44532be14bfae9c1d726da99d50b43a3.pdf
Media
Part of Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2
- extracted text
-
Część
A
R
T
Y
K
II
U
„Etnografia
ANNA
Ł
Y
P o l s k a " , t. X I I I :
1969 z. 2
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W
IRLANDII
Wydawać się może, że p r o b l e m jest n i e z w y k l e prosty. Posiadamy
obecnie wystarczający dystans czasu, zasób materiałów i teorii, b y móc
pokusić się o ocenę p r z y c z y n , przebiegu i rezultatów dążeń separaty
stycznych narodów europejskich. N a pewno jest to proces kończący się
większą l u b mniejszą samodzielnością polityczną. Zawsze jednak u jego
podłoża leżą p r z y c z y n y ekonomiczno-społeczne. Dlatego też próby ana
l i z y t z w . ruchów narodowowyzwoleńczych szły po l i n i i rozważań bądź
s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , bądź gospodarczej, z naciskiem na społeczny aspekt
zagadnienia. A n a l i z y te zawierają wiele słusznych spostrzeżeń i naświe
tlają p r o b l e m poprzez m o m e n t y najistotniejsze. Jednak w ideologiach
w s z y s t k i c h ruchów narodowowyzwoleńczych, w ostatniej fazie w a l k i
0 niezależność polityczną s p o t y k a m y się niezmiennie z propagowaniem
haseł dotyczących k u l t u r y , zwanej narodową. N a przykładzie tej zależno
ści można spróbować określić cechy charakterystyczne owej fazy oraz
wyznaczyć w a r u n k i bezpośrednio umożliwiające realizację idei samo
stanowienia politycznego. Jednocześnie również umożliwia n a m to prze
śledzenie r o l i , jaką w t y m procesie pełnią wspomniane hasła dotyczące
k u l t u r y narodowej, jaką posiadają treść i czemu służą. Hasła te spo
t y k a n e wyłącznie na określonym etapie procesu narodotwórczego
w miarę jego dalszego r o z w o j u stopniowo tracą znaczenie, co jest oczy
wiście zrozumiałe, skoro weźmiemy pod uwagę rolę, jaką pełni nauka
1 k u l t u r a w stosunku do sił wytwórczych i e l e m e n t a r n y c h procesów
ekonomiczno-społecznych na d a n y m etapie. D e f i n i o w a n i e pojęcia k u l
t u r y narodowej nie jest do niniejszych rozważań konieczne.
P o d s t a w o w y m pojęciem podlegającym analizie staje się w t e n sposób
naród. D l a ścisłości powtórzmy t u znaną definicję n a r o d u podaną przez
Lenina
A więc za naród będziemy uważali zintegrowaną etnicznie
1
W. I . L e n i n, O prawie
s z a w a 1951.
7 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2
narodów
do samostanowienia,
[...] Dzieła,
t. 20, W a r
98
ANNA
ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ
wspólnotę ludzi, kształtującą się historycznie począwszy o d u s t r o j u wspól
n o t y p l e m i e n n e j , na gruncie związków ekonomicznych, p o l i t y c z n y c h ,
k u l t u r o w y c h i językowych, znajdującą odzwierciedlenie w świadomości
j e j członków. Naród s t a n o w i dojrzałą postać tej wspólnoty. W Europie
formę tę s p o t y k a m y w r a z z r o z w o j e m kapitalistycznego sposobu p r o
d u k c j i , a więc najwcześniej od X V I I w .
W i d z i m y więc, że w rozważaniach n a d narodem i etapem jego roz
w o j u niezbędne staje się określenie: 1) etapu politycznego, na którym
znajduje się wspólnota; 2) etapu ekonomicznego, t j . c h a r a k t e r u , sposobu
i stosunków p r o d u k c j i w r o l n i c t w i e i przemyśle oraz k o n s u m p c j i i h a n
d l u ; 3) stopnia i n t e g r a c j i etnicznej wspólnoty, t j . k u l t u r y , języka i świa
domości narodowej. Wszystkie te t r z y wyodrębnione z d e f i n i c j i p u n k t y
są nierozerwalnie ze sobą powiązane i współzależne. Działają j a k t r z y
zmienne jednego układu równań. Dlatego chcąc rozpatrywać p u n k t 3,
trzecią zmienną, należy określić d w i e pozostałe. I t a k idea niezależności
i samostanowienia politycznego wiąże się z poziomem świadomości n a r o
d o w e j , ta z k o l e i jest wykładnikiem warunków materialno-ekonomiczn y c h poszczególnych klas społecznych na d a n y m etapie. Dążenie do w y
zwolenia narodowego wiąże się z r e f o r m a m i , ze zmianą systemów go
spodarczych, lecz nie stanowi i c h p r z y c z y n y . Przeciwnie, p r z e m i a n y
ekonomiczne j a k o w y r a z zaistniałych już n o w y c h warunków b y t u
wymagają niezależności państwa . Wzrost świadomości, w t y m szczegól
n y m w y p a d k u świadomości narodowej, s t a n o w i m o m e n t sprzyjający dla
wszelkiego t y p u a k c j i narodowowyzwoleńczych, m o b i l i z u j e do w a l k i
szerokie rzesze n a r o d u . W t y m też celu przywódcy t y c h w a l k , a więc
najczęściej g r u p a najlepiej uświadomiona, reprezentująca warstwę p o
tencjalnie najsilniejszą, a jednocześnie pozbawioną możliwości pełnego
uczestniczenia w polityce gospodarczej, wysuwają liczne hasła mające
tę świadomość rozbudzić. Z jednej s t r o n y będą to hasła jedności i w a r
tości n a r o d o w y c h : jedności języka, k u l t u r y , będące w y r a z e m p a t r i o t y
z m u ; z d r u g i e j hasła odrębności i wartościowania w stosunku do sąsia
dów, z którymi stanowią narazie wspólny o r g a n i z m państwowy, odrębno
ści i wartościowania, nawet wrogości w stosunku do i c h k u l t u r y , języka.
S t a n o w i to p r z e j a w nacjonalizmu.
2
Ogromne nasilenie w s p o m n i a n y c h procesów o b s e r w u j e m y w Europie
od połowy X I X do połowy X X w . Rozpatrzmy więc gospodarczy i p o l i
t y c z n y stan E u r o p y w t y m okresie, b y móc potem przejść do omówienia
na w y b r a n y m przykładzie działania zauważonych t a m ogólnych tendencji.
2
L . K r z y w i c k i , Idea
nowożytnej
narodowości,
Materialistyczne
s. 169.
[w:]
pojmowanie
a życie,
Idea
dziejów
Warszawa
a życie,
1957, s . 245—300; t e n ż e ,
Warszawa
ludzkości,
[w:]
1957, s. 300—310;
Dzieła,
Geneza
tenże,
t. 2, W a r s z a w a 1958,
PODŁOŻE
SEPARATYZMU
KULTUROWEGO
W
IRLANDII
99
Przykładem i p o l e m analizy będzie dla nas I r l a n d i a . Wybór t e n nie jest
p r z y p a d k o w y ; k w e s t i a i r l a n d z k a długo pozostawała w Europie palącym
i nie rozwiązanym p r o b l e m e m . Jednocześnie reprezentowała jedną
z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h s y t u a c j i n a r o d o w y c h tego okresu.
Okres tego jednego stulecia jest w dziejach nowożytnej E u r o p y
okresem największych p r z e m i a n w każdej dziedzinie.
Politycznie
w E u r o p i e 2 połowy X I X w . m a m y do czynienia z potęgą cesarstwa
W i l h e l m a I , wzmożoną penetracją Niemiec w A f r y c e i s t o p n i o w y m
w z r o s t e m znaczenia i stanu zagrożenia przez to państwo dla w s z y s t k i c h
krajów europejskich. D r u g i m mocarstwem, równym co do siły, jest
W i e l k a B r y t a n i a , posiadająca liczne kolonie i rywalizująca z Cesarstwem
tak na r y n k a c h europejskich, j a k i poza Europą. Państwami, które w t e d y
odgrywają również znaczną rolę, są jeszcze Francja w okresie I I Ce
sarstwa i I I I R e p u b l i k i oraz Rosja. Osobno stoją państwa skandynawskie:
Szwecja i Norwegia, połączone do 1905 r. unią, oraz Dania. Ostatnie
dziesięciolecia X I X w . i pierwsze w i e k u X X są okresem p o w s t a w a n i a
państw n a r o d o w y c h w Europie Środkowej i Wschodniej. W 1861 r.
następuje zjednoczenie Włoch, na kongresie berlińskim w 1878 r. n i e
podległość uzyskuje R u m u n i a i Bułgaria. Polska oraz d w a wielonarodowe
państwa: Czechosłowacja i Jugosławia stają się samodzielne dopiero po
I w o j n i e światowej. I r l a n d i a uzyskuje autonomię w r a m a c h B r y t y j s k i e j
Wspólnoty Narodów dopiero w 1921 г., konstytucję w 1937 г., a zupełną
samodzielność dopiero po wystąpieniu z Common W e a l t h u w 1949 r.
Ogólnie biorąc t a k kształtowała się sytuacja polityczna E u r o p y na prze
łomie d w u wieków.
Gospodarczo jest to okres n i e z w y k l e szybkiego r o z w o j u bazy tech
nicznej w przemyśle i związanego z t y m w z r o s t u p r o d u k c j i . Następ
s t w e m t y c h procesów jest konieczność rozszerzenia rynków z b y t u , włą
czenia również r o l n i c t w a w krąg europejskich i pozaeuropejskich za
leżności r y n k o w y c h . W t y m właśnie czasie nabierają znaczenia koncepcje
t z w . w s z e c h a m e r y k i i w s z e c h e u r o p y dotyczące podziałów r y n k u świa
towego, stref gospodarczych i m i l i t a r n y c h świata. W r a z ze w z r o s t e m
p r o d u k c j i rośnie znaczenie klasy robotniczej i coraz k o n k r e t n i e j s z y c h
kształtów nabiera zorganizowany n a r o d o w y i międzynarodowy r u c h
robotniczy. W w a r u n k a c h n i e z w y k l e szybko postępującego r o z w o j u prze
mysłu, w z r o s t u h a n d l u i rozszerzania rynków małe n a r o d y — nie posia
dające samodzielności p o l i t y c z n e j , która zagwarantowałaby i m właściwy
i możliwie najkorzystniejszy rozwój gospodarczy, swobodną wymianę,
3
L . K r z y w i c k i , „Wszecheuropa",
[w:] Dzieła, t. 6, W a r s z a w a 1962, s. 1 1 6 —
— 1 1 8 ; t e n ż e , Wszecřiameryka i wszecheuropa,
[w:] Dzieła, t. 5, W a r s z a w a 1961,
s. 285—289.
3
100
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
eksport, właściwą politykę celną oraz umożliwiła swobodny napływ n a
j e m n e j siły roboczej — podlegają d y s k r y m i n a c j i przede w s z y s t k i m
właśnie gospodarczej ze s t r o n y rządów większych organizmów państwo
w y c h , które j e wchłonęły. Muszą narastać tendencje separatystyczne,
szermujące w p r a w d z i e hasłami p a t r i o t y z m u , k u l t u r y , języka, a w rze
czywistości zrodzone przez konieczności ekonomiczne i społeczne. Teorie
r o z w o j u ekonomicznego i społecznego wchodzą przeważnie do ideologii
ruchów robotniczych, rzadko narodowowyzwoleńczych. Z jednej więc
s t r o n y o b s e r w u j e m y budzenie się świadomości narodowej, powrót do
h i s t o r i i swego n a r o d u , romantyczne sięganie do treści l u d o w y c h w l i t e r a
t u r z e i sztuce, z d r u g i e j natomiast budzenie się świadomości społecznej,
klasowej i narastanie bezkompromisowej w a l k i klas. O b y d w a te n u r t y
są j e d n a k w rzeczywistości p r z e j a w a m i tego samego procesu ciągłego
r o z w o j u gospodarczego wspieranego bezustannie przez w y n a l a z k i i o d
k r y c i a . W i e k i X I X i X X przynoszą szereg powstań narodowowyzwoleń
czych i szereg r e w o l u c j i s k i e r o w a n y c h przeciwko istniejącemu syste
m o w i gospodarczemu i społecznemu. Wszystkie te m o m e n t y mieszczą się
w naszkicowanej koncepcji europejskiego r o z w o j u gospodarczego, p o
twierdzają ją i poprzez nią j e d y n i e stają się zrozumiałe, jednocześnie
wyjaśniając teraźniejszość i pozwalając przewidzieć analogiczne zja
wiska w przyszłości.
4
Nakreślone poprzednio, w p r a w d z i e niezbyt precyzyjnie, r a m y cza
sowe interesującego nas procesu okazują się uzasadnione w w y p a d k u
I r l a n d i i . N i e m n i e j należy t u wprowadzić małe uściślenie: gwałtowne
narastanie świadomości narodowej i rzeczywiste odrodzenie narodowe
następuje w I r l a n d i i dopiero na przełomie wieków. Spowodowane i p r z y
gotowane zostało j e d n a k przez szereg wcześniejszych wystąpień, akcji,
powstań od początku X I X w., ściślej, od stłumienia powstania 1798 r.
i zawarcia z Anglią u n i i . Dlatego też nie bez p r z y c z y n y należy nakreślić
główne cechy i wydarzenia właśnie okresu wcześniejszego.
Wszystkie sytuacje k o n f l i k t o w e w I r l a n d i i od końca w i e k u X V I I I
zawierają d w a zasadnicze n u r t y : 1) otwartą walkę polityczną p r z e c i w k o
u n i i z Anglią, prowadzoną najczęściej drogą parlamentarną, i 2) ukrytą
walkę polityczną p r z e c i w k o A n g l i i , przejawiającą się w k o n f l i k t a c h
pomiędzy l a n d l o r d a m i a dzierżawcami oraz między p r o t e s t a n t a m i a k a
t o l i k a m i (w I r l a n d i i l i n i a podziału w a r s t w o w e g o jest p r a w i e zgodna
z linią podziału wyznaniowego i narodowego: ludność najbiedniejsza oraz
f a r m e r z y i inteligencja b y l i najczęściej obrządku katolickiego i n a j
częściej w y w o d z i l i się z ludności c e l t y c k i e j , podczas g d y protestanci
5
4
T e o r i e F e u r b a c h a , M a r k s a , E n g e l s a , I K a u t s k i e g o , Plechanojwa, L e n i n a ,
5
T . A . J а с к s o n , Walka
Irlandii
o wolność, W a r s z a w a 1955.
PODŁOŻE
SEPARATYZMU
KULTUROWEGO
W
101
IRLANDII
r e k r u t o w a l i się z osadników i należeli najczęściej do posiadających zie
mię ) , prowadzoną zarówno poprzez parlament, j a k i m e t o d a m i w a l k i
z b r o j n e j . Dlatego właśnie powstanie 1798 r. można było interpretować
j a k o wojnę religijną, m i m o że u. jego podłoża leżała w a l k a o zjednoczenie
I r l a n d i i , a p o d s t a w o w y m hasłem była jedność protestantów, dysydentów
i katolików, rzeczywiście istniejąca w momencie w y b u c h u powstania.
Sedno s p r a w y leży w t y m , że pod koniec X V I I I w . w I r l a n d i i naród stał
się już rzeczywistością historyczną, podczas gdy samodzielność polityczna
była jeszcze f a k t e m odległym ze względu na układy gospodarcze.
6
Pierwszą organizacją o charakterze w y b i t n i e n a r o d o w y m była o r g a n i
zacja założona przez T h . W. Tone'a w 1791 r. w Belfaście i nosząca nazwę
T o w a r z y s t w a Zjednoczonych Irlandczyków (Society of U n i t e d I r i s h m e n ) .
Wraz ze śmiercią przywódcy i u p a d k i e m powstania upadło również
Towarzystwo.
O ile do m o m e n t u u n i i ( t j . do 1 I 1800 r.) w a l k a n a r o d u irlandzkiego
kierowała się p r z e c i w k o własnej a d m i n i s t r a c j i i p a r l a m e n t o w i , o t y l e
po u n i i ostrze o p o r u k i e r u j e się przeciw A n g l i i , a t y m s a m y m p r z y b i e r a
coraz wyraźniej f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej. U n i a z Anglią
pozornie jednoczyła d w a narody, w rzeczywistości pogłębiała t y l k o
sprzeczności między n i m i . Pozwalała natomiast angielskiej klasie p a n u
jącej kierować r o z w o j e m gospodarczym I r l a n d i i w n a j k o r z y s t n i e j s z y m
dla siebie k i e r u n k u . Ponadto została nawiązana nić politycznego p o r o z u
m i e n i a z irlandzką szlachtą i arystokracją gwarantująca t y m o s t a t n i m
pewne p r z y w i l e j e w r a m a c h nowego układu. Dzięki u n i i rząd angielski
wziął p o d kontrolę irlandzką działalność republikańską, potencjalnie za
grażającą jego własnemu statusowi, odsunął możliwość i n w a z j i F r a n c j i
oraz możliwość k o n k u r e n c j i gospodarczej ze s t r o n y I r l a n d i i . Jednocze
śnie wejście przedstawicieli i r l a n d z k i e j w i e l k i e j własności ziemskiej do
p a r l a m e n t u angielskiego (102 protestantów) zapewniało w t y m p a r l a m e n
cie n i e z w y k l e korzystną sytuację a k t u a l n e m u rządowi.
7
Pierwsza połowa X I X w . jest k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m w angiel
skiej r e w o l u c j i przemysłowej. A n g l i a uzyskuje niezaprzeczalną hegemo
nię na r y n k a c h światowych. Przemysł i r l a n d z k i i i r l a n d z k a burżuazja
nie bierze w t y c h zyskach żadnego udziału. Składają się na to następu
jące p r z y c z y n y : 1) I r l a n d i a nie posiada i n s t y t u c j i państwowej, p a r l a
m e n t u , która broniłaby j e j r y n k u wewnętrznego; 2) nie posiada dosta
tecznych zasobów złóż m i n e r a l n y c h , przede Wszystkim węgla i żelaza;
3) nie posiada żadnych kapitałów i n w e s t y c y j n y c h , gdyż dochody z r o l s
S. C z a r n o w s k i ,
Literatury
celtyckie,
[w:]
Dzieła,
t. 3, W a r s z a w a
1956,
s. 24.
7
Towarzystwo
Z j e d n o c z o n y c h Irlandczyków dążyło do w y z w o l e n i a
drogą p o r o z u m i e n i a z (Francją, planowało j e j pomoc zbrojną
narodowego
dla p o w s t a n i a
1798 r.
102
ANNA
ZADROZYNSKA-BARĄCZ
n i c t w a irlandzkiego szły wyłącznie na cele k o n s u m p c y j n e l u b inwesto
wane były na terenie A n g l i i . W t e n sposób i r l a n d z k i przemysł pozosta
wał coraz bardziej w t y l e za przemysłem angielskim, a A n g l i a z k o l e i
dzięki zapleczu k o n s u m p c y j n e m u mogła utrzymać swoją przewagę prze
mysłową na r y n k a c h świata. I r l a n d i a dostarcza surowców, żywności
i taniej siły roboczej oraz kapitału inwestycyjnego, na który składają
się czynsze i dziesięciny płacone przez dzierżawców. Jednocześnie j e d n a k
p r z y wzroście z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e m e t o d y i poziom w y t w a r z a n i a
nie ulegają p o p r a w i e ze względu na ubóstwo dzierżawców i niezainteresowanie właścicieli. Zrozumiałe staje się, że i r l a n d z k a działalność n a r o
dowowyzwoleńcza dążyć będzie do samodzielności gospodarczej poprzez
zniesienie u n i i i uzyskanie a u t o n o m i i (home r u l e ) p o l i t y c z n e j .
L a t a dwudzieste i trzydzieste X I X w . stanowią okres wzmożonej
w a l k i prowadzonej w d w u k i e r u n k a c h : o równouprawnienie katolików
oraz o ustabilizowanie p r o b l e m u dzierżaw i czynszów. Charakterystyczną
postacią tego okresu staje się O'Connel,. rzecznik równouprawnienia
katolików. S p r a w a ta, poprzez dopuszczenie katolików do p a r l a m e n t u
uzyskuje p o z y t y w n e zakończenie w 1829 r. P r o b l e m dzierżaw i c z y n
szów nie osiąga t a k szybkiego rozwiązania, co więcej, uporządkowanie
go w myśl interesów dzierżawców nie leży w interesie landlordów.
L a t a czterdzieste można b y scharakteryzować j a k o lata wzmożonego
r u c h u p r z e c i w k o u n i i . W 1841 r. powstaje Związek W a l k i o Zniesienie
U n i i założony przez O'Connella. W październiku 1842 r . w y c h o d z i p i e r w
szy n u m e r pisma „ N a r ó d " redagowany przez zespół w składzie K a r o l
Gavan D u f f y , J o h n Blake D i l l o n i Tomasz Osborne Davis. Wszyscy o n i
b y l i członkami Związku W a l k i o Zniesienie U n i i . Wszyscy b y l i zwo
l e n n i k a m i O'Connella. Pismo propaguje p r o g r a m Związku, jednocześnie
w części poetyckiej d r u k u j e u t w o r y l i t e r a c k i e w s t y l u l u d o w y c h ballad,
tematyką nawiązujące do h i s t o r i i I r l a n d i i , opiewające w y d a r z e n i a n a
rodowe. „ N a r ó d " m a na celu rozbudzenie i r l a n d z k i e j d u m y narodowej
i narodowej świadomości. Można przyjąć, że od m o m e n t u ukazania się
pierwszego n u m e r u „Narodu" w dziejach I r l a n d i i rozpoczyna się n o w y
etap w a l k i o w y z w o l e n i e . Grupę „Narodu", t z n . zespół r e d a k c y j n y zło
żony przeważnie z i n t e l i g e n c j i i r l a n d z k i e j oraz sympatyków i współ
pracowników (do których należało w i e l u farmerów i robotników), zaczęto
nazywać Młodą Irlandią. N i e pozostanie to bez znaczenia, jeśli p r z y
p o m n i m y sobie rolę, jaką odegrały w r u c h u narodowowyzwoleńczym
organizacje o analogicznych nazwach, zakładane w Europie w latach
trzydziestych X I X w . , a ogólnie znanych pod nazwą Młodej E u r o p y .
8
8
Np. Młode N i e m c y H e i n e g o
P o l s k a L e l e w e l a (1(834—il8<39).
(1832—1849), Młode Włochy M a z z i n i e g o c z y Młoda
PODŁOŻE
SEPARATYZMU
KULTUROWEGO
W
103
IRLANDII
O d r o k u 1843 O'Connel rozpoczyna swoją wielką akcję wiecową mającą
na celu rozegranie k a m p a n i i o uzyskanie a u t o n o m i i przy" pomocy całego
narodu. A k c j a została zaprojektowana i zorganizowana na wielką skalę.
Rozpoczęła się w i e c a m i p r z e p r o w a d z a n y m i w każdej p a r a f i i , stopniowo
rozszerzając swoje kręgi na miasta, hrabstwa, aż do m o m e n t u w i e l k i e g o
w i e c u całego n a r o d u , którego miejscem miało być pole b i t w y w C l o n t a r f .
P r o g r a m y wieców kładły nacisk na systematyczne uświadamianie l u d
ności o celu i metodzie w a l k i bez b r o n i o „dobry rząd albo zniesienie
u n i i " . Toczono wielogodzinne dyskusje. O'Connellowi zależało, b y nie
dopuścić do starcia z armią. Dlatego w momencie decydującym, g d y
rząd na miejsce ostatniego w i e c u wysłał oddziały zbrojne, O'Connell
wiec odwołał. Był to doskonały m o m e n t do rozpoczęcia r e w o l u c j i , gdyż
świadomość zgromadzonych w C l o n t a r f doszła do m o m e n t u rozumienia
konieczności właśnie w a l k i zbrojnej, a nie metod p a r l a m e n t a r n y c h .
O'Connell zaprzepaścił szansę zwycięstwa. Aresztowano przywódców,
wytoczono procesy i n t e l e k t u a l n y m o p i e k u n o m a k c j i . W stan oskarżenia
postawiona została g r u p a „Narodu" oraz r e d a k t o r z y i n n y c h p i s m .
Zarzucano i m , j a k określa to a k t oskarżenia, uczestniczenie w wiecach,
wygłaszanie przemówień, słuchanie — określanych j a k o buntownicze —
przemówień O'Connella, d r u k o w a n i e sprawozdań z wieców i zebrań, a r
tykułów budzących nastroje buntownicze. D o t y c h artykułów zaliczono
list jednego z korespondentów zawierający propozycję z m i a n y współ
czesnych nazw miejscowości w I r l a n d i i na stare celtyckie. W tej s y t u a c j i
rozpoczęta praca wychowawcza n a d świadomością n a r o d u zostaje p o
nownie przerwana, m i m o usiłowań pozostałych na wolności działaczy.
9
10
n
Gospodarczo lata czterdzieste stanowią okres zachwiania w y t w o r z o n e j
poprzednio względnej równowagi. A m e r y k a zalewa r y n k i światowe t a
n i m i p r o d u k t a m i r o l n y m i , obniżając t y m ceny na p r o d u k t y europejskie.
Powoduje to spadek cen na zboże, a t y m s a m y m konieczność zwiększenia
p r o d u k c j i dla wyrównania strat. Dalej, wiąże się z t y m konieczność
zwiększenia areałów u p r a w l u b przejście na gospodarkę intensywną.
W w y p a d k u I r l a n d i i możliwy w y d a j e się j e d y n i e ekstensywny system
u p r a w bez konieczności unowocześniania narzędzi i m e t o d . W efekcie
p r o w a d z i to do eksmisji dzierżawców. G d y b y I r l a n d i a posiadała r o z w i
nięty przemysł, pozbawieni ziemi r o l n i c y powiększyliby liczebnie p r o
l e t a r i a t . Sytuacja t u wygląda j e d n a k inaczej. E k s m i t o w a n i dzierżawcy
zapełniają szeregi bezrobotnych w A n g l i i , stanowiąc jednocześnie tanią
9
B i t w a pod C l o n t a r f odbyła się w ¡1014 r. B r i a n B o r u zadał w t e d y
decydującą
klęskę D a n i i wyzwalając t y m Irlandię.
10
á l'Etat
11
B y ł to p r o g r a m O ' C o n n e l l a , p a t r z E . J o y n t, Histoire
Libre,
de l'Irlande
N o u v e l l e s E d i t i o n s B r e t o n n e s , b.m. 1935, s. 134.
M. i n . „Dziennik W o l n e g o Człoiwieka".
de
Origines
104
ANNA
ZADROZYNSKA-BARĄCZ
siłę roboczą. W tej s y t u a c j i , g d y i r l a n d z k a klasa robotnicza liczebnie
i pod względem uświadomienia nie stanowi klasy najsilniejszej w spo
łeczeństwie, a nawet w momencie szczytu swego r u c h u skupia się w y
łącznie w dużych miastach, t a k i c h j a k Belfast, D u b l i n czy Cork, pomię
dzy w a r s t w a m i najuboższymi nie zostaje w y t w o r z o n a więź wspólnego
interesu i wspólnej k r z y w d y . Dlatego wszystkie wystąpienia przeciw
zarządzeniom dotyczącym czy to powiększania f a r m , a t y m s a m y m r u g o
wania dzierżawców, czy poprzedniej w a l k i o zniesienie dziesięciny
mają charakter wystąpień p r z e c i w k o a d m i n i s t r a c j i angielskiej, prze
c i w k o bezpośrednio krzywdzącym zarządzeniom. Z d r u g i e j s t r o n y ster
w a l k i t a k ekonomicznej, j a k narodowowyzwoleńczej przechodzi a u t o
matycznie w ręce k l a s y średniej i zgodnie z j e j interesami zostają w y
suwane p o s t u l a t y i żądania.
12
W l i p c u 1849 r. wchodzi w życie ustawa o zadłużonych majątkach
zezwalająca właścicielom na rugowanie, szybką sprzedaż z i e m i i n i c z y m
nie uregulowane ściąganie czynszów. Biorąc pod uwagę również i to, że od
1846 r. panuje w I r l a n d i i t z w . w i e l k i głód, powodujący wielką śmiertel
ność i emigrację , r o z u m i e m y , że sytuacja ekonomiczna k r a j u stała się
nadzwyczaj t r u d n a . A n g l i a ze swej s t r o n y nie jest w stanie zaradzić
tej klęsce, j e j zapotrzebowanie
na p r o d u k t y rolno-hodowlane wciąż
wzrasta, doraźna pomoc natomiast niczego nie rozwiązuje. Oto w j a k i
sposób w liście do M a r k s a opisuje Irlandię z r o k u 1856 F r y d e r y k
Engles:
13
14
„Podczas
wybrzeża
dalej
do S h a n n o n ,
Razem
Z
w y c i e c z k i po I r l a n d i i przejechaliśmy
zachodniego,
stąd 20 m i l n a północ w
do T a r b e r t ,
do T r a l e e , K i l l a r n e y
około 500 m i l a n g i e l s k i c h . Zobaczyliśmy
wyjątkiem
seldorfu
z Dublina
w
i z powrotem
t e n sposób
D u b l i n a , którego porównanie z L o n d y n e m
do B e r l i n a , a który
nasuwa
Dublina.
2/3 k r a j u .
porównanie
Dus
n a wzór a n g i e l s k i , cały k r a j , a p r z e d e w s z y s t k i m m i a s t a , dokładnie
przypominają
Italię [...]
Rząd
wtrąca
się d o w s z y s t k i e g o , po t z w . s a m o
rządzie n i e m a śladu. I r l a n d i a może być uważana
i
to za jedną
12
Walka
z tych
k o l o n i i , których
o z n i e s i e n i e dziesięciny
bliskość
toczyła
małej
do
prawie
wybudowanej
l u b północną
charakter
wzdłuż
do L i m e r i c k ,
stolicy
Francję
m a zupełnie
do G a l v a y
głąb k r a j u , p o t e m
z a pierwszą
położenia
się w
kolonię
angielską,
geograficznego
pozwala
l a t a c h t r z y d z i e s t y c h X I X w.
Dotyczyła z n i e s i e n i a dziesięciny płaconej p r z e z katolicką większość n a r z e c z kościoła
protestanckiego.
Zakończyła się
uchwaleniem
przez
parlament
w
1837 r.
ustawy
zmniejszającej j e j wielkość o 2 5 % .
13
Irlandzka emigracja
czała 200 tysięcy
t. 5, W a r s z a w a
14
List
do A m e r y k i i K a n a d y w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h p r z e k r a
osób r o c z n i e . D a n e
te p o d a j e
t e n nosi
datę: M a n c h e s t e r ,
Ireland
A
encyklopedia
23 m a j 1856 r. J e s t
angielskiego, który p u b l i k u j e N. M a n s e r g h ,
Revolution.
Wielka
powszechna,
1964, w haśle „Irlandia".
Commentary
1840—1921,
on
Anglo-Irish
L o n d o n 1940, s, 6¡8,
Ireland
Relations
to tłumaczenie
in the Age
and
on
tekstu
of R e f o r m a n d
Political Forcer
in
PODŁOŻE
nią zarządzać
dokładnie w e d ł u g
wolność o b y w a t e l i
kraju
jonej
starego
w karabiny,
zdewastowane,
wzoru.
t a k i e j l i c z b y żandarmów,
t u zostało d o p r o w a d z o n e
ruiny, najstarsze
KULTUROWEGO
W
Można
105
IRLANDII
t u zaobserwować, że t z w .
a n g i e l s k i c h opiera się n a u c i s k u k o l o n i i . N i g d y , w
n i e widziałem
pruskiego
SEPARATYZMU
bagnety
a wyobrażenie
do p e r f e k c j i
wśród
jakimkolwiek
pijanego
żandarma
policji
uzbro
i k a j d a n k i . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tego k r a j u
są jego
j e s z c z e z X V i X V I w., późniejsze
z X I X w . [...]
Całe w s i e są
sławne p a r k i należące do d r o b n y c h
właś
zamieszkując
te tereny
stali
prawie
głód, e m i g r a c j a
i wzajemne
porachunki.
[•••]
N a p o l a c h n i e widać n a w e t pasącego się bydła. [...] L u d z i e tego k r a j u n a b r a l i
oso
cicieli,
a wśród r u i n s p o t y k a m y
miejscowej
przeważnie
biedakami.
Obrazu
prawników,
tego
którzy
dopełniają
bliwego charakteru
[...], a cała wściekłość i r l a n d z k i c h nacjonalistów
dzić stąd, że n a w e t
w e własnym
kraju
n i e czują
się
może
pocho
się u siebie. T u r e a l i z u j e się
hasło: I r l a n d i a d l a Saksonów! i każdy I r l a n d c z y k w i e , że n i e m a co w s p ó ł z a w o d
niczyć
z Anglikiem,
któremu w każdej
s y t u a c j i należy się największy
szacunek;
e m i g r a c j a trwać będzie r a z e m z t y m z j a w i s k i e m , ludność wyłącznie celtycką można
chyba
spotkać t y l k o w s z u l e r n i . [...]
sjom,
naród
się
przykryła
dla Anglii,
Dzięki t y m k o n s e k w e n t n i e
s z t u c z n a powłoka
Ameryki,
Australii
całkowitej
stosowanym
demoralizacji
i obecnie
itd. dostarczycielami prostytutek,
najgorszych
robotników, rajfurów,
złodziei, oszustów, żebraków i w s z e l k i e g o
rodzaju
Tę
postawę
Posiadacze,
zdemoralizowaną
wszędzie i n d z i e j
przyjęła
s t a l i się klasą
również
burżuazji,
arystokracja.
tu są k o m p l e t n i e
pre
stali
motłochu.
którzy
zdemoralizowani. I c h
posiadłości leżą wśród o g r o m n y c h w s p a n i a l e pięknych parków, l e c z są to p u s t k o w i a ,
gdzie być może z a i n w e s t o w a n o
jakieś pieniądze, l e c z zupełnie tego n i e w i d a ć [•••]"
Jest to tragiczny obraz u p a d k u gospodarczego i moralnego n a r o d u .
W t e j s y t u a c j i o b s e r w u j e m y narastanie następnej f a l i r u c h u o c h a r a k
terze w a l k i ekonomicznej, który już bezpośrednio doprowadzi do ożywie
nia k u l t u r y narodowej i do w a l k i narodowowyzwoleńczej w p r o w a d z i
interesujące nas hasła.
Dzierżawcy wysuwają więc żądania, b y u m o w y użytkowania ziemi
zawierane z j e j właścicielami były u m o w a m i długoterminowymi ( f i x i t y
of tenure); b y ustalić w y m i a r czynszu, który nie będzie rujnował g o
spodarstwa (fair r e n t ) , oraz b y przyznać i m p r a w a do poczynionych
w gospodarstwie i n w e s t y c j i , p r a w a do z w r o t u zainwestowanych t a m s u m
(freedom of sale). Są t o żądania t z w . „trzech F " , podstawowe p o s t u l a t y
w a l k i agrarnej tego okresu . W a l k a toczy się znów dwoma t o r a m i : m e t o
dę t e r r o r y s t y c z n y c h a k c j i stosuje Stowarzyszenie W s t ą ż k i , metodę legal
nej w a l k i p r z y pomocy utworzonego w t y m celu związku za pośrednic
t w e m p a r l a m e n t u poprowadził Gavan D u f f y (dawny współpracownik
„Narodu"). Akcję nowo założonej L i g i O b r o n y Dzierżawców propaguje
w z n o w i o n y „ N a r ó d " . S k o m p l i k o w a n a sytuacja w układzie sił w p a r 15
le
11
15
J a c k s o n , op. cit., od s. 189.
S t o w a r z y s z e n i e Wstążki było kontynuacją Białych Chłopców — o r g a n i z a c j i
t e r r o s y s t y c z n e j , działającej oczywiście p o t a j e m n i e w obronie p r a w dzierżawców.
16
„Naród"
Duffyego,
1 1
ukazuje
się p o n o w n i e
od 1850 r. w
dalszym
ciągu
pod redakcją
106
ANNA
ZADROZYNSKA-BARĄCZ
lamencie b r y t y j s k i m doprowadza do przegrania całej a k c j i . Od tego
okresu (lata 1855—1856) w I r l a n d i i rozpoczyna się r u c h o nieco i n n y m
charakterze. N a arenę w a l k i p o l i t y c z n e j występują F e n i a n i e
— Ir
landzkie B r a c t w o Republikańskie (Lub, j a k podają niektóre p u b l i k a c j e ,
I r l a n d z k i e B r a c t w o Rewolucyjne), znane pod skrótem I . R. B . B r a c t w o
Fenian nawiązuje k o n t a k t y z irlandzką emigracją z terenów A m e r y k i
i , podkreślając tę więź na bazie wspólnoty pochodzenia, p r o w a d z i walkę
1 8
1S
0 autonomię polityczną k r a j u . Wychodzono z założenia, że zwycięstwo
Stanów Północnych w w o j n i e amerykańskiej (1861—1865) m u s i dopro
wadzić z k o l e i do wystąpienia zbrojnego A n g l i i przeciw zwycięzcom.
Wszyscy więc I r l a n d c z y c y p o w i n n i poprzeć Północ i wziąć udział w w o j
nie. Pod j e j koniec rozpoczęto intensywną agitację na rzecz powstania
zbrojnego w k r a j u . Prowadziła ją gazeta „Lud I r l a n d z k i " wychodząca
od 29 I X 1863 r. w D u b l i n i e . W y d a w c a m i b y l i : Tomasz Clarke L u b y
1 J o h n O'Leary,
a stałymi współpracownikami działacze feniańscy:
O'Donovan, Stephenson i Aleksander S u l i v a n . Była to k o n t y n u a c j a daw
nego p r o g r a m u Zjednoczonych Irlandczyków i Młodej I r l a n d i i . Po za
kończeniu w o j n y amerykańskiej planowano w y b u c h powstania w I r
l a n d i i , j e d n a k postawa przywódców i strona organizacyjna zupełnie
zawiodły. Rok 1867 należy uważać za f a k t y c z n y koniec w i e l k i e j dzia
łalności Fenian, która spełniła swoją rolę j a k o organizacja podziemna,
tajna, lecz nie udało się j e j doprowadzić do końca rozpoczętego dzieła.
Ruch feniański upadł, lecz wiele a k c j i w przyszłości nawiązywało do
tej organizacji, a być może była ona k o n t y n u o w a n a potajemnie jeszcze
przez wiele l a t . Należy również dodać, że r u c h Fenian wzbudził zainte
resowanie przywódców i działaczy Międzynarodowego Stowarzyszenia
Robotników (1864—1876), każąc m u wystąpić z żądaniem a m n e s t i i rzą
dowej dla uczestników w a l k powstańczych. Oczywiście decydującą rolę
odegrało t u stanowisko M a r k s a i Engelsa.
Dalsze lata są wzmożoną walką o samostanowienie i p r a w a gospo
darcze. O d 1870 r. coraz bardziej pogłębia się upadek gospodarczy.
Wiąże się to z przechodzeniem od r o l n i c t w a do gospodarki h o d o w l a n e j .
Niewspółmiernie do w z r o s t u areału łąk i pastwisk obniża się areał u p r a w
pszenicy i owsa. S t a t y s t y k i ukazują oczywiście jednoczesny wzrost ży
wego i n w e n t a r z a na korzyść bydła, owiec, świń i d r o b i u . Wiąże się to
z koniecznością zwiększenia eksportu żywności, szczególnie mięsa, d l a
rozwijającej się A n g l i i , gdzie nie wystarczyło już t y l k o eksportować,
20
F e n i a n i e , F i a n n a — n a z w a nawiązująca do i m i e n i a l e g e n d a r n e g o
bohatera F i n n a Mac C u m h a l l a .
" J a c k s o n , op. cit., s. 192.
18
А. В i r n i e, An Economic
History of the British
L o n d o n 1955; J a c k s o n , op. cit., od s. 210.
20
Isles,
islandzkiego
University Paperbacks,
PODŁOŻE
SEPARATYZMU
KULTUROWEGO
W IRLANDII
107
gdyż k o n k u r e n c j a w t y m zakresie była ogromna. P r z y zwiększającym
się eksporcie mięsa i ograniczeniu u p r a w I r l a n d i a nie m a szans na w y
równanie swego budżetu produkcją przemysłową i nie może w p r o w a
dzić ceł o c h r o n n y c h na swoje t o w a r y . P r a k t y c z n i e biorąc, a k u m u l a c j a
kapitału w I r l a n d i i została ograniczona do m i n i m u m , gdyż nadal właści
ciele ziemscy inwestują w przedsiębiorstwa n a terenie A n g l i i . Stopa
życiowa, szczególnie na wsiach i r l a n d z k i c h , gwałtownie się obniża,
jednocześnie angielski r y n e k pracy przestał być t a k chłonny, j a k w p o
p r z e d n i c h latach. Pozostaje więc albo emigracja, albo n i e z w y k l e n i s k i
standard życiowy, j a k i może zapewnić n i e w i e l k a działka ziemi. W t e j
s y t u a c j i nędza stała się z j a w i s k i e m stałym. B y wybrnąć z tego impasu
należało powrócić do w a l k i o autonomię. W parlamencie a n g i e l s k i m p o
wstaje i r l a n d z k a p a r t i a autonomistów pod p r z e w o d n i c t w e m K a r o l a Ste
w a r t a Parnella. P o n o w n y głód w 1879 r. i r a p t o w n i e pogarszająca się
sytuacja m a t e r i a l n a ludności spowodowały wzrost niezadowolenia, a t y m
s a m y m i wzrost t e n d e n c j i r e w o l u c y j n y c h . W 1877 r. jako w y n i k t y c h
tendencji zostaje założona L i g a Rolna pod p r z e w o d n i c t w e m P a r n e l l a
i Michała D a v i t t a , mająca na celu połączenie w a l k i p a r l a m e n t a r n e j
0 p r a w a narodowe z walką о ziemię i p r a w a gospodarcze. Rzucono hasło
„ziemia i r l a n d z k a dla Irlandczyków!" nie rezygnując z wystąpień r e w o
l u c y j n y c h . W tej s y t u a c j i , w 1881 r. rząd u c h w a l a ustawę rolną w za
sadzie akceptującą żądania „trzech F " . W p r a k t y c e ustawa jest p r a w i e
nie do zastosowania, P a r n e l l porusza tę sprawę na f o r u m p a r l a m e n t u
1 w wystąpieniach p u b l i c z n y c h . Uznany zostaje za przywódcę w r o g i e j
g r u p y , sabotującej ustawę państwową. Aresztowanie P a r n e l l a zwiększyło
liczbę aktów t e r r o r u i zmusiło rząd do rozpoczęcia p e r t r a k t a c j i . W a
r u n k i P a r n e l l a zawierały żądanie wypuszczenia na wolność w s z y s t k i c h
więźniów p o l i t y c z n y c h oraz udzielenia f a r m e r o m pomocy przez państwo,
b y zlikwidować zaległości uniemożliwiające dzierżawcom korzystanie
z u s t a w y 1881 r . Rząd przyjął te w a r u n k i . W t y m momencie można b y
przerwać omawianie k o l e j n y c h w a l k o uzyskanie a u t o n o m i i , gdyż w c h o
dzi ona na t o r y , gdzie niezbędna staje się mobilizacja całego n a r o d u ,
a rolę c z y n n i k a mobilizującego spełnić mają hasła ożywienia k u l t u r a l
nego. O d tej c h w i l i szermowanie hasłami k u l t u r y narodowej i w a l k a
o j e j u t r z y m a n i e staje się sprawą palącą i nie cierpiącą zwłoki. Po
wtórzmy więc, na j a k i m etapie gospodarczym, społecznym i p o l i t y c z n y m
znajduje się I r l a n d i a w latach osiemdziesiątych X I X w., gdy na czoło
w y s u w a się w a l k a o kulturę narodową. Otóż gospodarczo jest to m o m e n t
gwałtownie postępującego spadku stopy życiowej ludności, przechodze
nia od r o l n i c t w a do h o d o w l i , a t y m s a m y m zmniejszania areałów u p r a w .
Nie m a na razie szans na rozwój przemysłu (z wyjątkiem rozwiniętych
p r z e d t e m ośrodków m i e j s k i c h , t a k i c h j a k n p . Belfast). Wzrasta e m i -
108
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
gracja, p r o l e t a r i a t w miastach nie s t a n o w i najistotniejszej siły w r u c h u
wolnościowym, p u n k t ciężkości w a l k nadal dotyczy a u t o n o m i i i spraw
a g r a r n y c h . T y m s a m y m najsilniejsza jest klasa średnia. N i e m a stałego
porozumienia i współdziałania pomiędzy f a r m e r a m i i klasą robotniczą,
a interesy, przede w s z y s t k i m własne i farmerów, reprezentują w p a r
lamencie a n g i e l s k i m k l a s y średnie.
Można więc przyjąć, że w i e m y , w j a k i m momencie wkracza na
arenę w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne i rozwój gospodarczy w a l k a o k u l
turę narodową. Rozpatrzmy teraz stan t e j k u l t u r y .
Wspaniała k u l t u r a i r l a n d z k a , scharakteryzowana przez Stefana Czar
nowskiego na przykładzie d o r o b k u l i t e r a t u r y , święci okres swego
r o z k w i t u aż do połowy w i e k u X V I . W i e k X V I I jest jeszcze okresem,
k i e d y język i r l a n d z k i
jest używany na codzień. Lecz od t r a k t a t u
w L i m e r i c k , g d y A n g l i a nie d o t r z y m u j e warunków i skazuje na w y
gnanie szlachtę i przywódców p o l i t y c z n y c h n a r o d u , rozpoczyna się
regres k u l t u r y i języka. I r l a n d z k i staje się językiem w a r s t w najuboż
szych , pamięć sag n a r o d o w y c h i bohaterów przetrwała wyłącznie
w opowiadaniach w i e j s k i c h bajarzy, przekazywana dziedzicznie drogą
t r a d y c j i z pokolenia na pokolenie. P o m i m o r e p r e s j i ze s t r o n y a d m i n i
stracji angielskiej język nie zaginął, można o n i m mówić aż do X I X w .
W zasadzie o gwałtownym jego z a n i k u mówi się dopiero po w i e l k i m
głodzie l a t czterdziestych i w p r o w a d z e n i u szkół „narodowych". P r z y
czyną oczywistą r u i n y języka jest klęska głodu: dotyczy ona n a j b i e d
niejszych, więc właśnie t y c h , którzy go kultywują. I c h wyniszczenie
czy e m i g r a c j a , p r z e r y w a kontynuację kulturową i j ę z y k o w ą . Pozostała
ludność i r l a n d z k a podlega ponadto od t e j p o r y usilnej a k c j i anglicyzacji
życia i języka. A k c j a ta natrafiała w I r l a n d i i na wyjątkowo sprzyjającą
sytuację. Dotyczyła głównie nauczania — od podstawowego do wyższego.
2 1
2 2
2 3
24
23
Jak już wspomniano, I r l a n d c z y c y w przeważającej większości b y l i
k a t o l i k a m i . Przed unią z Anglią, k i e d y I r l a n d i a posiadała w zasadzie
autonomię (parlament), a w rzeczywistości podlegała angielskiej p o l i
tyce gospodarczej łącznie z silną kolonizacją na swoje tereny, w a r s t w y
wyższe s t a n o w i l i właściwie A n g l i c y (oczywiście nie wyłącznie) obrządku
tej
21
C z a r n o w s k i , op. c i i .
2 2
Język i r l a n d z k i należy
samej
XVIII
grupy
do grupy
należą: w a l i j s k i
goidelskiej
celtyckiej grupy
( k i m r y c k i ) , kórnicki
(używany
w
językowej. D o
K o r n w a l i i do
w.), bretońisko-armorykański, g a e l s k i s z k o c k i (erśki) i m a n c k i ( w y s p a
Klasyfikację tę podaje C z a r n o w s k i , Literatury
celtyckie,
23
J a c k s o n , op. cit, s. 53; J о у n t, op. cit, s. 133
24
P a t r z p r z y p i s 6 i 21.
Man).
s. 22.
Z a g a d n i e n i e m klęsk e l e m e n t a r n y c h w p r o c e s i e ciągłości k u l t u r o w e j i i c h
z n a c z e n i e m w b a d a n i a c h h i s t o r i i gospodarczej p a t r z m . i n . W. K u l a , P r o b l e m y
i metody historii gospodarczej,
W a r s z a w a 1965, s. 639, 660.
2 5
P O D Ł O Ż E
S E P A R A T Y Z M U
K U L T U R O W E G O
W
I R L A N D I I
109
protestanckiego. W t a k i e j s y t u a c j i rząd I r l a n d i i nie mógł zajmować się
nauczaniem Irlandczyków (katolików), gdyż warstwą mającą dostęp do
rządów, k u l t u r y i nauczania była w a r s t w a silnie zanglicyzowana (prote
stanci). I t a k od początku w i e k u X V I I I istnieją n p . protestanckie Charter
Schools, przeznaczone dla dzieci osadników. Obowiązujące t a m reguły
protestanckie wykluczają udział Irlandczyków. Po r o k u 1829 (uzyska
nie równouprawnienia katolików w parlamencie b r y t y j s k i m ) , k i e d y
okazało się, że akcja nawracania katolików na a n g l i k a n i z m nie dała
żadnych rezultatów, rząd postanowił udostępnić nauczanie w s z y s t k i m
mieszkańcom w y s p y . W r o k u 1831- rozpoczęto zakładanie t z w . szkół
n a r o d o w y c h . Akcją tą zajęła się specjalna k o m i s j a (National Board),
której członkowie niewiele m i e l i wspólnego z Irlandią. Nauczanie dzieci
i r l a n d z k i c h szło w k i e r u n k u dokładnej e l i m i n a c j i z t r a d y c j i i pamięci
wszystkiego, co mogłoby mieć związek z przeszłością, kulturą i historią
I r l a n d i i . W t e n sposób w y e l i m i n o w a n o z p r o g r a m u nauczania język
i historię irlandzką. Używanie irlandzkiego chociażby w rozmowach
w kręgu r o d z i n n y m było r y g o r y s t y c z n i e zabronione. Uczono dzieci wza
jemnego szpiegowania się i donosicielstwa. Winowajców mówiących po
i r l a n d z k u karano, a na znak niesubordynacji zawieszano i m na szyi k a
wałek wygiętego p a t y k a (analogiczne piętnowanie dzieci za używanie
ojczystego języka znane było i w B r e t a n i i . Zwało się t a m zawieszeniem
„symbolu"). Wszystko to miało doprowadzić do u n i f i k a c j i dwóch, złą
czonych już unią narodów. Natomiast język, którego uczono w szkołach
„narodowych", był gwarą języka angielskiego, nie miał wiele wspólnego
z językiem l i t e r a c k i m , pełen był naleciałości c e l t y c k i c h , t a k w w y m o w i e ,
j a k w słownictwie, co wzbudzało pośmiewisko wśród Anglików.
A d m i n i s t r a c j i angielskiej zależało na demoralizacji postaw ludzi,
w t e j s y t u a c j i łatwiejsze staje się zarządzanie w myśl własnych i n t e r e
sów k r a j e m , gdzie można liczyć na zdradę, donosicielstwo i pogardę
własnej k u l t u r y , gdzie wpojone zostaje przekonanie o wyższości k u l t u r y
silniejszych. Tego rodzaju w y c h o w a n i e musiało doprowadzić do za
chwiania się systemów wartości i ocen, niszczenia własnej k u l t u r y i t r a
d y c j i , nie przynosząc w zamian nic pozytywnego. Dlatego demoralizacja,
którą podkreśla Engels w p r z y t o c z o n y m liście, była t a k przerażająca,
uczyniła z n a r o d u posiadającego wspaniały dorobek w dziedzinie l i t e
r a t u r y i k u l t u r y , znanego niegdyś z i n t e l i g e n c j i , naród pijaków, igno
rantów, na całym świecie w y k o r z y s t y w a n y do najgorzej płatnej pracy
i stanowiący światowy l u m p e n p r o l e t a r i a t . Więcej, t z w . Paddy z I r l a n d i i
stał się symboliczną postacią błazeńską dla całego Zjednoczonego Króle
stwa W i e l k i e j B r y t a n i i , a co gorsze wydaje się, że nawet sami I r l a n d
czycy cieszyli się z t e j r o l i . A n g l i c y p r z y w y k l i nazywać i c h „brudnymi
I r l a n d c z y k a m i " . Niszczenie języka irlandzkiego i postępującą a n g l i c y -
110
ANNA
ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ
zację przyśpieszało jeszcze i to, że przywódcy n a r o d u , tacy j a k n p .
O'Connell, posługiwali się w przemówieniach i dyskusjach wyłącznie
językiem angielskim, nawet jeśli sami b y l i pochodzenia
celtyckiego.
Podobnie r u c h Młodych Irlandczyków, chociaż podkreślał wartość języka
narodowego, wyrażał to w języku angielskim. N i e sądzono b o w i e m , b y
mógł o n ponownie stać się językiem a d m i n i s t r a c j i państwowej i naucza
nia w szkołach. A n g i e l s k i , poza użytecznością (parlament był przecież
p a r l a m e n t e m b r y t y j s k i m ) , był językiem m o d n y m , co wiązało się z w y
r o b i o n y m już w I r l a n d i i k o m p l e k s e m niższości własnej k u l t u r y i języka.
Ponadto był językiem używanym przez wszystkich reprezentantów
w a r s t w wyższych i i n t e l i g e n c j i : biskupów, księży, pastorów, urzędników
m i e j s k i c h , inspektorów p o l i c j i , lekarzy czy mieszczan, więc t y c h , którzy
cieszyli się popularnością i u z n a n i e m wśród farmerów, biedoty i r o b o t
ników. Dzięki t e m u i r l a n d z k i zniknął w przeważającej części k r a j u
z niebywałą szybkością. W r o k u 1861 mówiło n i m jeszcze 1 105 500 osób,
a według spisu z 1892 r. liczba ta zmniejszyła się do 680 240 o s ó b .
20
Poza wysiłkami jednostek nie starano się ocalić od zagłady ginących
skarbów l i t e r a t u r y narodowej. W odosobnieniu pracują nad w y d a n i e m
i ocaleniem ostatnich utworów c e l t y c k i c h K a r o l O'Connor, r e d a k t o r
„Annales de T i g h a r n a c h " , Standish O'Grady,
autor Silva
Gadelica
i w i e l u i n n y c h prac n a u k o w y c h poświęconych k u l t u r z e c e l t y c k i e j , Joseph
O'Longan, zwany o s t a t n i m z pisarzy i r l a n d z k i c h , Eugeniusz O ' C u r r y
czy J o h n O'Donovan, r e d a k t o r „Roczników Królestwa I r l a n d i i " („Annála
Rioghachta E i r e a n n " ) , monumentalnego dzieła t z w . Czterech Mistrzów,
zakonników k l a s z t o r u franciszkańskiego z Donegal z 1632 r. O'Donovan
w y d a j e swoje dzieło w 1851 r. Oprócz wysiłków jednostek istniały k l u b y
czy t o w a r z y s t w a (np. Ossianic Society), które zwracały uwagę na w a r
tości i piękno l i t e r a t u r y c e l t y c k i e j . Żadne j e d n a k z n i c h nie dążyło do
odrodzenia irlandzkiego języka mówionego. J e d n y m ze w s p o m n i a n y c h
t o w a r z y s t w było założone w 1876 r. T o w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r
landzkiego. T o w a r z y s t w o rozpoczęło swoją działalność w odsuniętych o d
stolicy przybrzeżnych rejonach k r a j u . Rozpoczęło tę działalność od p u
b l i k o w a n i a tekstów w języku i r l a n d z k i m i podstawowej g r a m a t y k i tego
języka. Postulowało też wprowadzenie n a u k i irlandzkiego jako języka
f a k u l t a t y w n e g o do p r o g r a m u szkół p o d s t a w o w y c h i średnich. Władze
wydały zezwolenie na taką zmianę p r o g r a m u . Uznane to zostało za
zwycięstwo. Jednak rząd b r y t y j s k i , chcąc uniknąć j a k i e j k o l w i e k p r o p a
gandy narodowej, co mogło i rzeczywiście doprowadziło do w z n o w i e n i a
w a l k i narodowowyzwoleńczej, zakazał używania słowa „irlandzki". Za
stąpiono je więc pojęciem szerszym: „celtycki". Stąd bardzo w i e l e m y l 21
2 6
Joynt,
op. cit.,
od s. 134.
2 7
Joynt,
op. cit.,
s. 137.
P O D Ł O Ż E
S E P A R A T Y Z M U
K U L T U R O W E G O
W
I R L A N D I I
111
n y c h koncepcji, których źródłem stał się wyłącznie t e r m i n . W dążeniach
narodowowyzwoleńczych I r l a n d i i n i e ma śladu po tendencji, którą można
b y nazwać w którymkolwiek momencie panceltycką. Są to po p r o s t u
p r o g r a m y odrodzenia narodowego p r z y powołaniu się na odrębność j ę
zyka i k u l t u r y j e d y n i e w stosunku do Anglików, odrębności w stosunku
do i n n e j silniejszej g r u p y czy państwa, a nie jedności i solidarności
z i n n y m i g r u p a m i o t y m s a m y m c e l t y c k i m pochodzeniu. Jednakże T o
w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r l a n d z k i e g o nie dokonało niczego więcej,
nie posiadało jasno sprecyzowanego celu i przywódców, którzy wpłynęli
b y na wyobraźnię szerszych rzesz narodu. N i e m n i e j narodziła się po
trzeba dalszej p r a c y w e w s k a z a n y m k i e r u n k u . Jako odpowiedź na to
zapotrzebowanie społeczno-narodowe w l i p c u 1893 r. powstaje nowa o r
ganizacja tego t y p u nosząca nazwę L i g i C e l t y c k i e j (Connradh na Gaedhilge). Organizacja, której p i e r w s z y m przewodniczącym był Douglas
Hyde, zakłada sobie n i e z w y k l e a m b i t n y p r o g r a m uporządkowania s p r a w
języka w I r l a n d i i , doprowadzenia w sposób p r a k t y c z n y do odrodzenia
języka literackiego, pobudzenia powszechnego zainteresowania sprawą
r e h a b i l i t a c j i i przywrócenia szacunku językowi n a r o d o w e m u . Początkowo
L i g a skupia w swoich szeregach grupę młodych entuzjastów, i n t e l e k
tualistów propagujących ideę „języka i duszy n a r o d u " . Krąg t e n jednak
bardzo szybko się rozszerza. Powstają sekcje L i g i w D u b l i n i e , Belfaście
i C o r k u . W 1897 r. jest to już silna organizacja mogąca wystąpić w m a j u
tego r o k u z zainicjowaniem w i e l k i e g o święta w D u b l i n i e . Był to f e s t y n
l i t e r a t u r y i m u z y k i podobny do analogicznych świąt ga lijs k ic h, z w a n y c h
Eiseddfod.
W I r l a n d i i zwało się ono Oireachtas
i przeszło do corocznej
t r a d y c j i , w której zaczęli uczestniczyć przedstawiciele c e l t y c k i e j Szkocji
i Walii.
W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w . dzięki Lidze C e l t y c k i e j r u c h odrodzenia
k u l t u r o w e g o nosił c h a r a k t e r powszechny i zorganizowany. Powstawały
coraz liczniejsze sekcje L i g i i coraz bardziej rozszerzały i doskonaliły
się j e j p l a n y . L i c z n i emisariusze i entuzjaści t e j a k c j i wędrowali po
k r a j u głosząc hasła „intelektualnej niepodległości I r l a n d i i " , pochodzące
od jednego z najczynniej pracujących członków L i g i — Pádraig Mac
Piaraisa, znanego w h i s t o r i i j a k o Patrice Pearce. Zainteresowanie języ
k i e m i kulturą przejawiało się w powszechnej chęci nauczenia się ojczy
stego języka. Zimą, w pomieszczeniach szkół czy świetlic, uczono się
i mówiono po i r l a n d z k u , l a t e m uczestniczono w l u d o w y m święcie, zwa
n y m Feiseanna,
podczas którego przeprowadzano k o n k u r s y języka,
pieśni, m u z y k i i tańców c e l t y c k i c h . Był to r u c h o charakterze naprawdę
m a s o w y m . Działalność L i g i wpłynęła również na zorganizowanie naucza
nia publicznego. L i g a uzyskuje zezwolenie odpowiedniego M i n i s t e r s t w a
na zajęcie się tą sprawą. Zostaje u s t a n o w i o n y dwujęzyczny system n a -
112
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
uczania. N a t i o n a l B o a r d — acz bardzo niechętnie — zgadza się na
zastosowanie n o w y c h metod nauczania, zatrzymujących proces w y n a r a
dawiania i anglicyzacji młodzieży i r l a n d z k i e j . Z r e w i d o w a n o
ponadto
nauczanie języka irlandzkiego również w szkołach średnich i uzyskano
zgodę władz na założenie w 1909 r. U n i w e r s y t e t u N a r o d o w e g o , na
który p r z y egzaminach wstępnych p r z e d m i o t e m obowiązkowym stał się
język i r l a n d z k i . W ten sposób L i g a Celtycka zwróciła uwagę na własne
wartości narodowe, których p i e r w s z y m elementem stał się język. N i e
znaczy to jednak, że j e j działalność uratowała całkowicie język i r l a n d z k i .
Doprowadziła jedynie do opóźnienia jego u p a d k u , do odrodzenia treści
i wartości m o r a l n y c h w mentalności narodu, pozwoliła na odrodzenie
l i t e r a t u r y , która później w p r a w d z i e stała się anglo-irlandzką, n i e m n i e j
opierała się na wątkach i f o r m a c h n a r o d o w y c h .
28
Pozostaje jeszcze prześledzić, j a k i w p ł y w na dalsze losy I r l a n d i i
posiadała działalność L i g i . L i g a była w s w y m założeniu organizacją
mającą na celu wyłącznie renesans językowy i wskrzeszenie t r a d y c j i .
Hyde
powiedział: „To właśnie nasza celtycka przeszłość, której n a m
przyznać n i e chciano, c h r o n i nas przed staniem się o b y w a t e l a m i K r ó
lestwa i stanowi najgłębszą prawdę i r l a n d z k i c h serc". N i e miała więc
na celu o t w a r t e j działalności politycznej czy r e l i g i j n e j , n i e m n i e j stano
wiła n i e z w y k l e s i l n y c z y n n i k pobudzający uczucia separatystyczne w sto
s u n k u do A n g l i i i poczucie wspólnoty n a r o d o w e j . Bezpośrednio z j e j sze
regów wywodzą się późniejsi działacze S i n n F e i n , i r l a n d z k i e j o r g a n i
zacji nacjonalistycznej. Nie na próżno Pearce zapytywał: „Może kiedyś
historia uzna Ligę Celtycką za organizację o najbardziej r e w o l u c y j n y m
wpływie na dzieje I r l a n d i i " . T e n r u c h ożywienia k u l t u r o w e g o nie
niepokoił A n g l i i . Wręcz przeciwnie, uważała j e za p o z y t y w n e odwróce
nie u w a g i Irlandczyków od spraw wyzwoleńczych i gospodarczych.
E f e k t y j e d n a k można było przewidzieć, p o m i m o pozornego spokoju aż
do 1906 r. Było to j e d n a k t y l k o w e r y f i k o w a n i e dotychczasowych postaw
i metod w a l k i . Stopniowo u t r w a l o n o w narodzie przekonanie, że losy
k r a j u nie zależą nieodwołalnie od p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , że losy I r
l a n d i i zależą od Irlandczyków. W pierwszych latach X X w . wokół t y 2 9
3 0
3 1
28
I r l a n d i a posiadała
wprawdzie
dwa
wyznaniowe.
Jeden z nich, Uniwersytet
lege,
się
w
cieszył
wielką
światową
uniwersytety,
lecz były
to
uniwersytety
Dubliński, z n a n y pod nazwą T r i n i t y C o l
królową
Elżbietę
1593 r. kształcił elitę europejską: profesorów, p r a w o d a w c ó w , w y s o k i c h
sławą.
Ufundowany
przez
urzędni
k ó w państwowych, sędziów i urzędników wyższej a d m i n i s t r a c j i państwowej
krajów
E u r o p y . Dominował
tam jednak
popularnością wśród katolików. P a t r z J o y n t, op cit., od s. 144
23
Mansergh,
30
S i n n F e i n — M y S a m i , n a z w a wyrażająca
op. c i t . , s. 2116.
31
Mansergh,
op. c i i . , s. 218.
wielu
p r o t e s t a n t y z m , dlatego n i e cieszył się on
zaufanie
w e własne
siły.
PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U
KULTUROWEGO
W
IRLANDII
113
godnika „The U n i t e d I r i s h m e n " skupia się grono l u d z i , którym przewodzi
jego r e d a k t o r naczelny A r t h u r G r i f f i t h . Tworzą organizację S i n n F e i n .
P r o g r a m proponuje przejęcie za pomocą r a d m i e j s k i c h , r e g i o n a l n y c h
i w i e j s k i c h k i e r o w n i c t w a nad nauczaniem, czyniąc obowiązkowym n a
uczanie języka i h i s t o r i i narodowej, u c h y l e n i e się od uznania władzy
p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , b o j k o t Anglików, i c h wyrobów, h a n d l u , z w y
czajów, p o l i c j i , a r m i i , a zwłaszcza p o l i t y k i . ' P r o g r a m nacjonalistyczny
S i n n F e i n stopniowo zyskuje sobie popularność, t a k że w momencie
najstosowniejszym t y l k o ta organizacja jest w stanie przejąć władzę
administracyjną w swoje ręce. Doszliśmy t u do m o m e n t u , k i e d y staje
się jasne, że z odrodzenia k u l t u r y i języka wypływa spoistość więzów
wspólnoty narodowej, ta z k o l e i p r o w a d z i do włączenia całego n a r o d u
do w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne, jednocześnie przesądzając o m o d e l u
przyszłego państwa, w którym władza będzie spoczywać w rękach g r u p y
prowadzącej walkę i posiadającej w niej przywództwo.' W w y p a d k u
I r l a n d i i była to klasa średnia nacjonalistycznej i n t e l i g e n c j i z Pearcem
i G r i f f i t h e m na czele. N i e będziemy dalej śledzili losów S i n n Fein, gdyż
to n i e należy już do postawionego na początku p y t a n i a . Spróbujmy teraz
odpowiedzieć na nie. Chodziło o określenie warunków występowania
w r u c h u narodowowyzwoleńczym haseł dotyczących k u l t u r y narodowej
i ożywienia narodowego.
Prześledzenie procesu irlandzkiego nie upoważnia do generalizacji,
p o m i m o w i e l k i c h podobieństw do analogicznych okresów Polski czy
Węgier. Natomiast na pewno upoważnia do wyciągnięcia wniosków w y
pływających z syntezy opisanych wydarzeń. Otóż:
1) politycznie k r a j (Irlandia) zależny jest od większego i potężniej
szego o r g a n i z m u państwowego ( W i e l k i e j B r y t a n i i ) ;
2) gospodarcza p o l i t y k a m e t r o p o l i i w stosunku do k r a j u podległego
jest polityką rujnującą jego możliwości gospodarcze. P r o d u k t y rolnicze
są eksportowane do m e t r o p o l i i po cenach najniższych, co p r o w a d z i do
przechodzenia na gospodarkę ekstensywną z jednej strony, a z d r u g i e j —
do h o d o w l i . Rozwój przemysłu uniemożliwia obawa m e t r o p o l i i przed
utratą zaplecza konsumpcyjnego i obawa k o n k u r e n c j i oraz n i e w i e l k i e
zasoby surowcowe posiadane przez k r a j zależny. P r o w a d z i to do coraz
szybszego u p a d k u gospodarczego k r a j u i zubożenia ludności, j e j w z r a
stającej śmiertelności i e m i g r a c j i ;
3) społecznie taka sytuacja n i e w y t w a r z a trwałej więzi t y p u wspól
n o t y interesów (jak r u c h robotniczy). Żądania i wystąpienia farmerów
są a k c j a m i o charakterze sporadycznych protestów przeciw zarządzeniom
władz;
4) n a w e t najlepiej zorganizowany r u c h w y z w o l e n i a narodowego nie
w y t w a r z a świadomości trwałej więzi pomiędzy jego u c z e s t n i k a m i ;
8 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2
114
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
5) dla w y t w o r z e n i a t a k i e j właśnie więzi rzucane są hasła wspólnego,
odrębnego języka, k u l t u r y , d u m y narodowej. D l a k u l t u r y spełniają one
n i e z w y k l e pożyteczną rolę, jednocześnie wprowadzając złudzenia waż
ności więzi ponadekonomicznej. I to stanowi i c h cel i s t o t n y . Z odrodzenia
narodowego rodzi się r u c h nacjonalistyczny, pełniący na o s t a t n i m etapie
w a l k i o samostanowienie polityczne i p i e r w s z y m etapie niepodległości
rolę kierowniczą. Najczęściej podporę tego r u c h u stanowią g r u p y l u d z i
nie mających wpływu na całość p o l i t y k i ekonomicznej, a t y m s a m y m n i e
uczestniczących w zyskach w p o p r z e d n i m układzie ekonomiczno-polityczn y m . Społecznie są to w a r s t w y średnie.
W t e n sposób w y t w o r z o n a została sytuacja umożliwiająca realizację
i d e i w y z w o l e n i a narodowego, co należy rozumieć j a k o dążność do za
spokojenia interesów ekonomicznych a k t u a l n i e najsilniejszej, a n i e m a
jącej swobody działania klasy, a działalność w imię haseł odrodzenia
k u l t u r y narodowej stanowi t y l k o f r a g m e n t ogromnego procesu kształto
w a n i a świadomości narodowej.
Anna
Zadrożyńska-Barącz
THE BACKGROUND
OF C U L T U R A L SEPARATISM IN
IRELAND
S u m m a r y
The
author
reflects
on
the
links
between
political,
economic
processes, a n d t h e r e b i r t h of a n a t i o n a l c u l t u r e a n d language,
of
a
national
c o n s c i o u s n e s s . T h e a i m of
cultureslogans play
field
at a g i v e n
stage
a g a i n s t w h i c h this p r o b l e m
the paper
of a m o v e m e n t
is to
and
i n the
social
emergence
determine
what
role
for n a t i o n a l l i b e r a t i o n . T h e
is e x a m i n e d i s I r e l a n d , w h e r e
t h e struggle
for
n a t i o n a l i n d e p e n d e n c e w a s one of t h e m o s t c h a r a c t e r i s t i c e x a m p l e s of t h i s p r o c e s s
in E u r o p e . T h e e v e n t s of t h e 19th c e n t u r y a n d t h e b e g i n n i n g
of t h e 20th p r o v i d e
t h e b a c k g r o u n d for the a u t h o r ' s r e f l e c t i o n s . S h e comes to t h e f o l l o w i n g
1. I n I r e l a n d , p o l i t i c a l dependence
economic
r u i n . I n d u s t r y could
suffered
from
Great
severe
Britain with
l e d to e c o n o m i c
not -develop,
competition, e v e n
food,
dependence
and exports
on t h e B r i t i s h
and at the same
conclusions:
a n d . to utter
of a g r i c u l t u r a l
products
market. Ireland
supplied
time provided
cheap
manpower
for
British industry;
2. I n t h i s s i t u a t i o n , i t w a s t h e m i d d l e c l a s s t h a t l e d t h e s t r u g g l e for p o l i t i c a l
l i b e r a t i o n (the p r o l e t a r i a t w a s not s t r o n g enough
to l e a d t h i s m o v e m e n t ) , a n d i n
d o i n g so i t k e p t a n e y e on its o w n i n t e r e s t s ;
3.
support
B u t a n y fully
organized
a n d p a r t i c i p a t i o n of
struggle
the whole
for
national
liberation
nation. T h e people
must
have
taking part
the
i n this
struggle m u s t h a v e a feeling of s o l i d a r i t y a n d of being l i n k e d together p e r m a n e n t l y .
I n t h e l a s t period
ence, slogans
the
of the s t r u g g l e
for n a t i o n a l l i b e r a t i o n a n d e c o n o m i c
c a l l i n g for p r o p a g a t i o n
national language
These are, however,
fulfilled
only
this role
a fragment
independ
of t h e n a t i o n a l c u l t u r e a n d for r e v i v a l of
of
mobilizing
and welding
of t h e p r o c e s s w h e r e b y
the nation.
national conscious
n e s s e m e r g e s , a n d t h e y c a n o n l y be r e g a r d e d as s u c h .
Translated
by Krystyna
Kozłowska