13885f6aa9f465f642ccdaf5f6b2f7c6.pdf
Media
Part of Instytucje i organizacje polskie na Kresach Wschodnich 1920-1939 / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45
- extracted text
-
A
R
T
Y
K
U
Ł
Y
„Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
WANDA PAPROCKA
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE
N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 1920-1939
Z a r ó w n o przedstawiciele ś r o d o w i s k naukowych, j a k i w ł a d z p a ń s t w o w y c h
niemal od p o c z ą t k u istnienia I I Rzeczypospolitej zdawali sobie s p r a w ę , że
p o l i t y k a p a ń s t w o w a na Kresach Wschodnich nie m o ż e b y ć ś w i a d o m a swych
celów i s p o s o b ó w ich realizacji bez d o k ł a d n e j znajomości tego terenu. D o t y
czyło to struktury etnicznej ludności, struktury społeczno-gospodarczej, spraw
k u l t u r y oraz w a r u n k ó w naturalnych Ziem Wschodnich.
P o w s t a ł e w 1918 r. p a ń s t w o polskie o b e j m o w a ł o swoimi granicami tereny
z a m i e s z k a ł e przez l u d n o ś ć z r ó ż n i c o w a n ą etnicznie. W y m a g a ł o to prowadzenia
przez r z ą d określonej p o l i t y k i w stosunku do mniejszości narodowych i p o w o
ł y w a n i a instytucji realizujących podstawowe jej cele. D o z a d a ń priorytetowych
należał r o z w ó j g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y i kulturalny wschodnich o b s z a r ó w
I I Rzeczypospolitej i ścisłe p o w i ą z a n i e ich z c e n t r a l n ą P o l s k ą . Instytucje zaj
m u j ą c e się Kresami Wschodnimi m i a ł y r ó ż n y charakter, a zakres ich działania
o b e j m o w a ł z a r ó w n o sprawy polityczne, gospodarcze, j a k i kulturalne. Były
one organizowane przez p o l i t y k ó w , n a u k o w c ó w oraz działaczy gospodarczych
i społecznych. P o s i a d a ł y statusy komisji, k o m i t e t ó w , instytutów, towarzystw.
D z i a ł a ł y w r ó ż n y c h okresach I I Rzeczypospolitej, a ich trwałość i efektywność
zależała od wielu c z y n n i k ó w i była znacznie z r ó ż n i c o w a n a . Ze względu na
r ó ż n y charakter tych p l a c ó w e k najbardziej właściwe wydaje się ich o m ó w i e n i e
w p o r z ą d k u chronologicznym. Uzasadnia to dodatkowo fakt, że ich rozwój
u z a l e ż n i o n y był od zmieniającej się w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m p o l i
t y k i p a ń s t w a w stosunku do mniejszości narodowych.
P i e r w s z ą w okresie I I Rzeczypospolitej instytucją zajmującą się bada
niami n a u k o w y m i nad g o s p o d a r k ą Ziem Wschodnich był Instytut Badania
Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich, utworzony przy M u z e u m P r z e m y s ł u
i Rolnictwa w Warszawie. P o w s t a ł on w 1919 r. z inicjatywy grona o s ó b ,
przede wszystkim Z . Czerwijowskiego, S. Downarowicza, W . Gorjaczkowskiego,
S. L e ś n i o w s k i e g o i W . Romana. Instytut z a t r u d n i a ł 20 stałych p r a c o w n i k ó w
naukowych i stu kilkunastu członków. W y d a ł o k o ł o 30 arkuszy d r u k u prac
p o ś w i ę c o n y c h głównie melioracji i komunikacji (Rocznik Ziem Wschodnich,
10
WANDA P A P R O C K A
R. 4: 1938, s. 236). Niestety, materiały dotyczące tej placówki zostały zniszczone
w czasie I I wojny światowej w p o ż a r z e gmachu Muzeum; nie u d a ł o m i się t a k ż e
ustalić i m i o n c z ł o n k ó w - założycieli Instytutu, ani d o t r z e ć do bliższych danych
na ich temat. R o k później (1930 r.) powstaje w Wilnie instytucja skupiająca
w swoim gronie n a u k o w c ó w , k t ó r z y odegrali w nauce polskiej X X w. zna
czącą rolę. Jakkolwiek nazwa Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej
sugeruje znacznie szerszy zakres b a d a ń niż obszar K r e s ó w Wschodnich, to
właśnie one były przede wszystkim przedmiotem b a d a ń tej p l a c ó w k i . D o
c z ł o n k ó w Instytutu należeli m.in.: Stanisław A r n o l d , Franciszek Bujak, Cezaria
Ehrenkreutzowa, Jan Piłsudski, W ł a d y s ł a w Semkowicz. Prezesem Instytutu
był Jan Rozwadowski. P o w o ł a n o do życia sekcje: h i s t o r y c z n o - p r a w n ą , litera
tury i j ę z y k o z n a w s t w a , etnograficzno-geograficzną i g o s p o d a r c z ą . Przewodnic
two sekcji etnograficzno-geograficznej objęła Cezaria Ehrenkreutzowa, Sekre
tarzem z o s t a ł a M a r i a Priifferowa. W podsekcji etnograficznej prowadzono
badania terenowe w województwie wileńskim i n o w o g r ó d z k i m (pod kierunkiem
C. Ehrenkreutzowej). Wydawnictwem Instytutu był Rocznik Naukowo-Badawczy
Europy Wschodniej. Poza zadaniami badawczymi Instytut stawiał sobie za cel
realizację pewnych p r o g r a m ó w r z ą d o w y c h d o t y c z ą c y c h K r e s ó w Wschodnich.
N a l e ż a ł o do nich p o w o ł a n i e Wyższej Szkoły N a u k Politycznych, k t ó r e j statut
zatwierdzony został w 1937 r. Była to szkoła trzyletnia p r z y g o t o w u j ą c a badaczy
lub specjalistów do pracy w administraqi państwowej na terenie Rzeczypospolitej
Polskiej, w p l a c ó w k a c h polskich w Z S R R i p a ń s t w a c h bałtyckich. D y r e k t o r a m i
szkoły byli kolejno: Janusz Jędrzejewicz i W ł a d y s ł a w Wielhorski.
1
O systematycznych badaniach Ziem Wschodnich m o ż n a m ó w i ć jednak
dopiero od r o k u 1933, kiedy p o w s t a ł o w Warszawie Towarzystwo Rozwoju
Ziem Wschodnich. Prawie równocześnie, bo w p o c z ą t k a c h 1934 г., rozpoczyna
działalność Komisja N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich. Inicjatorem jej
powstania był K o m i t e t do Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , p l a c ó w k a działająca na
zlecenie r z ą d u , ukonstytuowana 2 marca 1934 r. w okresie, w k t ó r y m na czele
Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h stał Bronisław Pieracki. D z i ę k i K o m i t e t o
w i po raz pierwszy od 1926 r. polityka n a r o d o w o ś c i o w a stała się przedmiotem
prac r z ą d u j a k o ciała kolektywnego (Chojnowski 1979, s. 207). F o r m a l n a
decyzja o utworzeniu K o m i t e t u z a p a d ł a na posiedzeniu Rady M i n i s t r ó w
19 grudnia 1935 r. W skład K o m i t e t u weszli ( o p r ó c z premiera) ministrowie
spraw w e w n ę t r z n y c h , spraw zagranicznych, spraw wojskowych, w y z n a ń reli
gijnych i oświecenia oraz rolnictwa. D o jego z a d a ń należało opracowywanie
i przedstawianie r z ą d o w i w n i o s k ó w zawierających wytyczne p o l i t y k i narodo
wościowej, koordynowanie p o s u n i ę ć poszczególnych o r g a n ó w p a ń s t w o w y c h ,
a t a k ż e pobudzanie inicjatyw społecznych popierających prace r z ą d u . Stałym
organem wykonawczym K o m i t e t u było tzw. Biuro Polityki N a r o d o w o ś c i o w e j .
1
Jak pisze w swoich wspomnieniach Jerzy Putrament, Instytut powstał dzięki aktywności
młodych naukowców i był jedyną w swoim rodzaju placówką obliczoną na naukowy wywiad
antyradziecki (Putrament 1961, s. 121).
I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H
11
D l a jego potrzeb p r a c o w a ł a wspomniana wyżej Komisja N a u k o w y c h B a d a ń
Ziem Wschodnich. Pracami K o m i s j i k i e r o w a ł gen. Tadeusz Kasprzycki.
W jej składzie działały zespoły badawcze: ł e m k o w s k i (prof. Józef Smoleński),
lwowski (prof. Tadeusz Bigo), polesko-podlaski (dr L u d w i k Grodzicki),
ziem p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (dr W ł a d y s ł a w Wielhorski) i chełmsko-wołyński
(prof. W ł a d y s ł a w K r z y ż a n o w s k i ) .
Komisja, zgodnie z wytycznymi instytucji, k t ó r a j ą powołała, czyli K o m i t e t u
do Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , podjęła zadania gromadzenia dotychczasowego
d o r o b k u naukowego d o t y c z ą c e g o Ziem Wschodnich, skoordynowania b a d a ń
w tej dziedzinie, opracowania ich p r o g r a m ó w oraz zdobycia odpowiednich
ś r o d k ó w finansowych na ich prowadzenie. Zadania te realizowano współpracując
z z a k ł a d a m i n a u k o w y m i wyższych uczelni Warszawy, W i l n a , K r a k o w a oraz
instytucjami i towarzystwami naukowymi. Nie m a j ą c możliwości finansowych
prowadzenia b a d a ń r ó w n o c z e ś n i e we wszystkich kierunkach i na wszystkich
terenach, Komisja stanęła przed koniecznością koncentracji wysiłków badawczo-naukowych na wybranych odcinkach. Z a priorytetowe uznano studia w dziedzi
nach: demograficzno-etnograficznej i ekonomicznej. W pierwszej z nich przepro
wadzano badania zmierzające do wytyczenia granic jednolitych etnicznie regio
n ó w , przyjmując za ich wyznaczniki elementy uznane za statyczne, j a k np. język.
W drugiej dziedzinie, określanej j a k o dynamiczna, przeprowadzono studia
etnosocjologiczne nad s t r u k t u r ą a g r a r n ą Ziem Wschodnich, d o d a t k o w y m i
zarobkami l u d n o ś c i wiejskiej oraz nad czynnikami, k t ó r e m o g ł y b y świadczyć
0 m o ż l i w o ś c i a c h rozwojowych osiedli miejskich. A k t y w n a działalność K o m i s j i
znalazła wyraz w m a t e r i a ł a c h przedstawionych na zorganizowanym z jej inicja
t y w y w 1936 г. I Zjeździe Sprawozdawczo-Naukowym p o ś w i ę c o n y m Ziemiom
Wschodnim. Zostanie on o m ó w i o n y w dalszej części artykułu.
J e d n ą z ważniejszych p l a c ó w e k działających przez siedem ostatnich lat
I I Rzeczypospolitej, aż do wybuchu wojny, było - p o w s t a ł e w 1933 r. - T o w a
rzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich. D o jego naczelnych z a d a ń należało ścisłe
zespolenie Ziem Wschodnich z R z e c z y p o s p o l i t ą oraz ich rozwój gospodarczy
1 kulturalny. Towarzystwo z a ł o ż o n e zostało z inicjatywy działaczy gospo
darczych i społecznych: B r o n i s ł a w a Hełczyńskiego, Piotra Jarockiego, Józefa
K o ż u c h o w s k i e g o , Kazimierza Skórewicza i A d a m a Stablewskiego. W me
m o r i a ł a c h s k ł a d a n y c h do Minsterstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h postulowano
k o n i e c z n o ś ć rozwoju p o l i t y k i inwestycyjnej w w o j e w ó d z t w a c h wschodnich,
a mianowicie budowy d r ó g i sieci kolejowej, rozbudowy miast, uprzemysłowie
nia, rozbudowy inwestycji służących rozwojowi handlu, j a k elewatory, chłodnie
itp. Realizację tych p o s t u l a t ó w m i a ł o ułatwić utworzenie prawie we wszystkich
powiatach w o j e w ó d z t w wschodnich K ó ł Powiatowych, k t ó r y c h c z ł o n k o w i e
z o b o w i ą z a n i b y l i d o s t a r c z a ć w i a d o m o ś c i o sytuacji gospodarczej na ich terenie
i r ó w n o c z e ś n i e w s p i e r a ć aktywnie wszelkie akcje służące rozwojowi ekono
micznemu p o w i a t u , k t ó r y reprezentowali. Zdobycie wiedzy o rzeczywistości
gospodarczej Ziem Wschodnich m i a ł o służyć utworzeniu planu przebudowy
gospodarczej tej części kraju.
12
WANDA PAPROCKA
W pierwszym okresie działalności Towarzystwo o r g a n i z o w a ł o zebrania
0 charakterze referatowo-dyskusyjnym, na k t ó r y c h znawcy p o s z c z e g ó l n y c h
p r o b l e m ó w gospodarczych Ziem Wschodnich przedstawiali je na podstawie
analizy zebranych w terenie m a t e r i a ł ó w . W ś r ó d referujących nie b r a k o w a ł o
i n i c j a t o r ó w i o r g a n i z a t o r ó w Towarzystwa, j a k m.in.: P. Jarockiego, dyrektora
Powszechnej Kasy Oszczędnościowej, czy J. K o ż u c h o w s k i e g o , vice-prezesa Ban
k u Gospodarstwa Krajowego. Referaty dotyczyły z a r ó w n o spraw ekonomicz
nych, j a k i rozwoju cywilizacyjnego Ziem Wschodnich. D u ż e znaczenie dla
poznania tych t e r e n ó w miały, organizowane j u ż od 1933 r. przez Towarzystwo,
kursy jednoroczne dla młodzieży akademickiej pod n a z w ą „ S t u d i u m o Ziemiach
Wschodnich". Niewątpliwie ze wszystkich organizacji działających na rzecz
rozwoju Ziem Wschodnich Towarzystwo najbardziej konsekwentnie realizowało
swoje założenia statutowe. Czyniło to n a k ł a d a j ą c na Z a r z ą d główny, oraz na
Okręgi i K o ł a , szereg o b o w i ą z k ó w takich, jak: „1) mobilizowanie społeczeństwa
polskiego w województwach centralnych do pomocy ludności Ziem Wschodnich
oraz aktywizowanie wysiłków ludności kresowej dla właściwego wykorzystania
uzyskanych ś r o d k ó w ; 2) popieranie interesów gospodarczych i społecznych Ziem
Wschodnich wobec w ł a d z p a ń s t w o w y c h , b a n k ó w i instytucji p a ń s t w o w y c h oraz
centralnych organizacji gospodarczych i społecznych; 3) udzielanie wszelkich
informacji i pomocy w zakresie przewidzianym przez statut, a w szczególności
udzielanie pomocy K o ł o m , b i o r ą c y m udział w organizacji spółdzielczości,
p o w o ł y w a n i e p l a c ó w e k gospodarczych, eksportowych, p r z e m y s ł u ludowego,
w a r s z t a t ó w pracy i t p . ; 4) u ś w i a d o m i e n i e społeczeństwa o potrzebach k u l t u r a l
nych, społecznych i gospodarczych Ziem Wschodnich; 5) szerzenie k u l t u r y
polskiej, obrona i podnoszenie kultury regionalnej, organizowanie pracy społecz
nej, wychowawczej, kulturalnej i naukowej; 6) szerzenie czytelnictwa przez
biblioteki, świetlice, czytelnie itp.; 7) popieranie wychowania fizycznego i organi
zacji sprawujących to wychowanie; 8) skierowanie turystyki na Ziemie Wschod
nie; 9) organizowanie w centrum państwa kolonii dla dzieci z Ziem Wschodnich"
{Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1: 1935, s. 6).
Towarzystwo dzieliło się na Okręgi działające w ramach województw. Okręgi
dzieliły się na K o ł a . D z i a ł a ł y następujące Sekcje: 1) Sekcja Organizacyjna, do
k t ó r e j należały sprawy organizowania O k r ę g ó w i K ó ł , rozbudowa k o m ó r e k
organizacyjnych w Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m , pozyskiwanie działaczy do pracy oraz
sprawy akademickie; 2) Sekcja Bibliotek i Czytelni; 3) Sekcja pomocy w naturze
zajmująca się d o r a ź n ą p o m o c ą dla poszczególnych środowisk; 4) Sekcja Turysty
k i na Ziemiach Wschodnich; 5) Sekcja Ekonomiczna zajmująca się problemami
gospodarczymi Ziem Wschodnich; 6) Sekcja Propagandy i Wydawnictw zajmu
j ą c a się p r o p a g a n d ą Towarzystwa, popieraniem p o s t u l a t ó w Ziem Wschodnich
1 wydawaniem Kalendarza Ziem Wschodnich', 7) Sekcja Porad Prawnych zajmują
ca się udzielaniem informacji i porad prawnych K o ł o m i O k r ę g o m ; 8) Sekcja
Finansowa i D o c h o d ó w Niestałych zajmująca się sprawami finansowymi T o w a
rzystwa, budżetem i inicjowaniem imprez. Prezesem Towarzystwa był Aleksander
Prystor, M a r s z a ł e k Senatu {Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1: 1935, s. 7).
INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE NA KRESACH
13
P o n i e w a ż sprawy ekonomiczne d o m i n o w a ł y we wszystkich d z i a ł a n i a c h
na rzecz Ziem Wschodnich, ich formy organizacyjne ulegały stałej rozbu
dowie. P o w s t a ł a w ramach Towarzystwa Sekcja Ekonomiczna uległa w k r ó t
k i m czasie p o d z i a ł o w i na Sekretariat Ekonomiczny, służący r o z w i ą z y w a n i u
spraw bieżących, i K o ł o Ekonomiczne, k t ó r e g o działalność m i a ł a za zadanie
p o g ł ę b i a n i e wiedzy ekonomicznej i stworzenie F o r u m dla s p o t k a ń naukowych.
K o ł o E k o n o m i s t ó w , k t ó r e g o Prezesem był Józef Poniatowski, u t w o r z y ł o
4 sekcje: 1) t a r y f o w o - k o m u n i k a c y j n ą ; 2) s a m o r z ą d o w ą ; 3) a g r a r n ą ; 4) p r o
dukcji rolnej. Dalsze zmiany organizacyjne przyniosły porozumienie m i ę d z y
Towarzystwem i K o m i s j ą N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, na mocy
k t ó r e g o utworzono w 1936 r. Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich. B ę d ą c
organem n a u k o w y m Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, Instytut reali
z o w a ł cele naukowe w zakresie b a d a ń gospodarczych i społecznych poprzez
gromadzenie m a t e r i a ł ó w naukowych d o t y c z ą c y c h Ziem Wschodnich, inicjo
wanie i organizowanie b a d a ń , ogłaszanie w y n i k ó w prac, publikacje, utrzymy
wanie i organizowanie pracowni, bibliotek, zjazdów, w y k ł a d ó w i t p . Instytut
z a t r u d n i a ł o k o ł o 60 o s ó b , p o s i a d a ł R a d ę N a u k o w ą , w której skład wchodzili
tak w y b i t n i naukowcy, j a k prof. prof. Franciszek Bujak, Stanisław Grabski,
Z d z i s ł a w Lutkiewicz, Stefan Ehrenkreutz i inni. Kierownikiem I n s t y t u t u
został S t a n i s ł a w Orsini-Rosenberg. W skład dziesięciu o ś r o d k ó w badawczych
w c h o d z i ł y n a s t ę p u j ą c e p l a c ó w k i , k t ó r e o k r e ś l o n o w schemacie organizacyjnym
j a k o G r u p y : 1) Centralna G r u p a B a d a ń A g r a r n y c h w Warszawie; 2) Central
na G r u p a B a d a ń Miejskich na Ziemiach Wschodnich w Warszawie; 3) Wileń
ska G r u p a B a d a ń Przebudowy Agrarnej w Wilnie; 4) W i l e ń s k a Grupa Ba
d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 5) W o ł y ń s k a Grupa dla B a d a ń Uzupełniających
nad M i a s t a m i i Osiedlami Fabrycznymi W o ł y n i a i Ł u c k a ; 6) M a ł o p o l s k a
G r u p a B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego we Lwowie; 7) Białostocka Grupa B a d a ń
P r z e m y s ł u Ludowego; 8) W o ł y ń s k a Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego;
9) Poleska G r u p a B a d a ń Przemysłu Ludowego; 10) Lubelska Grupa B a d a ń
P r z e m y s ł u Ludowego.
R z e m i o s ł o i przemysł domowy, j a k o ź r ó d ł a dodatkowych d o c h o d ó w , były
od dawna w k r ę g u z a i n t e r e s o w a ń e k o n o m i s t ó w . J u ż w 1934 r. K o m i s j a N a u
k o w y c h B a d a ń r o z p o c z ę ł a badania nad wytwórczością wiejską,obejmując n i m i
ziemie p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e (województwa: wileńskie, n o w o g r ó d z k i e , poleskie
i 7 p o w i a t ó w w o j . białostockiego). Podobne studia podjęło grono pracow
n i k ó w I n s t y t u t u Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w W i l n i e p o d
kierownictwem ekonomisty Józefa Święcickiego. Badania zostały podzielone
na 5 e t a p ó w : 1) zapoznanie się z literaturą przedmiotu i ewidencja m a t e r i a ł ó w
j u ż zebranych; 2) ustalenie liczby w a r s z t a t ó w wytwórczych, ich rozmieszczenia
i przybliżonej wysokości produkcji; 3) opis ważniejszych o ś r o d k ó w w y t w ó r
czości i miejsc masowego zbytu ( j a r m a r k ó w ) ; 4) opracowanie monograficzne
ważniejszych gałęzi p r z e m y s ł u ludowego; 5) opracowanie syntetyczne zagad
nienia p r z e m y s ł u ludowego na ziemiach p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h na podstawie
zgromadzonego m a t e r i a ł u statystycznego.
14
WANDA P A P R O C K A
D o m o m e n t u podjęcia tematu przez G r u p ę B a d a ń Święcickiego m a t e r i a ł y
d o t y c z ą c e p r z e m y s ł u ludowego były bardzo ubogie i p o c h o d z i ł y jedynie z Izb
Rzemieślniczych oraz z ankiety opracowanej w 1926 r. przez J a n i n ę O r y n ż y n ę .
G r u p a Święcickiego g r o m a d z i ł a dane orientacyjne z B a z a r ó w P r z e m y s ł u
Ludowego uzyskanych o d z a r z ą d u gmin wiejskich, nauczycieli ludowych, p r o
b o s z c z ó w oraz na drodze korespondencyjnej. Najcenniejszym jednak ź r ó d ł e m
o k a z a ł y się informacje zebrane d r o g ą o b j a z d ó w i b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w
p r a c o w n i k ó w Grupy. N a podstawie powyższych prac stworzono k a r t o t e k ę
miejscowości p o ł o ż o n y c h w w o j . wileńskim, n o w o g r ó d z k i m i poleskim oraz
siedmiu powiatach p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h w o j . białostockiego. Prace nad m o
nografiami poszczególnych gałęzi wytwórczości ludowej zbiegły się z przeję
ciem b a d a ń (w p a ź d z i e r n i k u 1936 r.) przez Instytut Gospodarczy Ziem
Wschodnich. W t y m czasie s p o r z ą d z o n o j u ż rejestrację ważniejszych o ś r o d k ó w
w y t w ó r c z o ś c i ludowej, wybierając 6 gałęzi w y t w ó r c z y c h , k t ó r y c h monograficz
ny opis był wskazany ze względu na ich typowy dla tego terenu charakter.
Było to tkactwo ( u ż y t k o w e i zdobnicze), bednarstwo, kołodziejstwo, garncar
stwo oraz w y r ó b z drewna r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w u ż y t k u rolniczego i d o m o
wego. Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich przejął również badania nad
s t r u k t u r ą a g r a r n ą , prowadzone w okresie wcześniejszym przez K o m i s j ę N a u
kowych B a d a ń Ziem Wschodnich. Prace naukowe w Wileńskiej Grupie B a d a ń
Przebudowy Agrarnej dotyczyły z a g a d n i e ń związanych z szachownicą grun
t ó w , gruntami w s p ó l n y m i , służebnością. Studia nad t y m i tematami r o z p o c z ę t o
w r o k u l 9 3 5 . Przebiegały one w d w ó c h etapach, nie u k o ń c z o n y c h w całości do
1939 r o k u . Etapy te o b e j m o w a ł y następujące działania: badania w s t ę p n e nad
ustawodawstwem agrarnym rosyjskim, w szczególności nad r e f o r m ą stołyp i n o w s k ą oraz zebranie i opracowanie danych dotyczących przedwojennego
scalenia g r u n t ó w na badanych terenach i obecnego stanu p r o c e s ó w komasacyjnych. R ó w n o l e g l e prowadzono analizę i dokonywano oceny społecznych
i gospodarczych s k u t k ó w tych p r o c e s ó w .
W badaniach miast i osiedli miejskich, n a s t ę p n e g o w a ż n e g o zagadnienia
w pracach Instytutu, przyjęto zasadę, że przedmiotem s t u d i ó w b ę d ą nie mia
sta i gminy miejskie w znaczeniu prawno-administracyjnym, ale miejsco
wości, k t ó r e ze względu na przeważający rodzaj zajęć ich m i e s z k a ń c ó w m i a ł y
„ m i e j s k i " charakter. Poza m a t e r i a ł a m i statystycznymi i danymi u r z ę d o w y m i
w badaniach tych wykorzystano informacje gromadzone d r o g ą w y w i a d ó w ze
znawcami p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin życia gospodarczego oraz samych p o d
m i o t ó w gospodarczych, j a k np. Biura Ekonomiczno-Statystycznego Towarzy
stwa Bezprocentowego K a s Ż y d o w s k i c h , instytucji w s p o m a g a j ą c e j działalność
g o s p o d a r c z ą ludności żydowskiej, k t ó r a s t a n o w i ł a w kresowych miasteczkach
od 60 do 9 0 % ludności (Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4: 1938, s. 246). Prowa
dzone przez Biuro szczegółowe badania nad monografiami miast i miasteczek
o b e j m o w a ł y wszystkie dziedziny życia gospodarczego, społecznego i k u l t u
ralnego. W skład siedemnastu t e m a t ó w poddanych analizie wchodziły m.in.:
p o ł o ż e n i e geograficzne, przemysł, rzemiosło, c h a ł u p n i c t w o , handel, kredyty,
I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H
15
o ś w i a t a i k u l t u r a , opieka społeczna, z d r o w o t n o ś ć , budownictwo p r z e m y s ł o w e
i mieszkaniowe. W w y n i k u tych studiów, w n a s t ę p n y c h latach zostały opra
cowane monografie szeregu miast i miasteczek w o j . poleskiego, m . i n . Berezy
Kartuskiej, Drohiczyna, H o r o d n a , K a m i e ń c a Poleskiego, K o b r y n i a oraz,
w w o j . w o ł y ń s k i m , m . i n . D u b n a , Hoszcza, Klewania, Kostopola. Z innych
b a d a ń nad miastami, z a p o c z ą t k o w a n y c h jeszcze przez K o m i s j ę N a u k o w y c h
B a d a ń Ziem Wschodnich, należy w y m i e n i ć badania nad n i e k t ó r y m i mia
stami Wileńszczyzny, m . i n . L i d y , Baranowicz, Nowej Wilejki {Rocznik Ziem
Wschodnich, R. 4: 1938, s. 241-242).
Poza studiami gospodarczymi, inicjowanymi przez Towarzystwo Rozwoju
Ziem Wschodnich, a rozwijanymi przez Instytut Gospodarczy, duże znaczenie
dla poznania Ziem Wschodnich miały (organizowane od 1933 r.) jednoroczne
kursy dla m ł o d z i e ż y akademickiej, pod n a z w ą „ S t u d i u m o Ziemiach Wschod
n i c h " . W y k ł a d y oparte były głównie na m a t e r i a ł a c h ź r ó d ł o w y c h p o c h o d z ą
cych z b a d a ń terenowych. D o 1939 r. o d b y ł o się sześć k u r s ó w Studium. Za
o w o c o w a ł o to utworzeniem Akademickiego K o ł a Rozwoju Ziem Wschodnich
na Uniwersytecie Warszawskim, w Szkole N a u k Politycznych i Szkole G ł ó w
nej Gospodarstwa Wiejskiego. Jako dalszy etap akcji p o w s t a ł o przy Towarzy
stwie - K o ł o M ł o d y c h . Z inicjatywy słuchaczy pierwszych k u r s ó w Studium
podjęło b u d o w ę D o m u Akademickiego na Polesiu, u k o ń c z o n ą w r o k u 1939 .
2
Jednym z najlepszych i najbardziej bezpośrednich s p o s o b ó w propagowania
Ziem Wschodnich w społeczeństwie polskim było rozwijanie turystyki na tych
terenach. Pierwsze formy organizacyjne nadane zostały ruchowi w 1934 r o k u .
Zainicjowano w ó w c z a s i ustalono zasady ogólnej akcji turystycznej pod n a z w ą
„ L a t o na Ziemiach Wschodnich". Z chwilą powstania L i g i Popierania Turystyki
akcja ta prowadzona była przy jej współudziale organizacyjnym. Specjalnie dla
t u r y s t ó w stworzono dogodne warunki przejazdu i pobytu na Ziemiach Wschod
nich. Przyznane zostały ulgi kolejowe na bilety do województw: wileńskiego,
n o w o g r ó d z k i e g o , poleskiego, białostockiego, wołyńskiego i tarnobrzeskiego.
O r g a n i z a c j ą t u r y s t y c z n ą objęte zostały następujące tereny: 1) W i l n o i ziemia
wileńska, 2) pojezierze suwalsko-augustowskie, 3) szlak mickiewiczowski (Nowo
g r ó d e k , C z o m b r ó w , jezioro Świteź, W o r o n e ż a , Tuchanowicze), 4) P i ń s k i oko
lice ( K a n a ł O g i ń s k i e g o , Horoszna), 5) szlak L e g i o n ó w Polskich na W o ł y n i u ,
6) Krzemieniec i okolice, 7) szlak podolski ( C z o r t k ó w , Okopy Św. Trójcy,
Zaleszczyki). Zainicjowano również szersze wykorzystanie d w o r ó w należących do
wielkiej własności ziemskiej, w k t ó r y c h organizowano pensjonaty. R o z w ó j
turystyki nie n a s t ą p i ł jednak tak szybko, jak się spodziewano chociaż systema
tycznie wzrastała liczba osób odwiedzających Kresy Wschodnie, o czym świadczą
następujące dane: w 1934 r. było 700 turystów, w 1935 - 2000, w 1936 - 13 000,
w 1938 - 20000 {Rocznik Ziem Wschodnich, R. 5: 1939, s. 235).
D u ż e znaczenie dla procesu integracji młodzieży kresowej z m ł o d z i e ż ą
z innych t e r e n ó w miały organizowane przez Towarzystwo wyjazdy na wycieczki,
2
Dom postawiono w powiecie pińskim, w miejscowości zwanej „Uroczysko - Majdan".
16
WANDA P A P R O C K A
3
kolonie, a nawet wizyty w domach prywatnych w Polsce centralnej . R ó w n i e ż
w a ż n a była działalność na rzecz rozwoju oświaty na terenach wschodnich.
T e m u zadaniu służyło przesyłanie na te tereny biblioteczek (zawierających
m i n i m u m 100 książek). D o 1938 r. przekazano 500 takich z e s t a w ó w .
A k c j i propagandowej, prowadzonej przez Towarzystwo na rzecz poznania
i pomocy Kresom Wschodnim, służyły wydawnictwa, m . i n . specjalistyczny
biuletyn prasowy p o d n a z w ą Informacje dla Członków Sekcji Prasowej. R ó w
nocześnie p o d j ę t o wydawanie szeregu m a t e r i a ł ó w informacyjnych i propagan
dowych. G ł ó w n y m wydawnictwem Towarzystwa był Rocznik Ziem Wschod
nich, k t ó r e g o piąty t o m u k a z a ł się w 1939 roku. Publikowany w 40 tys. egzemp
larzy m u s i a ł niewątpliwie spełniać swoją rolę p r o p a g a n d o w ą .
P o d s u m o w u j ą c całokształt działalności Towarzystwa, organizacji najdłużej
i najskuteczniej działającej na rzecz Ziem Wschodnich, m o ż n a w y r ó ż n i ć dwa
w y r a ź n i e zaznaczające się etapy. Pierwszy etap działalności, lata 1933-1936,
k t ó r y m o ż n a u z n a ć za formalnie z a k o ń c z o n y I W a l n y m Zjazdem Towarzyst
wa R o z w o j u Ziem Wschodnich (11 p a ź d z i e r n i k a 1936 г.), był okresem prac
w s t ę p n y c h . W y p e ł n i ł o go tworzenie form organizacyjnych, krystalizacja me
t o d pracy, dążenie do sprecyzowania potrzeb Ziem Wschodnich i popularyza
cja spraw tych Ziem w społeczeństwie. Z a s ł u g ą Towarzystwa w t y m okresie
było u ś w i a d o m i e n i e społeczeństwu polskiemu problemu Ziem Wschodnich,
k t ó r y w P a ń s t w i e Polskim nie wywoływał, z a r ó w n o we w ł a d z a c h , j a k i społe
czeństwie, większego zainteresowania.
4
D r u g i etap pracy o b e j m o w a ł działania metodyczne i akcje na rzecz roz
w i ą z y w a n i a wielu p r o b l e m ó w Ziem Wschodnich. 22 maja 1938 r. o d b y ł się
I I Zjazd Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich.
W k o ń c u lat trzydziestych, poza szeregiem wystąpień do w ł a d z i instytucji
w w a ż n y c h dla rozwoju Ziem Wschodnich sprawach, g ł ó w n y m zadaniem
3
Przypadki zapraszania do domów młodzieży szkolnej z terenów wschodnich znane są mi
z autopsji. W 1938 г., w domu moich rodziców w Poznaniu, przebywały dwie poleskie dziew
czynki. Akcja pomocy dzieciom z terenu Polesia organizowana była przez Towarzystwo Rozwoju
Ziem Wschodnich przy udziale szkół poznańskich.
Obradom Zjazdu przewodniczył minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego,
prof. Wojciech Świętosławski. Jednym z zadań zjazdów, które miały odbywać się regularnie, było
- j a k głosił jeden z punktów przyjętego regulaminu - skontaktowanie „osób pracujących nauko
wo nad poznaniem zagadnień Ziem Wschodnich i działaczy społecznych pracujących nad pod
niesieniem i ożywieniem życia Ziem Wschodnich" oraz „wskazanie zadań i potrzeb naukowo-badawczych na czas najbliższy". Zjazd obradował w dwóch sekcjach: humanistycznej i ekono
micznej. W sekcji humanistycznej, której przewodniczył rektor Uniwersytetu Warszawskiego,
prof. Włodzimierz Antoniewicz, wygłosili referaty: dr Jan Obrębski („Dzisiejsi ludzie Polesia"),
dr Tadeusz Henzel („Struktura rasowa zachodniego Polesia"), dr Ludwik Ossowski („Zagad
nienia językowe Polesia" oraz „Wpływ języka polskiego na język białoruski"), Samuel Fogelson
(„Zasadnicze cechy procesów ludnościowych na Polesiu"). W sekcji ekonomicznej, której przewod
niczył rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, prof. Witold Staniewicz, wygłoszono m.in.
referaty na temat struktury gruntów na Polesiu, skutków gospodarczych i społecznych scalania
ziem oraz chałupnictwa i przemysłu ludowego (J. Święcicki); (Mniejszości narodowe..., Sprawy
Narodowościowe, nr 4-5: 1936, s. 479-481).
4
I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H
17
Towarzystwa był rozwój inwestycji na tych terenach. Zakres prac w t y m okre
sie o b e j m o w a ł przygotowanie bilansu potrzeb inwestycyjnych Ziem Wschod
nich. P r z y s t ą p i e n i e do takich p r o j e k t ó w umożliwiały inwestycje w Centralnym
O k r ę g u P r z e m y s ł o w y m (COP-ie), przekonanie społeczeństwa w Polsce Ś r o d k o
wej i Zachodniej o konieczności realizacji p o s t u l a t ó w Ziem Wschodnich oraz
mobilizowanie do działania społeczeństwa na Kresach Wschodnich. Zestawie
nie potrzeb inwestycyjnych, szczególnie w odniesieniu do 5 województw p ó ł n o c
nych i ś r o d k o w y c h , od wileńskiego do wołyńskiego włącznie, było dokonaniem
nie t y l k o p l a c ó w e k Towarzystwa, lecz t a k ż e s a m o r z ą d ó w gospodarczych i tery
torialnych na tych terenach, szeregu instytucji i organizacji społecznych oraz
przedstawicieli parlamentu. Jednak program gospodarczy, ten zasadniczy po
stulat, j a k i postawiono wobec Ziem Wschodnich do wybuchu I I wojny ś w i a t o
wej, nie został w pełni zrealizowany. W sferze p o s t u l a t ó w p o z o s t a ł o , słuszne
z ekonomicznego p u n k t u widzenia, tworzenie na tych terenach polskich kas
bezprocentowego kredytu, osiedlanie na Ziemiach Wschodnich fachowców,
przede wszystkim k u p c ó w i rzemieślników z dzielnic zachodnich, głównie
Pomorza i P o z n a ń s k i e g o , popieranie działań m a j ą c y c h na celu wytworzenie
przez społeczeństwo miejscowe w ł a s n e g o rzemiosła, kupiectwa, drobnego prze
m y s ł u i w ogóle polskiej warstwy mieszczaństwa. Te kierunki działań dotyczyły
w r ó w n e j mierze wszystkich t e r e n ó w Ziem Wschodnich.
O b o k spraw gospodarczych, k t ó r e d o m i n o w a ł y w polityce r z ą d u w sto
sunku do tych t e r e n ó w , m i a ł y miejsce działania na rzecz wspierania i konso
lidowania zamieszkującej je społeczności polskiej. Z t y m kierunkiem p o l i t y k i
r z ą d u z w i ą z a n y był K o m i t e t do Spraw Szlachty Zagrodowej. Z o s t a ł on powo
łany prawdopodobnie w k o ń c u 1937 r o k u . Inicjatorem jego utworzenia były
w ł a d z e wojskowe, głównie vice-minister Spraw W e w n ę t r z n y c h , gen. Janusz
G ł u c h o w s k i . Pierwsze p r ó b y sprecyzowania z a d a ń K o m i t e t u przedstawio
ne zostały na międzyministerialnej konferencji, k t ó r a o d b y ł a się 15 listopada
1937 r o k u . W posiedzeniu uczestniczyli przedstawiciele niemal wszystkich m i
nisterstw. Od samego p o c z ą t k u starano się o to, aby formujący się K o m i t e t
był wspierany przez wszystkie ministerstwa. N a czele K o m i t e t u s t a n ą ł gen.
G ł u c h o w s k i . K o m i t e t działał przy Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich
j a k o jednostka autonomiczna. Zasadniczym jego celem było wskrzeszenie p o l
skiej ś w i a d o m o ś c i narodowej w ś r ó d ludności zamieszkującej tereny woje
w ó d z t w wschodnich. Statystyki l u d n o ś c i o w e znajdujące się w aktach K o m i t e
t u w s k a z y w a ł y na fakt prawie zupełnego zatracenia poczucia polskości w ś r ó d
jej dużej części. L u d n o ś ć u k r a i ń s k a i b i a ł o r u s k a w latach trzydziestych coraz
usilniej d ą ż y ł a do samostanowienia. W y w o ł a ł o to ze strony polskich czynni
k ó w r z ą d o w y c h lęk przed c a ł k o w i t y m wynarodowieniem ludności polskiej,
a przede wszystkim przed oderwaniem wschodnich o b s z a r ó w od Polski.
A k c j a n a r o d o w o ś c i o w a K o m i t e t u ograniczyła się wyłącznie do warstwy
byłej szlachty zagrodowej, k t ó r a p o d względem materialnym i k u l t u r o w y m
s p a d ł a do poziomu ludności chłopskiej. Przywrócenie poczucia przynależności
do n a r o d o w o ś c i polskiej m i a ł o o d b y w a ć się przy pomocy wielu ś r o d k ó w
18
WANDA P A P R O C K A
administracyjnych, gospodarczych, politycznych, k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h i re
ligijnych. Z p o w y ż s z y c h względów K o m i t e t p o s t a w i ł sobie j a k o jedno z w a ż
nych z a d a ń pozyskanie dotychczasowych organizacji, jakie działały na oma
wianych terenach. Zależało m u na ideologicznym p o d p o r z ą d k o w a n i u istnie
jącej j u ż i działającej na wschodnich terenach Polski organizacji Z w i ą z k u
Szlachty Zagrodowej. Jej zadaniem b y ł o umacnianie polskości na tych zie
miach poprzez wskrzeszanie tradycji szlacheckich w ś r ó d warstwy chłopskiej
szlachty zagrodowej. W swej pracy K o m i t e t p o w o ł y w a ł się na akcję rozpo
czętą i p r o w a d z o n ą przez Związek. W aktach K o m i t e t u z a c h o w a ł y się jedynie
fragmenty d o t y c z ą c e prac jego Sekcji Naukowej.
P r ó c z o m ó w i o n y c h wyżej z a d a ń , Sekcja p o s t a w i ł a sobie j a k o szczególny
cel przeprowadzenie b a d a ń naukowych nad problemami n a r o d o w o ś c i o w y m i
Ziem Wschodnich. Badaniami objęto 8 województw: stanisławowskie, tarno
polskie, lwowskie, wołyńskie, poleskie, n o w o g r ó d z k i e , wileńskie, b i a ł o s t o c k i e
(w swej części wschodniej). By znaleźć poparcie w szerokich k o ł a c h społe
c z e ń s t w a polskiego, kierownictwo Sekcji Naukowej K o m i t e t u z a p r a s z a ł o do
w s p ó ł p r a c y cały niemal świat naukowy. Wszystkie prace, k t ó r e t r a k t o w a ł y
o Kresach Wschodnich popularyzowano dla celów polityczno-propagando
wych. K r ó t k i okres istnienia K o m i t e t u nie pozwolił, by w y w a r ł on znaczniej
szy w p ł y w na życie społeczności polskiej Ziem Wschodnich. W i ę k s z o ś ć jego
z a d a ń p o z o s t a ł a w sferze p o s t u l a t ó w , a silna propaganda głoszonych haseł nie
zjednała K o m i t e t o w i przychylności mniejszości narodowych.
O m a w i a j ą c instytucje i organizacje działające na rzecz rozwoju Ziem
Wschodnich i z w i ą z a n i a ich z P o l s k ą c e n t r a l n ą , nie s p o s ó b p o m i n ą ć ważnej
r o l i , j a k ą o d e g r a ł o w spełnieniu tych z a d a ń osadnictwo wojskowe na tych
terenach. Podjęcie działań na rzecz osiedlania ludności polskiej na wschodnich
obszarach Rzeczypospolitej było z jednej strony realizacją z o b o w i ą z a ń wobec
żołnierzy armii polskiej, b i o r ą c y c h udział w wojnie polsko-bolszewickiej
(1919-1920), z drugiej - służyło wzmocnieniu żywiołu polskiego na tych zie
miach. J u ż w lipcu 1920 r. Rada Obrony P a ń s t w a w y d a ł a o d e z w ę głoszącą, że
ochotnicy Wojska Polskiego po odparciu wroga i z a k o ń c z e n i u wojny otrzyma
j ą b e z p ł a t n i e ziemię j a k o n a g r o d ę za trudy i krew p r z e l a n ą w obronie granic
naszej Ojczyzny (Bocian 1935, s. 272). O idei zasiedlania m ó w i ł Józef Piłsudski
w w y d a n y m 18 p a ź d z i e r n i k a 1920 r. „ R o z k a z i e na z a k o ń c z e n i e w o j n y " :
Żołnierz, który tyle zrobił dla Polski nie zostanie bez nagrody. Wdzięczna Ojczyzna nie zapomni
o nim. Zdobyte zostały ogromne obszary, opustoszone i obrócone przez wojnę światową prawie
w pustynię. Zaproponowałem już rządowi, by część zdobytej ziemi została własnością tych, co ją
Polską zrobili uznoiwszy ją polską Krwią i trudem niezmiernym (Piłsudski 1935, s. 176).
Projekt ustawy dotyczącej osadnictwa wojskowego skierowany został do
Sejmu jesienią 1920 r o k u . Uchwalono j ą 17.12.1920 г., p o d n a z w ą „ O nadaniu
ziemi ż o ł n i e r z o m Wojska Polskiego". Ustawa o g ł o s z o n a z o s t a ł a w Dzienniku
Ustaw, nr 4, z 12.02.1921 r o k u . W świetle tej Ustawy, do o s ó b uprawnionych
do otrzymania ziemi n i e o d p ł a t n i e należeli: 1) szczególnie zasłużeni żołnierze
INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE NA KRESACH
19
i inwalidzi W o j s k a Polskiego, 2) żołnierze ochotnicy, k t ó r z y walczyli na fron
cie polsko-bolszewickim ( B ó h m 1992, s. 5). O d p ł a t n i e udziały ziemi m o g l i
o t r z y m a ć pozostali żołnierze (Ustawa nie określała ściśle) w m i a r ę dyspono
wania n a d w y ż k a m i ziemi.
D o t e r e n ó w objętych osadnictwem wojskowym należały w o j e w ó d z t w a : w o
łyńskie, poleskie, n o w o g r ó d z k i e , częściowo białostockie. W ł a d z e wojskowe po
w o ł a ł y do życia, na szczeblu centralnym, sekcję Osad Żołnierskich, w terenie
natomiast zorganizowano referaty Osad Żołnierskich. R ó w n o c z e ś n i e z usta
w ą d o t y c z ą c ą nadawania g r u n t ó w uchwalono u s t a w ę o przejmowaniu Ziemi
na rzecz P a ń s t w a . Przejmowanie t r w a ł o o d 1923 г., do chwili wydania przez
Sejm ustawy wstrzymującej tę akcję. Jako oficjalną przyczynę podawano brak
t e r e n ó w przeznaczonych na gospodarstwa dla byłych wojskowych. Ogólnie, na
podstawie ustawy z 1920 г., zostało przejętych i oddanych na osadnictwo w o j
skowe 785 m a j ą t k ó w o obszarze 137 tys. ha . Ziemię o t r z y m a ł o ok. 8 000 osad
n i k ó w wojskowych, z czego w 1921 r. - 412, w 1922 r. - 3190, w 1923 r.
5
- 1 776, w 1924 r. - 900, w 1925 r. - 525, w 1926 r. - 467, w latach n a s t ę p n y c h
- 641 o s a d n i k ó w . Przeciętny obszar działki wynosił 17 ha. Pod względem hie
rarchii wojskowej 3221 o s a d n i k ó w (40,7%) stanowili szeregowcy, 3 347 (42,3%)
podoficerowie, 994 (11,9%) oficerowie m ł o d s i , 312 (3,9%) oficerowie sztabowi
i 94 (12%) generałowie. Pod względem wykształcenia 95 (1,2%) o s a d n i k ó w było
analfabetami, 5 096 (64,3%) p o s i a d a ł o wykształcenie niższe, 225 (28%) średnie
i 52 (6,5%) wyższe (Bocian 1935, s. 272). Wielkość działki osadniczej uzależniona
była o d j a k o ś c i ziemi, powierzchni łąk, a także w a r u n k ó w komunikacyjnych.
Z reguły ziemie te pozbawione były nieruchomości - b u d y n k ó w mieszkalnych lub
gospodarczych - i drzewostanu. W i e l k o ś ć działek osadniczych na W o ł y n i u
wynosiła od 12 do 20 ha, na Polesiu od 25 do 35 ha, w nowogródzkiem od 12 do
25 ha. N a obszarach Wileńszczyzny przydział działek dla byłych żołnierzy
o d b y w a ł się nie na mocy ustawy z 17.12.1920 г., ale na podstawie dekretu
wydanego przez gen. Lucjana Żeligowskiego.
Sytuacja o s a d n i k ó w polskich wobec wrogiego stosunku ludności miejs
cowej do p r z y b y s z ó w z Polski była bardzo trudna. W jej pojęciu, zagarniali
oni ziemię, k t ó r ą u w a ż a n o za w ł a s n ą . R ó w n o c z e ś n i e miejscowe społeczeń
stwo polskie u z n a w a ł o za k r z y w d z ą c e przejmowanie przez o s a d n i k ó w ziemi
bez odszkodowania. W tej sytuacji osadnicy dążyli do zabezpieczenia swoich
i n t e r e s ó w przez p o w o ł a n i e w ł a s n y c h organizacji. J u ż w 1922r. stworzyli Cen
tralny Z w i ą z e k O s a d n i k ó w Wojskowych, p r z e k s z t a ł c o n y w 1925 r. w Cen
tralny Z w i ą z e k O s a d n i k ó w , a w 1929 r. - w Związek O s a d n i k ó w . Z w i ą z e k
ten o d e g r a ł i s t o t n ą rolę w k s z t a ł t o w a n i u oblicza cywilizacyjnego K r e s ó w
Wschodnich. Jak wspomniano powyżej, organizację tę, zrzeszającą 16 tys.
5
Z przejętych 785 majątków, o ogólnym obszarze 137 183 ha - 352 (o obszarze 63 937 ha)
było prywatnych polskich, 299 (o obszarze 54 741 ha) było prywatnych rosyjskich, 65 (o obszarze
11 099 ha państwowych) - instrukcyjnych, 43 (o obszarze 1 865 ha) - pocerkiewnych i pokościelnych i 26 (o obszarze 5 541 ha) - innych (Kamiński 1938, s. 166-167).
20
WANDA P A P R O C K A
o s ó b wojskowych, p o w o ł a n o do życia w 1922 r o k u . Struktura Z w i ą z k u przed
stawiała się n a s t ę p u j ą c o : na jego czele stał Z a r z ą d G ł ó w n y , k t ó r e m u p o d l e g a ł o
6 o d d z i a ł ó w w o j e w ó d z k i c h z 46 o d d z i a ł a m i powiatowymi i 790 ogniwami
lokalnymi. G ł ó w n y m i zadaniami Z w i ą z k u były: akcja o ś w i a t o w a w ś r ó d osad
n i k ó w i ich dzieci, organizowanie samodzielnych p l a c ó w e k gospodarczych,
sprawowanie opieki prawnej i kredytowej, udział w innych organizacjach
społecznych. A k c j a o ś w i a t o w a prowadzona przez o s a d n i k ó w m i a ł a z a p e w n i ć
dzieciom polskim m o ż l i w o ś ć u k o ń c z e n i a sześcioklasowej szkoły podstawowej.
W y m a g a ł o to budowy szkół publicznych i prywatnych. Z a r z ą d G ł ó w n y , w la
tach 1922-1936, sfinansował b u d o w ę 50 b u d y n k ó w szkolnych i świetlic. Z i n i
cjatywy Z w i ą z k u organizowano kursy dokształcające dla d o r o s ł y c h , w za
kresie fachowo-rolniczym i spółdzielczym, k t ó r e u k o ń c z y ł o o k o ł o 1000 o s ó b .
W t y m samym okresie o k o ł o 500 c h ł o p c ó w i dziewcząt było słuchaczami
kilkumiesięcznych k u r s ó w rolniczych i przysposobienia do pracy społecznej.
Znany był u d z i a ł o s a d n i k ó w należących do Z w i ą z k u w organizacjach i i n
stytucjach społecznych. W s a m o r z ą d a c h terytorialnych p r a c o w a ł o ponad
1 tys. o s ó b , w organizacjach społeczno-rolniczych o k o ł o 500, w izbach r o l
niczych - 45 o s ó b . O udziale Z w i ą z k u w podnoszeniu p o z i o m u k u l t u r y r o l
niczej świadczyło utworzenie 440 spółdzielni kredytowych, 167 spółdzielni
mleczarskich i 24 spółdzielni rolniczo-handlowych ( B ó h m 1932, s. 11). P o m i
m o tych optymistycznych w y n i k ó w działalności Z w i ą z k u , r o z w ó j osadnictwa
nie przebiegał bez z a k ł ó c e ń , a sytuacja o s a d n i k ó w była bardzo trudna. Jak j u ż
wspomniano, akcję o s a d n i c z ą z a h a m o w a ł a rezolucja sejmowa z 1923 r o k u .
Z l i k w i d o w a n o wszystkie referaty Osad Żołnierskich przy Dyrekcjach O d b u
dowy K r a j u , zredukowano W y d z i a ł Osad Żołnierskich. N a osadnictwo prze
znaczono zaledwie j e d n ą trzecią powierzchni g r u n t ó w przejętej przez Skarb
P a ń s t w a (Stawecki 1981, s. 145).
Po przewrocie m a j o w y m w 1926 r. i p o n o w n y m dojściu do w ł a d z y Józefa
Piłsudskiego, n a s t ą p i ł o pewne ożywienie akcji osiedleńczej, jednak trudna
sytuacja gospodarcza p a ń s t w a ponownie ograniczyła działalność osadniczą.
Nawet objęcie n i ą w 1930 r o k u L i t w y Środkowej (pow. wileńskiego, w i l e ń s k o -trockiego, części p o w . dziśniańskiego oraz postawskiego) nie zmieniło w więk
szym stopniu tego stanu rzeczy. O sytuacji samych o s a d n i k ó w pisano niejedno
krotnie na ł a m a c h Roczników Ziem Wschodnich, Kalendarza Ziem Wschodnich
i innych pism zajmujących się zagadnieniami K r e s ó w Wschodnich.
Wskazywano na t r u d n ą sytuację osiedlającej się ludności, na niechętny
stosunek do niej nie t y l k o mniejszości narodowych, ale r ó w n i e ż P o l a k ó w
zamieszkujących na tych terenach.
Jeden z o s a d n i k ó w pisał w 1938 roku:
Z różnych stron pod naszym adresem padły zarzuty: przychodzicie nas wynarodowić, drażnicie
ludność miejscową zabierając jej ziemię, wnosicie dysonans w dobrze ułożone stosunki. Głosy
przeciwko nam rozlegały się nie tylko ze strony mniejszości narodowych. Niektóre odłamy
społeczeństwa polskiego witały nas, żołnierzy, skierowanych rozkazem Marszałka na zagony, falą
oburzenia i niechęci (Kamiński 1938, s. 166).
I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H
21
Szczególnie jednak trudno było p o g o d z i ć się osadnikom z n i e c h ę t n y m
stosunkiem p a ń s t w a do akcji osiedleńczej. Z n a l a z ł on wyraz w p o w o ł a n i u
przez sejm specjalnej K o m i s j i , k t ó r a m i a ł a z a k o ń c z y ć „ s k a z a n ą na z a g ł a d ę "
akcję osiedleńczą ( K a m i ń s k i 1938, s. 166). Zależny od politycznych k o n i u n k
tur stosunek do o s a d n i k ó w nie zmieniał faktu, że grupa ta, licząca o k o ł o 8 tys.
o s ó b , o d e g r a ł a z n a c z ą c ą rolę w podniesieniu poziomu kultury rolnej oraz
zaktywizowaniu działalności gospodarczej i społecznej na wschodnich tere
nach I I Rzeczypospolitej .
6
Przedstawiony powyżej m a t e r i a ł dotyczący r z ą d o w y c h i p o z a r z ą d o w y c h
organizacji polskich na Kresach Wschodnich budzi szereg refleksji. Dwudziestole
cie m i ę d z y w o j e n n e jest okresem zbyt k r ó t k i m , aby ocenić skuteczność działania
p o w o ł y w a n y c h w r ó ż n y c h latach placówek. Szczególnie na terenach wschodnich,
k t ó r e w większym stopniu niż inne obszary Polski odczuły skutki zniszczeń
spowodowanych w o j n ą polsko-bolszewicką, okres normalizacji przebiegał znacz
nie wolniej i w y m a g a ł większego wysiłku społecznego. W tych warunkach możli
w o ś ć realizacji z a d a ń stawianych sobie przez organizacje i instytucje w zakresie
poznania i naukowego zbadania K r e s ó w Wschodnich, dokonania analizy sytuaqi
gospodarczo-społecznej oraz kulturalnej i wytyczenia na tej podstawie k i e r u n k ó w
rozwoju tych ziem była zadaniem t r u d n y m i długofalowym. Należy r ó w n i e ż
p o d k r e ś l i ć , że częste w t y m okresie kryzysy r z ą d o w e wpływały na zmiany
k i e r u n k ó w p o l i t y k i p a ń s t w a m.in. w stosunku do mniejszości narodowych. N i e
sprzyjało to stabilizacji tych organizacji i instytucji z o b o w i ą z a n y c h do realizacji
z a d a ń zgodnych z p o l i t y k ą r z ą d u . T r u d n a była również sytuacja finansowa
p l a c ó w e k dotowanych najczęściej z b u d ż e t u p a ń s t w a . K o n d y c j i finansowej nie
sprzyjały ś w i a t o w e kryzysy gospodarcze, k t ó r e obejmowały także nasz kraj.
Jednak dzięki ogromnemu zaangażowaniu ludzi, z których iniqatywy powstały te
p l a c ó w k i z d o ł a n o d o k o n a ć pewnego p o s t ę p u na drodze zbliżenia Ziem Wschod
nich do centralnej Polski, c h o ć proces ten nie był łatwy, a jego realizacja
z a p o w i a d a ł a się na długi okres. Niestety, wszystkie te osiągnięcia zostały zniwe
czone przez I I wojnę światową i półwiekowy okres r z ą d ó w Z w i ą z k u Radzieckie
go. P o w s t a ł e po upadku k o m u n i z m u wolne p a ń s t w a U k r a i n a , Białoruś i L i t w a
dopiero stabilizują swoją sytuację polityczną i n a r o d o w o ś c i o w ą . W kwestiach
mniejszości narodowych nie zajmują one jednoznacznego stanowiska, co stawia
p o z o s t a ł ą na tych terenach l u d n o ś ć pochodzenia polskiego w trudnej sytuacji.
LITERATURA
B o c i a n F . 1935, Osadnictwo wojskowe, Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1, s. 272-281.
В ó hm Т. 1992, Osadnictwo wojskowe na Kresach Wschodnich w I I Rzeczypospolitej, Dzieje
Najnowsze, R. 24, nr 1-2, s. 4-12.
6
Do realizacji tych zadań przyczyniły się m.in. organizowane przez Związek Osadników Kursy
dokształcające w zakresie fachowo-rolniczym i spółdzielczym dla dorosłych i młodzieży, powołanie do
życia wiejskiego Uniwersytetu Społecznego w Prudiszczu pod Wilnem, organizowanie internatów
w Warszawie, Wilnie i Brześciu dla młodzieży kształcącej się w szkołach średnich i wyższych.
22
WANDA PAPROCKA
C h o j n o w s k i A. 1979, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939,
Warszawa.
Kalendarz Ziem Wschodnich 1935, R. 4: nr 1, s. 156-170.
K a m i ń s k i W. 1938, Osadnictwo wojskowe, Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4, s. 165-169.
P i ł s u d s k i J. 1937, Pisma zbiorowe, t. 5, Warszawa.
P u t r a m e n t J . 1961, Pól wieku, t. 1, Warszawa.
Rocznik Ziem Wschodnich, 1935-1939, R. 1-5.
S t a w e c k i P. 1981, Polityka wojskowa Polski 1921-1926, Warszawa.
WANDA P A P R O C K A
POLISH INSTITUTIONS A N D ORGANIZATIONS I N T H E E A S T E R N B O R D E R L A N D
OF POLAND I N T H E Y E A R S 1920-1939
Summary
Polish rule and state policy in the Eastern Borderland of Poland in the years 1920-1939
required good knowledge of that territory, first of all because of its complex ethnic structure as
well as particular socio-economic situation. That is why many institutions were established then
by politicians, academics and econimists. They functioned as comissions, commitees, institutes,
societies etc.
The first one to arise after Poland had regained independence was the Institute for the
Research of the Economy of Eastern Lands. Then, in 1930 the Institute for the Research of
Eastern Europe was founded whose members belonged to the most outstanding Polish historians
and social scientists of that time: Stanisław Arnold, Franciszek Bujak, Cezaria Ehrenkreutz, Jan
Piłsudski, Władysław Semkowicz. They published Rocznik Naukowo-Badawczy Europy Wschod
niej (The Scientific Yearbook of Eastern Europe).
Since 1933 systematic studies on eastern territories of Poland were conducted by the Society
for the Development of Easten Territories, an organization of great merit to the development of
the Eastern Borderland, set up in Warsaw. In 1936 the Society together with the Comission for
the Research of the Eastern Territories created the Economic Institute for the Eastern Terrirtories.
The aims of the afore-named institutions included, first of all, the economic development of
the eastern territories. There were also other established, which aimed at raising and developing
Polish national self-identity among the Polish population there. The social category whose Polish
background had to be revived was petty gentry, that is why the Commitee for Petty Gentry was
founded and then the Association of Petty Gentry.
Another factor favouring integration with central Poland was the colonization of ex-service
men on the eastern territories. The settlers belonged to the veterans of the Polish army who fought
against the Bolsheviks in the war of 1919-1920. The colonization was intended to express the
Polish state's gratitude to them. The bill concerning it was passed in December 1920. The settlers
istituted the Society of Settlers, an organization of great importance for the civilization of the
Eastern Borderland. It run educational establishments, economic organizations, provided people
with legal aid and credits, was helpful in developing local government, etc.
All the institutions mentioned here played a very important role for uniting the eastern
territories with central Poland.
All those achievements were baffled by the World War II and half a century of Soviet rule on the
above mentioned areas. Now, after the collapse of communism the former Polish Bordedland belongs
to three independent states: Ukraine, Bělorus and Lithuania. Their political situation has not been
fully stabilized as yet, as well as their ethnic policy. They have no uniform attitude towards national
minorities and that causes difficult situation for the Polish minority in each of them.