9cd73872eea2f70f0c8177d3426db06a.pdf
Media
Part of Wspólnota terytorialna a styczności społeczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2
- extracted text
-
S
T
U
D
I
A
I
M
A
T
E
R
I
A
Ł
Y
„Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2
DANUTA
MARKOWSKA
WSPÓLNOTA
TERYTORIALNA A
STYCZNOŚCI
SPOŁECZNE
Jaką rolę o d g r y w a t e r y t o r i u m w s i w życiu j e j mieszkańców? W j a
k i c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h d e t e r m i n u j e i ogranicza zakres styczności
społecznych, a w j a k i c h j e o t w i e r a , poszerza?
Rozważania poniższe poświęcone są historycznej zmienności r o l i t e
r y t o r i u m w s i i j e j l o k a l i z a c j i . Podajemy t u w y n i k i badań t e r e n o w y c h
przeprowadzanych w l a t a c h 1955—1963 w e w s i Modlnica, pow. Kraków.
Były to terenowe studia r e t r o s p e k t y w n e obejmujące Okres od r o k u 1880
do 1963. Skupiały się one na problematyce społeczności lokalnej i r o
dziny. Zebrane materiały zostały opracowane w postaci m o n o g r a f i i r o
dziny w i e j s k i e j , która nie objęła j e d n a k omawianej t u p r o b l e m a t y k i . .
1
M o d l n i c a położona jest w odległości 8 k m w k i e r u n k u północno-zachodnim od K r a k o w a . Około 1880 r o k u liczyła 70 rodzin, w r o k u
1963 — 146. W ciągu tego 80-lecia przekształciła się ona ze w s i topo
graficznie podmiejskiej, lecz w sensie społeczno-ekonomicznym izolowa
nej i t r a d y c y j n i e rolniczej, w wieś-osadę f u n k c j o n a l n i e podmiejską
o charakterze robotniczo-chłopskim.
W t y m procesie wyróżnić należy t r z y okresy: 1) od około 1880 r.
do 1919 г.; 2) od r o k u 1919 do 1945; 3) od r o k u 1945 do 1963.
P i e r w s z y z n i c h można b y najogólniej określić j a k o fazę r o z w o j u p o pańszczyźnianego. Pod w i e l o m a względami s t a n o w i ona kontynuację
okresu pańszczyźnianego, zwłaszcza w s t r u k t u r z e społecznej ludności,
opartej przede w s z y s t k i m na s t r u k t u r z e własnościowej, oraz w t y p i e
l o k a l n y c h powiązań. Fazę tę cechuje jednakże p r a w n o - f o r m a l n a samo
dzielność chłopstwa, działanie k r e d y t u lichwiarskiego, a także swobodny
rozwój w i e l u dziedzin k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza a r t y s t y c z n e j . Okres
1
D. M a r k o w s k a ,
kowskiej,
Rodzina
K r a k ó w 1964.
5 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. Х1Ш2
w
środowisku
wiejskim.
Studium
wsi
podkra
66
D A N U T A
M A R K O W S K A
ipouwłaszczeniowy był dla chłopstwa próbą adaptacji do n o w y c h w a
runków społeczno-ekonomicznych, p r z y c z y m nie następowało r a d y k a l n e
zerwanie z przeszłością. Przeciwnie — społeczność w i e j s k a starała się
podporządkować t e n proces t r a d y c y j n y m i n s t y t u c j o m w i e j s k i m l u b p r z y
stosować te i n s t y t u c j e do n o w y c h warunków. Ekonomiczno-Społeczny
rozwój M o d l n i c y tego okresu przebiegał analogicznie do procesu w całej
Galicji Zachodniej .
Okres międzywojenny ma c h a r a k t e r przejściowy. S t r u k t u r a własnoś
ciowa w r o l n i c t w i e t r a c i zwolna swe dominujące znaczenie. Coraz silniej
i szerzej p r z e j a w i a się dążność do powiązania z miastem poprzez zajęcia
i zawody pozarolnicze. Jednakże miasto nie jest w stanie wchłonąć ca
łego n a d m i a r u siły roboczej w s i . Równocześnie parcelacja ziem d w o r
skich stwarza możliwość n a b y w a n i a działek r o l n i c z y c h i wzmaga zain
teresowania rolnicze. Z d r u g i e j s t r o n y niepewność i d o r y w c z y c h a r a k t e r
z a t r u d n i e n i a pozarolniczego działa hamująco na proces t w o r z e n i a się
nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności w s i . Procesy społeczno-gospodarcze badanej w s i nie dadzą się już w t y m okresie odnieść do
t y p o w y c h przeobrażeń w s i małopolskiej o k r e s u międzywojennego. M o d l nica tego okresu nie miała jeszcze w pełni c h a r a k t e r u „strefy p o d m i e j
s k i e j " , ale także nie była już typową rolniczą wsią małopolską .
Radykalną zmianę w życiu społeczno-gospodarczym w s i przynosi do
piero okres po r o k u 1945, k i e d y t o doprowadzono do końca parcelację
gruntów d w o r s k i c h i nastąpiło trwałe powiązanie rezerw siły roboczej
w s i z ośrodkami przemysłowymi i miastem. W następstwie t y c h z m i a n
zaczyna się kształtować n o w a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa ludności,
charakteryzująca się dominantą liczebną chłopów-robotników i p o j a w i e
n i e m się robotników, traktujących wieś j e d y n i e j a k o miejsce zamiesz
kania . Natomiast n i e w i e l k a już dziś g r u p a rolników niezarobkujących
w y k a z u j e stałą tendencję spadkową. Jednocześnie w gospodarce r o l n e j —
zarówno w samej p r o d u k c j i , j a k i organizacji z b y t u — zachodzą c h a r a k
terystyczne dla strefy podmiejskiej procesy: specjalizacja w k i e r u n k u
gospodarstw warzywniczo-ogrodniczych. W każdym z wyróżnionych t u
okresów t e r y t o r i u m w s i o d g r y w a odmienną rolę w życiu j e j mieszkań
ców. O g r a n i c z y m y się j e d y n i e do przedstawienia s y t u a c j i wyjściowej,
t j . około 1880 r o k u , oraz a k t u a l n e j , t j . 1963 r o k u .
2
3
4
2
Por. F . B u j a k ,
3
P o r . M. M i e s z c z a n k o w s k i ,
G a l i c j a , t. I , W a r s z a w a — L w ó w «1908.
Struktura
agrarna
Polski
międzywojennej,
W a r s z a w a 1960.
4
P r o c e s y te przebiegają w M o d l n i c y
a n a l o g i c z n i e j a k w całej s t r e f i e
s k i e j K r a k o w a , p a t r z : J . S u l i m s k i , Procesy
Krakowa,
K r a k ó w 1967.
urbanizacji
w strefie
podmiej
podmiejskiej
WSPÓLNOTA
T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI
WSPÓLNOTA
TERYTORIUM A
SPOŁECZNE
GRANICE
67
WSI
H i s t o r y c y datują powstanie M o d l n i c y na przełom X I I i X I I I w .
Stanowiła ona wówczas prawdopodobnie jedną całość z obecną wsią
Modlniczką, oddaloną 1,5 k m na południe. W późniejszych w i e k a c h
znalazły się one w rękach różnych właścicieli f e u d a l n y c h : M o d l n i c a —
świeckich, Modlniczką — k l a s z t o r u . W w i e k u X V I — X V I I I te d w a nieco
odmiennie zorganizowane f o l w a r k i miały przemieszane przestrzennie
g r u n t y chłopów poddanych . Granice w s i nie wyodrębniały więc z w a r
tego t e r y t o r i u m , lecz dokumentowały historię kształtowania się f e u d a l
nej własności (por. m a p k a 1). T o przemieszanie gruntów o b u w s i p r z e
trwało po dzień dzisiejszy. Dodajmy, że w okresie pańszczyźnianym
chłopi M o d l n i c y m i e l i wspólne pastwisko i las z d w o r e m i p o d d a n y m i
z i n n y c h w s i , należącymi do tego d w o r u . Działki z i e m i u p r a w n e j , użyt
kowane przez rodzinę chłopską mogły być przez pana zamieniane n a
inne, położone w i n n y m miejscu. Ludność bezrolna z a t r u d n i o n a wyłącz
nie w e d w o r z e miała swoje d o m k i pośród zagród gospodarzy. Chłopskie
pola i zabudowania nie wyodrębniały się więc w sposób u t r w a l o n y od
d w o r s k i c h . N i e była to jeszcze c h ł o p s k a w s p ó l n o t a
teryto
r i a l n a , lecz f e u d a l n a w s p ó l n o t a p r z e s t r z e n n a
całości
dwór—poddani, ostro wyodrębniająca się w stosunku do obszarów i n
n y c h właścicieli f e u d a l n y c h , nawet jeśli z p u n k t u widzenia topograficz
nego były one przemieszane z g r u n t a m i danej w s i .
5
6
A k t uwłaszczenia przydziela ściśle zlokalizowany obszer k o n k r e t n e j
rodzinie chłopskiej. Ze wspólnot w y d z i e l a się fizycznie część chłopską
j a k o wspólnotę g m i n y od części pańskiej. Dwór skupia swe zabudowania
gospodarcze w j e d n y m miejscu, t a m też buduje pomieszczenia mieszkal
ne dla s w y c h najemników. Wówczas dopiero kształtuje się c h ł o p s k a
wspólnota
t e r y t o r i a l n a , respektująca i n d y w i d u a l n e posiada
nie każdego z gospodarzy i regulująca korzystanie ze wspólnot — p a
s t w i s k i lasów. Dwór pozostał j e d n a k najpoważniejszym właścicielem
gruntów na terenie w s i . Łącznie z n i e w i e l k i m f o l w a r k i e m plebańskim
g r u n t y d o m i n i a l n e stanowiły ponad połowę ogółu gruntów w s i (por.
tab. I ) . Wzrastająca liczba ludności powoduje napór na ziemie dworskie.
Jednocześnie modernizacja techniczna gospodarki d w o r s k i e j z końcem
X I X w . powoduje zadłużenie d w o r u i wyprzedaż części ziemi chłopom.
Stąd już w 1900 r . g r u n t y r u s t y k a l n e przeważają w e w s i . Odtąd n i e
p r z e r w a n i e „chłopska przestrzeń" narasta kosztem d w o r s k i e j .
5
Patrz: F . B u j a k ,
s. 323—324.
6
I b i d e e m , s. 319
Studia
nad osadnictwem
Małopolski,
cz. I , K r a k ó w 1905,
00
Plan
w
w s i Modlnica
Archiwum
Miasta
Wielka
i Modlnica
Krakowa.
Mała
J e s t to p l a n
przechowany
odręczny
w
aktach
Archiwum
S e n a c k i e g o z 1806 г., o b e c n i e
„bloss a l a v u e a u f g e n o m m e n " ,
n a n i m napis
jak brzmi
umieszczony
W S P Ó L N O T A
Tab.
T E R Y T O R I A L N A
I. Udział
gruntów
użytków
rolnych
areale
A
S T Y C Z N O Ś C I
dominialnych
we
wsi
i rustykalnych
Modlnicy
w
69
S P O Ł E C Z N E
w
latach
ogólnym
1869—1900
Grunta
Grunta
dominialne
rustykalne
(w °/o)
(w %>)
1869*
55,8
44,2
Słownik
geograficzny,
W a r s z a w a 1885, s. 568
1880
57,1
42,9
Materiały
terenowe:
historie
rodzin
relacje
dawnych
Rok
Źródło i n f o r m a c j i
do o b l i c z e n i a
i
funkcjonariuszy
1900
39,5
zien,
t.
6,
dworskich
Gemeindelexikon
60,6
służące
odsetków
von
Gali-
W i e n 1907, s. 306, 3 1 0 —
—314i
* D a n e d l a 1869 r. dotyczą
n i c a i Modlniczką.
Grajmy
Modlnicy,
obejmującej
wsie
Modl
U schyłku X I X w . j e d y n i e północno-wschodnia granica w s i przebie
gała w sposób ostry, była to zarazem granica państwowa między za
b o r e m a u s t r i a c k i m a r o s y j s k i m . Pozostałe podlegały różnym k o r e k t o m .
Utrzymywał się też stan przemieszania gruntów chłopskich ludności w s i
M o d l n i c y i M o d l n i c z k i . A j e d n a k w świadomości mieszkańców w s i
funkcjonowało silne poczucie wspólnoty t e r y t o r i a l n e j i odrębności
w s t o s u n k u do w s i sądziednich. Jak wskazują na to historie rodzin, t y l k o
w j e d n y m p r z y p a d k u bliskość pól skłoniła modlnickiego gospodarza do
współdziałania z sąsiadem z M o d l n i c z k i , choć z w r o t n a pomoc sąsiedzka
była w o w y m Okresie powszechna. K i e d y w Niedzielę Palmową po
wyjściu z kościoła obchodzono granice w s i i zatykano święcone p a l m y
w ziemię, b y uchronić wieś przed klęskami żywiołowymi i zapewnić
dobre p l o n y — omijano w t y m s k o m p l i k o w a n y m pochodzie działki n a
leżące do M o d l n i c z k i . Jeszcze dziś przedstawiciele generacji starszej
utrzymują, że m i m o przemieszania gruntów od razu można było za
uważyć, które należą do „naszej" w s i , gdyż były lepiej u p r a w i o n e .
Szereg stereotypów co do c h a r a k t e r u sąsiadów (lenistwo, skłonność do
kradzieży itp.) akcentował w sferze świadomości społecznej granice
własnej w s i , t a k t r u d n e do w y t y c z e n i a w sposób topograficzny.
7
s
7
Materiały
terenowe
autorki
grafii Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w
8
Materiały
terenowe
autorki
g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w
z 1956 г.,
złożone w
Archiwum
Zakładu
Etno
z 1955 г., złożone w
Archiwum
Zakładu
Etno
Krakowie.
Krakowie.
70
DANUTA
MARKOWSKA
STYCZNOŚCI
SPOŁECZNE
Około 1880 r. M o d l n i c a liczyła 70 rodzin, ludności 537 o s ó b . Z a
równo n i e w i e l k i e r o z m i a r y tej społeczności, j a k i t y p zabudowy w s i
powodowały, iż wszyscy j e j mieszkańcy znali się wzajemnie i k o n t a k
t o w a l i stale.- M o d l n i c a jest wielodrożnicą o z w a r t e j zabudowie z c e n t r a l
n y m placem na wzniesieniu, gdzie stoi kościół. J a k k o l w i e k ludność w s i
pozostawała ze sobą w stałych stycznościach, to jednak istniał określony
rytuał regulujący te styczności i dystansujący niektóre k o n t a k t y .
9
Tab.
П. Struktura
Nazwa
kategorii
społeczno-własnościowa
Obszar
społecznej
ludności
wsi Modlnicy
gospodarstwa
Liczba
w ha
rodzin
około
1880 r.
Odsetek
ogółu
rodzin
Kmiecie
Zagrodnicy,
8,5—10
6
8,6
5,5— 8,5
15,7
Gospodarze
Półgospodarze
Chałupnicy \
2
11
22
31,4
13
18,6
18
25,7
70
100,0
Komornicy
>
Fornale
'
— 5,5
0,5— 2
•
b e z r o l n i i do 0,5
Razem
Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e :
—
historie
rodzin
W t o k u codziennej współpracy k o n t a k o w a l i się przede w s z y s t k i m
bogaci ze s w y m i n a j e m n i k a m i oraz równorzędni sobie gospodarczo p a r t
nerzy powiązani zasadami z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. Zróżnicowanie
społeczno-ekonomiczne ludności w s i było b o w i e m znaczne (por. t a b . I I ) .
Ono to określało różne f o r m y powiązań gospodarczych (por. t a b . I I I )
zamykających się w obrębie w s i .
Sytuacje odświętne, rekreacyjne, obrzędowe wyznaczały poszcze
gólnym g r u p o m społecznym i g r u p o m w i e k u odpowiednie
miejsca:
w kościele, w karczmie, w czasie wieczornych spotkań, na weselach,
chrzcinach czy odpustach. Wówczas to k o n t a k t o w a l i się przede wszyst
k i m równi z równymi — równi społecznie i równi w i e k i e m czy stanem
cywilnym.
W okresie 1880—1919 znacznie wzrosła liczba rodzin w e w s i , słabszy
był stosunkowo p r z y r o s t liczby ludności . Usamodzielnianie się małych
10
D a n e co do l i c z b y r o d z i n pochodzą z badań t e r e n o w y c h a u t o r k i , t j . z e s t a w u
h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n zamieszkujących wieś około 1880 r. D a n e o liczbie
ludności zaczerpnięto ze Słownika geograficznego,
t. 6, W a r s z a w a 1885, s. 568/569.
9
W 1910 r. l i c z b a r o d z i n wynosiła około 100 ( b r a k dokładnych d a n y c h ) , l i c z b a
ludności 568 {Allgemeines
Verzeichnis
der Ortsgemeinden
Osterreichs
nach
den
Ergebnissen
der Volkszahlung
vara 31 December,
1910, W i e n 1915, s. 346/347).
10
T o b . III.
Odrobek,
najem
i zwrotna
pomoc
sąsiedzka
w rodzinach
wsi
Modlnicy
około
1900 г . *
Korzystanie
Obszar
Kategoria
społeczno-ekonomiczna
Liczba
gospo
gospo
darstw
rodziny
w
z odrobków
darstw
ha
stałe
do
ryw
cze
z najmu
stałe
do
ryw
cze
(dane
absolutne)
Świadczenie
z pomocy
sąsiedzkiej
stałe
do
ryw
cze
odrobków
pomocy
najmu
sąsiedzkiej
do
ryw
cze
do
ryw
cze
stałe
—
—
—
—
1
2
—
12
10
11
4
Kmiecie
8,5—10
5
4
1
3
2
Zagrodnicy,
5,5— 8,5
12
2
—
10
2
1
—
Gospodarze
2 , 0 - 5,5
31
15
7
—
0 , 5 — 2,0
21
—
14
Półgospodarze
—
7
8
—
11
6
2
18
—
18
do 0,5
7
4
1
6
5
—
76
6
19
6
23
—
—
—
Razem
6
16
3
26
stałe
1
—
Chałupnicy,
komornicy.
do
ryw
cze
stałe
28
15
—
24
16
Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : h i s t o r i e r o d z i n
* W
t a b e l i pominięto
rozumiemy
świadczenie
14 r o d z i n f o r n a l s k i c h ,
odrobków
we
powiązanych stałym nájmem z m i e j s c o w y m d w o r e m . P r z e z „stałe o d r o b k i "
w s z y s t k i c h s e z o n a c h r o l n i c z y c h , podobnie rozumieć należy „stałą pomoc
P r z e z „stały n a j e m " sytuację, w której z a w a r t o roczną u m o w ę o pracę n a cały r o k
gospodarczy.
sąsiedzką".
72
DANUTA
MARKOWSKA
r o d z i n nie prowadziło j e d n a k do p o w s t a w a n i a przysiółków. Wieś p o
została nadal skupiona, a styczności społeczne zachowały t r a d y c y j n y
charakter.
ZASIEDZIAŁOŚĆ
A
WŁASNOŚĆ
Ciągłość osadnictwa w e w s i u t r z y m y w a n a była przede w s z y s t k i m
poprzez element zamożniejszy. Małżeństwa zawierane
były głównie
w obrębie własnej w s i , rzadziej w s i sąsiednich. Dobór t e r y t o r i a l n y mał
żonków w o m a w i a n y m okresie przedstawia tabelka I V . Łącznie 6 1 , 7 %
małżonków pochodziło z t e j samej w s i . Z w r a c a uwagę f a k t , iż ciągłość
osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię
męską (82,7% mężczyzn z tej samej wsi), j a k i kobiecą (72,8% kobiet).
W t y c h w a r u n k a c h p o w i n o w a c t w o i pokrewieństwo splatało się n i e
rozerwalnie z sąsiedztwem. Szerszych powiązań r o d z i n n y c h pozbawione
były w e w s i t y l k o niektóre r o d z i n y bezrolnych, zwłaszcza fornalskie.
Tab.
terytorialny
I V . Dobór
małżonków.
Małżeństwa
1880—1919 r. (w odsetkach
ogółu
zawarte
w
latach
między
małżeństw)
P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża
terytorialne
żony
Pochodzenie
Ogółem małżeństw
z b a d a n y c h 121
Inny
T a sama T a sama T e n sam
wieś
gromada
powiat
powiat
T a s a m a wieś
61,7
1,2
6,2
3,7
Ta sama
11,1
gromada
T e n sami p o w i a t
4,9
Inny
5,0
powiat
R a z e m
Tabelka
sporządzona
82,7
na
podstawie
Razem
72,8
ПД
6,1
1,2
j
1,2
materiałów
J
J
7,4
terenowych
5,0
10,0
8,7
100,0
autorki,
tj. historii
rodzin.
Z t y m i zasadami d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o skorelowane były zasady
doboru społecznego. Ogółem w zbiorowości małżeństw z a w a r t y c h w t y m
okresie w 7 1 , 2 % p a r t n e r z y d o b i e r a l i się z t y c h samych k a t e g o r i i społeczno-własnościowych, a w 5 8 , 7 % stwierdzono dokładną równowagę
wyposażenia początkowego młodych (patrz t a b . V ) .
Wśród o w y c h 6 1 , 7 % małżeństw, gdzie oboje p a r t n e r z y pochodzili
z tej samej w s i , zgodność pozycji społeczno-majątkowej wyrażała się
odsetkiem 8 8 , 2 % a równowaga wyposażenia początkowego •— 76,4%.
u
1 1
Ogół
według
dóbr,
ówczesnych
czątkowego
jakie
młodzi
otrzymywali,
c e n i następnie u s t a l a n o
młodych.
Tak
dokonane
o p i n i a m i informatorów n a t e n temat,
przeliczano
na
wartości
stopień r ó w n o w a g i
szacunki
skonfrontowano
pieniężne
wyposażenia
z
po
subiektywnymi
WSPÓLNOTA
T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI
73
SPOŁECZNE
Ciągłość osadnictwa we w s i była więc kontynuacją pokoleń gospo
darzy rolników, kontynuacją normowaną z w y c z a j o w y m systemem k o
jarzenia małżeństw.
Tab.
V . Dobór
tach
1880—1919,
społeczny
małżonków.
1920—1944,
Małżeństwa
1945—1963
(w
zawarte
odsetkach
w
ogółu
la
mał
żeństw)
Małżeństwa z a w a r t e w o k r e s i e
Małżonkowie
z
pochodzą
gospodarstw
O tej s a m e j
1880—1919
1920—1944
1945—1963
N = 121
N = 75
N = 76
71,2
38,2
42,8
20,1
25,7
40,1
8,7
36,1
17,1
100,0
100,0
100,0
grupie*
obszarowej
O zbliżonej g r u p i e
obszarowej
O odległej
grupie
obszarowej
R a z e m
WSPÓŁCZESNE L O S Y L O K A L N Y C H
.
POWIĄZAŃ
N a przełomie X I X i X X w . M o d l n i c a była p o g r a n i c z n y m bastionem
k u l t u r y l u d o w e j r e g i o n u k r a k o w s k i e g o . Jako siedziba d w o r u , p a r a f i i
i g m i n y oraz miejsce t a r g o w i s k stanowiła ośrodek ciążenia okolicznych
wsi.
A k t u a l n y porządek a d m i n i s t r a c y j n y nadal powierza j e j rolę c e n t r u m .
M o d l n i c a jest siedzibą zarządu gromady, w skład której poza nią w c h o
dzą jeszcze cztery inne wsie. Zachowała się też j e j r o l a j a k o ośrodka
parafialnego. W y d a j e się jednak, że n i e j e j f u n k c j e ośrodkowe są n a j
istotniejsze. Bliskość miasta powoduje zresztą, że w porównaniu z i n n y
m i ośrodkami g r o m a d z k i m i województwa czy k r a j u r o l a M o d l n i c y j a k o
c z y n n i k a więzi społeczno-gospodarczej jest s ł a b a . Istotniejsza w y d a j e
się topograficzna i społeczna lokalizacja w s i n a szlaku ruchliwości
wieś — miasto. Zachodnią swą granicą M o d l n i c a przylega do d a w n e j w s i
B r o n o w i c e — dziś już dzielnicy K r a k o w a . Przecina ją w i e l k i t r a k t —
szosa, a k o m u n i k a c j a autobusowa wiąże ją w sposób dogodny z miastem
(dojazd do c e n t r u m K r a k o w a t r w a 35 m i n u t , a autobusy kursują co
30 m i n u t ) . M o d l n i c a jest w pełni z e l e k t r y f i k o w a n a . Toteż w ostatnich
l a t a c h zdarzają się p r z y p a d k i z a k u p u parcel b u d o w l a n y c h na terenie w s i
12
1 2
P o r . M. C h i l c z u k , Sieć ośrodków
sce, W a r s z a w a 1963.
więzi społeczno-gospodarczej
wsi w
Pol
74
DANUTA
MARKOWSKA
przez mieszkańców K r a k o w a z intencją osiedlenia się t u t a j . Coraz częściej
osoby zdobywające wyższe wykształcenie nadal zamieszkują w e w s i .
Bezpośrednie sąsiedztwo miasta i znaczny odsetek z a t r u d n i o n y c h w m i e
ście (patrz tab. V I ) powodują, iż w z o r y k u l t u r y m i e j s k i e j są t u szybciej
przejmowane niż w e wsiach dalej od t r a k t u położonych . Zbliżenie do
13
T a b . V I . Rodziny
według
zarobkowania
darstw
pozarolniczego
we wsi Modlnicy
i grup
obszarowych
gospo
w 1963 r.
1
2
0,5—2
66
28
13
14
2
2 —5
58
15
9
16
16
11
5 —7
2
1
—
—
—
2
7 —(10
—
—
—
1
—
—
Razem:
146
52
2 fi
32
30
6
O d s e t k i ogółu r o d z i n
100,0
35,7
17,8
21,8
20,5
4,1
—
—
tylko
Zarobkuje
Odsetki
rodzin
kowaniem
z
Renta lub dożywocie jako
2
2
j źródło utrzymania
1
1
B e z r o l n i i do 0,1
gospodarstwem
1
3
darstw
Nikt nie zarobkuje
_
gospo
członków
6
9
liczba
w ha
Zarobkuje głowa rodziny
10
0,1—0,5
Ogółem
gospodarstwa
Obszar
głowa
Głowa rodziny nie zarob
kuje — zarobkuje jeden
lub kilku członków ro
dziny
poza
zarobkowania
rodziny
i ktoś z pozostałych j e j
L i c z b a rodzin o danym typie
pozarolniczego
zarob
pozarolniezym
—
75,4
M o d l n i c y jest więc dla t y c h w s i zbliżeniem do miasta. W sąsiednich
wsiach obserwuje się ostatnio tendencję do lokalizowania n o w y c h zagród
nie w środku w s i , lecz na działkach położonych bliżej M o d l n i c y . „Miesz
kać w M o d l n i c y to już j a k b y w mieście, to już na p r o g u " — mówią
mieszkańcy t y c h w s i . Powszechne jest wśród n i c h oczekiwanie, że w p r z y
szłości nastąpi połączenie i c h w s i z M o d l n i c a w jedną wielką osadę .
Tendencja do zawierania małżeństw z dziewczętami z M o d l n i c y p o
wszechna jest wśród młodych mężczyzn o k o l i c z n y c h w s i . Z n a j d u j e to
u
D o t y c z y to zwłaszcza m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r s t w a domowego.
? W e w s i a c h t y c h przeprowadziła a u t o r k a b a d a n i a sondażowe,
obejmujące całej zbiorowości.
13
4
jednakże n i e
WSPÓLNOTA
T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI
75
SPOŁECZNE
w y r a z w zasadach doboru t e r y t o r i a l n e g o małżeństw z a w a r t y c h w okresie
1945—1963. J a k wskazuje na to tab. V I I , ogółem 7 5 , 2 % kobiet pochodzi
z M o d l n i c y , a mężczyzn t y l k o 4 6 , 1 % , natomiast przybysze z i n n y c h w s i
stanowią łącznie 51,3%. Mężczyźni ci w przeważającej liczbie z a t r u d n i e n i
b y l i przed zawarciem małżeństwa w gospodarstwie r o d z i c i e l s k i m l u b
też t r u d n i l i się sezonowo t y l k o zajęciami pozarolniczymi. Osiedlenie się
w M o d l n i c y łączyło się p r a w i e w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h z podjęciem
trwałego zajęcia pozarolniczego.
T a b . V I I . Dobór terytorialny
(w
małżonków. Małżeństwa z a w a r t e
odsetkach
ogółu
małżeństw)
w l a t a c h 1945—1963
*
P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża
Ogółem
76 małżeństw
zbadanych
CU (U
T a s a m a wieś
С
T a sama
д
о £ о
sí - £ - N
Я í
Он *•
T a sama T a sama T e n s a m
gromada
powiat
wieś
Inny
Miasto
po
lub
wiat
osiedle
Razem
34,3
2,6
7,9
11,9
18,5
2,6
2,6
—
—
5,2
T e n sam powiat
5,3
-
—
2,6
2,6
—
10,5
Inny
powiat
3,9
1,3
M i a s t o l u b osiedle
—
—
1,3
1,3
—
—
1,3
46,1
11,8
17,1
22,4
2,6
100,0
gromada
R a z e m
1.3
75,2
7,8
W w y m i a r z e o b i e k t y w n y m r o l a M o d l n i c y w sieci osiedleńczej polega
przede w s z y s t k i m na j e j f u n k c j i pomostu pomiędzy miastem a w s i a m i
bardziej r o l n i c z y m i i o d d a l o n y m i od t r a k t u k o m u n i k a c y j n e g o .
Jak widzą lokalizację swojej w s i sami Modlniczanie? W y p o w i e d z i na
ten temat przedstawia tabelka V I I I . Uderza zdecydowana orientacja na
miasto. N a uwagę zasługuje f a k t , iż k o b i e t y częściej wskazują na nega
t y w n e s k u t k i bliskości miasta dla r o l n i c t w a i widzą w niej przyczynę
z a n i k u f o r m współżycia wioskowego. Spowodowane to jest t y m , że są
one silniej powiązane z losami r o l n i c t w a i w s i niż mężczyźni, których
większość z a t r u d n i o n a jest w mieście.
Interesująco przedstawiają się również w i z j e przyszłości w s i . U k a z u j e
je tabelka I X . Są one także silnie zorientowane n a miasto. Słabe jest
na ogół poczucie wspólnoty losów z i n n y m i w s i a m i gromady, silniej
j e d n a k zaznaczone w opiniach kobiet.
Można więc powiedzieć, że w świadomości mieszkańców M o d l n i c y ,
zwłaszcza mężczyzn, o r i e n t a c j a
na miasto
przesłania
rolę tej wsi wobec w s i o k o l i c z n y c h i
rzeczywiste
z n i m i p o w i ą z a n i a , że lokalizacja w s i oceniana jest przede wszyst
k i m z p u n k t u widzenia topograficznej i społeczno-gospodarczej bliskości
miasta.
* Źródło: a n k i e t a p r z e p r o w a d z o n a
w 1963 r.
DANUTA
76
T a b . V I I I . Opinie
MARKOWSKA
mieszkańców
wsi Modlnicy
Opinie
O p i n i e mężczyzn
Treść o p i n i i
Łącznie
kobiet
wypowie
°/o
dzi
dzi
dobre
położeniu
opinie
mężczyzn i k o b i e t
Liczba
Liczba
Liczba
wypowie
Bardzo
o jej
%
wypowie
%
dzi
położenie
z u w a g i n a bliskość m i a s t a
i dogodną komunikację (bez
rozważań
nad
98
60,9
76
43,7
174
52,0
41
25,5
32
18,4
73
21,8
10
6,2
36
20,7
46
13,7
6
3,7
14
8,0
20
5,9
4
2,5
12
6,9
16
4,8
2
1,2
4
2,3
6
1,8
1100,0
335
1100,0
przyszłością
wsi)
B a r d z o dobre położenie ze
względu n a bliskość m i a s t a
i szansę przyłączenia w s i
do m i a s t a
Opinie niejednoznaczne: do
bre
położenie
z uwagi
na
połączenie
komunikacyjne,
ale
miasta
bliskość
duje
nadmierny
rolnictwa,
powo
odpływ
współżycie
z
wio
s k o w e z a n i k a itp.
Opinie niejednoznaczne: do
b r e położenie z u w a g i n a
połączenia
komunikacyjne,
ale w e w s i nie m a r o z r y
w e k , zaimiera życie k u l t u
ralne
—
młodzi
szukają
r o z r y w e k w mieście
Bardzo
dobre
zarówno
ze
położenie
względu
na
połączenie
komunikacyjne
z miastem
j a k i bliskość
sąsiednich w s i
Brak
zdania;
nie
zastana-
w i a ł ( a ) się n a d t y m
161
R a z e m
Zródlo:
materiały
Uwaga: w
terenowe
autorki,
ankiecie postawiono
1 100,0 1 174
ankieta
dotycząca
to p y t a n i e j a k o
otwarte.
opinii
przeprowadzona
w
1963 r.
WSPÓLNOTA
KOBIETY,
TERYTORIALNA A
CIĄGŁOŚĆ
STYCZNOŚCI
OSADNICTWA
77
SPOŁECZNE
I ZMIERZCH
„OJCOWIZNY"
W p i e r w s z y m z o m a w i a n y c h okresów zasiedziałość łączyła się w y
raźnie ze stanem posiadania ziemi, a ciągłość osadnictwa utrzymywała
się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską, j a k i kobiecą. Już
procesy ruchliwości okresu międzywojennego wprowadziły n a t e r e n w s i
„nowych" rolników, zmieniły zasady d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o małżonków.
Obecnie ciągłość osadnictwa u t r z y m y w a n a jest zdecydowanie poprzez
Tab.
IX.
Wyobrażenia
Odpowiedzi
na
pytanie:
„Jaka z d a n i e m P a n a ( i ) b ę
10—15 l a t "
Modlnica
Modlnicy
O p i n i e mężczyzn
dzie s y t u a c j a M o d l n i c y z a
nymi
mieszkańców
Liczba
wypo' wiedzi
o przyszłości
Opinie
kobiet
wypo
wsi
Łącznie opinie
mężczyzn i k o b i e t
Liczba
Liczba
%
ich
%
wiedzi
wypo.-
°/o
wiedzi
połączy się z i n
wsiami
gromady
w
jedną dużą wieś, część osób
będzie pracowała
w
cie,
gospodar
część —
w
mieś
12
7,5
28
16,1
40
11,9
51
31,7
48
27,6
99
29,5
75
46,6
61
35,1
136
40,6
13
8,0
22
12,6
35
10,5
10
6,2
15
8,6
25
7,5
161
100,0
174
100,0
335
100,0
stwie r o l n y m
N i e nastąpią żadne p o w a ż
niejsze zmiany
będzie
dzielnicą
miasta K r a k o w a ,
Modlnica
rolnictwo
w e w s i będzie zanikało. I n
ne w s i e g r o m a d y
pozostaną
wsiami
Zarówno Modlnica j a k i i n
ne
wsie
gromady
zostaną
przyłączone do m i a s t a K r a
k o w a , r o l n i c t w o będzie z a
nikało
Inne
(np. —
przyłączona
rolnictwo
—
wieś
zostanie
do m i a s t a , a l e
się
utrzyma
wieś n i e będzie
przyłą
c z o n a do m i a s t a , a l e zanikać
będzie r o l n i c t w o ) oraz
brak
zdania
R a z e m
Źródło: Materiały t e r e n o w e a u t o r k i , a n k i e t a
Uwaga: Odpowiedzi
na postawione
pytanie
dotycząca o p i n i i p r z e p r o w a d z o n a
w 1963 r .
zostały w a n k i e c i e
skategoryzowane.
78
DANUTA
MARKOWSKA
linię kobiecą (por. tab. V I I ) . C z y n n i k społeczno-własnościowy nie określa
już dziś zasiedziałości. Ludność bezrolna l u b małorolna osadziła się na
trwałe na w s i , posiada własne d o m y mieszkalne i zagrody. Wśród bez
r o l n y c h i właścicieli gospodarstw do 1 ha 7 2 % posiada d o m mieszkalny
stosunkowo n o w y , bo w y b u d o w a n y po r o k u 1935.
U t r z y m y w a n i e się ciągłości osadnictwa przede w s z y s t k i m poprzez linię
kobiecą m a doniosłe konsekwencje nie t y l k o d l a kształtowania się g r u p
k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h na terenie w s i , ale także d l a przeobrażeń
w sferze wartości. Obserwuje się zmierzch ideologii „ojcowizny", która
nakazywała d a w n i e j u p r z y w i l e j o w a n i e synów w p r z e k a z y w a n i u i m za
g r o d y i podstawowego zrębu gospodarstwa, b y zachować ciągłość l i n i i
męskiej, ciągłość nazwiska przypisanego do określonego w y c i n k a p r z e
strzeni w i e j s k i e j . W badaniach t e r e n o w y c h usiłowano ustalić znaczenie
wiązane dziś z pojęciem „ojcowizna". Okazało się, że zaledwie dla 5 %
mężczyzn-gospodarzy jest to nadal ideologia żywa, że skłonni b y l i b y
zgodnie z nią rozwiązywać p r o b l e m y przekazywania g o s p o d a r s t w a .
15
TYPY
KONTAKTÓW
SPOŁECZNYCH
M o d l n i c a liczyła w 1963 r o k u 672 mieszkańców. N i e jest to więc
z b y t w i e l k i p r z y r o s t w porównaniu z r o k i e m 1880 (537 osób). Zabudowa
w s i nie uległa w i e l k i m zmianom, przybyły nowe domy, ale zachowany
został stan skupienia zabudowy. A j e d n a k nie wszyscy mieszkańcy w s i
znają się dziś wzajemnie. Dotyczy to zwłaszcza młodych mężczyzn, p o
chodzących z i n n y c h w s i i z a t r u d n i o n y c h w mieście — o n i nie znają
w i e l u mieszkańców w s i i nie są przez w i e l u znani. Częstokroć i n f o r m a
torzy s t w i e r d z a l i , że znają w p r a w d z i e w s z y s t k i c h mieszkańców w s i , ale
z w i e l o m a spotykają się zaledwie k i l k a razy w r o k u . O wiele pełniejsza
jest wiedza kobiet o mieszkańcach w s i , one też kontaktują się częściej
między sobą. Ogół styczności społecznych mieszkańców w s i można b y
ująć w następujące t y p y :
1. Styczności p r z y p a d k o w e , ograniczające się do w y m i a n y pozdrowień,
charakterystyczne d l a młodych mężczyzn z b e z r o l n y c h czy małorolnych
rodzin, z a t r u d n i o n y c h w mieście i n i e mających jeszcze dzieci w w i e k u
szkolnym.
1. Urzeczowione k o n t a k t y gospodarcze, charakterystyczne zwłaszcza
dla rolników i chłopów-robotników z o r i e n t o w a n y c h na gospodarstwo
r o l n e oraz dla w i e l k i e j l i c z b y żon chłopów-robotników, kierujących
gospodarstwem.
W k w e s t i i tej p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a o p i n i i w s z y s t k i c h mężczyzn — g ł ó w
g o s p o d a r s t w (materiały A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J
w Krakowie).
15
WSPÓLNOTA
T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI
SPOŁECZNE
79
3. K o n t a k t y oparte na wspólnocie celów czy zainteresowań pozagospodarczych, n p . pomiędzy r o d z i c a m i posiadającymi dzieci w t e j samej
klasie l u b t e j samej szkole w mieście, czy też pomiędzy młodymi mał
żeństwami (zarówno rolników, j a k i nierolników), dla wspólnego spędza
nia czasu wolnego i organizowania r o z r y w e k .
4. Rzadkie styczności odświętne, rodzinne — obowiązkowe w i z y t y
składane zwłaszcza starszym k r e w n y m , respektujące jeszcze elementy
dawnego k o n w e n a n s u rodzinnego.
Cechą znamienną styczności społecznych we w s i jest więc tworzenie
się różnych kręgów kontaktów na różnych zasadach: od tradycją nakaza
n y c h c e r e m o n i a l n y c h kontaktów z k r e w n y m i poprzez konieczne z gospo
darczego p u n k t u widzenia współdziałanie aż po k o n t a k t y oparte wyłącznie
na s w o b o d n y m doborze, na wspólnocie zainteresowań i wzorów zachowań.
UWAGI
KOŃCOWE
Granice t r a d y c y j n e j w s i wyznaczały j e j mieszkańcom podstawową
przestrzeń aktywności gospodarczej i społecznej, izolowały i c h i w y
odrębniały w stosunku do w s i sąsiednich. C z y n n i k wspólnoty t e r y t o r i a l
nej był więc aktywną komponentą sieci l o k a l n y c h powiązań.
Współczesne procesy ruchliwości społecznej zmieniły g r u n t o w n i e rolę
wspólnoty t e r y t o r i a l n e j . Przestrzeń w s i stała się dla j e j mieszkańców
określonym w y c i n k i e m szerokiej sieci osadniczej, wyrażającej strukturę
powiązań między zapleczem w i e j s k i m a m i a s t e m . Według miejsca w t e j
sieci, według dostępności topograficznej i społecznej miasta ocenia się
dziś własną wieś. Granice w s i otwarły się zresztą nie t y l k o na pobliskie
miasto, ale także na sąsiedzkie wsie r e l a t y w n i e bardziej rolnicze. Można
więc powiedzieć, że poprzez różne dziedziny swej aktywności oraz różne
g r u p y l u d z k i e M o d l n i c a powiązała się zarówno z miastem, j a k i z r o l
n i c z y m zapleczem.