053f22071ffec53f33e9b162f0bb4e9a.pdf
Media
Part of O powojennej leksykografii etnograficznej / LUD 1974 t.58
- extracted text
-
II.
A R T Y KUŁ
Y,
O M O W I E N I A,
M A T E R I A Ł Y
Lud, t. 58, 1974
ZOFIA STASZCZAK
O POWOJENNEJ
LEKSYKOGRAFII
ETNOGRAFICZNEJ
Wydawnictwa
słownikowe i encyklopedyczne
mogą być uważane za
pewnego rodzaju odbicie stopnia
rozwoju
nauki, bądź poszczególnych
dyscyplin. Także i dla współczesnego warsztatu
etnografa wydawnictwa
tego typu mają coraz większe znaczenie.
Terminem słownik (dawniej dykcjonarz) określa się rodzaj publikacji
obejmującej wykaz wyrazów, zwykle w układzie
alfabetycznym,
wraz
z ich objaśnieniami.
Wyróżnia się słowniki językowe, które rejestrują
i objaśniają wyrazy istniejące w danym języku, względnie
podają ich
przekład na inny język, oraz słowniki rzeczowe, które podają informacje
o terminach z określonej dziedziny. Natomiast termin enkyklios paideia
został wprowadzony
przez Greków na określenie całości wiedzy, którą
musiał poznać wolny i wykształcony
Grek. W czasach nowożytnych
termin encyklopedia przeniesiono na dzieła obejmujące zbiór wiadomości ze
wszystkich nauk, czy grup nauk, ułożony alfabetycznie
lub usystematyzowany według zagadnień. Współcześnie używa się jeszcze tego terminu
na określenie sumy ogólnych i podstawowych wiadomości z zakresu danej
dyscypliny nauki. Często używa się także terminu "leksykon" zamiennie
z terminem "encyklopedia".
W Polsce leksykonem nazywany jest również
słownik encyklopedyczny
o określonym zakresie tematycznym 1.
Przedmiotem niniejszego omówienia są słowniki i encyklopedie
etnograficzne, czyli dotyczące etnografii jako dyscypliny i opracowane przez
etnografów. Dodatkowo wskazane zostaną także niektóre tego rodzaju wyl
Definicje podano według Wielkiej
Encyklopedii
t. 6, 1005, s. 437 i t. ;10, 1961, .s. 604. Z opracowań
etnograficznej
warto
wymienić
ture in the Field of Ethnology,
t. 3, 1963, s. 426;
o stanie leksykografii
Powszechnej
mówiących
A. Hultkrantz, Encyclopaedical
"Laos" t. 3, 1955, 6. 43--47.
and Lexical
Litera-
132
ZOFIA STASZCZAK
dawnietwa z dyscyplin pokrewnych etnografii, a zawierające w dużym
stopniu dane etnograficzne. Natomiast nie zostaną tu uwzględnione encyklopedie powszechne.
Słownikiem lub leksykonem etnograficznym będziemy określali więc
publikację objaśniającą terminy, definicje, hasła z zakresu etnografii,
której treść podana jest w układzie alfabetycznym. Natomiast termin
encyklopedia lub podręcznik encyklopedyczny będzie oznaczał całościowe
kompendia etnograficzne, niekoniecznie uporządkowane alfabetycznie, lecz
także usystematyzowane według zagadnień. Publikacje te w końcowej
części uzupełnione są najczęściej przez słowniki, indeksy. Zauważyć można, że często podręcznikowo-encyklopedyczne wydawnictwa etnograficzne
w układzie systematycznym wydawane są przez klasyczne wydawnictwa
encyklopedyczne i w seriach określanych jako encyklopedyczne 2.
Omawianie slowników i encyklopedii etnograficznych musi narzucać
przyjęcie pewnej konwencji, tj. zwrócenia przede wszystkim uwagi na id,
zakres, układ treści oraz dobór haseł. Słowniki, encyklopedie ogólne można również rozpatrywać ze względu na stopień uwzględnienia polskie]
kultury ludowej. Natomiast opracowania dotyczące jednego narodu mogą
być omówione nie tylko ze względu na układ i dobór haseł, ale i ze
względu na stopień uwzględnienia haseł ogólnoteoretycznych i stopień
zobrazowania w danym haśle specyfiki danego narodu. Prace słownikowe
i encyklopedyczne z innych dyscyplin można omawiać ze względu na
stopień uwzględnienia danych z zakresu etnografii.
Ze względu na zakres omawianych zagadnień słowniki i encyklopedie
etnograficzne można zgrupować w kilka zespołów, a mianowicie: 1) obejmujące całość zagadnień etnografii jako dyscypliny; 2) z zakresu etnografii powszechnej; 3) etnografii narodowej; 4) cząstkowe, tj. dotyczące niektórych działów etnografii; 5) z niektórych pogranicznych dyscyplin etnografii.
1. Niewątpliwie duże znaczenie posiada pierwsza wyróżniona powyżej grupa słowników. Są to nie tylko opracowania materiałowe, ale
stanowią również pomoc w unifikacji i standaryzacji róinie w poszczególnych krajach używanej terminologii etnograficznej. Taką m. in. rolę
ma odegrać wydawany przez UNESCO międzynarodowy słownik europejskiej etnologii i folkloru 3. Pomysł opracowania tego słownika został
wysunięty jeszcze w 1940 r. przez A. Van Gennepa w Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires. Dyskusja nad jego projektem
2
Np. Larousse, względnie serie Encyclopedie
de la Pleiade,
Encyclopedie
Clal"-
fes i in.
3
International
Ethnological
Kopenhaga 1965.
of European
Ethnology:
t. 1 A. Hultkrantz,
General
Kopenhaga 1960; t. 2 L. B0dker, Folk Literatul"e (Germanic),
Dictionary
Concepts,
o powojennej
leksYKografii
etnograficznej
133
l realizacją toczyła się na kilku kongresach etnologicznych (m. in. w Sztokholmie w 1951 r., w Wiedniu w 1952 r.). Dotychczas ukazały się dwa
tomy tego słownika, którego redakcję stanowi międzynarodowy zespół
(S. Erixon, L. Bodker, A. Hultkrantz, H. Stigum, K. Vilkuna). Pierwszy
tom, pod redakcją A. Hultkrantza, zawiera wyjaśnienie terminów i definicje pojęć ogólnych, o zasadniczym znaczeniu dla etnologii i folkloru
Europy. Drugi tom, pod redakcją L. B0dker, omawia zagadnienia germańskiej literatury ludowej. Dalsze tomy mają zawierać hasła z zakresu kultury społecznej, organizacji społecznej, kultury umysłowej, sztuki ludowej i kultury materialnej ludów europejskich. Słownik ten stanowić będzie m. in. ogromną pomoc w opracowaniu planowanego podręcznika
etnografii Europy, który ma być napisany również przez międzynarodowy
zespół specjalistów.
Podobne zadania, ale w szerszym ujęciu przestrzennym, stoją przed
planowanym międzynarodowym słownikiem terminologicznym z zakresu
etnologii, którego realizację referował G. Mostny (Chile) na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 r.4 Słownik ten stanowić ma przede wszystkim pomoc
w unifikacji terminologii etnograficznej i ułatwiać pracę przy tłumaczeniu obcych tekstów. Z tego względu ma on być wydawany w czterech
językach głównych (hiszpańskim, angielskim, francuskim, niemieckim)
i w dwóch językach dodatkowych (rosyjskim i japońskim). Próbną listę
terminów, które obejmuje projektowany słownik, publikowano na łamach
"Current Anthropology". Z wydanych natomiast słowników terminologicznych wymienić trzeba Dictionary oj Anthropology 5. Obok słowników
omawiany dział jest reprezentowany przez wydawnictwa encyklopedyczno-podręcznikowe. Na szczególną uwagę zasługuje w tym zakresie wydana ostatnio Ethnologie Generale 6. Ta z pozoru objętościowo nieduża
pozycja zawiera aż 1907 stron tekstu (wydanego na kalce japońskiej). Taka
objętość pozwoliła uwzględnić w zasadzie całokształt zagadnień etnologii
światowej. Poza ciekawym układem problemowym, bogatą treścią, praca
ta odznacza się jeszcze starannie zestawioną bibliografią do poszczególnych zagadnień. Liczne indeksy stanowią nieodzowną pomoc w jej wykorzystaniu. Wydaje się, że ze względu na wymienione walory pozycja ta
stanowi dużą pomoc w naukowym warsztacie etnografa. Ze względu na
zakres treści i podtytuł można wspomnieć w tym miejscu o powszechnie
4 G. Mostny,
Glosario
Multilingue
de Terminos
Antmpológicos.
"Trudy VII
Mezdunarodnogo Kongres.sa Antropologiceskich
i Etnograficeskich
Nauk" t. 4, Moskwa 1967, s. 203-205.
5 C. Winick, Dictiona1·y
of Anthropology,
London 1956.
6 Ethnologie
Generale, red. J. Poirier, Paris 1968, ss. XVII + 1907, [w:] Encyclopedie de la Pleiade, t. 24.
l3{
ZOFIA STASZCZAK
znanym opracowaniu problemowym, a mianowicie Anthropology
Today 7.
2. Słowniki z zakresu etnografii powszechnej mają już swoje tradycje. Stan ten wynikł niejako z historii rozwoju etnografii jako dyscypliny, której reprezentanci
zajmowali się we wcześniejszym okresie jej rozwoju przede wszystkim badaniem kultur tzw. społeczeństw niecywilizowanych (pierwotnych).
Bogata etnograficzna
literatura
naukowa z tego
zakresu stworzyła dobrą podstawę dla wydanych słowników i encyklopedii poświęconych tym zagadnieniom. Omawiane opracowania ze względu na objęte terytorium
można podzielić na dotyczące: a) świata, b) poszczególnych kontynentów,
c) wybranych ludów lub obszarów.
a) Przegląd słowników
dotyczących
niecywilizowanych
społeczeństw
świata wypada rozpocząć od opracowania W. Hirsch'berga 8. Jest to slownik historii, kierunków badań etnografii społeczeństw pierwotnych i niektórych dyscyplin pokrewnych, jak antropologii, archeologii i religioznawstwa. Słownik ten omawiany był na lamach polskich czasopism etnograficznych 9. O kilka lat wcześniej został wydany słownik W. Ni:mego 10.
Natomiast w znanej serii Das Fischer Lexikon pod redakcją H. Tischnera 11
ukazał się słownik, który daje popularnonaukowy
przegląd społeczeństw
niecywilizowanych
świata i ich kultur. Hasła glówne, ułożone alfabety cz··
nie, są w zasadzie hasłami geograficznymi.
Słownik zaopatrzony
jest
w ilustracje, fotografie i mapy. Bibliografia zamieszczona na końcu pracy
podana jest w układzie hasel głównych.
Podobnie popularnonaukowy
charakter ma bogato ilustrowany leksykon wydany pod redakcją W. St6hra 12, którego hasła w układzie
alfabetyczno-etnonimicznym
zawierają
dane o ludach i ich kulturach, rasach, grupach etniczno-języ'k:owych oraz
wyjaśniają
znaczenie podstawowych
terminów używanych
w etnografii.
We Francji wydana została z tego zakresu praca J. Cazeneuve 1~ w serii
kieszonkowych
encyklopedii
"Larousse".
W układzie
problemowym
(6 części, 21 rozdziałów) przedstawiono
problematykę
odnoszącą się do
współczesnych
społeczeństw pierwotnych.
Praca zaopatrzona
jest w indeksy, bibliografię i liczne ilustracje.
7
Anthropology
Today,
An
Encyclopaedic
Inventory.
Red A. L. Kroeber,
Chi-
cago 1953.
8
Worterbuch
der
Volkerkunde
in
Verbindung
mit
zahlreichen
Fachwissen-
Red. W. HiI'schberg, Stuttgart 1965, ss. VIl + 508.
9 Recen:wwali:
J. Kucharska
[w:] "Etnografia Polska" 1967, t. 11, s. 565-566
i G. Kloska [w:] "Lud" 1968 t. 52, s. 339-34l.
10 W. Nolle, VOlkerkundliches
Lexicon, Monachium 1959.
11 Volkerkunde.
Red. H. Tischner. Das Fischer Lexikon, t. 13, Fl-ankfurt 1959,
ss. 370.
12 Lexikon
der Volker und Kultttren.
Red. W. Stohr, t. 1-3, Braunschweig 1972.
ss. 1'55 + 157 + 182.
13 J. Cazeneuve,
UEthnologie,
Paris 1967, ss. 383. Seria Encyclopedie Larousse
schaften.
de poche.
o powojennej
leksykografii
etnograficznej
135
b) Wybranego kontynentu
dotyczy np. encyklopedia
Afryki opracowana przez radzieckich uczonych pod redakcją 1. 1. Potiechina 14. Encyklopedia ta, o alfabetycznym
układzie
haseł, posiada
obszerną
część
wstępną i zawiera wiele wiadomości o Afryce także spoza zainteresowań
etnografa.
c) Publikacje dotyczące wybranych
ludów reprezentuje
ostatnio wydana encyklopedia Indian Ameryki Południowej
należących do rodziny
językowej bororo, a zamieszkujących stan Mato Grosso w zach. Brazylii 15.
3. Słowniki z zakresu etnografii narodowej nie znajdują
się jak
dotąd - powszechnie w dorobku etnografii poszczególnych krajów, większe bowiem możliwości stoją przed słownikami terminologicznymi,
operującymi szerszym ujęciem przestrzennym.
Jednakże
słowniki narodowe,
uwolnione od tej problematyki,
mogą ograniczyć
się do pogłębionego
ujęcia zagadnień, ściśle związanych z kulturą ludową określonych
grup
etnicznych i stanowią rodzaj podręczn~ków etnografii narodowej.
Mimo
dość wąskiego profilu tego rodzaju słowników
zapotrzebowanie
na nie
istnieje, i mamy już próby jego zaspokojenia.
Z tego zakresu wypada
zwłaszcza wymienić słownik kultury ludowej Niemiec wydany pod redakcją C. Ericha i R. Beitla 16, który rna już dwa wydania. Opracowany
on został przez byłych pracowników redakcji Atlas der deutschen Volkskunde oraz pracowników muzeum etnograficznego w Berlinie. Leksykon
ogranicza się do omówienia pojęć i zjawisk związanych z etnografią Niemiec. Mimo, że - zdaniem autorów - w drugim wydaniu liczono się ze
zmianami zaszłymi w okresie po drugiej wojnie, dziwić może fakt posługiwania się w słowniku
mapami
przedstawiającymi
obraz Niemiec
w granicach z 1937 r. Słownik jest wykazem haseł alfabetyczno-przedmiotowych, dla zestawu których wykorzystano
w sposób możliwie pełny dorobek etnografii niemieckiej z tego zakresu. Bardzo przydatne okazały się
zwłaszcza wcześniej wydane podręczniki
i słowniki 17. Po ważniejszych
hasłach słownik podaje literaturę przedmiotu. Pomyślany on jest zarówno
jako opracowanie dla zawodowo przygotowanych
etnografów, jak i dla
wszystkich zainteresowanych
kulturą ludową Niemiec.
14 Afrika.
Encik10pediceskij sb0rnik. Red. L L Potiechin, t. 1-2, Moskwa 19 63,
ss. 474 +376.
15 C. Albisetti,
A. J. Venturelli, Enciclopedia
Boróro, t. 1, Campo Grande 11962.
lG Worterbuch
der deutschen
Volkskunde.
Red. O. U. Erich, R. Beitl. I wyd.
Leipzig 1936, II wyd. Stuttgart 1955, ss. X + 91\9; podobny charakter ma narodowy
słownik etnograficzny austriacki: A. Haberlandt, Taschenworterbuch
der Volkskunde
Osterreichs, Wien 1953.
17 Trzeba
tu wymienić zwłaszcza dwa dawne, powszechnie znane opracowania,
a mianowicie: J. Hoops, Reallexicon
der germanischen
Altertumskunde,
t. 1-4,
Strasburg 191'1-1919 oraz O. Schrader, Reallexicon
der indogermanischen
Altertumskunde, t. 1-2, Berlin-Leipzig 1917~1929.
1
136
ZOFIA STASZCZAK
Idea stworzenia węgierskiego słownika etnograficznego pojawiła się na
Węgrzech już w pierwszych latach XX w. (Z. Batky). W okresie późniejszym materiały do niektórych działów słownika gromadzili Z. Szendrey
i A. Szendrey. Ale realizacja słownika ruszyła dobiero po drugiej wojnie,
kiedy inicjatywę tę przejął Komitet Etnograficzny Węgierskiej Akademii
Nauk lR.
W Polsce słowników i encyklopedii etnograficznych jak dotąd w zasadzie brak, chociaż podnoszono sprawę ich opracowania w warszawskim
środowisku etnografów. Na marginesie można przypomnieć, że w związku
z wydaniem fotooffsetowej reedycji Encyklopedii staropolskiej
Z. Glogera 19 planowano opracowanie tomu uzupełnień, zawierającego krytyczną analizę i uaktualnienie niektórych zagadnień. Byłaby to już niewątpliwie istotna podstawa dla prac nad przyszłym słownikiem etnografii
Polski. Wiadomo także, że w Związku Radzieckim przygotowywana jest
monumentalna encyklopedia etnograficzna 20. Szerszy zakres, nie dotyczący jednego tylko narodu, ma również Slavonic Encyclopaedia 21, ale nre
jest to opracowanie o profilu głównie etnograficznym.
4. Słowniki i encyklopedie cząstkowe, tzn. o określonym zakresie
tematycznym, węższym niż całość problematyki etnograficznej, można
podzielić na dwie grupy, a mianowicie obejmujące wybrane zagadnienia
z etnografii: a) określonego kraju, b) w szerszym ujęciu terytorialnym.
Znamienny jest fakt, że tego rodzaju publikacje w większości dotyczą
zagadnień folkloru. Wiadomo, że sam termin "folklor" bywa różnie interpretowany, a i folklorystyka ma do dziś różne ramy organizacyjne, stanowi bowiem bądź odrębną dyscyplinę, bądź dział w obrębie etnografii.
!8 Pierwszą
wersję węgierskiego słownika etnograficznego opracowali Z. Szendrey i A. Szendrey, Magyar nr'phit es nepszokas lexikon, ale nie ukazał się on drukiem, a rękopis znajduje się w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie.
Od r. 1950 p,rzygotowywany jest węgierski słownik etnograficzny pod red. G. Ortutay
w Węgier;skiej Akademii Nauk. Omówienie stanu badań i kierunków prac nad tym
wydawnictwem zawarte jest w pracy B. Gunda, A magyar nl~prajzi lex ikon, w "Rozprawach
Wydziału Historyczno-Społecznego
Węgierskiej
Akademii
Nauk" 1957,
s. 12~136. (Dziękuję p. E. Foldes za te informacje).
In Zapowiedź tomu uzupełnień wiąże się z wydaniem: Z. Gloger, Encyklopedia
staropolska
ilustrowana,
Warn,zawa 1958. Warto w tym miejscu przypomnieć i o innych, starych tradycjach
polskiej leksykografii etnograficznej,
jak: A. Schneider,
Encyklopedya
do
krajoznawstwa
Galicyi
pod
względem
historycznyrn,
statystycz-
t. 1-2, Lwów
1868-1874 (ukazały się tylko 2 tomy); Z. Gloger, Słownik rzeczy starożytnych,
Kraków 1896; A. Bruckner, Eru;yklopedia staTopolska, t. 1-2, Warszawa 1939 i in.
23 Wiadomość
ta pochodzi ze Słownika
folkloru
polskiego. Red. J. Krzyżanowski, War.szawa 1965, s. 5.
2! Slavonic
Encyclopaedia,
New York 1949.
nym,
topograficznym,
orograficznym,
hydrograficznym,
etnograficznym,
o powojennej
leksykografi'i
137
etnograficznej
Bogaty zakres folkloru, a szczególnie motywów folklorystycznych, wymaga systematycznego porządkowania, toteż wszelkie słowniki i encyklopedie znajdują w tej dziedzinie duże zastosowanie, i to oprócz systematycznych indeksów motywów. Jeżeli chodzi o słowniki i encyklopedie
folklorystyczne dotyczące jednego kraju, to wzory ich opracowywania są
już dość odległe. Wymienić tu można chociażby klasyczny już dziś, szeroko znany, wielotomowy Handworterbuch des deutschen Aberglaubens 22.
Mniej więcej z tego okresu pochodzi również słownik niemieokich bajek 23.
Wiadomo z zapowiedzi wydawniczych, że przygotowywane są z tego zakresu nowsze pozycje, tj. sześciotomowy Handworterbuch der Sage oraz
Encyklopedie des Miirchens 24.
Niektóre powojenne słowniki folklorystyczne ograniczone wprawdzie
terytorialnie także do jednego kraju nie są już tak wąskospecjalistyczne
i przynoszą ogólniejszy przegląd folkloru na tle innych elementów kultury
ludowej. Wskazać można np. na cytowany Slownik folkloru polskiego 25
który, jak podają we wstępie autorzy, zawiera w alfabetyczno-przedmiotowym układzie haseł trzy grupy zjawisk, mianowicie charakterystykę
składników, tworzących kulturę ludową, wiadomości teoretyczne z zakresu
nauki o literaturze ludowej, a więc folklorystyki i wreszcie biogramy
ludzi, którzy budowali wiedzę o folklorze polskim w ciągu ostatnich stu
pięćdziesięciu lat. Wszystkie hasła otrzymały w tym słowniku przypisy
bibliograficzne, odsyłające do prac naukowych polskich i obcych. Z tej
grupy słowników warto też wymienić opracowania dotyczące Holandii
i Belgii 26.
Inny charakter ma już dwutomowy słownik opracowany przez uczonych amerykańskich 27, który ujmuje zagadnienia w szerszym ujęciu terytorialnym. Założeniem wydawców było stworzenie encyklopedycznego
zbioru, omawiającego możliwie największą ilość faktów i motywów folklorystycznych. Słownik charakteryzuje pod względem folklorystycznym
szereg krain, nie omijając i zagadnień związanych z mitologią grecko-rzymską i z folklorem ludów egzotycznych. Podobną problematykę
des deutschen
Aberglaubens.
Red. H. Bachtold-Staubli,
t. 1-10, Berilin-Leipzig 1927-1942.
'3 Handwurterbuch
des deutschen Miirchens.
Red. L. Mackensen, Berlin-Leipzig
"Handworterbuch
E. Hoffman-Krayer,
1930-1933.
'4 Por. Słownik
folkloTu
polskiego ..., s. 5.
'5 Op. cit.
,. K. Laan, Folkloristisch
venhage 1949.
27
Funk
and Wagnall's
Woordenboek
Standard
van
Dictionary
Nederland
of Folklore,
Red. J. Fried, M. Leach, t. 1-2, New York 1949-1950,
[w:] "Literatura ludowa" H157, nr 2, s. 56-57.
SiS.
Gra-
en Vlaams
Belgie,
Mythology
and Legend.
1196;
rec. K. Kwaśniewski
ZOFIA
STASZCZAK
uwzględniają
i specjalistyczne
słowniki mitologiczne 28, których opracowywanie ma w Polsce również stare tradycje 29.
5. Ostatnia wyróżniona grupa, to słowniki i encyklopedie z pogranicznych dyscyplin
etnografii.
Można tu w zasadzie wyróżnić dwa dalsze
podzespoły: a) wydawnictwa
z za'kresu nauk społecznych, które uwzględniają łącznie dane z zakresu socjologii, etnologii i antropologii;
b) wydawnictwa dotyczące poszczególnych, pojedynczych dyscyplin, a mianowicie socjologii, demografii, antropologii,
religioznawstwa
i w związku
z tym uwzględniające
również hasła etnograficzne.
Pierwsza wymieniona
powyżej grupa wydawnictw
stara się przedstawić w możhwiepełnym
zróżnicowaniu
i uwarunkowaniu
życie i kulturę społeczeństw ludzkich na świecie 30. Dlatego też wydawnictwa
te zawierają duży ładunek treści etnologicznych, opracowanych zresztą czasem
przez wybitnych
specjalistów
z tej dyscypliny.
Można wyróżnić wśród
tego rodzaju encyklopedii opracowania w układzie alfabetyczno-przedmiotowym, jak i opracowania podręcznikowe
w układzie problemowym,
zaopatrzone jedynie dodatkowo w słowniki terminologiczne,
indeksy i ilustracje 31.
Z drugiej wyróżnionej
powyżej grupy wydawnictw,
tj. opracowań
słownikowych
i encyklopedycznych
z dyscyplin pojedynczych a pokrewnych etnografii, na czoło wysuwa się socjologia. Z bogatego dorobku tej
dyscypliny wskażemy na niektóre tylko, ostatnio wydane opracowania 32.
Na specjalną uwagę zasługuje zwłaszcza Worterbuch der Soziologie opra-
J. Cinti, Dizionario mitologico, Milano 1935.
Np. A. Osiński, SŁownik mitologiczny,
t. 1-3, Warszawa 1806-1812.
30 Np. Les societes humaines.
Seria Collection
"Pour conna'itre"
Larousse, Paris
1965, ss. 368; ,por. też UHomme, races et moeurs. Red. A. Leroi-Gourhan. Seria Encyclopedie Clartes, Paris 1958.
31 Uespece
humaine.
Red. P. Rivet. Encyclopedie
Franc;aise, t. 7, Paris 1936;
Encyclopaedia
of the Social Sciences. Red. E. R. A. Seligman, t. 1-15, New York
1937; H. Baldus, E. Willems, Dictionario
de Etnologia e Sociologia. Sao Paulo 1009;
J. T. Zadrożny, Dictionary
of the Social Science. Washington 1'959; A. Birou, Vocabulaire
pratique
des sciences sociales, II wyd. Paris 1966, ss. 384; A. MU<Jchiel1i,
R. MucchielIi, Lexique des sciences sociales, Paris 1969, ss. 199; R. Caratini, Sciences
sociales. Seria Bordas Encyclopedie t. 12, Par~s 1971, ss. 160.
32 Dictionary
of Sociology
and Related
Sciences. Red. H. P. Fairchild. New
York 1944, II wyd. New Jersey 1966; E. Willems, DictiorLario de Sociologia, Porto
Alegre 1950, wyd. francUJSkie zaadaptowane przez A. Cuvillier, Paris 197{); Handworterbuch
der Sozialwissenschaften,
Stuttgart-Ttibingen-Gottingen
od 1953, nowe
wydanie dawnego Handworterbuch
der Staatswissenschaften;
Glossary
of sociological Terms. Red. C. S. Mihanovich, R. J. McNamara, W. N. Tome, Milwaukee
1,957; C. A. Echaoove T., Diccionario
de Sociologia, Mexico-Buenos Aires 1J957; Soziologie. Red. R. Konig [w:) Das Fischer Lexikon,
t. 10, Frankfurt 1958; G. A. Theodoroon, A. G. Theodoroon, A Modern Dictionary
of Sociology,
New York 1969,
28
29
o pou;ojennej
leksykografii
etnograficznej
139
cowany pod redakcje! W. Bernsdorfa, który ma już dwa wydania 33.
Ten obszerny słownik (1317 stron) w układzie haseł alfabetyczno-przedmiotowym opracowany został przez międzynarodowy
zespół specjalistów.
Hasła etnologiczne, bogato w słowniku reprezentowane,
opracował metodolog etnologii W. E. MUhlmann. Podkreślić należy, że wszystkie hasła
w omawianym słowniku zostały zaopatrzone w wykazy podstawowej literatury z uwzględnieniem naj nowszych pozycji.
Z opracowań demograficznych
pomocniczą rolę w warsztacie naukowym etnografa odgrywa Międzynarodowy
slownik demograficzny
ONZ 34,
który w u'kładzie przedmiotowym
wyjaśnia podstawowe terminy i definicje. Dotychczas ukazały się wersje tego słownika w dziewięciu językach,
a polska wersja jest dziesiątą z kolei. Słownik ten podjął próbę skodyfikowania terminologii demograficznej,
stwarzając przez to możliwości szerokiego korzystania ze światowego dorobku w tej dziedzinie. W słowniku
znajdujemy wyjaśnienie terminów podstawowych
i dla etnografii.
Z encyklopedycznych
wydawnictw
w dziedzinie antropologii wymienić trzeba polskie opracowanie 35, które wśród nielicznych tego typu wydawnictw na świecie wyróżnia się dużą ilością szczegółowych haseł. Hasła
w układzie alfabetyczno-przedmiotowym
zawierają dane z zakresu etnografii powszechnej dotyczące m. in. struktury
grup etniczno-językowych
i ich rozmieszczenia na świecie.
Istotne dJa etnografii dane zamieszczają także słowniki religioznawcze 36. Niektóre z nich są nawet tytułowane jako "słowni'k etnologiczno-religioznawczy" 37, objaśniają bowiem terminy, które i w etnografii mają
podstawowe znaczenie.
Powyższe omówienie pozwala na próbę jeszcze innego uporządkowania
opracowań słownikowych i encyklopedycznych,
mianowicie według układu treści i ewentualnych
haseł. Nie można niestety stwierdzić, aby poszczególnym rodzajom opracowań przypisywano najbardziej ~la nichaptymaIny układ. Treść porządkowano w dwóch zasadniczych układach, a mianowicie: 1) alfabetycznym, 2) problemowym.
ss. VIII
ss. 333.
33
+ 469; La Sociologie,
Worterbuch
der
guide
Soziologie.
alphabetique.
Red. J. Duvignaud. Paris 1972,
Red. W. Bernsdorf,
F. BUlow. Stuttgart
1'955,
II wyd. Stuttgart 1969, ss. ,1317.
wersja polska, Warszawa 1966, ss. Hl.
Red. A. Wanke. Warszawa 11969, 'SiS. 415.
:l6 Mały
słownik
religioznawczy.
Red. Z. PoniatoW\Ski. Wa~szawa 1969, SIS. 476;
por. też Die nichtchristlichen
Religionen.
Red. H. von Glasenapp. [w:] Das Fischer
Lexikon, t. 1, Frankfurt 11957.
37 Religie
świata. Red. E. Dąbrowski. Warszawa 1957. Zawiera: B. Radomski,
Słownik etnologiczno-religioznawczy,
s. 567-589.
34
Wielojęzyczny
słownik
:l,j
Mały
antropologiczny.
słownik
demograficzny,
140
ZOFIA STASZCZAK
1. Układ treści alfabetyczny należy uznać za najbardziej typowy dla
tego rodzaju wydawnictw, które mają przecież informować w sposób łatwy i szybki. Wśród układów alfabetycznych można z kolei ze względu
na kryteria wyodrębnienia haseł wyróżnić: a) układ alfabetyczno-etnogeograficzny, b) alfabetyczno-przedmiotowy, c) układ haseł alfabetyczno-mieszany.
a) Alfabetyczno-etnogeograficzny układ haseł jest przede wszystkim
typowy dla słowników i encyklopedii dotyczących etnografii społeczeństw
niecywilizowanych i etnografii powszechnej. Można tu wskazać publikacje,
w których układ haseł głównych jest dobrany tylko według kryterium
geograficznego 38 lub etnogeograficznego 39. Na ogół tego typu słowniki
mają układ haseł jednostopniowy, rzadziej dwustopniowy, tj. gdy hasła
drugiego stopnia są wyodrębnione spośród haseł głównych innym drukiem
(etnonimy, hasła przedmiotowe) i można je odnaleźć przy pomocy indeksu.
b) Alfabetyczno-przedmiotowy układ haseł stosowany jest najczęściej
w terminologicznych słownikach i encyklopediach etnograficznych 40. Taki
układ treści cechuje także słowniki z zakresu etnografii narodowej 41, oraz
słowniki i encyklopedie problemowe 42. Są to układy haseł jednostopniowe,
różniące się zakresem doboru haseł i ich uszczegółowieniem. Alfabetyczny
układ haseł przedmiotowych może kłaść nacisk albo na hasła określające
konkretne wytwory kulturowe (zwłaszcza rzeczowe), bądź na hasła ujmujące teoretycznie instytucje kulturowe. Hasła tego ostatniego typu
uwzględniane są zwłaszcza przez słowniki socjologiczne, a także religioznawcze.
c) Układ haseł alfabetyczno-mieszany występuje w niektórych tylko
omawianych powyżej wydawnictwach i wówczas zarówno hasła etnogeograficzne, jak i przedmiotowe występują obok siebie 43.
2. Drugi wyodrębniony podstawowy układ treści stosowany w omawianych wydawnictwach, to układ problemowy. Stosowany bywa przede
wszystkim w encyklopediach typu podręcznikowego 44. Układy problemowe cechuje rozbudowana systematyka, zazwyczaj wielostopniowa. Śledzenie różnic i podobieństw tego rodzaju układów problemowych treści, daje
także w pewnym stopniu pojęcie o zmianach zaszłych w poglądach na cel,
przedmiot i rozwój etnografii. Orientację i korzystanie z tego typu wydawnictw ułatwiają liczne indeksy, słowni'ki i spisy treści.
Np. Volkerkunde.
Red. H. Tischner, op. cit.
Np. Lexikon de?' Volker und Kult1l1'en, op. cit.
'o Np. C. Winick, Dictionary of Anthropology,
op. cit.
41 Np. Wi:irterbuch
de1' deutschen Volkskunde, op. cit.
4" Np. Slownik
Folklor'u Polskiego, op. cit.
43 Np. Afrika,
enciklopediceskij
sbornik, op. cit.
H Ethnologie
generale, op. cit.
38
39
a powojennej
leksykog.-afH
etnograficznej
141
Z kolei przejdziemy do bliższego omówienia niektórych wskazanych
powyżej słowników i encyklopedii. Przy wyborze kierowano się zasadą,
aby były to możliwie najnowsze opracowania, zawierające bogaty materiał
etnograficzny i posiadające dla etnografa duże walory usługowo-pomocnicze. Uwzględniono także wydawnictwa różne ze względu na zakres
i sposób ujęcia treści, zgodnie z przedstawioną powyżej próbą typologii.
W ten sposób wytypowano kilka następujących pozycji:
1. Ethnologie generale 45. Omówienie pracy, której sam analityczny
spis treści ob€jmuje 30 stron dr<Ybnegodruku, może być tylko ogólne
z punktu widzenia systematy'k'i i sposobu ujęcia materiału. Praca składa
się z trzech zasadniczych części, które dzielą się na kilkanaście rozdziałów
rozbudowanych bogato pod względem systematycznym. Dział pierwszy
("historia i metodologia") obejmuje nie tylko historię myśli etnologicznej
i stosowanych w dyscyplinie metod, lecz konfrontacje z dyscyplinami pokrewnymi - ekonomią, demografią, językoznawstwem, muzykologią, oraz
szerokie zastosowanie w etnologii różnych, nie tylko czysto etnologicznych
metod, technik badawczych i sposobów rejestracji danych. W dziale tym
mamy do czynienia zarówno z historią, jak z wszechstronną systematyką
wszelkich możliwych form działalności, kooperacji i funkcji usługowych
badań etnologicznych. Szczególną uwagę zwraca np. podkreślenie możliwości i konieczności ekspertyz etnologicznych przed większymi inwestycjami, tak by mogły one funkcjonować bez przeszkód w 'kulturze danej
społeczności. W części drugiej, zatytułowanej "dyscypliny etnologiczne",
mieści się również omówienie specyfiki danych właściwych warsztatowi
antropologa fizycznego i społecznego, specyfiki i systematyki ujęcia danych dotyczących kultury materialnej, mitologii, folkloru 'prawnego,
a wszystko w konfrontacji materiału charakterystycznego dla badań społeczeństw niecywilizowanych i ludowej tradycji z 'kręgu kultury europejskiej. Takie ujęcie przynosi w 'konsekwencji nie tylko równomierne
uwzględnienie wszystkich cywilizacji, bez względu na stopień zaawansowania, ale i bardziej wszechstronne ujęcie metodologiczne, zacierające
często słusznie (zgodnie z tradycjami szkoły francuskiej) różnice między
etnologicznym a socjologicznym badaniem kultury. Jeszcze wyraźniej występuje ten fakt w części trzeciej ("konfrontacje"), w której etnologia
jako nauka konfrontowana jest z językoznawstwem, historią, geografią
społeczną, demografią, psychologią, estetyką i naukami przyrodniczymi.
Ethnologie generale jest naj wszechstronniejszą ze wszystkich tutaj
wymienionych pozycji ze względu na to, że: 1) uwzględnia nie tylko problematykę ludów rozwijających się, ale i w znacznym zakresie problematykę ludów rozwiniętych, a nawet tradycyjne elementy kultury spo45
Ethnologie
generale,
op. cit.
ZOFIA STASZCZAK
leczeństw miejskich; 2) uwzględnia analizę nie tylko zwyczaJow, względnie materialnych
i artystycznych
wytworów
kulturowych,
ale i analizę
instytucji kulturowych;
3) bardzo obszernie uwzględnia zakresowe, metodologiczne i badawcze (tj. w zakresie techniki badań) interferencje
etnologii i dyscyplin pokrewnych. Jest to zatem bardzo szerokie i nowoczesne
rozumienie etnologii, którym jest charakterystyka
kultury, jej przeszłości
i teraźniejszości, bez jakiegokolwiek ograniczania się do perspektywy genetycznej, czy do mniej rozwiniętych
stadiów rozwoju. Wyraża się to np.
w tym, że wsparcie warsztatu socjologa i demografa jest w tym opracowaniu równie wyraźne, jak tradycyjny już dla etnografii związek z archeologią, antropologią fizyczną i językoznawstwem.
Jedyna uwaga recenzyjna, jaka się tu nasuwa, to ta, że jest to stanowczo bardziej podręcznik,
niż encyklopedia, gdyż trudno jest (mimo doskonałych indeksów) korzystać z niego w sposób wyrywkowy. Nawet uwzględnienie pewnych zagadnień, a zwłaszcza powiązań
z pO'kre\vnymi dyscyplinami
wielokrotnie
w różnych częściach opracowania
nie jest jasne na pierwszy rzut oka
i staje się zrozumiałe dopiero w dokładniejszej lekturze. Można powiedzieć,
że wiele jest wiadomości o cechach charakterystycznych
różnych kultur
i ludów, których nie znajdziemy w tym podręczni'ku, ale nie opuszczono
w nim chyba niczego, co dotyczy problematyki
interesującej
etnologa,
możliwości ujęć metodologicznych
i technik badawczych oraz pogranicza
problematyki
etnologicznej. Daje on także dobrą choć nie wyczerpującą
orientację w najważniejszych
osiągnięciach
etnologii w różnych krajach
(omówione zostały osiągnięcia etnologii współczesnej w Wielkiej Brytanii,
Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Belgii, Holandii, Włoszech, Portugalii,
Ameryce Płd. [łącznie], Japonii, Związku Radzieckim i Francji). Wydaje
się, że czytelnik polski nie powinien czekać na udostępnienie
tej podstawowej pracy tak długo, jak to miało miejsce z równie fundamentalnym
opracowaniem G. Cocchiary, Dzieje folklorystyki
w Europie (17 lat).
2. Inny charakter ma już praca J. Cazeneuve, L'ethnologie 46, której
przedmiotem są współczesne ludy niecywilizowane,
bez nawiązań do źródeł archeologicznych,
czy pisanych. Kryterium
doboru najbardziej
pierwotnych, żyjących do dziś grup etnicznych wydaje się zrelatywizowane
na różnych szczeblach; nie mamy tu do czynienia z wyróżnieniem szczebla
rozwoju cywilizacyjnego na jednej skali dla całego świata, lecz z uwzględnieniem tylko tych grup, które wyróżniają się niższym rozwojem cywilizacyjnym w stosunku do ludności danego kraju. Na przykład z pewnością
nie można zestawiać na jednym poziomie radzieckich Czukczów i filipińskich Aeta, albo afrykańskich
Buszmenów. Nie jest też jasne dlaczego
w Afryce za ludy pierwotne uznano np. Haussa czy Masajów. I dlaczego
w związku z tym nie wymieniono w ogóle relatywnie najbardziej
trady46
J. Cazeneuve,
L'Ethnologie,
op. cit.
o powojennej
leksykografii
etnograficznej
143
cyjnych ugrupowań etnicznych Europy, a z drugiej strony potraktowano
jako jedną grupę całą rodzimą ludność Australii. Wynika z tego, że jest
to opracowanie mówiące bardziej o etnologii i jej problemach, niż o konkretnych ludach jako przedmiocie jej badań. Praca ma układ problemowy.
Część pierwsza zawiera dane o ogólnych cechach społeczeństw niecywilizowanych, wymienia współczesne ludy prymitywne
oraz podaje klasyfikację dziedzin ich kultury. Przegląd koncepcji i teorii badawczych dotyczących ludów społeczeństw niecywilizowanych
i ich kultur zawiera część
druga. Dopiero od części trzeciej ksiąŻ'ka uwzględnia w układzie problemowym następujące zagadnienia: wierzenia (mana, magia i religia, mitologia); obrzędy (obrzędowość religijna, obrzędy pośrednie i praktyki półrytualne); organizacje społeczne (klan, rodzina, stowarzyszenia
społeczne,
kontrola społeczna, stosunki międzygrupowe) ; życie materialne, umysłowe
i estetyczne (techniki, myśl i język, gry i sztuki). Walor leksykalny omawianej pozycji jest mocno ograniczony, bo indeks zawiera tylko kilkadziesiąt terminów ogólniejszych oraz nazwiska. Jako encyklopedię można
ją potraktować
najbardziej
z tego powodu, że została opublikowana
w serii "kieszonkowa encyklopedia Larousse".
3. Lexikon der Volker und Kulturen 47 różni się od wymienionej powyżej pracy J. Cazaneuve, jest to już bowiem typowe opracowanie słownikowe o układzie haseł alfabetyczno-etnonimicznych.
Jego pierwszym zadaniem jest charakterystyka
grup etnicznych
z pewną tendencją
do
wyjaśnień genetycznych, z częstym odwoływaniem
się do historii, a nawet archeologii. Zasada ta nie jest stosowana bardzo konsekwentnie,
ponieważ brak haseł odnoszących się do większości współczesnych narodów
europejskich, brak nawet hasła mówiącego o ludach romańskich, podczas
gdy ludy germańskie i słowiańskie są omówione, a osobno wyodrębnione
jest niejasne hasło "europeidzi". Wprowadzone są hasła dotyczące ludów,
które nie są grupami etnicznymi
(np. "Kozacy"). Zamieszczono dobrą
mapkę przedstawiającą
ugrupowania
etniczne na terenie Związku Radzieckiego, nawiasem mówiąc tylko przy haśle "Finowie". Jest także dość
schematyczna mapka obrazująca rodzime ugrupowania etniczne Australii,
a brak etnicznej mapy Afryki, którą przedstawia się tylko we fragmentach. Niekonsekwencją
wydaje się także przedstawienie
(przy haśle "Słowianie") dokładnej mapki łużyckiego obszaru językowego, przy całkowitym pominięciu kartograficznego
przedstawienia
stosunków
etnicznych
w Europie. Dobór haseł odznacza się dużą rozmaitością szczebla uogólnienia (np. "Indianie południowo-amerykańscy",
co jest właściwie pojęciem
geograficznym; "Wikingowie",
co jest już tylko pojęciem historycznym;
o Niemcach mówi się tylko w obrębie hasła "Germanie",
ale "Węgrzy"
47
Lexikon
der Volker
und Kulturen,
op. cit.
144
ZOFIA STASZCZAK
mają oddzielne hasło poza wymienieniem
w haśle "ludy fińsko-ugryjskie"). Jedynym bodaj ludem słowiańskim, któremu poświęcono odrębne
hasło, są Bułgarzy, chyba właśnie ze względu na swoich starobułgarskich,
niesłowiańskich
przodków. Z drugiej strony przykładem niekonsekwencji
może być sąsiednie hasło "Burowie", dotyczące ludów o bardzo świeżych
tradycjach
osadniczych w Afryce. Indeks w ogóle nie uwzględnia haseł
rzeczowych i nie ma żadnego innego ich spisu, tak że zorientowanie
się
w nich kogoś, kto nie wie z góry jakiego hasła szukać, jest niemożliwe .
.Jak na trzytomowy
leksykon stosunkowo nieduża jest ilość haseł rzeczowych, a odnoszą się one głównie do objaśnienia form pierwotnych
wierzeń (np. animizm, totemizm, tabu, szamanizm) oraz takich terminów jak
"ludy pierwotne",
"ludy zbieracko-łowieckie".
Leksykon posiada krótki
słowniczek objaśniający
podstawowe terminy używane w etnologii oraz
zestawienie
wybranej
literatury
przedmiotu.
Zwraca uwagę doskonała
szata graficzna w postaci wielu barwnych i czarnobiałych
fotografii oraz
map.
4. Nie tyle ze względu na swoją wartość encyklopedyczną,
co ze
względu na sposób ujęcia, osobnej wzmianki wart jest tom Les socii!tes
humaines 48. Jako encyklopedia może on być traktowany tylko ze względu na dążenie do ujęcia całości zagadnień, a posługiwanie się nim ułatwia
dość obszerny ind€'kJs i wspomniany wyżej mały słowniczek socjologiczny.
Uderza jednak szerokość horyzontu tego opracowania. W przeciwieństwie
do wielu innych, ujęcia etnologiczne przerastają się tu i uzupełniają harmonijnie z punktem widzenia socjologicznym, zaś przesłanki rozumowania
i przykłady zaczerpnięte
są swobodnie i szeroko z archeologii, historii,
aż do współczesnych
danych demograficznych,
ekonomicznych
i socjologicznych, nie pomijając nawet takich źródeł, jak afisze lub rysunki dziecięce. Podziw musi budzić wykorzystanie
tak szczegółowych wyników
badań, jak dokładne zestawienie ilości pielgrzymów do Mekki z różnych
krajów w jednym roku dla zbudowania
tylko jednej przesłanki. Jasne,
doskonałe schematy obrazują np. konflikt ról społecznych,
urbanizację
czy strukturę
pokrewieństw.
Takie sprofilowanie
pracy jest podyktowane
potrzebami szerszego odbiorcy, którego przecież interesuje przedmiot badań, 'tj. społeczeństwo, a nie podziały kompetencyjne
między dyscyplinami
naukowymi.
Ujęcie takie, niemożliwe dziś w pracy badawczej jednostki
w związku ze swoją wielowarstwowością,
wydaje się jednak najsłuszniejsze właśnie w tych opracowaniach podręcznikowych
i encyklopedycznych.
których ambicją jest służenie nie tylko specjalistom. Od zachęty do udostępnienia tej książki czytelnikowi polskiemu powstrzymuje
tylko to, że
nie jest ona napisana z pozycji marksistowskich,
mimo że właśnie z tych
pozycji można ją było napisać jeszcze lepiej.
4H
Les societes humaines, op. cit.
o powojennej
leksy/wgrafii
etnograficznej
140
5. Inne ujęcie prezentuje
nieco dawniejszy leksykon z serii Fischer
49. Jest to ujęcie
alfabetyczne,
ale głównie według kontynentów
lub subkontynentów,
obejmujące tylko 22 hasła. Wyjątkiem w tej regule
są hasła dotyczące Eskimosów oraz Indian południowo- i północnoamerykańskich, co zresztą redaktor stara się uzasadnić we wstępie. Nazwiska
badaczy, nazwy geograficzne, etnonimy i zjawiska kulturowe uwzględnia
dość wyczerpujący
indeks. Należy też podkreślić podanie bardziej wyczerpującej niż w innych leksykonach bibliografii, choć z drugiej strony szata
ilustracyjna jest uboższa. Uderza też nierównomierne
potraktowanie
sposobów prezentacji materiału, zwłaszcza w opracowaniu
kartograficznym:
Afryka reprezentowana
jest tylko przez mapę gospodarczą, Indie i Indochiny w formie dość szczegółowej mapy rozmieszczenia plemion, brak zupełnie jakiejkolwiek
mapy całościowej Azji, Ameryka Północna reprezentowana jest przez mapę "rozmieszczenia
Indian północnoamerykańskich", a mapka Ameryki Południowej
zawiera bardzo ogólnikowe dane
o "rodzinach
językowych
ludów pierwotnych
Ameryki
Południowej".
W sumie, nawet jeśli przyjąć zastrzeżenie redaktora, że nie jest to praca
dla etnologów, lecz dla szerszego kręgu zainteresowanych,
można było
oczekiwać większej zwartości i konsekwencji
przedstawienia
danych, co
nie powinno sprawiać trudności przy aż tak formalnym
układzie haseł.
W pracy tej, jak i w poprzednich, uderza też brak synchronizacji
spojrzenia, np. autorzy, opierając się na starszych danych, zdają się często nie
zdawać sobie sprawy z przemian, jakie zaszły choćby w azjatyckiej części
Związku Radzieckiego, czy nawet w wielu krajach afrykańskich.
Jest to
problem tak stary, jak etnologia, polegający na tym, czy należy opisywać
przede wszystkim tradycyjne uwarunkowania
teraźniejszości,
czy w teraźniejszości i przeszłości doszukiwać się elementów najbardziej
archaicznych, reliktowych. Wydaje się, że w większości cytowanych tu opracowań
(z wyjątkiem może Ethnologie generale, czy Enciklopedii Afriki) zdecydowano się raczej na przedstawienie
reliktów i archaizmów,
z tym, że
w sposób niezupełnie obiektywny wyłączono z tej procedury ludy europejskie.
Prace etnologów polskich uwzględniane
są w spisach literatury
omawianych opracowań w sposób dość przypadkowy.
I tak Ethnologie generale i W. Stohr podają tylko B. Malinowskiego, przy czym pierwsza z tych
pozycji podaje jeszcze kilka nazwisk nie-etnologów
polskich, np. A. Zajączkowskiego. Natomiast opracowanie pod redakcją H. Tischnera wymienia M. Czaplicką, a nie wymienia nawet B. Malinowskiego.
6. Jak widać choćby z zestawionych
powyżej danych, leksykografia
etnograficzna ustępuje znacznie wobec rozwoju leksykografii
socjologicz-
Lexikon
4D
tO ~
V olkerkllnde.
Lud,
tOlll
LVIII
Red. H. Tischner, op. cit.
146
ZOFIA STASZCZAK
nej. Mimo dawnych, znanych tendencji do sprowadzania w krajach socjalistycznych socjologii do etnologii, obecnie problematyka etnologiczna
uwzględniana jest szerzej w socjologicznych le'ksykonach, pisanych z punktu widzenia niemarksistowskiego 50. Najobszerniejszym, poważnym leksykonem socjologicznym, który dotarł do nas ostatnio, jest Warterbuch der
Soziologie 51. Jest to wydawnictwo z tradycją, gdyż jest ono drugim, rozszerzonym wydaniem opracowania z 19·55r., nawiązującego zresztą do
dawnego, gruntownego opracowania pod redakcją A. Vierkandta. Wśród
haseł tego leksykonu dotyczących głównie instytucji, zjawisk i ugrupowań
społecznych, a także etnologicznych, których autorami są przede wszystkim G. Heilfurth (5 haseł), W. E. Miihlmann (36 haseł), E. W. MillIeI'
(6 haseł) i S. Westphal-Hellbusch (6 haseł), polskiego czytelnika może zainteresować to, że wśród współpracowników-konsultantów wymieniony
został S. Ossowski, a autorami dwóch haseł (ale nie etnologicznych) są
J. Hochfeld i J. Szczepański.
Wracając do haseł etnologicznych trzeba powiedzieć, że dotyczą one
przede wszystkim etnol'Ogicznego wyjaśnienia podstawowych, tradycyjnych instytucji społecznych i pojęć określających zajmujące się ich badaniem dyscypliny. Uderza (zwłaszcza w leksykonie niemieckim) uwzględnienie jako osobowych trzech haseł antropologii społecznej, etnologii
i "Volkskunde". Brak natomiast takich haseł, jak antropologia kulturowa,
etnografia i "Volkerkunde". Wśród haseł uwzględniono: zwyczaj, obyczaj,
przesąd, magię, następnie takie zjawiska jak akulturacja, inicjacja, pokrewieństwo, kanibalizm, nomadyzm, totemizm, dyfuzja i wreszcie tradycyjnie uwarunkowane grupy, lub kategorie 'Społeczne,jak klasy wieku, tajne
stowarzyszenia, kasty, plemiona, fratrie itp. Jak widać z tego przykładowego wyliczenia słowni'k nie zajmuje 'Się oczywiście kulturą materialną,
nie uwzględnia charakterystyk grup etnicznych ani konkretnych zwyczajów, lecz zatrzymuje się na wyższym szczeblu uogólnienia. W związku
z tym dziwić może brak osobnego wyjaśnienia pojęcia specyfiki etnicznej
(etnos), które występuje jednak w związku z takimi hasłami, jak natywizm, naród, charakter narodowy, "folk society". W sumie jest to pozycja
warta zalecenia etnografom, 'którzy mogą tu znaleźć w pewnym zakresie
więcej danych O' teoretycznej problematyce etnologicznej, niż w niejednym specjalistycznym leksykonie etnograficznym. Słownik ten wyróżnia
się tym korzystnie od np. słownika pod redakcją R. Koniga 52, który
prawie zupełnie nie została uwzględniona w WOTSoziologie, Berlin 1969, ss. 535, ani w FilosOfskaja Enciklopedija,
t. 1-5, Moskva 1960-1970.
51 Worterbuch
der Soziologie. Red. W. Bernsdorf, op. cit.
5" Soziologie.
Red. R. Konig, op. cit.
50
terbuch
Problematyka
der
etnograficzna
Marxistisch-Leninistischen
a powojenne;
leksykografil
etnograficznej
147
uwzględnił tylko trzy hasła etnologiczne (etnologia, społeczeństwa prymitywne i społeczeństwa nierozwinięte, autorstwa E. Willemsa).
Gdyby na tle powyżej zgromadzonych danych pokusić się o sformułowanie pewnych postulatów pod adresem jakiegoś przyszłego leksykonu
etnograficznego, można by je ująć następująco:
1. Jeżeli chodzi o zakres i 'wszechstronność przedstawionych zagadnień oraz szerokie, a konieczne uwzględnienie pogranicza z innymi dyscyplinami - wzorem może być Ethnologie generale. Z tego też opracowania
należałoby przyjąć szerokie uwzględnienie tradycji kulturowych ludów
i społeczności cywilizowanych, a więc zaiJnteresowanie współczesnością.
2. Ze względu na układ, najbardziej informujący wydaje się układ hasłowy, jak w Worterbuch der Soziologie, także na dość dużym szczeblu
uogólnienia, ale z dodatkowym indeksem, umożliwiającym odszukanie
konkretnych, szczegółowych zjawisk, jak w Soziologie R. Ki::iniga.
3. W zakresie doboru haseł wskazany byThy układ przedmiotowy,
z uwzględnieniem jednak najważniejszych etnonimów oraz kierunków
etnograficznych.
Takie ogólne opracowanie wydaje się niezbędne dla czytelni'ka polskiego, potrzebniejsze niż narodowy słownik etnograficzny, który - jak
wskazuje przykład opracowania R. Beitla - może być z powodzeniem
zastąpiony przez 'podręcznik, zaopatrzony dobrym indeksem. Podstawową
pomocą, nie tylko zresztą dla specjalistów, byłoby bowiem zdefiniowanie
i ujednolicenie aparatu pojęciowego. Pewne usługi z tego zakresu oddaje
już dziś interdyscyplinarny Leksykon PWN, a można mieć nadzieję, że
pomocą będzie tu także słownik terminów socjologicznych, zapowiadany
jako uzupełnienie podręcznika J. Szczepańskiego 53.
ZOFIA STASZCZAK
ON POSTWAR ETHNOGRAPHIC
LEXICOGRAPHY
(S u m m ary)
The article .is a compilation and systematic discussion of the data on specialized dictionaries, lexicons and encyclopedias from the field of ethnography and
related disciplines treating ethnographic problems. The works dilScussed are thooe
which were available to the author.
53
J. Szczepański, Elementarne
pojęcia
socjologii,
Warszawa 1970, por. s. 10.
148
ZOFIA STASZCZAK
The following types of '.'lorI,s were discLLssed: 1) those containing the whole
range of ethnographk problems, 2) those from the area of general ethnography.
3) those from the ethnography of individual nations, 4) lexical works of the subareas of ethnography, 5) works from related scholarly disciplines which take ethnographic data into a0count.
A further dLscUJSSiion
was carried out with respect to the geographk area of
a given work (the whole world, continent, country or territory) and with respect
to the method of approach. This may be an alphabetic approach (in an ethno-geographic, subject or mixed order) or an approa·ch dealing with certain problems that
stands on the borderline of being a textbook but is included in the encyclopedia
mainly because of the title of the work, series or large alphabetical index.
At the end select, representative works f1'om various groups arc dis<CluSised
in
more detail.