednak jak za tydzień - przepraszam bardzo, że z opóźnieniem.
Niestety nie wiemy, do kogo odnosi się określenie „ P a n Profesor": czy do
F l o r i a n a Znanieckiego ( k t ó r y jednak, w e d ł u g późniejszej relacji obu uczest
20
niczek w y p r a w y , nie i n t e r e s o w a ł
Józefa Chałasińskiego
się wtedy ich przedsięwzięciem),
do
( k t ó r y nie był wtedy profesorem [był docentem socjo
logii Uniwersytetu Warszawskiego], ale przyjeżdżał z w y k ł a d a m i do
1 6
czy
poznań-
Państwowy Instytut Kultury Wsi utworzono w 1936 r. Jego dyrektorem został Józef Cha
łasiński, wicedyrektorem - Józef Obrębski (w archiwum rodzinnym zachowała się umowa o pracę
z dnia 26.11.1936). PIKW, formalnie podlegający Ministerstwu Rolnictwa, merytorycznie i kad
rowo związany z Polskim Instytutem Socjologicznym (którego członkiem Obrębski był od
1937 г.), zajmował się społeczną i kulturową problematyką wsi i warstwy chłopskiej. Obrębski
prowadził tu i organizował badania nad emigracją wiejską, uniwersytetami ludowymi i pamięt
nikami chłopskimi.
Zbigniew Zenkteler, ur. 1915, studiował socjologię w Poznaniu i Warszawie. W 1939 r.
znalazł się w ZSRR, opuścił go w a z z armią gen. Andersa; po wojnie osiadł w Kanadzie.
Wanda Stróżykówna (później Lipińska-Mrozek), po wojnie profesor socjologii, twórca
i długoletni kierownik Instytutu Socjologii na Uniwersytecie Śląskim.
Wanda Szuszkiewiczówna (później Górszczyk-Ferens), 1912-2000, pedagog i socjolog,
związana z ruchem ludowym, działaczka ruchu spółdzielczego. W 1940 r. wywieziona do Kazach
stanu, wyszła z ZSRR wraz z armią gen. Andersa. Po wojnie pracowała w Centralnym Instytucie
Wychowania Fizycznego w Warszawie. Współpracowała z demokratyczną opozycją, działała
społecznie na rzecz rolników i inwalidów.
Rozmowa z Wandą Ferens, Warszawa, maj 2000 (nagranie w archiwum A E ) i z Wandą
Mrozek, Warszawa, wrzesień 2000 (notatki w archiwum A E ) . Według relacji Wandy Mrozek,
Znaniecki dowiedział się o badaniach w Olmanach już po zakończeniu studenckiej wyprawy waka
cyjnej w 1936 г., kiedy poprosił W. Stróżykównę o zreferowanie jej wyników na swoim seminarium.
1 7
1 8
1 9
2 0
POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
37
skich socjologów i część z nich inicjował do pracy terenowej), czy też do
Józefa O b r ę b s k i e g o ( k t ó r y również nie był wtedy profesorem [miał tytuł dok
tora], ale j a k o jedyny s p o ś r ó d wymienionych zajmował się aktywnie Polesiem
i w k t ó r e g o archiwaliach znajdują się oba listy). Bez względu na t ę niejasność,
nie m a wątpliwości, że Zbigniew Zenkteler - na t y m etapie najbardziej z całej
c z w ó r k i z a a n g a ż o w a n y w badania - m u s i a ł wcześniej znaleźć opiekuna nauko
wego ekspedycji, z k t ó r y m u t r z y m y w a ł k o n t a k t w jej trakcie.
Pragnę podkreślić, że nie byłoby nigdy „Olman" - napisała do mnie 60 lat później Wanda
Stróżykówna-Mrozek, profesor socjologii na Uniwersytecie Śląskim (list od Wandy Mrozek,
6.11.1995) - gdyby nie pewien student I I roku socjologii U[niwersytetu] P[oznańskiego], który
je „wymyślił", tj. zaproponował naszej grupie studenckiej wakacyjną wyprawę krajoznawczą na
Polesie, do tej właśnie wsi. W rezultacie pojechaliśmy - cztery osoby - do Olman bez żadnej
koncepcji i celów badawczych (studenci I I roku!) i spędziliśmy tam trzy tygodnie głównie na
wędrówkach po fascynujących bagnach i uroczyskach poleskich.
21
W rozmowach, przeprowadzonych ze m n ą p ó ź n i e j , profesor Wanda
M r o z e k p o d k r e ś l a ł a , że Zbigniew Zenkteler był w ó w c z a s jedynym badawczo
u m o t y w o w a n y m członkiem grupy; co więcej, był na tyle skryty, że nie dzielił
się z p o z o s t a ł y m i uczestnikami informacjami o swojej koncepcji badawczej,
o o d b y t y m wcześniej rekonesansie (o czym dalej), ani o kontakcie naukowym
z „ P a n e m Profesorem". Zenkteler sam w y b r a ł teren do b a d a ń i później, w ich
trakcie, narzucił p o z o s t a ł y m swoją wizję, a t a k ż e sugerował Wandzie Stróżyk ó w n i e temat pracy magisterskiej. O p r ó c z Zbigniewa Zenktelera, j e d y n ą oso
b ą w grupie p r z e s z k o l o n ą terenowo była Wanda Szuszkiewiczówna (oboje
mieli za s o b ą udział w badaniach terenowych pod kierownictwem Józefa
C h a ł a s i ń s k i e g o na R z e s z o w s z c z y ź n i e ) . D l a W a n d y S t r ó ż y k ó w n y wyprawa
do O l m a n była pierwszym kontaktem z badaniami terenowymi; j e c h a ł a tam
przede wszystkim na p r z y g o d ę wakacyjną. Zresztą u r o k egzotycznej pole
skiej przyrody p o z o s t a ł na długie lata jej g ł ó w n y m wspomnieniem s t a m t ą d .
Czwarty z u c z e s t n i k ó w , Zygmunt K a p a ł c z y ń s k i , był zaopatrzeniowcem i orga
nizatorem ekspedycji; nie wliczano go do ekipy badawczej.
22
N a podstawie m a t e r i a ł ó w , opracowanych wówczas przez Zbigniewa Zenkte
lera, j a k r ó w n i e ż o r y g i n a ł ó w w y w i a d ó w , przeprowadzonych przez p o z o s t a ł y c h
s t u d e n t ó w , przechowywanych w archiwum w Amherst, m o ż n a d o ś ć wiernie
o d t w o r z y ć organizacyjną i m e r y t o r y c z n ą stronę ekspedycji.
Przez pierwsze 19 d n i ekspedycji p r z e b y w a ł w powiecie stolińskim Z b i g
niew Zenkteler, p r o w a d z ą c samodzielnie badania rekonesansowe. Z zachowa
nych w archwium 32 w y w i a d ó w (91 stron rękopisu, „ O b r ę b s k i Collection",
2 1
Rozmowa z Wandą Mrozek, Katowice, sierpień 2000 i Warszawa, wrzesień 2000.
Ich nazwiska wymienione są w sprawozdaniu z tych badań: Badania nad wsią małopol
ską, Roczniki socjologii wsi. Studia i materiały, t. 1, 1936, ss. 241. Więcej o samych badaniach zob.
Przegląd Socjologiczny, t. 4: 1936, z. 3-4. Ów udział w badaniach pod kierunkiem Chałasiń
skiego mógłby przemawiać za tym, że to właśnie do niego kierował Zenkteler swoje listy z Polesia,
które później zostały przekazane Obrębskiemu wraz z całym archiwum olmańskim.
2 2
38
ANNA E N G E L K I N G
box 36, folder 27) wynika, że jego r o z m ó w c a m i byli przede wszystkim przed
stawiciele k r ę g ó w administracji i inteligencji: policjanci i nauczyciele, starosta
H i n t o p f w Stolinie, instruktor rolniczy o s a d n i k ó w w P i ń s k u , p. Skirmunt
z M o ł o d o w a , k s i ą d z unicki w Olpieniu (Zenkteler nie notuje nazwiska, ale
m u s i a ł to b y ć ks. W a c ł a w Onoszko) oraz osadnicy (10 o s ó b ) . Z poleskimi
c h ł o p a m i p r z e p r o w a d z i ł Zenkteler 5 w y w i a d ó w . Trasa jego rekonesansu daje
się o d t w o r z y ć n a s t ę p u j ą c o : Wysokie - D a w i d g r ó d e k - Olpień - Stolin - W o ronie - T e r e b e ż o w a - Chylin - Biała - Szachy. Jego m a t e r i a ł przynosi przede
wszystkim dane do zagadnienia s t o s u n k ó w m i ę d z y Poleszukami a l u d n o ś c i ą
n a p ł y w o w ą (głównie osadnikami i administracją).
D r u g a grupa m a t e r i a ł ó w wyprawy studenckiej z lata 1936 r o k u (30 V I I - 1 9 V I I I ) to 33 wywiady z Olman i okolic (141 stron r ę k o p i s u , „ O b r ę b s k i
Collection", box 36, folder 28). Znajdujemy w ś r ó d nich 4 wywiady W a n d y
Stróżykówny (Olmany), 12 w y w i a d ó w wspólnych Wandy Stróżykówny i Wandy
Szuszkiewiczówny (Olmany, Struga, Białohusza Stolin), 13 wywiadów Zbigniewa
Zenktelera (Olmany) i 4 Zygmunta K a p a ł c z y ń s k i e g o (Perebrody, Stare Sioło,
Stolin). R o z m ó w c a m i byli w znacznej większości w y p a d k ó w mieszkańcy Olman:
m . i n . sołtys Krywalewicz, Prokop Denisowicz, reemigrant, 70-letni M a k s y m ,
m u z y k bez ziemi, ok. 100-letnia Chwesia Bujanowa, najstarsza osoba we wsi,
12-letnia Olga Pawłowicz, c ó r k a stróża szkolnego, M i k o ł a j M i g a j , pop prawo
sławny, Eugenia R e b e s z k ó w n a , nauczycielka, Ż y d - s k l e p i k a r z . Poza t y m d w ó c h
policjantów, osadnik ze Strugi, kierownik szkoły w Białohuszy, naczelnik poczty
w Stolinie i wójt gminy Stolin, K u c z y ń s k i .
W tej grupie m a t e r i a ł ó w znajdujemy dane, dotyczące życia gospodarczego,
społecznego i rodzinnego m i e s z k a ń c ó w Olman: informacje o życiu wsi przed
w o j n ą (w t y m wspomnienia pańszczyzny) i o powojennych przemianach gos
podarczych i kulturowych, o komasacji, zagadnieniach oświaty i ś w i a d o m o ś c i
politycznej, pozycji kobiety w społeczności wiejskiej, życiu seksualnym i m a ł
żeńskim, wychowaniu dzieci, lecznictwie, magii, wierzeniach, o b r z ę d o w o ś c i ,
życiu religijnym, i wreszcie szereg danych biograficznych.
W y w i a d y s t u d e n t ó w są notatkami z r o z m ó w , zapisanymi w ł a s n y m i słowa
m i , po polsku. P r z y p a d k ó w cytowania słów r o z m ó w c y jest bardzo niewiele.
O warsztacie pracy terenowej, stosowanym przez s t u d e n t ó w , o p o w i a d a ł a m i
później prof. W a n d a M r o z e k : wywiady nie były notowane w trakcie rozmowy
(żeby nie w z b u d z i ć podejrzeń, kojarzących z d z i a ł a n i a m i u r z ę d o w y m i , k o m o r
nikiem, podatkami etc). Zaraz po rozmowie badacz szukał możliwości jej
zapisania i robił to, o d t w a r z a j ą c z pamięci. Rozmowy były p r z e w a ż n i e k r ó t k i e ,
urywane; na interesujące problemy badacz natrafiał często przypadkiem - ale
też czasem ś w i a d o m i e k i e r o w a ł r o z m o w ą , zadając pytania. J e d n a k ż e w nie
k t ó r y c h wypadkach rozmowy były notowane na bieżąco (przy k i l k u w y w i a
dach pojawia się adnotacja: częściowo notowane) - robiła to Wanda Szusz
kiewiczówna, k t ó r a znała u k r a i ń s k i i nie sprawiało jej k ł o p o t u d o s ł o w n e
2 3
W. Szuszkiewiczówna pochodziła z okolic Stanisławowa, z rodziny ukraińsko-polskiej.
39
POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
notowanie o l m a ń s k i e j gwary. Czasami też n o t o w a ł bardziej
doświadczony
Zbigniew Zenkteler (rozmowa z W a n d ą M r o z e k , wrzesień 2000).
W e wspomnieniach W a n d y Szuszkiewiczówny, p ó ź n i e j G ó r s z c z y k - F e r e n s ,
wakacyjna w y p r a w a na Polesie rysuje się n a s t ę p u j ą c o :
Pojechaliśmy tam, zapaleni do badań przez Znanieckiego i Chałasińskiego. Bo przedtem braliśmy
udział w badaniach we wsi Babica, w Rzeszowskiem. I pamiętam, po tych badaniach z Chałasińskim
- na które nas wysłał Znaniecki - wróciliśmy do Poznania, byliśmy zachwyceni... I myśmy postanowili
- mała grupa - [pojechać na Polesie]. Chałasiński nie miał pieniędzy, socjologia nie miała, a myśmy też
nie byli bogaci. Ale wykombinowaliśmy, że musimy zdobyć pieniądze na podróż i utrzymanie. To by
wystarczyło. Ale to było tylko na własny koszt .1 całkiem prywatna nasza inicjatywa. Na podstawie
zachwytu nad tymi badaniami, których nas nauczył Chałasiński, bo on to robił świetnie. Tak że
myśmy w tym kierunku i na tej podstawie sobie tam te badania zrobili; sami. Już nie pamiętam,
dlaczego wybraliśmy Polesie, może dlatego, że bardziej zacofane... I rzeczywiście, od powiato
wego miasta Stolin dwadzieścia kilometrów, wieś zapadła, więc pełno zabobonów, przesądów...
[Przygotował nas] Znaniecki. To był niezwykłej klasy uczony. Pełen wiedzy, metody naukowej, i takiej
postawy demokratycznej... Nadzwyczajny uczony. I Wanda Mrozek była jego na pewno najlepszą
uczennicą. Zbigniew Zenkteler to był nasz kolega najmłodszy, socjolog, filozof... Był na roku
razem z Wandą. Też bardzo zdolny socjolog, bardzo inteligentny. Ciekawy, bardzo mądry człowiek,
urodzony uczony. Myśmy mieszkały w szkole - to były wakacje szkolne - w budynku szkolnym,
a koledzy gdzieś tam na wsi . Ale na wsi były strasznie prymitywne warunki, i brak zupełny
higieny. Bałyśmy się wchodzić do poszczególnych gospodarzy, bo jak się weszło do izby, to pchły
obsiadały człowieka... No i tyle, co przychodzili do nas, do tej szkoły, na rozmowy. Albo tak gdzie
spotykaliśmy się... I notowałyśmy to, miałyśmy [notesy]. I potem chcieliśmy... - Chałasiński by na
pewno pomógł opublikować, coś by z tego na pewno [było] (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000).
24
25
W a n d a S t r ó ż y k ó w n a - M r o z e k znacznie uszczegółowiła wspomnienia przy
j a c i ó ł k i . Jej w r a ż e n i a z O l m a n to obraz fascynującej, egzotycznej przyrody
(jezioro Zasuminy, p o k r y t e nenufarami, nocny p o ł ó w ryb na rzece L w i e ,
zwanej „ p o l s k ą A m a z o n k ą " ) , m a r n y c h poletek z niskim j a k trawa z b o ż e m ,
zadbanej wsi z obszernymi, drewnianymi chatami i k w i a t a m i w o g r ó d k a c h
(w k t ó r e j nie w i d a ć biedy), mieszaniny ciekawości i nieufności wobec przyby
s z ó w ze strony m i e s z k a ń c ó w , m ł o d z i e ż y o l m a ń s k i e j , p r z y c h o d z ą c e j wieczorami
ś p i e w a ć na szkolny ganek, uczestnictwa badaczy w weselu i pogrzebie, t r u d
n o ś c i aprowizacyjnych (we wsi m o ż n a b y ł o d o s t a ć , i to z trudem, t y l k o jajka;
ż y w n o ś ć p r z y w o z i ł ze Stolina Z y g m u n t K a p a ł c z y ń s k i ) , r o z m ó w ze s t r ó ż e m
szkolnym, s t u l e t n i ą b a b c i ą , k s i ę d z e m p r a w o s ł a w n y m i jego s y n o w ą , a r t y s t k ą
haftu poleskiego (rozmowy z W a n d ą M r o z e k , sierpień i wrzesień 2000).
Ekspedycja o l m a ń s k a m ł o d y c h p o z n a ń s k i c h socjologów
prawdopodobnie
p o z o s t a ł a b y w a k a c y j n ą p r z y g o d ą , gdyby nie zainteresowanie jej w y n i k a m i ze
2 4
Uściślenie Wandy Mrozek: ekspedycję olmańska sfinansował (dając na ten cel 200 zł)
ks. kanonik Walerian Adamski, socjolog, autor m.in. pracy Zarys socjologii stosowanej (1928),
uczeń i przyjaciel Floriana Znanieckiego, który starał się opiekować jego poznańskimi studen
tami, m.in. wspierał materialnie Wandę Stróżykównę (rozmowa z Wandą Mrozek, sierpień 2000).
Uściślenie Wandy Mrozek: wszyscy czworo mieszkali w szkole; dziewczęta w izbie nau
czyciela, chłopcy w klasie szkolnej, gdzie spali na rozłożonej na podłodze słomie (rozmowa
z Wandą Mrozek, sierpień 2000).
2 5
ANNA ENGELKING
40
strony Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o i Józefa O b r ę b s k i e g o , p o s z u k u j ą c y c h w s p ó ł p r a
c o w n i k ó w dla P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u K u l t u r y W s i .
, , L u ź n e obserwacje i spostrzeżenia dotyczące m i e s z k a ń c ó w wsi spisałam
n a s t ę p n i e na życzenie p r o f Józefa Chałasińskiego, ówczesnego dyrektora P a ń
stwowego I n s t y t u t u K u l t u r y W s i , w k t ó r y m przez blisko r o k n a s t ę p n y pra
c o w a ł a m . M o j e relacje zainteresowały dr. O b r ę b s k i e g o , wicedyrektora Insty
t u t u , a rezultaty tego zainteresowania są Pani znane" - n a p i s a ł a do mnie
prof. W a n d a M r o z e k (list o d W a n d y M r o z e k , 6.11.1995). W rozmowie uści
śliła, że sprawozdanie dla Chałasińskiego (20 kartek p ó ł a r k u s z o w y c h ) po
w s t a ł o jesienią/zimą 1936 r o k u na jego p r o ś b ę i dzięki z a c h ę t o m W a n d y
Szuszkiewiczówny, przełamującej opory i nieśmiałość przyjaciółki (Szuszkiewi
c z ó w n a p r z e b y w a ł a w ó w c z a s w Warszawie, gdzie była w kontakcie z C h a ł a s i ń skim). W efekcie C h a ł a s i ń s k i , wysoko oceniwszy sprawozdanie, z a p r o p o n o w a ł
Wandzie S t r ó ż y k ó w n i e p r a c ę w P I K W . Podjęła j ą od września 1937 r o k u ,
k o ń c z ą c j e d n o c z e ś n i e studia socjologiczne na Uniwersytecie Warszawskim p o d
kierunkiem Jana Stanisława Bystronia, k t ó r y był promotorem jej późniejszej
pracy magisterskiej, poświęconej Olmanom (Lipińska 1939 ). O konsekwen
cjach wakacyjnej przygody tak pisała we wstępie do pracy:
26
Podkreślić muszę, że badanie środowiska poleskiego przesięwzięte zostało nie na podstawie opra
cowanego z góry planu, lecz przystąpiono do niego po przypadkowym „odkryciu" wsi podczas
wycieczki wakacyjnej. Procesy i zagadnienia społeczne, występujące w Olmanach, są tak uderza
jące i plastyczne, że zmusiły do dokładniejszego zajęcia się wsią z punktu [widzenia] badań
socjologicznych (Lipińska 1939, s. 6).
Dokładniejsze
zajęcie się wsią przedsięwziął również Józef O b r ę b s k i . Pytana
przeze mnie o k o n t y n u a c j ę ekspedycji olmańskiej przez O b r ę b s k i e g o , W a n d a
Szuszkiewicz-Ferens m ó w i ł a :
Wie pani, to tylko była sprawa funduszy. Jak gdzieś tam zdobył niewielkie pieniądze, to zaraz
organizował badania. To rzeczywiście taka była moda wtenczas. Iść w teren. Więc widocznie on,
jeżeli on to organizował, to on musiał gdzieś wydobyć pieniędzy. Trochę. Niewiele, ale wydobył.
I pewnie organizował dalej te badania... (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000).
N a s t ę p n y etap b a d a ń monograficznych w Olmanach daje się, na p o d
stawie zachowanych m a t e r i a ł ó w archiwalnych, o d t w o r z y ć n a s t ę p u j ą c o . Z i m ą
1937 r o k u (w m a t e r i a ł a c h archiwalnych znajdujemy p o ś w i a d c z e n i e dla okresu
od 27 stycznia do 18 marca) p r z e b y w a ł a w Olmanach stacjonarna ekspedycja
badawcza, kierowana osobiście przez O b r ę b s k i e g o . Czy w międzyczasie - m i ę
dzy wrześniem 1936 r o k u . kiedy o t r z y m a ł m a t e r i a ł y od s t u d e n t ó w Znaniec
kiego, a styczniem 1937 - był on w Olmanach, nie wiadomo. W i a d o m o
natomiast, że przygotowane przez niego merytoryczne instrukcje do b a d a ń
2 6
Dokumentacja fotograficzna Olman, autorstwa W. Stróżykówny-Lipińskiej, spłonęła w po
wstaniu warszawskim.
POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
41
(rodzaj kwestionariuszy do r o z m ó w kierowanych, adresowanych do zaawan
sowanych badaczy), ś w i a d c z ą nie t y l k o o z n a j o m o ś c i m a t e r i a ł ó w rekonesansu
studenckiego z lata 1936, lecz t a k ż e o własnej dobrej orientacji w przeszłości
i w s p ó ł c z e s n o ś c i O l m a n . Owe instrukcje, zachowane w archiwum w Amherst,
to: „ K w e s t i e , o k t ó r y c h należy p a m i ę t a ć w badaniach i w y k o r z y s t y w a ć
dla
nich przeprowadzane w y w i a d y " (3 ss.), „ I n s t r u k c j a co do ankiety ś r ó d m ł o
d z i e ż y " (5 ss.),
„ P l a n s t u d i ó w biograficznych nad m ł o d z i e ż ą " (6 ss.) i „ P l a n
s t u d i ó w biograficznych nad
absolwentem szkoły powszechnej" (2 ss.)
oraz
„ B a d a n i a biograficzne nad rodzinami w O l m a n a c h " (3 ss.) i „ W z ó r dla bio
grafii r o d z i n y " (4 ss.) ( „ O b r ę b s k i Colection", box 36, folder 23).
W jednej z tych instrukcji, z a t y t u ł o w a n e j „ B a d a n i a biograficzne nad rodzi
n a m i w O l m a n a c h " , O b r ę b s k i pisał:
Badania te mają na celu wyświetlenie czynników dezorganizacji rodzinnej we wsi poleskiej na tle
zmieniających się warunków gospodarczych i społeczno-kulturalnych, w związku z nowymi kon
taktami społecznymi i nowo formującymi się postawami i dążeniami społecznymi mieszkańców
wsi. Punktem wyjścia dla badań są rodziny patriarchálně, to znaczy rodziny, złożone z rodziców,
żonatych synów, ich żon i dzieci oraz niezamężnych córek. Takie rodziny powszechne były na
Polesiu jeszcze przed wojną, choć już wówczas rozpoczął się ich rozpad i formowanie się nowego
ustroju rodzinnego, opartego na rodzinie indywidualnej. Proces ten w jego końcowych fazach
oglądać możemy dziś na Polesiu. Badania w zasadzie powinny objąć wszystkie rodziny olmańskie
i w stosunku do wszystkich powinien być zebrany minimalny materiał informacyjny. Szczegółowe
badania biograficzne winny być przeprowadzone na szeregu rodzin, wybranych z różnych grup
wsi, a mianowicie: bogaczy, średniaków, biednych, nędzarzy; grupy „poreckiej" i „poleskiej",
przybyszy z innych wsi, przybyszy z innych okolic lub krajów; gajowych; wiejskich przestępców;
wdów i t. p. [...] W badaniach tych punkt ciężkości powinien być położony na dzieje emancypacji
młodych spod władzy rodzicielskiej, dzieje ich małżeństwa i wyjścia ze wspólnoty domowej, dzieje
stosunków rodzicielskich i małżeńskich (przedmałżeńskich), kontakty i stosunki z innymi ludźmi
we wsi i poza wsią, które mogły wpłynąć na kształtowanie się stosunków rodzinnych, okolicz
ności, w których powstawał konflikt między rodzicami a dziećmi; małżonkami.
M a t e r i a ł y ekspedycyjne z zimy 1937 r o k u były gromadzone w e d ł u g p o w y ż
szych instrukcji - w y r a s t a j ą c y c h z inspiracji soqologii humanistycznej Floriana
Znanieckiego, zwłaszcza z a p o c z ą t k o w a n e j przez niego metody biograficznej.
Z kolei metody pracy ekspedycji odwołują się, zwyczajem Obrębskiego, do zasad
szkoły funkcjonalnej B r o n i s ł a w a Malinowskiego (badania stacjonarne, wieloty
godniowe, kilkakrotne powroty do tej samej miejscowości, przywiązywanie dużej
wagi do obserwacji badanej społeczności, stosowanie r ó ż n y c h f o r m zbierania
informacji: od formalnego wywiadu do luźnej rozmowy). Badaniom p a t r o n o w a ł
2 7
P a ń s t w o w y I n s t y t u t K u l t u r y W s i . O p r ó c z O b r ę b s k i e g o w ekspedycji zimowej
2 7
W sprawozdaniu z działalności PIKW jest mowa o pracach Instytutu nad poszczególnymi
wsiami: „Przeobrażenia warstwy chłopskiej są tu ujęte od strony podstawowej grupy rolniczej
w Polsce, jaką jest wieś drobnorolnicza z całokształtem zachodzących w niej współcześnie prze
mian. W każdej z badanych miejscowości nacisk położony został na analizę tych procesów, które
w danej wsi wysuwają się na czoło, a więc takich, jak rozpad organizacji rodzinno-sąsiedzkiej,
proces urbanizacji [...] itp." Wśród powiatów, w których wybrane miejscowości objęto badaniami
tego typu, wymieniony jest pow. stoliński (Państwowy..., s. 257).
42
ANNA ENGELKING
28
uczestniczyli W ł a d y s ł a w Kurkiewicz, w s p ó ł p r a c o w n i k P I K W , działacz l u d o w y ,
oraz p. C z e c h ó w n a (o k t ó r e j , niestety, nic m i bliżej nie wiadomo).
M a t e r i a ł y tego etapu ekspedycji, zachowane w archiwum w Amherst
( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, folder 29, 30, 31, 32, 33) to: 27 w y w i a d ó w
Kurkiewicza (182 strony r ę k o p i s u ) , 42 wywiady C z e c h ó w n y (129 stron r ę k o
pisu) i jej dziennik obserwacji z okresu 17-23.02.1937, głównie z p o p ó w k i , gdzie
m i e s z k a ł a (22 strony r ę k o p i s u ) oraz notes O b r ę b s k i e g o , zawierający obserwacje
i n o t a t k i z r o z m ó w (188 stron r ę k o p i s u ) . Są t u t a k ż e cztery m a ł e notatniki
terenowe, „ r o b o c z e " (formatu octavo) ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, f o l
der 24): O b r ę b s k i e g o (184 ss.), Kurkiewicza (66 ss.) i C z e c h ó w n y (85 i 35 ss.),
zawierające notowane na gorąco obserwacje i rozmowy (brudnopisy opracowy
wanych później w y w i a d ó w ) . Kurkiewicz s p o r z ą d z a ł swoje notatki po polsku,
zapisując treść w y w i a d u w ł a s n y m i słowami, tylko czasami cytując wypowiedzi
r o z m ó w c ó w . Natomiast O b r ę b s k i i C z e c h ó w n a znaczne partie w y w i a d ó w
notowali w brzmieniu d o s ł o w n y m : w miejscowym dialekcie, po rosyjsku lub po
polsku, zależnie od języka rozmowy. Nie koncentrowali się też wyłącznie na
badaniach biograficznych rodzin o l m a ń s k i c h i młodzieży (co robił Kurkiewicz);
notowali t a k ż e wierzenia, o b r z ę d y , teksty pieśni. W ś r ó d tej grupy w y w i a d ó w
tylko trzy przeprowadzone są z osobami spoza społeczności olmańskiej (wywia
dy Kurkiewicza z wójtem gminy Stolin, z nadleśniczym i kierownikiem szkoły).
Ostatni, trzeci etap b a d a ń monograficznych wsi Olmany to badania W a n d y
S t r ó ż y k ó w n y , odbyte w lipcu 1937 r o k u . I c h wynikiem jest 12 zachowanych
w m a t e r i a ł a c h archiwalnych w y w i a d ó w (w t y m 3 z P e r e b r o d ó w ) , przede
wszystkim biograficznych, a t a k ż e notatki, dotyczące głównie informacji genea
logicznych o k i l k u wybranych rodzinach ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, f o l
der 34). Te wywiady i notatki, j a k r ó w n i e ż m a t e r i a ł y obu poprzednich ekspe
dycji o l m a ń s k i c h (letniej z 1936 r. i zimowej z 1937 r.) stały się p o d s t a w ą
pracy magisterskiej Wandy Stróżykówny-Lipińskiej, Dezorganizacja wsi poleskiej
Olmany, obronionej na Uniwersytecie Warszawskim w 1939 roku. W archiwum
w Amherst znajduje się obszerniejszy wariant tej pracy, z a t y t u ł o w a n y Olmany
( „ O b r ę b s k i Collection", box 48, folder 116-122, 192 ss. r ę k o p i s u , częściowo
maszynopisu) - jest to, j a k m o ż n a sądzić, najprawdopodobniej brudnopis
„ s t u d i u m o wsi poleskiej, p.t. «Procesy dezorganizacyjne we wsi», wykonanego
dla P a ń s t w o w e g o Instytutu K u l t u r y Wsi, o k t ó r y m autorka informuje we wstępie
do pracy magisterskiej" ( L i p i ń s k a 1939, s. 6).
Osobne miejsce w ś r ó d m a t e r i a ł ó w o l m a ń s k i c h zajmują m a p k i i diagramy
topograficzne, tablice genealogiczne, dane o rodach o l m a ń s k i c h , spisy miesz
k a ń c ó w . O p r ó c z tego, w ś r ó d archiwalnych m a t e r i a ł ó w terenowych z Olman,
poza ź r ó d ł a m i w y w o ł a n y m i przez badaczy, znajdują się też ź r ó d ł a zastane. Są
to m . i n . : odpisy d o k u m e n t ó w archiwalnych (np. Spis imienny gospodarstw
włościańskich
wykupionych na podstawie Najwyższego
Ukazu z dnia 1 marca
2 8
Informacja od Wandy Mrozek, 1995. Po wojnie W. Kurkiewicz pracował w LSW, zmarł
w 1997 roku. Zob. nekrolog, Gazeta Wyborcza, 22.04.1997, nr 94.
POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
43
1863 г.), szczegółowe dane spisowe z 1931 r o k u i opracowania statystyczne,
p r o t o k o ł y Rady Gromadzkiej, k r o n i k a szkoły powszechnej w Olmanach, w y
kaz n i e o b e c n o ś c i dzieci w szkole, odpisy korespondecji k i e r o w n i k a szkoły
z inspektoratem, rysunki i zeszyty dzieci.
M a t e r i a ł y zebrane w Olmanach, z a r ó w n o własne, j a k i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w
i s t u d e n t ó w , w y k o r z y s t a ł O b r ę b s k i w d o ś ć obszernym zakresie w d w ó c h m o
nografiach, jakie n a p i s a ł w czasie okupacji niemieckiej: Polesie archaiczne
i Szkoła na Polesiu. Część danych z m a t e r i a ł ó w o l m a ń s k i c h m o ż n a też znaleźć
we fragmentach n i e u k o ń c z o n e g o a r t y k u ł u Legenda leśnych ludzi, w k t ó r y m
a n a l i z o w a ł „ m i t Poleszuka, taki j a k i żyje, t r w a i b y ć m o ż e krystalizuje się
w ś r ó d inteligencji polskiej" (archiwum rodzinne).
Obie wymienione monografie - owoc pierwszych na Polesiu b a d a ń etnosocjologicznych i pierwszych tak świadomie i konsekwetnie ukierunkowanych
p o d m i o t o w o - p r z e d s t a w i a j ą obraz Polesia, k s z t a ł t o w a n y z d w ó c h per
spektyw: obiektywizującej, syntetyzującej perspektywy badacza i subiektywnej
m i e s z k a ń c ó w badanego kraju. N i k t przed O b r ę b s k i m i chyba n i k t po n i m nie
p r z y w o ł y w a ł i nie e k s p o n o w a ł w takim stopniu głosu c h ł o p a poleskiego,
p r z e d s t a w i a j ą c t y m samym p u n k t widzenia i racje człowieka, k t ó r y sam ich
p r z e d s t a w i ć nie m ó g ł .
Był w t y m wierny swoim założeniom teoretycznym i metodologicznym,
f o r m u ł o w a n y c h m . i n . w artykule Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach
narodowościowych,
k t ó r y m o ż n a określić j a k o w y k ł a d jego naukowego credo.
Pisał w n i m :
2 9
Punktem centralnym w tak pojętych badaniach nie jest oczywiście narodowość en bloc, ale
człowiek etnicznie odrębnej w stosunku do narodu państwowego wsi w całym [...] kompleksie jego
postaw, dążeń i aspiracji społecznych... (Obrębski 1936d, s. 599; podkr. AE).
LITERATURA
C h a ł a s i ń s k i J . 1946, Zasadnicze stanowiska we współczesnej socjologii polskiej, Przegląd
Socjologiczny, t. 8 s. 4-39.
E n g e 1 к i n g, A. 2001, Siostra i brat. Wspólne zainteresowania naukowe Antoniny i Józefa
Obrębskich, [w:] Język i kultura białoruska w kontakcie z sąsiadami, E . Smułkowa,
A. Engelking (red.), Warszawa, Wydział Polonistyki UW, s. 23-32.
Fundusz... 1937, Fundusz Kultury Narodowej (1928-1937). Zarys działalności, Warszawa.
K l i m a s z e w s k a J. (red.) 1976, Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość, Wrocław - War
szawa.
K s i ą ż k i e w i c z M . 1929, Ostatnia podróż prof. Ludomira Sawickiego (wyprawa bałkańska
1928), Kraków.
2 9
Na podmiotowe ukierunkowanie ówczesnych badań socjologicznych zwracała również
uwagę w rozmowie ze mną Wanda Ferens, mówiąc o świadomym dążeniu badaczy z kręgu
Znanieckiego do poznawania podmiotu i o ich „odwrocie od sprowadzania człowieka do roli
przedmiotu" (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000).
44
ANNA E N G E L K I N G
L e m i e s z P. 1936, Elita napływowa czyli uczmy się etnosocjologii, Kurier Wileński, nr 263,
25. 09.
L i p i ń s k a W. 1939, Dezorganizacja wsi poleskiej Olmany, Warszawa, praca magisterska w Archi
wum Uniwersytetu Warszawskiego, ss. 129.
M o s z y ń s k i K . 1929, Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków.
O b r ę b s k i J . 1929, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 1], Lud
Słowiański, t. 1, z. 1, s. B10-B54.
- 1930, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 2], Lud Słowiań
ski, t. 1, z. 2, S.B147-B187.
- 193la, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 3], Lud Sło
wiański, t. 2, z. 1, s. B9-B27.
- 193 lb, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 4], Lud Sło
wiański, t. 2, z. 2, s. B133-B148.
- 1933, Family organization among Slavs as reflected in the custom of couvade, London,
maszynopis w „Obrębski Collection" w Special Collections and Archives, W.E.B. Du
Bois Library, University of Massachusetts w Amherst, Massachusetts, USA, ss. 147.
- 1936a, Dzisiejsi ludzie Polesia, Przegląd Socjologiczny, t. 4, nr 3-4, s. 414-446.
- 1936b, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2, s. 1-21.
- 1936c, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, Przegląd Socjo
logiczny, nr 1-2, s. 177-195.
- 1936d, Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, Sprawy Naro
dowościowe, t. 10, nr 6, s. 585-600.
- 1944, Polesie archaiczne, Warszawa, maszynopis w Archiwum Uniwersytetu Warszaw
skiego, ss. 198.
- 1945, Szkoła na Polesiu, Warszawa, maszynopis w archiwum Uniwersytetu Warszaw
skiego, ss. 104.
- 1951, The Sociology of Rising Nations, Unesco International Social Science Bulletin,
vol. 3, no 2, s. 237-243; przekład polski: Socjologia powstających narodów, Przegląd
Socjologiczny, 1968, t. 22, z. 2, s. 16-25.
- 1976, The Changing Peasantry of Eastern Europe, Ed. by Joel & Barbara Halpern,
Schenkman Publishing Company, Cambridge, Massachussets.
O r s i n i - R o s e n b e r g S. 1929, Program badań socjologicznych w zakresie społecznego podłoża
życia gospodarczego w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań.
- 1930, Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych - w woje
wództwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa.
Państwowy... 1937, Państwowy Instytut Kultury Wsi, Roczniki socjologii wsi. Studia i materiały,
t. 2, s. 255-260.
S i d o r s k i D. 1974, W Nowym Jorku go nie znają, Kontrasty, nr 11; przedruk w: tegoż,
Niepokonani? Portrety ludzi z ziem zachodnich i wschodnich, Wrocław 1981, s. 105-118.
Sprawy Narodowościowe
1935a Sprawy Narodowościowe, t. 9, nr 3-4.
1935b Sprawy Narodowościowe, t. 9, nr 5.
1936a Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2.
1936b Sprawy Narodowościowe, 1.10, nr 4-5.
1937 Sprawy Narodowościowe, t. 11, nr 1-2.
T h o m a s W . I . , Z n a n i e c k i F . 1918-1920, The Polish Peasant in Europe and America,
1.1-5, Boston.
W i ś n i e w s k i Т. 1930, Akcja ekspedycyjna L . Sawickiego, Wszechświat, nr 8, s. 233-240.
W y k a A. 1993, Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa.
Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a M . 1937, Przedmowa, w: Ethnographica. Prace Koła
etnologów studentów USB, zesz. 1, Wilno.
POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO
45
ANNA E N G E L K I N G
E T H N O - S O C I O L O G I C A L E X P E D I T I O N O F JÓZEF OBRĘBSKI
TO P O L E S I E I N T H E Y E A R S 1934-1937.
O R G A N I Z A T I O N . R E S E A R C H METHODS. PROBLEMS. PARTICIPANTS
Summary
In the years 1934-37 one of the most outstanding Polish ethnologists Józef Obrębski carried
out field research in Polesie (in those years eastern Polish region, now Belarus). Those studies
brought him his fame of the author of very valuable studies contributing to the theory of ethnic
groups and nation building. The majority of the material collected then have not been published.
Great part of them is kept in the archives of University of Massachusets in Amherst, USA. They
are a good source of knowledge about the expedition - its organization, research methods and
problems.
The first stage of the fieldwork (1934-36) took place under the protectorate of the Research
Institute for National Affairs and the Scientific Commision for the Studies of Eastern Territories.
In his studies Obrębski emphasized "humanistic" perspective taking into account the point of
view of the groups he studied. He was inspired by the "humanistic sociology" of Florian
Znaniecki and functional method of Bronisław Malinowski.
The main objective of the expedition was to study the process of the "nationalization" (i.e.
acquiring natonal identity) of the peasants of Polesie which followed the socio-cultural changes
and breaking of isolation of its rural areas. The field materials preserved in the archives concern
the ethnic differentiation of Polesie, problems of national identity of its inhabitants, folk culture
and the socio-economic situation of the peasantry.
The second stage of the expedition (1936-37), in cooperation with the State Institute of
Peasant Culture aimed at monographic study of one rural community - the village of Olmany.
Obrębski, together with the research team collected data concerning economy, social and family
life of the inhabitants of the village. Two works were based on that material, neither of them
published as yet, The archaic Polesie and School in Polesie. They present the view on the peasant
life from two perspectives: the objective perspective of the ethnographer and the subjective view
of the inhabitants themselves.
