bc705206b8fdf4a98dcf9f20987048f8.pdf
Media
Part of Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą / LUD 1967 t.51 cz.2
- extracted text
-
Lud,
t. 51, cz.
II. 1903
ANTONI KUCZYŃSKI
WKŁAD POLAKÓW W BADANIA NAD LUDAMI SYBERII
I ICH KULTURĄ
WSTĘP
Interesującym
lecz słabo opracowanym zagadnieniem jest wkład
Polaków do badań nad ludami Syberii i ich kulturą. Konieczność opracowania tego tematu w granicach historii etnografii polskiej jest widoczna, gdyż znaczny dorobek Polaków w tej dziedzinie nie jest jeszcze
\V pełni znany ani też doceniany
w nauce krajowej, a także nie liczy
się z nim prawie nauka światowa. Trudno jest wymienić choćby jedną
pracę etnograficzną traktującą o obszarach północno-wschodniej Syberii,
której autorzy 'Powoływaliby się na fakty z'awarte w licznych pamiętnikach polskich jeńców wojennych i !politycznych wygnańców z okresu
od XVII-XIX stulecia. W wielu wypadkach relacje te posiadają oryginalny char<lkter i zawierają prawdziwy obraz inwentarza kulturowego
z interosującego nas obszaru. Zdarza się nieraz, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej kultury, ale błędu tego
nie ustrzegli się ;przecież i późniejsi podróżnicy badający egzotyczne
plemiona odległych kontynentów. Podkreślić jednak należy, że materiały nagromadzone w pamiętnikach polskich zesłańców z XVII i XVIII
stulecia posiadają niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu
skomplikowanych procesów etnicznych zachodzących wówczas na Syberii.
Z problematyką tą łączą się liczne .pamiętniki jeńców wojennych
i politycznych zesłańców, a także artykuły i rozprawy, które powstały
\V oparciu o pobyt i badania
etnograficzne na Syberii. Istnieją względnie istniały ciekawe rękopisy i bogate zbiory etnograficzne wiążące
się z tym mało opracowanym zagadnieniem l. Myślę więc, że ten ogólny
I Z ważniejszych
rqkopisów wymienić
należy: B. D y b o w s k i "Cnoty
i wierzenia Kamczadali", rps. Bib!. im. Ossolińskich we Wrocławiu, nr inw. 7200/II;
B. P i ł s u d s k i, L. S z t e l' n b e l' g "Giliatskie
teksty", rps. Arch. Akademii
Nauk ZSRR w Leningradzie, fond. 282, nr 142 oraz B. P i ł s u d s k i, Les Polonais
en Siberie", rps. Arch. Bib!. Polskiej Akademii
auk w Krakowie, nr inw. 2798;
ANTONI
KUCZY NSKI
przegląd
polskich
badań nad ludami
Syberii
pozvi/oli przyszłemu
bad'JczO\,vi zorientować
się w wartości
tych materiałów
oraz ich przydatności
do dalszych
.studiów z zakresu
etnografii
i historii
Syberii,
Dotychczasowy
dorobek historii etnografii
polskiej na ten temat ograniczD się głównie
do prac związanych
z dziejami
Polaków
na Syberii.
Do nich zaliczyć należy interesującą
książkę
Z. L i b 1" o \\' i c z a, (1884),
wymagającą
dzisiaj
wielu
sprostowań
i uzupełnień
oraz przestarz':l1e
opracowanie
M, .J a n i k a, (1924) stanowiące
nadal naj obszerniejszą
pozycję z tego zakresu.
Pewne
wiadomości
wynotować
również
można
z artykułów:
L. Tatomira,
(1865), W. Sieroszewskiego,
(1911)
.T, T a l k i - H r y n c e w i c z a, (1924) i S. P a w ł o w s k i e g o, (1925),
Wreszcie
istnieją
dwa artykuły
poświęcone
wyłącznic
temu problemowi.
Pierwszy
z nich jest powierzchownym
przeglądem
polskich
baclal1 nad
ludami Dalekiego
Wschodu
i Azji Środkowej,
(M. Kor b c c k a, L M os z y ń s k a, L Ok r u s z k o, 1954), drugi
natomiast
pióra S. Kał uż Y Jl. s k i e g o, (1966) omawia
szczegółowo
\vkład Polaków
w poznanie
etnografii
Jakutów.
W wykazie
tym uwzględnić
równi('ż
należy sło\\7niki:
E. Maliszewskiego
i B. Olszewicza,
(1925--1927).
S. Z i e l i ń s k i e g o, (1932) zawierające
bog:lte wiadom·ości
z za1<rcsLl
polskich
badań
etnograficznych
nu Syberii,
bibliogrufię
pumiqtników
polskich
E. M a l i s z e w s k i c g o, (1928), El takż:.: pracę
rnugisterskCl
autora
artykułu
poświęconą
ocenie
polskich
lT!<..ltcria1<'lw do etnografii
Kamczatki
2.
tenże: Album fotografii
z Syberii i Sachalinu
z objaśnicniami
Er. Piłsudskiego
tamże nr inw. 2799: ,.Korespondencja
Br. Piłsudskicgo
z lat 100:'i··_·190H: tamże
nr ;'l\\'. 4646; "Listy i bruliony listów Br. Pilsudskiego
do ró'ln~'('h osób", t3m:~e.
nr inw. 4647; St. P o n i a t o w s k i Material~' z wyprav,,-y nauku\'.-ei cifJ kraju G[)ldó\\' i Oroczonów
znajdują
się vv posiadaniu
Archiwum
PTL \\'C Wroci::lwiu.
nr inw. 293-293.
Dokładne informacje
w tej sprawie patrz: St. P o n i a t o w s k !.
,.Dziennik
wyprawy
do kraju
Galdów i Ol'oczonó\\" w 1914 roku". (wstępcrc
z"olDtrzyla
i do druku przygotowała
B. Heidenrcichl,
Lud. l. :ill, 1961i, s. 7-1~O:
W. S i e r o s z e w s k i, Rc:kopis drugiego tomu monografii
u .Jrlkutach (w .icz~·ku
rosyjskim) znajduje sic: w zbiorach Arch. Akademii Naui, ZSRIl w Leningradzie:
mikrofilm tego rękopisu jest w posiadaniu
Bib!. 1 arodowc.i w Warszawic, S~·g'1.
1\'1[.
:\.
161: A. S z y m a 11s k i, "Materiały
jakuckie
... ". rps :\ rcll. T'olsk ie.:
Akademii Nauk w Warszawie sygn. III - 24. Zbiory etno.graficztle: z ('ic!owsz~'l'h
kolekcji etnograficznych
wymienić należ~' tę, którą przywiózl z Kamczatki B. D yb o \\' ski. Dokładne informacje
w tej sprawie znajduje! si(; \\.: ,.Katalog wysta\\'\'
ctno;uaficznej
Kamczatki
i wysp Komandorskich
w WarszCl\,·ie". ! He;!. Wi~'ksZil
czcić z tych zbiorów znajduje się obecnie w !Vluzeum Narodowym
w Krakowie.
TaL:l' Muzeum Etnograficzne
w Krakowie posiada zbiory z tcrenu S~'bcrii, ".: sklad
klÓl'\'ch wchodzą eksponaty
z kolekcji kamczackiej
R. D,\'bowski('go.
- A. K u c z y ń s k i, "Etnograficzny
obraz Kamczatki
w świetle pfJhkicll badac'z", podróżnikóv" i zeslal1ców polit~·czn::ch". prac? !11Cll(istC'r~krłnapisana
w K3-
y",'/.dad
Po[a/()w
do
bada,!
nad
Ludami
Syberii
)J ic więc
dziwnego,
że wiele specjalistycznych
bibliografii
w nUnImalnym
tylko stopniu
uwzględnia,
a nieraz
całkiem
pomija
polskie
źródła do historii i etnografii
Syberii.
Uwaga ta odnosi się do bibliografii
A.
Ternowskiego,
(1893),
A.
N.
Popowa,
(1932)
i R. J. Ker n e r a, (1939). W pewnym
stopniu sprawy
te uwzględnia
.-'1.. :\T. P Y P i n w "Istorji russkoj etnografii",
(1892, t. IV, s. 313-323)
or<1Z bibliografie:
W. 1. M e ż o w a i M. 1. S i b i r jak o w a, (1891)
i R. Jakobsona.
G. Hiittl-Worth,
J. F. Beebe,
(1957), a także
najnowsze wydanie "Istorji Akademii Nauk SSSR", (1964, t. II).
Przed autorem przystępującym
do opracowywania
tego zagadnienia
stoją drukowane
i niewydane
rękopisy, pamiętniki
oraz drobne artykuły
rozsypane
w licznych
czasopismach,
których
wartości
źródłowej
nikt
jeszcze nie ocenił. Istnieje
wprawdzie
wiele popularnych
artykułów
o polskich badaczach
Syberii ale większość
z nich jest mniej lub bardziej udaną kompilacją
bądź wierną
kopią faktów
zawartych
w poprzednich
opracowaniach.
Artykuły
te ograniczają
się przeważnie
do
podania skrótowej
biografii poszczególnych
postaci,a
tylko w małym
stopniu uwzględniają
osiągnięcia
i treści etnograficzne
zawarte
w ich
IDmiętnikach
czy pracach. W artykułach
tych wymienia
się przeważnie
W. Sieroszewskiego,
B. Dybowskiego,
J. Kowalewskiego,
J. Czerskiego,
A. Czekanowskiego,
a więc badaczy których
wkład w poznanie
Syberii
ZO:'Lll już wielokrotnie
przedstawiony,
natomiast
ulegli prawie
zapomnieniu
A. Kamieński-Dłużyk,
L. Sienicki,
J. Kopeć, K. Lubicz-Chojecki, F. Ciecierski,
A. Junuszkiewicz,
J. Kobyłecki, J. Żyskar, A. SzymCl11ski, B. Pilsudski,
R. Błoński, E. Piekarski,
A. Giller i inni, których
prciCC posiadają duże wartości dla etnografii.
Zagadnienie
polskiego dorobku w zakresie
etnografii
Syberii wiąże
sic z historią jej kolonizacji
i ówczesną polityką
rządu rosyjskiego.
Należy tu jednClk rozróżnić
kolonizację
samorzutną
od rządowej
i dobrowolnq od przymusowej.
Kolonizacja
samorzutna
rozpoczęła się w pierwszym okresie gospodarczego
opanowywania
Syberii, kiedy to przenikające coruz dalej na wschód oddziały kozackie zakładały
tam wypadowe
stanice, przeksztulcanc
kolejno na większe osady, a potem miasta. W ten
spo:,ób powstał
Tobolsk
(1587), Tiumicó. (1588), Tomsk
(1604),' Ketsk
(1603), Irkuck (1661) i inne miasta syberyjskie
(W. A. Aleksandrov,
1964,
G. F. Miller, 1941. W. 1. Szunkov, 1941, W. 1. Szunkov,
1946, N. M. Jaclfj:1CCV,
Prawie
teci:·:o:e
:J:"';:.
1946).
równocześnie
z tą kolonizacją
rozpoczęła
Etnografii Ogólnej i Slo'vvian Uniwersytetu
dr J. Gajka. Wrocław 19G2.
się kolonizacja
Wrocławskiego
rzą-
pod kierunkiem
50G
ANTONI
KUCZYŃSKI
dowa przeprowadzana na mocy postanowień administracyjnych (P. L Bucinskij, 1889, s. 185).
Odrębne miejsce w procesie po~nawania i opanowywania Syberii
zajmowała kolonizacja "zesłanych na osiedlenie". Osadzanie na tych
obszarach Iprzestępców praktykowano od pierwszych lat ich podboju, ale
dopiero w roku 1769 'po zastąpieniu w Rosji kary śmierci katorgą fala zesłańców zaczęła gwałtownie rosnąć. Wśród tej kategorii zesłańców
wyróżnić należy: zwyczajnych przestępców i kryminalistów, od skazanych na osiedlenie jeńców wojennych i politycznych
wygnańców.
W okresie od XVII-XIX wieku rząd carski zsyłał na Syberię nie tyłka
przestępców rosyjskich lecz także jeńców z wojen polsko-rosyjskich,
uczestników powstań narodowych oraz członków wszelkich patriotycznych związków. Zsyłki te posiadały charakter celowej akcji kolonizacyjnej mającej podnieść na wyższy poziom gospodarczy syberyjskie
prowincje rosyjskiego imperium.
Bardzo często z zesłańców tworzono specjal'ne oddziały, które v/ysyłano na podbój nowych ziem i do pobierania podatku tzw. "jaSdku".
W roku 1648 car Aleksander Michajłowicz spodziewając się napadu
hord kałmuckich na Tobolsk, powierzył ważny odcinek obrony szczególnej pieczy oddziałowi złożonemu z jeńców polskich (Z. Librowicz,
1884, s. 33). Z warstwy kolonistów po niewoli wywodzą się też liczni
badacze Syberii i jej ludów. Siły oraz wiedza zesłańców zużywały się
na Syberii dla dobra jej mieszkańców, a polscy jeńcy wojenni i polityczni wygnańcy, odegrali rzeczywiście poważną rolę w podniesieniu
na wyższy poziom gospodarczy wielu prowincji.
O wpływie Polaków na syberyj.skie rolnictwo pisze W. S i e r a s l e ws k i podając występowanie polskiego nazewnictwa nad rzeką Leną "polska daroga", "poIskaj a polana", "poIskaj a pasznia" (W. Sieroslc:v;ski,
1928,s. 11). Pogląd ten podziela również Z. Librowicz stwierdzając, że:
,,( ... ) Stan rolniczy był naj liczniej reprezentowanym
przez Polaków. W wielkim
okręgu iszymskim tobolskiej guberni nie było ani jednej znaczniejszej wsi. VI której nie możnaby pokazać było kilku lub kilkunastu,
czasami kilkudziesiccit.: polskich dworów. (. .. ) Pod względem materialnym
rolnicy byli dobrze posta'Nieni.
Przyzwyczajeni
do pracy na roli przy mniej dogodnych warunkach
\\' kraju,
spotykali trudności tylko w 2-3 latach zanim się zdołali zastosować do ·.vymagań syberyjskiego
klimatu" (Z. Librowicz, 1884, s. 181-182).
Nade wszystko jednak, znana jest humanitarna działalność polskich
zesłańców wśród ludów Syberii. Wielu z nich zjednało sobie ludność
tubylczą serdecznym współczuciem dla jej niedoli. Gdy do jednej z wiosek jukagirskich dotarł W. Sieroszewski, a jej mieszkańcy dowiedzieli
się, że jest on Polakiem zaczęli się do niego zwracać
,,(. .. l ze wszystkimi
swojemi biedami: przynosili do napraw~' zepsuta 01'011.
pytali o radę co do wędzenia i soleni8 ryb, rząd ali bym uzdrawiał ich ślep'~ów,
Wkład
Polaków
do badań
nad
lwiarni
;;07
Syberii
leczył ich chore kobiety i nie wierzono, że tego wszystkiego uczynić nie mage;
"wszakżeś ty Polak" mówili Jukagirzy
i Jakuci zdziwieni i dotknięci moją
odmową. Polak wg. ich mniemania był to człowiek "ze złotymi palcami", który
wszystko wiedział i wszystko umiał" (W. Sieroszewski, 1928, s. 16).
J ak więc widzimy z pobytem Polaków na Syberii łączy się szereg
zasług ekonomiczno-społecznych niezależnych zupełnie od przyczyn,
które go wywołały. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że wśród
tej liczby zesłańców byli i tacy, którzy pod tym względem działali bezwiednie. Szukając korzyści głównie dla siebie przynosili jednak korzyści i temu społeczeństwu wśród którego wyJpadło im żyć.
Po tych uwagach o charakterze wstępnym przejdźmy z kolei do
szczegółowego omówienia wkładu Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą. Wąskie ramy tego artykułu nie pozwalają na szersze
przedstawienie procederu carskich zesłań na katorgę lub osiedlenie. Dla
politycznego systemu caratu Syberia była idealnym terenem wszelkiego
rodzaju zsyłek, a przez długie stulecia takie też było jej przeznaczenie. Po każdym stłumionym powstaniu nowe rzesze (polskich patriotów
wysyłane były na wschód i północ, "do bardziej oddalonych obszarów
państwa" - jak głosiła oficjalna formułka w sentencji wyroku. Wśród
polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców znalazło się wielu światłych ludzi, którzy opisali jak najdokładniej miejsce swego pobytu, co przyniosło ogromne korzyści nauce. W celu dopełnienia ogólnej
historii polskich badań etnograficznych nad tubylczą ludnością Syberii
całość dalszego opracowania podzielona jest na cztery działy; w których
oprócz wyczerpującego omówienia tekstów źródłowych przedstawiono
pobieżną charakterystykę poszczególnych fal zesłańczych i wywodzących
się z nich autorów relacji o ludach Syberii.
POLSKIE
WIADOMOŚCI
Z ZAKRESU
DO KOŃCA XVIII
ETNOGRAFII
SYBERII
WIEKU
Przy okazji omawiania polskich badań nad ludami Syberii warto
zaznaczyć, że pierwsze kontakty Polaków z obszarami Azji datują się
od czasów najazdów mongolskich (tatarskich) na Europę i Polskę
w XIII wieku. Zapewne już wtedy, wzięci w jasyr mieszkańcy ziem polskich odbyli daleką wędrówkę w głąb Azji. Właśnie najazdy mongolskie na obszary wschodniej Europy były bezpośrednim powodem poselstwa papieskiego do chana mongolskiego. W roku 1245 papież Inocenty IV
przyjął na audiencji pożegnalnej mnicha J a n a z Pl a n o C a r p i n i.
We Wrocławiu do poselstwa dołączył franciszkanin miejscowego zakonu
B e n e d y k t P o l a k, nazywany w podróżniczej relacji Jana z Plano,
Benedictus de Polonia. Droga członków poselstwa wiodła przez Kijów,
wybrzeżami Morza Czarnego i Azowskiego, w pobliżu ujścia Wołgi mi-
;J08
ANTONI
KUCZYŃSKI
nęli oni osadę Chadżi Tarchan, gdzie po upływie półtora wieku powstała
stolica nowego chanatu: Astrachań. Dalej przechodzili przez stepy zamieszkałe przez Kazachów, koło Jeziora Aralskiego, wzdłuż Syr-Darii
przez Turkiestan, Dżungarię i pustynię Gobi.
Swe interesujące obserwacje spisali mnisi w tzw. "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami", której redagowanie zajęło im trzy
miesiące pobytu na dworze papieskim. Zawarte w niej fakty zgodne są
ze źródłami chińskimi, arabskimi, perskimi, a szczególnie z Dżami
at-Tawarich (Zbiór Kronik) Raszid ad-Dina, historyka perskiego na
służbie mongolskich władców Iranu z końca XIII i początku XIV wieku
Oraz anonimową kroniką mongolską z 1240 roku znaną pod nazwą
"Mongołun Ni'ucza Tobcza'an" ("Nieoficjalna Historia Mongołów"). Wiadomości dostarczone przez członków wspomnianego poselstwa były dla
ówczesnej Europy pierwszymi autentycznymi relacjami o państwie wielkiego chana, o ludach i obszarach Azji Centralnej.
"Historia Mongołów zwanych inaczej Tatarami" zawiera szereg interesujących wiadomości o zwyczajach i obyczajach tego narodu, podaje organizację armii i wojsk'a, historię państwa mongolskiego, fizjonomię ludów mongolskich, położenia kraju oraz kontakty Mongołów
z innymi narodami. Te interesujące informacje krążyły w średniowieczu
w 'wielu odpisach. Ich tłumaczenia istnieją w języku włoskim, francuskim, holenderskim, angielskim, rosyjskim i 'Polskim :ł.
Dalsze kontakty Po}aków z obszarami Azji łączą się ze wspomnianą
już kolonizacją rosyjską. Jeńcy z wojen polsko-rosyjskich stunowili poważny procent nowych mieszkańców Syberii. Wśród tej grupy zesłaJ'J.:, Do dnia dzisiejszego nie ustalono kto jest autorem "Historii Mongolów zwanych inaczej Tatarami".
Formalnie jest ona znana pod nazwiskiem Jana z Plano
C a r p i n i. Pod nazwiskiem
Benedykta
Polaka nie istnieje żadna piśmienna relacja z poselstwa do Mongolii pochodząca z jego 1'<:;11.1. Wiadomo jest, że B e n ed y 11.t P o l a 11. złożył na dworze papieskim w Lyonie "cenne w swych szczegółach sprawozdanie
ustne, utrwałone w pergaminach
z XIV wieku, przechowywanych w bibliotekach
narodowych w Wiedniu i Paryżu" (Wyd. zbior. "Polska i Polacy w cywilizacjach
świata", t. l, zesz. 3, 1939, s. 233). W tzw .. r({kopisie Colbertowskim w Bibliotece Narodowej w Paryżu na końcu "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami"
Jana z Plano Carpini znajduje siC; krótkie streszczenie
ustnej relacji Benedykta
Polaka pochodzące z niewiadomej
reki (E. Kar w o t,
"Benedykt
Polak w Mongolii", Poznaj Świat, nr. 5, 1962, s. l:l). Krytyczne W~'danie relacji Benedykta
Polaka przygotowywał
prof. M. L e w i c k i jednak nie
doszło ono do skutku z powodu śmierci profesora (K. M o s z y I1 s 11. i, "Czlowiek.
Wstc:p do etnografii powszechnej i etnologii", 1958, s. 133 - przypis ili' 50). Bezwartościowe
tłumaczenie
tej relacji ukazalo się kilkakrotnie
drukiem w jqzyku
polskim. Po raz pierwszy opublikował je M. W i s z n i e w s 11.i, "Historia literatury polskiej", t. II, 1840, s. 208-233,
potem przedrukował
je L D a n i e l e w s 11. i
w książce: "Sybir. Pamiqtniki Polaków z pobytu na Sybirze", Chełmno 1864.
Wklad
PoLaków
do
badań
nae; ludami
Syberii
ców znana jest postać Nicefora C z e r n i c h o w s k i e g o, jeńca z wojen polsko-rosyjskich prowadzonych przez Zygmunta III. Osiedlony
początkowo w Jenisiejsku, a potem w Ilimsku od roku 1652 kierował
N. Czernichowski warzelnią soli w Ust' - Kutsku nad górną Leną. Po
Vyarym;y, wh1zienia UlosJdewskiego
Tniast i Juiejsc
Ada.Jllll
Kamieńskiego.
I:\,dąc łll'tt'U kitli!: łaty w <lelHokll.ch u ks.. Piotra H.<i~I.)"]ltki('f'tOl widtc l.a::.J Ul (JI.Wgn przez (.dn{lwi{'nil~ k\)~ci()ł'a. g(·:nhiekit·go. Jcdm'tw t najdt1'Guil'J~t)'ch ,i naji,i-':~l:l('J~l.y(h <;,trukturą w WidkiO\:j l'lJl~l. 1.naiazłt:m w jt~ip bllilh:tI.:cc grulx'. Sih"a
H{'/~Dl, klt)fe ~flb}wnł ~ubic Z(~lt:mown.nia ..\ugust~"l lIt jakiś $zladitic wiclkolK1.1~l.i. u'ft()r'wflin et y )o;juga suu'osty kOl\nnitkieg(', l'{llliu$kh~gQ. lliędlY innemi cie.
l.:ltwn}Ji r:t:tczami, mit'i<z\,;:4ccmi t;i~ w OOĆ) k~it:d't(~,zDalazł f;,j~:Ł.,k:i;c uiłlk~y d)'B.t)'U'''l Adani,t J{R.mieilskjt'gi)~ k~6ry hędlJe ni(~ZlIWj}linie
teIacyą z' poh~tu Polaków nn Syhcryi. Podwdi.i bowiem l
k,il~'y .naj•.
pit'(Wt\lC drukfl\v:H.li'
pllUJłttniki s:.-lJir~h:j(l:Km'(J]a
l\cnlQwskie•.
go i j~';H:rała Kopcia, (.(lf}O$t~ !'<,ie ~l()f'iero do tlrugtt'j p{)hwy
wieku" Kill,
Hit'fl/nim l\ajsirwio: w ~;woim ź.\'wocj(~ bł .• \ndl"l\~jan(jbnH Iy',tryż' HI,:,4c,) 'lf5ł)()mi~
il<Jj<)C(/ rH!,li'hizit mo~J;l~w~kifll w\ ł.ll~·t za Ah;ksf:gO Jlith:~jłowit.v...•
'\ w latach Hi54i lfi;.l\ w)'m;Cfiill
O, KawtCl.y!\skicg\.). Tt)wnn}':~Jwa JezuS<;)WC'JOl
który z N'ow(tgród •.
h" IJnrwJ.n by! flit :-;Jberlą,< PO'w\ułlljlj. ~ie I\~. f{~iJ~jc\\'icl na O. Bt.lnMławtl 'kl>~t'l\Y-.,ki('gl} T j" kViI")' tji~n,ł hbt"')~ prowin-rji Ht('\\";~i.:i('j ~w(,'g-c Z&H-OtlU, iJodajc
u t!, KawCClyill-kim. "jh~t:lm "ycil:'fl'JAł
jak ;-;it ~tJmtf!d llO-POy;tót do Litwy pl'f.eo
lh~dl to :,;am we Właji,lluręczn}'ch ł'tlll.dttJlik:H.~,b obszt!ł1Iifj skn'Ś-Hł,"
(Dtiejc hl. Hu.
'JOli :-,lr 2~1.) ?-:~m te pamif;toil..i u:ezuau(', 'lie wiCr.1-Y.uawet, c:J.y i gtltię był)' d.rtJ.
ł..ow:'mt~. W biblio[cee O . .llr~wlla 1H1;t~'isk:1 O. l\'llWCfi)'rłskiego nie DlS. Dya....,·ut.z
"i\.'e łiaruil.'iJskkgo
bftJli~ uajdawnirj£14
l';lmi:}.1k4 ~1nlltków poł3ki,,'b ue. Sybinr.
h....
kod;~, 1.e. kOllłll, i którćj niukj::.zć \\ yt.ł:UJlC !lpOf1,,'t.dl.{)l.lC~ pcloa bł,.dów i Pnetro-u,:ń, tak JA' u:orM t.rudno o rozumienie,
~ic Wllt.~UJlł)rze<-iet, t.c rzec: ta, nAwet
uJ< jak je;!, zajmie tz)'!.ającyc.h.
Wiitl'l. 12. Kv:ut/li(J 1074.
j
Ryc. 1. Fotografia wstGPu A. Maryańskiego
do pracy:
K a m i e ń s k i, Dyaryusz
więzienia moskiewskie'Jo miast
i miej.~c spisany
przez...
Poznań
1874.
A
zabiciu wojewody Ilimska, który znieważył mu siostrę (czy żonę?) 'vvyruszył z grupą jeńców nad Amur gdzie odbudował ruiny chińskiego
Alhazimu i stworzył miniaturowe "państewko", uniezależniając jego
okolice od wzmożonych wpływów chińskich. Alhazim nie istniał długo .
.Jego centralną rolę zmniejszył ostatecznie traktat nerczyński (1689),
a dalsze losy "polskiego ambasadora" rosyjskiej kolonizacji nad Amurem nikną w mroku dziejów póżniejszych ekspansji. Sława N. Czernichowskiego i pamięć o nim jako "mądrym chanie" przetrwała w kronikach chińskich, jak też dochowała się wiadomość o tym, że rząd bogdychana korespondował z nim, nie tylko po chińsku, ale i po polsku
(S. Zieliński, 1932, s. 70-71) 4.
4 W świetle
istniejącej
zbyt w~'raźnie. W źródłach
literatury
postać N. Czernichowskiego
nie rysuje sic
tych istnieją pewne róźnice biograficzne
nasuwające
.")10
ANTONI
KUCZYŃSKI
Co się tyczy najwcześniejszych polskich relacji z zakresu etnografii
Syberii, to przegląd ten rozpocząć należy od Adama K a m i e ń s k i e g o -D ł u ż y k a, o którym nie wiemy więcej ponad to, co sum o sobie napisał w "Dyaryuszu". Wzięty do niewoli rosyjskiej 20 października
1657 r. podczas bitwy z wojskami kniazia Jurija Dołgorukiego "pod
Basią między Uchłami" 5, wywieziony został na Syberię gdzie podzielił
los większości ówczesnych mu zesłańców - wcielony do oddziału wojskowego zajmował się podbojem nowych ziem i zbieraniem podat~u tzw.
"jasaku". Po 4-letnim pobycie w Rosji i na Syberii wrócił do kraju,
gdzie napisał "Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc spisany
przez Adama Kamieńskiego", wydany przez ks. A. Maryańskiego w opracowaniu "Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi
Rażyńskiemu .... ", Poznań 1874. Oryginał "Dyaryusza" nie jest do dzisiaj znany, a jego wydawca ks. A. Maryański pisze we wstępie: "Będąc
przed kilku laty w Gembicach u ks. Piotra Kuszyńskiego, (... ) znalazłem
w jego bibliotece grube Silva Rerum, które spisywał sobie za panowania Augusta III jakiś szlachcic wielkopolski, dworzanin czy sługa starosty kO!paniokiego, Ponińskiego. Między innemi (... ) w onej księdze,
znalazł się także niniejszy dyaryusz Adama Kamieńskiego, który będzie
niezawodnie najdawniejszą relacyą z pobytu Polaków na Syberyi" ("Dyaryusz więzienia .... ," s. 378).
Od tego momentu wzmianki o A. Kamieńskim-Dłużyku i jego "Dyaryuszu" spotykamy w wielu publikacjach (A. N. Pypin, 1892, t. IV,
s. 316, Z. Librowicz, 1884, s. 34-36, S. Zieliński, 1932, s. 201-202, ale
często określa się go jako "krótki, skąpy w dane faktyczne" (polski
Słownik Bibliograficzny, 1939 1946, t. V, s. 200). Ostatnio jednak etnograficzna wartość tego "Dyaryusza" została oceniona przez B. L Polcwoja z Irkucka (1965, t. V. s. 122-129), S. Kałużyńskiego, (1965) oraz
Z. Jasiewicza, (1966).
Należy jednak podkreślić, że A. Kamieński-Dłużyk jest pierwszym
Polakiem, który pozostawił w swym "Dyaryuszu" opisy: Wogułów,
Tunguzów, Jakutów, Czukczów i Giliaków. O Wogułach :pisze on że:
konieczność wnikliwszej korekty poglądów na temat kolonizacyjnej
działalności
tego zesłańca. Sprawa ta nie jest łatwa gdyż należałoby wykorzystać wspomniane
kroniki chińskie, a także zbiory starych syberyjskich
archiwów, w których być
może kryją się nieznane wiadomości z tego zakresu. Literatura dotycząca N. Czernichowskiego: M. D u b i e c ki, "Osadczy w ziemi Mandżu", Tygodnik Ilustrowany.
nr. 358-365,
1874, tenże: "Obrazy i studia historyczne",
Warszawa 1884, tenże:
"Osadczy ziemi Mandżu w XVII stuleciu. Obrazy i studia historyczne", Warszawa
1901, wyd. II, Z. Librowicz, op. cit. s. 15-28;
T. T u r k o w s k i, "Czernihowski
Nicefor", Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1938, t. IV, s. 342-343.
5 Data
ta podana jest mylnie. Bitwa nad rzeką Basią odbyła się w r. 1660.
Wkład
Polaków
do badail
nad
ludami
Syberii
fill
.,Mają W lesie koczowiska, zrobione z drzewa; nizkie okienko jedno, oglen
dzien ; noc gore w kominie. Pieców nie mają, ani drzwi, tylko dziura miasto
drzwi. Ław także nie mają, tylko na ziemi siedzą. Zwierzem żyją, ale i chleb
jedzą, "00 kupują u Moskwy za skóry jelenie i łosie. Niedźwiedzia
gdy zabiją,
to nad nim płaczą, powiadając:
że nie my tobie śmierci przyczyną, ale łuk nasz.
Poty m go zjedzą, a głowie siG jego modlą, która zawsze w koczowisku w kącie
stoi, s:atkiem nakryta, i różnych sukien nawieszano koło niej. Zboża ci ludzie nie
sieją. l:dko siG lasem bawią; ryb mało albo nic, bo rzek nie mają wielkich"
(DvarytEz wiGzienia ... s. 381).
Informacja
ta chociaż ogólnikowa
zawiera
jednak
wiele cennych
spostrzeżeń
wśród których
na szczególną uwagę zasługuje
wzmianka
a kulcie niedźwiedzia.
Wspomniane
tu przez A. Kamieńskiego-Dłużyka
zapewnianie myśliwego, że nie on, a tylko jego łuk jest sprawcą śmierci niedźwiedzia
stanowi właściwy początek cyklu obrzędów i ceremonii
o charakterze
religijno-magicznym,
wspólny dla wielu grup etnicznych
Syberii u których występował
kult tego zwierzęcia. W ten sam sposób
postępują
i Ewenkowie,
którzy po zabiciu niedźwiedzia,
czynem tym
obwiniają ludzi, lub twierdzą,
że śmierć jest dziełem przypadku
spowodowanego przez samo zwierzę (A. F. Anisimow, 1958, s. 108).
Inne strony "Dyaryusza"
zawierają
informacje
o Ostiakach,
którzy
prowadzili koczowniczy tryb życia, łowili ryby w sieci z włókien pokrzywy. polowali na dzikie gęsi i kaczki.
N ajdokładniej
jednak opisał polski zesłaniec Tunguzów z okolic górnej Angary i dolnej Leny. Jego zdaniem byli oni wybornymi
strzelcami,
polowali przy pomocy łuków, hodowali renifery, których stada dochodziły u nich do 1000 sztuk. Zmarłych chowali ina drzewach, żyli w wielożeństwie, a twarz pokrywali
tatuażem.
A oto fragmenty
samego "Dyaryusza" podające szczegóły o Tunguzach i ich kulturze:
..Ci Tungusi lud lekki, z łuku strzelec niesłychany,
chyży. Zimie i lecie
wlóczą siG od rzeki do rzeki dla pożywienia, a jedzą w pół surowo, z zabitego
zwierza krew świeżą ssią. Z zabitej łani brzucha wyjąwszy cielęta, jedzą. Każdej
rzecz:,' nie przepuszczą, lubo najbrzydszej.
Żon po dziewięciu mają, a żony ich tak
dobrze z łuku biją, jak mężczyzna. Jeleni stada wielkie po 1000 i więcej. Mają
także jelenie ćwiczone, że dzikie oszukiwają takim sposobem, że ten jeleń domowy
już jest zwyczajny; tedy temu jeleniowi nałożą na rogi rzemienny powróz blisko
dziesięciu łokci, i trafia się, że kiedy dziki jeleń przyjdzie, tedy ów jeleń domowy
z nim igra, i tak ów powróz na niego zarzuci i upląta go tak, że się ze sobą
biedzą, a potym gospodarz, albo pastuch, który chodzi za tymi jeleniami,
obaczyw:;zy tego jelenia, z łuku go zabija, a temu krwi z wodą da się napić"
(Dyaryusz więzienia ... s. 284).
Jadąc dalej w kierunku
z Jakutami,
którzy
północnym
zetknął
się autor
"Dyaryusza"
..Koni stada bardzo wielkie chowają, a białych najwięcej. Bydła także mają
dość. B~'ki bardzo wielkie chowają, a nosy ich przewleczone, jak u niedźwiedzia,
także i u krów. Wszystko jeżdżą na nich, a konie jedzą, jako psi; niczym się nie
512
ANTONI
KUCZyNSKI
brzydzą, nigdy się nie umywają, paznokci nie obrzynają,
chodzą nago z lukami,
na głowie kaptury
z piórami żórawiemi
jak straszydla,
grzechu w niczym nie
znają. Ni Boga, ni wiary, owo zgoła bestyom podobni. Ci ludzie posiedli tq Leno
i hriegi jej. Tam: się żadna rzecz nie narodzi, bo ziemia nie taje wiqcej jak na
łokieć. Tam jest zwierza i ptastwa niesłychana
moc, ale poganie nie umieją ith
zażywać: tak jak psy jedzą. Co większa, pióra oskublszy, u kogo jest kotie!.
to warzą, u kogo zaś nie masz, to kamieńmi parzą w dzieżkach albo korytach.
bez soli. strój nagi w lecie i w zimie. W żartach wstydu żadnego nie mają, ani
co grzech jest nie wiedzą. Na koniach białogłowy jeżdżą, a mają siergi wielkie
w uszach, jak talerze srebrne, na czole noszą krągi, a na szyi srebrne i miedziane
obręcze. Tak jak mężczyzny chodzą w skórach jeleniach i wołowych, sierści'j do
ciała, a drugą na wywrot. Łuki mają długie, wyżej człowieka, a ciqciwy !'Ze ..
mienne" (Dyaryusz więzienia ... s. 385-386).
Przytoczone tu wiadomości są prawdziwe, a choć spora ich część ,\,~"maga komentarzy, znajdują one potwierdzenie u późniejszych badaczy
(D. A. Kocniev, 1899, W. L. Priklonskij, 1896, W. Sieroszewski, 1900,
S. A. Tokariev, 1945 i inni).
Na dalszych stronach "Dyaryusza" zamieszczona jest informacja o ludzie, którego nazwy autor !nie podał.
"Tam nad morzem - pisze on - są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo siq
w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt
i po kilkuset. To największy pan.
który ma psów najwięcej.
Na psach jeżdżą, psy jedzą, w psich skórach chodzą
i z córkami posag dają psy i ubiory psie mają, drożej sobie ich szacują niż sobole, albo inne piękne zwierzęta. Lud prosty; nic innego nie mają prócz psów.
Poganie, bałwochwalcy,
czarownicy
wielcy; z djabłami
z ust w usta mOWlą:
jawnie i widomie im się pokazują w postaciach różnych bestyj, ptaków, żmijó\\',
kruków, jako w co kto wierzy, takie czarownicy
ludziom pokazują, a o Bogu
nie wiedzą. Ci ludzie mieszkają nad rzeką Lamą G, która wpada w morze, jakb:-'
w koniec Zimnego Morza" (Dyaryusz więzienia .,. s. 386-387).
Wnosząc z etnicznego układu Syberii w XVII stuleciu była to ludność jednego z licznych wówczas plemion tunguskich - Kiłarów, Ujganów, Godnikanów i innych - rozsiedlonych wówczas w dorzeczu Lamy (B. O. Dołgich, 1960, s. 379 - 386 oraz mapa na końcu książki).
Dalsze informacje A. Kamieńskiego-Dłużyka wymagają jednak poważniejszych sprostowań. Pisząc o Czukczach podaje on, że są oni wysocy, noszą długie brody i:
"... chodzą jakby Barnardyni
w kapturach;
u każdego paciorki w rqku, szablę ma przy boku na kształt starych kordów, mało co dłuższa nad lokieć, ale
lud bardzo bitny. Kraje tam bardzo piękne, ciepłe i obfite. ale nam tam dlu~()
nie dali popasać" (Dyaryusz więzienia ". s. 387).
Pewne szczegóły opisu oraz nazwa ludu wskazują, że rzeczywiście
mamy tu do czynienia z Czukczami, ale skąd się wzięły u nich długie
G Chodzi
tu o rzekę Ochotę wpadającą
do Morza Ochockiego,
nazywano często Lamą (W. P. Polewaj, op. cit., s. 127).
którą w XVII \\',
Wic/ad
Polalcuu;
do
!)a<lU1' nad
ludami
Sybuif
:113
szable przy boku na "kształt
starych kordów"
i długie brody, których
raczej Czukczowie nigdy nie zapuszczali. Kwestia t<1pozosta~e jeszcze nie
wyj<1śniona 7.
Pisząc o Giliakach
wspomina
A. Kamieński-Dłużyk,
że:
"Jeżdżq na niedżwiedziach
i tak nimi kierują
jak u nas kOlimi, ale im
obrzvna.ic) paw.okcie i z~b:-' wybierają,
a karmią ich na stajni, jak woly, i jedzą
ich także." ("Dyar~'usz więzienia ... " s. 387).
Informacja
ta nie jest w pełni prawdziwa.
Prawdą
natomiast
jest,
że Giliacy hodowali niedźwiedzie,
które potem zabijali i zjad<1li je \v celach kultowych.
Oceniając wartość
materi<.lłów etnograficznych
z<1wartych w "Dyaryuszu" podkreślić należy, że są one w prz2ważającej
części pr<1wdziwe,
zgodnie z notatką, którą zamieścił sam autor w jego zakończeniu:
"Ten
mój dyaryusz napisany
przeze mnie niccj nie ma fałszywego,
ale com
widział memi oczyma, tom wyraził,
na co się ręką moją podpisuję".
("Dyaryusz
wiE;zienia ...", s. 388).
W odniesieniu
do wiadomości
z zakresu
etnografii
ściśle opisO\vej,
dodać
należy
jeszcze
inne
pamiętniki
polskich
jeńców
wojennych
z XVIII w., którzy już w owym czasie przemierzyli
olbrzymie
obszary
Syberii. Drugim z kolei autorem wspomnień
z syberyjskiego
wygnania
był Ludwik
S i c n i c ki
(l677-?).
Wzięty do niewoli. po kapitulacji
Bychowa (1707) zastal wraz z bratem Krzysztofem
Sieniekim wywieziony do Moskwy, a potem na Syberię do Tobolska. Po półrocznym pobycie
w tym mieście przeniesiono
ich do Jakucka, dokąd przybył tylko Ludwik,
gdyż brat jego zmarł w drodze wkrótce
po wyruszeniu
z Tobolska.
Przebywając
na zesłaniu w latach 1707-1722 .poczynił L. Sienicki szereg trafnych spostrzeżeń
o życiu napotkanych
ludów, a najwięcej
o Jakutach. Obserwacje
swe zawarł w wydanej
po powrocie książce: "Dokument
osobliwego
miłosierdzia
Boskiego
, Wilno
1754,
której wartości jako źródła etnograficznego
nikt jeszcze w pełni nie ocenił. W odniesieniu do Jakutów uczynił to ostatnio S. Kałużyński
podając
szer,eg bardzo trafnych
komentarzy
do zawartych
w niej opisów kraju
i ludzi (S. Kałużyński,
1966, s. 173-174).
. L. Sienickiego
uderzał odmienny
sposób życia i egzotyczna
kultura
syberyjskich
tubylców. O Jakutach
pisał on że:
7 Z krótkiego
opisu przytoczonego
w "Dyaryuszu"
wnosić należy, że byli to
prawdopodobnie
Czukcze. Biorąc jednak pod uwagę terytorium
ich rozsiedlenia
\V
XVII wieku (B. O. D o I g i c h, op. cit., s. 549-578
oraz mapa na kOl1CU
książki), a także niezbyt dokładne określenie obszaru na którym oddział A. Kamieńskiego zostal l'ozbity przez "Czuchczów", sprawę tę należy uznać za nie \Vv·jaśnioną·
11 -
Luci,
l. .,1, cz.
II,
I%H
514
ANTONI
KUCZYŃSKI
bawią się latem łowieniem ryb, z jesieni zaś samey udają siG na głębokie puszcze y dzikie lasy, dla strzelania
soboli, lisów, piesków,
gronostajów,
popielic, łosi, jeleni, żubrów, niedźwiedzi,
wilków, (... ) y inszego tam będącego
zwierza, mięso wszelakiego
zwierza gdzie zabiją tam jedzą, 'skóry wynosząc do
domów, temi dań Carowi płacą, y co im trzeba kupują, pieniGdzy nie mają, (. .. )
y tych skór używają miasto pieniędzy między sobą, a żony i dzieci ich, bawią siC;
łapaniem
szczurów,
jeuraszków,
barunduków,
y inszych
nieczyst~'ch
zwierząt,
~.,I(UMENT
~1aoił:tWSIuDZIA
IJOSKIiGO
. .... eudo..tnie I Jfal"i6fkieySch,
Pewnego SII1~' Cb"alc~ Iwergo
'L~~
<Tn
KOSCIOl.A CHRYSTUSOWEGO
PoqJĄGAIĄCY,
.z "3~Jad;m;'i&-;r~h
ionrrotverryilIac~od3¥:,ch miedz}'
naul'a Kosclola Pow£aechaego Karolłl::klcgo, i podaniem
ll'JOlJslonlln roz.um<:OludzkIm ~ulalkiey.Kalwińr"i~y,
l.iIec:klc:y, y LOoJeh 'I tey KŚJ~dr.e wyrażonych
y c~~nlonJchSek~
y ~ YJ'lp~"'fI;"ł;l1tł 41 ,..,.;.,.U4'19ł .''foJłi •.•.'Jii.80 PaII/!W4 "at •..}
Wl'łgctJ.(ł.i<J, blrd.cb jolst •.! so!iI1!~CJ~h~ dla dltciJ01lJ"tg<J .f't'ir'iru r~:.
tJ" 'al 1"Q"'1"6 Sttl4ab 04 Jtd ••,;", P4WPU1OfgO Xc-iCiofJ "J"c''''. ,'o
~,1CIJ#łx "p"rfi. ex(itiq~.• "i~UJia!1(i"I(Jići i,iq~y,b) ~ ...•...•
(,;,.,
1t
d•.••
b 1'ltywJ., Ta.
WYCHODZĄCY~
"t'/rld;.....
••
\toll.Nt!!
J I.. Mo Ww.,b<,}'<* ll"~ '~Shn"""
:101.,. l'aA*l...
• 1 J .•••
Ryc. 2. L. S i e n i c k i, Dokument osobliwefJo miŁosierdzia
bOiikicgo ... Wilno 1754. Fa],s~'milc stroll."
tytułowej
które (. .. ) jedzą, latem zbierają
jagody, porzeczki CZl'l'wonc :,. czarne, czernicC'
albo pijanice, brusznice,
które w obfitości tam siG rodz,), (... ) na wiosnc kopi~1
różne korzenie, gotując sobie na zim~ dla wiktu, a naywiqccy na WiOSll~ zdzierają korę sosnową, z którey szarą y zieloną naybarżiej
funduje] i zapasuj<). Żal'
mają tyle, wiele mogą przekarmić,
a kupuje] u jey krewnych.
(... l a jeśli sic
nicpodaba, znowu drugiemu przedają, ( ... l Za boga maie] łabcclzia, a na mieysc\i
popów Szamanów
maią,
którzy
czarnoxicską
naukc
umieiq, ~i ubrawszy
sic
w żelazne karaceny biją w bcbny, a na te bcbnienie pr'zychodzi diabeł w postaci
labedzia, y rozmawia z Szamanem jako człowiek, powiadajc]c każde] rzecz o które1
sic go Szaman pyta, co się ma urodzić, kto ma umrzeć:, ~. jakie kto ma mieć szczc;ście w strzelaniu,
w łowieniu ryb~' y inszych okolicznościach,
a .l(d~· który zacho-
W/<lacl PoLaków
do
badań
nad
Luciami
Syberii
515
ruje, mówią że ich Szastan zieł. Ci Jakuci, od Ruskich ludzi, którzy za nich
Carowi jesak, to, jest dań płacić podeymą się, z wielką ochotą chrzczą się po
Rusku a gdy ich oycowie chrześni odjadą do Jakucka,
(... ) znowu wracaią się
do lasów swoich, Jakuckie
zwyczaje stare przyjmują"
(Dokument
osobliwego
miłosierdzia ... s. 11-12).
L. S i e n i c k i dał więc obraz kultury
Jakutów
bardzo zbliżony do
tego jaki rysują
późniejsi
badacze
W. Sieroszewski,
E. Piekarski
i inni. A ponieważ to co napisał zawiera również i .parę mylnych sądów,
przeto jego wywody
o szwedzkim
pochodzeniu
Jakutów
mają dla nas
i to znaczenie,
że dają świadectwo
,,'panującemu
wówczas przekonaniu
o nieautochtonicznym
pochodzeniu
Jakutów,
co jest dzisiaj kwestią bezsporną" (S. Kałużyński,
1966, s. 174).
"Ten Jakucki naród - pisze on - odmienny jest y ubiorem, od wszystkich
tameczn:.·ch narodów, mowę osobliwą mają, ubiór zaś nakształt Szwedzkiego, tylko
wsz:"stko ze skór zwierzęcych, opięto, krótko, z tyłu rospory. O Jakutach
tych
powiadaj'1, jakoby z dawnych lat mieli być rodem ze Szwecyi, a niechcąc ciężarów znosić, (. ... ) na statki wodne powsiadawszy
na morze puścili się, y wiatra-'
mi przeniesieni do Jakucka, wysiadszy, Tunguzów, którzy na ten czas y Jakucką
ziemię trzymali wybiwszy y wypędziwszy z całego Jakuckiego
okręgu tam osiedli;" (Dokument osobliwego miłosierdzia
... , s. 11).
Wzmianka o szamaniźmie
jakuckim
zestawiona
z wiadomością,
że za
"boga mClją łabędzia"
wymaga
pewnych
komentarzy.
W szamaniźmie
tego ludu nic istniało wyraźnie
sprecyzowane
pojęcie najwyższego
bóstwn, stąd też chodzi tu zapewne o ducha zjawiającego
się podczas obrzędu szamańskiego.
Duch ten występował
więc pod postacią łabędzia, gdyż
w przekonaniu
jakuckich
szamanów
duchy te zjawiały
się jako zwierzętn. Wnioskować
o tym można z dalszej części teJ<stu: "przychodzi
diabeł \V postaci łabędzia y rozmawia
z Szamanem
jako człowiek"
(S. Kałużyński. 1966, s. 174).
Pomimo paru błędów i niedokładności
materiały
etnograficzne
L. Sienickiego są nadzwyczaj
cenne. Z jego relacji widać wyraźnie
jak dalece interesowała
go egzotyka
syberyjska.
Wprawdzie
znalazł się on na
Syberii współcześnie
z Ph. J. Strahlenbergiem,
szwedzkim
jeńcem spod
Paltawy.
ale swą książkę wydał nieco później od niego (1754), stąd też
zaszczytne miano prekursora
studiów ałtajskich
przypadło
temu pierwsz(,mu autorowi
"Das Nord- und Ostliche
Theil von Europa
und
Asia ... ·. Stockholm
1730.
IN źródłach historycznych
dochowały
się liczne wiadomości
o innych
Polakclch, którzy już w XVII wieku znaleźli się na Syberii. Ks. Jędrzej
K a w c c z Y ń s k i (?-1667),
jeden z pierwszych,
;;ma'nych w historii
Polnków, którzy wywiezieni
byli na Sybir, pozostawał
10 lat na wygnaniu, CIwrócił prawdopodobnie
z A. Kamieńskim-Dłuży;kiem
(S. Zieliński,
19~2, " 208-209).
Następny
z Polaków
Ignacy
K o s a r z c w s ki
516
ANTO
I KUCZYNSKI
przedostał
się na początku XVIII w. z Kamczatki
na Wyspy Kurylskie
(J. Pertek, 1957, s. 279 i przy,pis nr 2), () jednym z pierwszych
osadników na Kamczatce
był Dymitr
P a w ł u c k i, wnuk polskiego
szl,)chcica Jana Pawłu0kiego
zesłanego
ll1a Sybir za rządów
Zygmunb
III
(Z. Librowicz,
1884, s. 29-30,
A. N. Pypin, 1892, t. IV, s. 316).
....
04$" )(+ )t -tIS'" .
'ł
".....te..' ..J...
i..
·.~.ll.m pok~zvje, it mocni.eYI.l..')' ;'.. m
.. ~drtzy jelt od wrzy' OJf'MkJlt
IUdell"bOte\\!
Rui/deh, Y ol'OI:Jada nam, wfllilki! prlyfzłt j""'" •
~~~1nam I'?tr:e!:>nc •. ~o co fi~ go pyr_my; czego Rufc;r bo- "'."
1\l.wlt,un7nl~ me wll'71" y me tnQ~..
.
N..-.J
."J'rt):i'th lei p1"'''y ~il.1C Z t3~y ~;;m'l!k~wle do)alruck\ dla I.••••,••••
~tac(ltj~d.ni ~m)Wj,¢l :)mutf.;'w,:
prze,;! rr1;Jk:em łal.utow naJ "'tlI<",
'Ze'S:z\~'tC-]łpO:1-potu it T Ul.1g:I:l1ml !"lerl.,~tłlt., Je(,~n )ę~Yj( mlcll, L~J1J•• IJ.
,edne cenmonict\%ymal.,
)nbal'.l.c. Od~lellje no~;II,a gdy TanJ:4%iprzez JakC'towz Jakucluey Z,eml wJ~n:łnJ, ~l11o(ko~"e
nad tnor:r.em lodowatym l .• mł nn\\'anpn
'U.cflka,,,e)', wYPrd!i~ lif !lied"li y jaKo ""ini prl)' f"ojc)'d~wney
p(ll!cifyi h,
umy"ali,
31e 'y nat! Jalluumi jui lry""lfowJć zaczynali, J
Sdyu)' hyli Mc:!kic'I'fcy btii. z 1\(0")'. I1~P3dflj lli:po<Jb~!i
~'1ku!Qw.)ptwnrebt -fi!trnc.d um~ldkaml !11cotrzymah jaJ .•ucl;
pkQZ 'I tC'-~'I., b.1o ~U~,pod wl.dziI ~1o~Jewlk. •. IC oł~a """'<!:I:
7-l'1l.i., jC{:nakic gclilc hę tyJkO'lC)'CóJ,.lrod7e h~ ZJUJjJli/. ej
~/
~a
t41n1udhowic_ maja", ?a__hcgJ J:L.dz\\ ildiia .bj;ałC'tv mQrikiego,
Za hog.
od Jakmow h;~m:iUHv;_~a:;. to Jdr~ ~~J!"~OXI~nua n:nlcz)'\"rz)' iJt ui<-,hlk"('
('id da:\t1lJch :ra-ńgt:~_Q:w fJ~ oCIOlcm1J,
}ccz te blfd)', ktore Drl Jf.ia hifll~&.
fwoich l'r',odlow
mieli za na, 1.pr7~ prawdę, y (!Ol,,! o .;ebie "•••.j/"'g •.
tl'Z1rr,a:i_. N:d.l~wijc z J(or3c~.i(go narodu Rl.litJ hldiir przy·
lo\·icili Amanato\\,) 1'1,) .iefł,:.co Lt:3CZl1j(lf7~'ch 'Z tlgo naroc!u lu~.rtfTOJ
dti \\'iię1]ch W at:efzt,~!bQ \"'anuli,., i. ma len n!y na.od
i.••
co rok dań Cal'owi~"JpracJć.
Ten oarod taki. of"b;i~'cgo
jell jętyk:ł, , uhi.or irtJ+ł fOIm~ mt, •• kic ~ 1);6r z",;.r;~c]ch.
Z..,idC3\\,O,6 pofzcdłąl'lpr.)'patf'l)'t'
im,gdi.ir mm"m
wielu
lloi~ym. :t. bOku'n'Jl,o,jtży,12 świnia" l;<órry my "Ol ftt.iOCl
·ow.
r.~
nicuwó1Źali. At.r. n K O..t...•
ii
~
.•.
k·.'.\).b.c1.,'.wfZy (\linię, upadł n. iicm't
••.ób.iiC, ie j'~l1\ilfz~\lfunec;;l)O/ll.()baC1,Jl tu f"'ego bog.•, o
kt6rym jak
'
tać gdiie go J jak wi'Hid, cu.
l"
_.1-":
•
•
•
•
l i.ilłi •.•
n11J1 .H'
'" tYmzno'w ta:< h~ wraca a
jwjma, '~n'i'ów
woM, n~<en C7.as uOf.umicii;my,
,i~,tó .<\11,,"io\
vf1.yiedy onego pob-l3Jijwy mu
lakfrom()tna,li'rośna,
y {zprtna
~tory""d3C S!\\Ql'qćidcm wfzy.
lllna;ryic!\nk.,ftym być muli, ale
l1llry'cb zWyGJajow, 6.i~i<t;o"'·-
.sOU"' ~
"g'
Ryc. 3. L. S i e n i c k i, Dokument
osobliwego
miłoboskiego ... Wilno 1754. Faksymile
strony 13.
sierdzia
Nie byli to jedyni Polacy na Syberii. Już w drugiej połowie XVIII w.
przybywa
na jej obszary znaczna liczba konfederatów
barskich,
z których część osiedlono
w Orenburgu
(dzisiejszy
Czkałow),
pozostałych
w Tobolsku i jego okolicy. W grupie tej był również Karol Lubicz C h oj e c k i (około 1760-?) wzięty do niewoli po zdobyciu Krakowa w 1768 roku. Wcielony do oddziałów kolonizujących
Syberię przybywał
początkowo w Tobolsku, a potem w Omsku i nad granicą chińską. Po powrocie do
kraju wydał wspomnienia
"Pamięć
dzieł polskich podróż inic'P0myślny sulkces Polaków
przez urod'zonego Karola Lubicz Chojeckiego".
Warszawa
17898, zawierające
dokładny
opis wędrówki.
Jakkolwiek
'wia" Pamif,'tnik K. L u b i c z C h o j e c k i e g o doczekał się dwu nastf,'pnych w:;dal1:
wyd. II, Warszawa 1790, wyd. III, Chełmno 1864.
Wkład
Polaków
clo badali
naci luciami
Syberii
G17
domości etnogrClficzne przekazane przez K. Lubicz ChoJeckiego dotyczą
w szczególności Kirgizów, to jednak posiadają one niepomierne znaczenie dla etnografów zajmujących się rekonstrukcją XVlII-stowiecznych
układów ludnościowych na obszarze Syberii. Historyka za1nteresują
napcwno informacje K. Lubicz Chojeckiego ukazujące przebieg powstania chłopskiego w Rosji pod przywództwem Jemieliana Pugaczowa.
::\ajgłośniejszą jednak sławę pozostawił po sobie konfederat barski
:VL.lllrycyAugust B e n i o w s k i (1746-1786), człowiek uważany przez
jednych za Polaka przez drugich za Węgra. Urodzony w Werbowie na
Węgrzech, odziedziczył na Litwie majątek .po stryju. Walcząc po stronic }.:;onfederacjidostaje się do niewoli rosyjskiej. Zesłany początkowo do
Kazania, a potem do Bolszerecka na Kamczatce, wywołał tam bunt
i uciekł na zagarniętym statku. Swe pełne burzliwych ,przygód życie
opisał w: "Historia podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szlachcica
polskiego i węgierskiego z francuskiego tłomaczona", 4 tomy, Warszawa 1797 H. Chociaż w pamiętniku tym roi się od fantastycznych opisów
prz~:gód doświadczonych przez autora, to jednak zawarte w nim skąpe
dane etnograficzne nic stoją w sprzecznoś·ci z relacjami innych autorów.
Mimo uzasadnionych wątpliwości co do jego przynależności narodowej
(choć osobiście uważa go autor za Węgra) informacje te winny być
zawsze uwzględnione w wykazie źródeł do etnografii Syberii.
Pod koniec XVIII stulecia sporo etnograficznych obserwacji poczynił gen. wojsk kościuszkowskich Józef K IQ P e ć (1762-1827) zesłany
nn Kamczatkę po klęsce maciejowickiej. Szlak jego zesłańczej wędrówki
prowadził przez Moskwę, Kazań na Tobolsk do Irkucka, a ,potem rzeką
Leną do JClkucka skąd wiódł dalej lądem do Ochocka, następnie morzem na Kamczatkę. Wydany po śmierci jego "Dziennik podróży JózefClKopciCl przez całą wzdłuż Azyą, lotem {lądem) do portu Ochotska
oceClnem przez wyspy Kurylskie do Niższej Kamczatki ..., Wrocław
183'710, zawierCl nie tylko opis Kamczatki (gdzie przebywał na zesłaniu)
ale także i innych obszarów Syberii z jej ludami.
Relacje .J. Kopcia o mies~kańcach Kamczatki stanowią cenne dopełPamiqtnik M. A. B e n i o w s k i e g o doczekał się szeregu wznowień i obcojt;zycznych tłumaczeń. Pierwsze jego wydanie opracowane zostało przez M a g e 11 an a i ukazało sit; w Paryżu w 1791 r. pt.: "Voyage et memoires de Maurice Auguste, com te de Benyowski, magnat des royaumes d'Hongrie et de Pologne
",
Pari~ 1791, poczem nastąpiły tłumaczenia na język angielski, niemiecki, szwedzki,
holenderski, węgierski, słowacki i inne. Polski przekład dokonany był z francuskiej
edycji Magellana i wydany został w Warszawie 1797 r. Ostatnie, skrócone polskie
wydanie tYl:h pamiqtników
ukazało się w 1898 r. w Krakowie jako - "Dziennik
podróży hr Maurycego Augusta Beniowskiego na Syberii, Azji i Afryce".
:I' Późniejsze
wydania tego pamiętnika z pewnymi zmianami w tekście i tytule
ukazał~' siG: Berlin 1863; Chełmno 1865; Berlin 1868; Lwów 1881; Paryż 1887
(z przedmową A. Mickiewicza); Lwów 1899; Lwów 1906.
518
ANTONI
KUCZYŃSKI
nienie do prac S. P. Kraszeninnikova (1755), G. W. Stellera (1774),
J. Lessepsa (1790), G. Langsdorffa (1812) i G. SaryCieva (1820). Brak
zainteresowania "Dziennikiem" ~rawia, że zawarte w nim materiały
etnograficzne nie doczekały 'się jeszcze w pełni naukowego opracowania. W minimalnym stopniu w odniesieniu do Jakutów uczynił to S. Kałużyński (1966, s. 174-175),
a do Kamczadali A. Kuczyński li.
"Dziennik" Józefa Kopcia, jako
źródło etnograficzne, dostarcza wicie
ciekawego materiału. Obok opisów
Ó Ż I'
P 9 D'8
JÓZEFA KOPCIA
C.U." lI"7;DU:i AnĄ, LOn:~ł OD PoIlttOCrtO;
ocE.~;'Ilm 1'1\ZE1. WYSPY lm"USlUE DO
:'nisz~:,l łl.HłC1.UKJ,'Zl'ł»l"\lłN.~l'riwn.l't
nO T£GÓi 1'011111'\,\ l'.\łACH ł
JtLE"il.tCn.
TSliA
w
wnoel.AWIU"
--_.
--
dz~akresu 'k~ltury tmaterhial~efjodnajUjemy na Jego s ronac In ormacje
tyczące się kultu'ry społecznej i duchowej. A oto tyl!ko niektóre z jego
relacji a Kamczadalach i ich kulturze:
"Mieszkani.a ich pisze autor .,l... ) sc~
istnymi z.iemnymi norami. Jurta '" je~t to
długa i szeroka sala wykopana
w zŁem;.
której
ściany
wewnątrz
drzewef:1
~;'I
odziane; w pośrodku takiej sali je:;t komin ,na którym ni'eustannie ogiell si~ pali.
Luft czyli otwór jest tylko jeden pr:lktykowany w tym miesz.ka.niu, służy on za
okno i komin do wyprowadzania
d:,.mu.
Otwór
tak,owy jest zwierzchu,
wchocl:,i
się więc do jurty z góry po wschocla('l)"
(Dziennil{ Józefa Kopcia ... , 1863. s. ['Ja).
I
Kamczadale
mieszkali
przed\?
Ryc. 4. J. K o p e Ć, Dziennik
powszystkim na wybrzeżach morskich
lróży... Wrocław
1837.
Faksymile
i w dolinach rzek. Utrzymywali sit~
strony tytułowej.
z rybołówstwa, 'Polowali na ssaki
morskie i lądowe oraz na ptactwo
wodne. Właśniee w "Dzienniku" J. Kopcia odnajdujemy informacje nu
ten temat, który oprócz tego .przedstawia sposób łowienia soboli. Wg. niego wygląda to w ten sposób że myśliwi
Patrz przypis nr 2.
Na ogół wszyscy wcześniejsi badacze i podróżnicy określali stożkowe szałasy
o dachu wspartym na ziemi oraz ziemianki i półziemianki wspólną dla nich nazwą
"jurta". Dlatego należy wyjaśnić, że właściwą jurtą jest kopulasty przenośny szalas
kryty wojłokiem lub skórami, którego ściany boczne wykonane
są z gotowych
elementów
konstrukcyjnych
o kształcie
prostokątnych,
drewnianych
kratownic
utworzonych
z płaskich
szczebelków
ukośnie
ułożonych
w
stosunku
do
ziemi i przecinających
się pod kątem. Szczeble połączone w miejscach skrzyżowania
przy pomocy rzemieni tworzą kratownicę
dającą się rozciągać. Dzięki takiemu
11
12
Wkłarl Polukow
rio badań
nad
ludami
Syberii
GI9
,,(. .. ) mając znaczną ilość pas tek wcześnie przygotowanych,
zebrawszy dostateczną ilość żywności i wiele psów (... ) wyruszają
na polowanie. Mają już oni
z 'doświadczenia
nabytą wiadomość, gdzie najwięcej
soboli; przybywszy
do ich
siedlisk zastawiają owe pastki na drzewach z przywiązanymi
do nich pieczonemi
rybami. Sobole przeskakując
z drzewa na drzewo (... ) wpadają w te pastki i już
z onych dobydż siG nie mogą. Zostawiwszy tak rozstawione pastki na kilkanaście
dni, sami z psami swemi idą \v lasy cedrowe, wypędzają sobole na drzewa i biją
je z łuków ztGPionymi strzałami, trafiając w same łebki, aby skór nie popsuć ... "
(Dziennik Kopcia ... , 1863, s. 155).
Równie interesujący
jest opis -polowania na ptactwo wodne:
"Placem tego myślistwa
są brzegi rzeki i strumieni
oraz sitowia, slowem,
miejsca wód wszelkich wpadających
do morza. Na takowy cel, ani wiele zachodu,
ani prac, ani przemysłu nie trzeba. Zastępując bowiem z psami naprzeciw biegu
wody, tysiące osieroconych piskląt na brzeg wypędzają i miotłami biją. Ten niekosztowny rodzaj myślistwa przynosi Kamczadalom
znakomity
artykuł
letniego
polowania" (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 148.
Drugim z kolei okresem polowania na ptactwo wodne była wg. relacji autora jesień. W okresie tym wiązali Kamczadale
,,(. . .) siatki z trawy tam znanej, a uwiązawszy ową do dwóch wielkich drągów
zastawiają je po rowach i wąwozach, które będąc pomiędzy górami zachodzą do
pobliskich jezior, na których obszernych przestrzeniach
różnego rodzaju i gatunku ptastwo przebywa: jadłem tego ptastwa są po większej części wodne orzechy,
przez co tak jest tłuste, że wysoko nad wodę wznieść się nie może. Pospolicie bywa, że te niezliczone krocie ptastwa na noc dla słodkiej wody zbliżają się do
ujścia wpadających
rzeczek i strumieni
między wspomnianemi
wąwozami, gdy
już wcześnie zastawione są sieci. Zbliżywszy się do tych punktów zasadzki, wpadają przynajmniej
po kilka kóp razem w zarzuconą siatkę, gdzie miotłami ogłuszone, a nareszcie ukręceniem głów poduszone bywają. Noc każda podobnego połowu wielki plon Kamczadalom
przynosi, a że tak wielkiego mnóstwa
tłustej
zwierzyny zjeść nie podobna, robią przeto z niej zapasy na czas zimowy i wiosenny." (Dziennik Józefa Kopcia .... , 1863, s. 150-151).
Sporo miejsca poświęcił również Józef Kopeć kulturze duchowej
Kamczadali. Jego relacja o obrządku pogrzebowym stanowi cenne
dopełnienie do innych wiadomości związanych z formami 'pochówków
u ludów Syberii. Po śmierci Kamczadala pisze on
,,(. .. ) nakładają wielkie stosy suszonych cedrów na 3 lub 4 sązme wysokości
od ziemi, na tak ułożone rusztowanie kładą zwłoki nieboszczyka i wszelkie ulubione jego sprzęty, a mianowicie zbroję, łuki, strzały i łyżwy. Szamanka czyli sybilla z rozczochranemi
włosami i w dziwacznym
ubiorze, trzymając
w jednej
ruchomemu połączeniu ściany jurty można wydłużać, obniżać oraz wyginać. Dlatego też jurta złożona z paru powiązanych ze sobą kratownic posiada kształt kolisty, a nie wieloboczny. Konstrukcja kopulastego dachu wspiera się głównie o ściany boczne. Takie formy przenośnych
pomieszczeń mieszkalnych
typowe są dla
ludów pasterskich
Azji Środkowej. Zatem mieszkanie Kamczadali opisane przez
J. Kopcia nie jest jurtą, ale typową dla tej strefy klimatycznej
ziemianką.
ANTONI
KUCZYŃSKI
ręce palme:, a w drugiej ogień, z rykiem niedźwiedzim
w sZ~'bkim biegu zbliża
siG do stosu i tenże podpala. ( ... ) Poczem sybilla zebrawszy popioły zmarłego,
rozsiewa
je na wszystkie
strony odsyłając
je bogom" (Dziennil< Józefa Kopcia ..... , 1863, s. 145).
Z innych wiadomości zamieszczonych w "Dzienniku" zasługują na
uwagę interesujące obserwacje a Czukczach, o 'których .T. Kopeć pisał,
że podobni są
jurty
,,(... ) do innych hord azjatyckich,
mają oni na zimę jak Kamczadzale swoje
na lato zaś ze skór lub z kory ... " (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 183).
Nie ustrzegł się jednak pol-ski zesłaniec pewnych błędów, wynikających na jprawdopodobniej ze zbyt wielkich uogólnieó. Jego uwaga
o jurtach Czukczów jest tr{)chę nieścisła, gdyż 'porównując ją z mieszkaniem Kamczadali miał on chyba na myśli ziemiankę, a nie przenośny szałas typu jurty. Również troszeczkę niejasną jest informacja
jakoby Czukcze używali też renów do jazdy wierzchem. Wiemy dzisiaj
dokładnie, że ludy, które nie znały dojenia renów, nie praktykowały
też używania ich jako zwierząt jucznych ani pod wierzch. Byli to
Ugrowie, Samojedzi (wyjąwszy część Samojedów leśnych, u których
reny służyły jalko zwierzęta pociągowe, pod wierzch i juczne), część
Ewenów i Jukagirów oraz wszyscy Czukcze i Koriacy (G. M. Vasilevic,
M. G.Levin, 1951, s. 63-87).
W dalszych partiach "Dziennika" odnajdujemy informacje () J akutach.
"Naród Jakutów
jest to lud pasterski
posiadający
niezliczone prawie trzody
bydląt i stada koni; natura w tern miejscu odpowiada sposobowi życia, ofiarując
im pastwiska wygodne i obszerne; zboża tu prawie nie znają: chleb zaś ich jest
bardzo ciekawie sporządzany z kory drzewa zwanego listwinica, podobnego bardzo
do naszej jodły. Trzecia kora tego drzewa wysuszona i utarta mięsza się z częścią
mąki żytniej, którą dostają bardzo drogo od Rossyjan \V Jakucku zamieszkałych;
dwie pierwsze kory tego drzewa nie są zdatne do tego użytku. Mic:so bydlęce wędzone, a niekiedy i końskie są takoż ich powszechnym
pożywieniem, majq oprócz
tego od swych trzód dostatek nabiału" (Dziennik Józefa Kopcia ... 1863, s. 96).
0
W innych częściach "Dziennika" zamieszcza .T. Kopeć informacje
o Ewenach, Buriatach, Chantach, Czuwaszach i Tatarach. Wiadomości
te posiadają bezSiporną wartość, chociaż ze względu nu czas ich {)publikowania nie stanowiły już rewelacji dla nauki rosyjskiej. Pamiętać
jednak należy, że przy współczesnym rozwoju badań nad etnografią
Syberii stanowią one poważny sprawdzian przy rekonstrukcji XVIIIstowiecznej kultury tych ludów.
Równie interesujące wiadomości etnograficzne zawiera "Pamiętnik
Xiędza Ciecierskiego 'przeora Dominikanów wileńskich ...", Lwów 1865.
Ks. Faustyn C i e c i e r s k i (1760-1832) zesłany został na Sybir za
udział w spisku przygotowującym
powstanie, które ogarnąć miało
W/dud
Pulaków
c/o badań
nad
ludami
Syberii
~ .".j..,.'
.y~~
..•~
~~~-;~~.
Ryc. 5. Ilustracja
z berlińskiego
niepewne) do tekstu J. Kopcia,
wydania
(1863) Dziennika
(autorstwo
ryc.
opisującego
drogę powrotną
z Kamczatki.
wszystkie trzy zabory. Sądzony w Petersburgu,
skazany został na "Imuty i katorżną
robotę".
Osiedlony
w Daurii zwracał baczną uwagę na
życic religijne
i obyczaje ludności tubylczej.
Dużą ilość cennych
dla
nas fragmentów
w tym "Pamiętniku"
zawdzięczamy
wyrazistemu
opisowi wrażeń z zesłańczego szlaku, Tak więc pisząc a Tunguzach
podaje
F. Ciecierski, że zajmują się oni hodowlą reniferów,
których stada przepęd ,"ają z miejscu na miejsce. Charakteryzując
ich wygląd zewnętrzny
podaje on, że nie różnią się oni od Buriatów i innych ludów Azji .
..Oczy maleńkie czarne. nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, usz:,'
\\'ieJkie, zęby białe, włos pospolicie
czarny, wzrost średniej
wielkości.
Oto ScI
cechy prawic ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy
znak po
tra\\'ie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu zwierza, li dlatego jeźli który
z zasłanych uciecze. Tunguzy zaraz go wyśledzą" (Pamiętnik
Xiędza Ciecierskiego
1865. s, 80).
"Lata swoje liczą - oni - na śniegi: przeżyłem powiada Tunguz, śniegów czyli
zim t.de a tyle. Pasterskie
życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła;
mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buriaty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach, Z miejsca na miejsce przepędzają
swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem siC; nie różnią
od jurt Buriatów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty. Gdy się z miejsca przenosi Tunguz, co pospolicie czyni lub z niedostatku paszy dla bydła i drzewa
na opał, lub przez niedogodność sąsiadów swych narodowców, lub z powodu rus-
ANTONI
KUCZYNSKI
kich (... ) wówczas pędzi z sobą i całą swą trzodę. (. .. ) Na czele tej wyprawy wieziona bywa jurta, kształtnie
złożona, po bokach krążą roślejsze Tunguzy" dorodniejsza młodzież męzka. Za pierwszą nadarzoną ustalenia się sposobnością Tunguz
rozbija swoją jurtę, czyli raczej prościej mówiąc, kijaszki zebrane z pierwszego siedliska rozstawia, skórami lub wojłokami okłada i już ma gotowe dla najliczniejszej
familii mieszkanie. Trzoda się pasie po łąkach, na których osiadł, kobiety jej pilnowaniem zajęte, zbierają tylko ku potrzebie mleko. Mężczyżni z łukami idą na
polowanie, aby nabić zwierzyny, której skórami opłacają rządowi podatki" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego ..... , 1865, s. 81-82).
Interesowały również F. Ciecierskiego kwestie związane z obróbką
surowca, łowiectwem, transportem i komunikacją, z odzieżą, a materiał
dostarczony przez niego na ten temat liczy się w ogólnej statystyce
źródeł do etnografii Tunguzów. Z informacji przekazanych przez niego
wynika, że
,,(. .. ) każdy Tunguz jest opasany pasem, na którym
mu wisi długi nóż
w pochwach. Mają psy nabijane
srebrnymi
figurami,
wyobrażającemi
rozliczne
poczwary. To wyraźnie pokazuje, że przodkowie ich umieli chodzić koło sztuki
wyrabiania
srebra i innego metalu. (... ) W grobach ich przodków do dziś dnia
znajdują
się prócz innych narzędzi, sztuki srebrne wyobrażające
ich bożyszcza
oraz strzały
nabijane
srebrem"
(Pamiętnik
Xiędza
Ciecierskiego
..... , 1865,
s. 81-82).
Przytoczone powyżej informacje nie stoją w sprzeczności z innymi
materiałami
zebranymi przez późniejszych badaczy i podróżników
(F. Muller, 1882, N. Kostrov, 1355, C. Hiekisch, 1879, S. Sestin, 1898).
Przejeżdżając przez Zabajkale zetknął się F. Ciecierski z Buriatami, o których pisze na kartach "Pamiętnika". Podane przez niego
3zczegóły z życia tego ludu zgodne są z wiadomościami innych autorów
(M. KroI, 1896, 1. A. Mołodych i P. E. Kułakov, 1896, N. 1. Razumov,
1899, A. Termen, 1912), i raz jeszcze potwierdzają prawdziwość zawartych w "Pamiętniku" faktów.
JUTta Buriatów pisze on składa się z koliście ustawionych żerdzi pokrytych skórą.
"Ma ona kształt kopiczny, wchodzi się do niej maleńkimi drzwiczkami, wojłokiem lub skórą odzianymi. Całą ozdobą jurty wewnątrz
są wojłoki lub skóry
kształtem kanap ułożone i żelazny kociołek, ogień na środku jurty pali się dniem
i nocą. Buriaty siedzą na nogach około ognia, pomieszani z żonami i dziećmi.
w kociołku grzeją wodę z trawami różnemi, którą piją na kształt herbaty, mlekiem
zaprawną" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego
1865 s. 85).
Obok tych wiadomości wymienia F. Ciecierski ,sporo innych, jak
np. o handlu z kupcami rosyjskimi, o ubiorach, o pożywieniu, o piciu
wódki i jej wytwarzaniu.
W drodze z Niżnego Nowogrodu do Tobolska zetknął się autor "Pamiętnika" z Czeremisami i Czuwaszami, ludami mieszkającymi w do-
Wkla(1 Polaków
do
badań
nad
IlL(/<lmi
;123
Sybe;'ii
rzeczu Wołgi i Kamy, Nie wchodząc głębiej w analizę wiadomości o ich
kulturze podkreślić należy bezsprzeczną zasługę !polskiego zesłańca,
który w skrótowej formie potrafił przekazać szereg istotnych szczegółów z życia tych ludów.
Powyższe relacje należą do pierwszych polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii. Przytoczone opisy stanowią tylko małą część
materiałów zgromadzonych przez polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców z okresu XVII~XVIII
stulecia. Takich opisów można by jeszcze wiele wymienić. Wydaje się jednak, że te, które zostały
wybrane i przytoczone, w wystarczający sposób ilustrują 'przydatność
polskich źródeł do rekonstrukcji
dawnych form kulturowych
ludów
Syb2rii.
Przedstawieni zesłańcy - to byli żołnierze, względnie spiskowcy walczący o wolność Polski. Wszyscy przeszli twardą szkołę życia, nic też
dziwnego że niedola ludzka bardziej zaznacza się w ich pamiętnikach,
aniżeli katalog faktów kulturowych. Dostarczony przez nich materiał
zbierany był bezwiednie, bez większych studiów nad nim. Wszystkich
ich uderzał odmienny sposób życia i egzotyczna kultura ludów syberyjskich. Obserwując te różnice przekazali o nich tylko naj ciekawsze wiadomości odrzucając szereg istotnych dla etnografii szczegółów, które
przy współczesnym rozwoju wiedzy o historii i ludach Syberii stanowiłyby cenne informacje prawie sprzed trzystu lat. Wymienieni autorzy
potrafili jednak podać wiele ciekawych informacji posiadających do
dzisiaj niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu
skomplikowanych
procesów etnicznych i kulturowych na Syberii. Szkoda jednak, że materiał ten nie jest jeszcze uwzględniany w pracach poświęconych tym
problemom.
ETNOGRAFIA
SYBERII W PRACACH POLSKICH
AUTOROW
PIERWSZEJ POŁOWY XIX-GO STULECIA
Już pierwsza połowa XIX w. dopełnia liczby Polaków na Syberii.
Okres wojen napoleońskich był początkiem masowej deportacji, która
rozwinęła się szczególnie po powstantu listopadowym (1831). W całej
historii nauki trudno jest Zlnaleźć inny przykład tak wyjątkowo ciężkiej
sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska prawie przez cały okres
XIX stulecia. Wyroki sądów carskich uderzały wtedy z 'całą surowością w ,postępowe środowiska nauki polskiej. Wileński proces "Filomatów i Filaretów" (1823) był tragiczną zapowiedzią szeregu późniejszych represji, które dotknęły postępowe warstwy ówczesnego społeczeństwa polskiego. Po powstaniu listopadowym zamknięte zostały
ANTONI
KUCZYNSKI
dwa uniwersytety
~ warszawski
i wileński, rozwiązano
Wars~awskie
Towarzystwo
Przyjaciół
Nauk, które w roku 1304 powołało specjalną Komisję do badań ludu litewskiego.
Zabór rosyjski
pozbawiony
był wyższej uczelni polskiej aż do pierwszej wojny światowej, nie licząc kilkuletniego
egzystowania
Szkoły Głównej w Warszawie w latach
sześćdziesiątych.
Uczeni polscy bardzo
często na obczyźnie
szuka li
możliwości do rozwinięcia swych prac badawczych. Inni zesłani na Sybir z konieczności współpracowali
z rosyjskimi placówkami naukowymi.
Spora część członków tajnych stowarzyszeń
postępowych
i uczestników powstania
listopadowego
pozostawiła
ciekawe pamiętniki
z syberyjskiej tułaczki. Przechodząc
jednak od najwcześniejszych
źródeł polskich z zakresu etnografii Syberii, podkreślić należy, że zawarte w nich
materiały są o wiele ciekawsz'e od informacji pochodzących z pierwszej
połowy XIX stulecia. Te ostatnie są bardziej fragmentaryczne
i nic zawierają już tak cennych dla etnografii wiadomości,
chociaż zasługują
bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych
w literaturze
polskiej.
Dalszy chronologiczny
przegląd
polskich relacji o ludach Syberii
rozpocząć należy od ks. Tadeusza
M a s z e w s k i e g o (l731~1343),
który na początku XIX stulecia udał się jako misjonarz na Syberię, skąd
powrócił w 1821 r. Podróżując
w celach misyjnych dotarł nad Bajkał,
gdzie zetknął się z Tunguzami
i Buriatami.
Jego "Opis Syberji"
zamieszczony w "Miesięczniku
Połockim"
(1312) oraz "Wyjątek
z lisL!
opisującego
podróż z Irkucka
do Nerczyńska",
drukowany
również
w "Miesięczmiku Połockim" (l308) zawierają nicco informacji o napotkanych ludach. Jako misjonarza
interesowała
go szczególnie kultura duchowa tubylców, o której przekazał trochę wiadomości. Tak jak i poprzedni autorzy również i ks. T. Maszewski nie był oczywiście badaczem w ścisłym znaczeniu, ale podróżnikiem
~ misjonarzem,
który opisał swoją peregrynację
i spotkane ludy.
W pierwszej
pał. XIX w. ważną postacią dla historii
etnografii
i orientalistyki
polskiej jest znakomity badacz ludów mongolskich Józef
K a wal e w s k i (1801~1878),
zesłany na osiedlenie
w Kazaniu, po
procesie
"Filomatów
i Filaretów",
do których
grona należał.
Już
jako
student
uniwersytetu
wileńskiego
odznaczał
się J. Kowalewski wielkimi zdolnościami lingwistycznymi.
Stąd też od pierwszych
chwil zesłania zabrał się do nauki języków Bliskiego Wschodu. Wkrótce opanował arabski, perski, turecki i tatarski, a potem język mongolski, mandżurski,
tybetański
i sanskryt.
Podróżując
po środkowej Syberii gromadził
materiały
językowe
i etnograficzne.
Interesował
sit;
ustrojem
społecznym
ludów Dalekiego
Wschodu,
zbierał wiadomości
do historii tych obszarów, badał pierwotne
wierzenia Buriatów. J. Ko-
Wkład
PoLQkuw
<Lv badań
nad
Lu<Lami
Syberii
525
walewski był do połowy XIX stulecia jedynym znawcą północnego buddyzmu i kultury
szczepów mongolskich,
i bez przesady można powiedzieć, że to właśnie on położył trwałe podstawy pod późniejsze badania
ludów mongolskich
i ich kultury.
Odbył on dwie wyprawy
naukowe w doliny rzek Tamczy i Selengi,
a a swych eksploracjach
pisał, że
zawsze musiał: ,,(...) wdzierać
się na
urwiska skał, żeby wynaleźć
koczowiska i pod okopciałymi jurtami szukać ludzi, zaznajomić
się z lamami,
z nimi razem jeździć na nabożeństwa
do świątyni
i klasztorów,
wszędzie
wydobywać
odwieczne
rękopisa,
ślęcząc nad nimi w dzień i w nocy;
a tymczasem
z ogoloną głową, zawinięty w szlafrok
mongolski,
musiałem poprzestawać
na miseczce herbaty ..." (cyt. za W. Zawadzki,
1952,
s. 137-138).
Główne
zainteresowania
J. Kowalewskiego
koncentrowały
się wokół Mongolii, ale przebywając
na Syberii oddaje się w całej pełni studium
nad
jej
ludami.
Mieszkając
wśród Buriatów,
poznał
ich język,
obyczaje i niedolę. "Żyję tu między
Józef Kowalewski (1800-1878)
dobrymi
Buriatami,
pisał on zawsze gotowymi
ku pomocy
w moich zatrudnieniach
naukowych.
Z nimi czytam, rozmawiam,
a wolne chwile przypędzam
w przyległych
koczowiskach,
świątyniach,
podczas
nabożeństwa
lub biesiad
przyjacielskich.
Wszędzie
jednostajną
znajduję
uprzejmość
za uprzejmość.
Skromny mój stół nie zamknięty
przed gośćmi stepowymi,
z którymi
dzielę się kawałkiem
chleba, łopatką baraniny
i miseczką herbaty.
(...).
W murowanych
gmachach, wytwornych
salach za własny grosz trudno
ujrzeć tyle ujmujących
przychylności,
ile na twarzy ubogich moich sąsiadów, z radością niosących
ostatnią odrobinę dla przybysza"
(cyt. za
W. Zawadzki, 1952, s. 138).
Uznając zasługi badawcze
polskiego
zesłańca w dziedzinie
mongolistyki ówczesne władze carskie mianowały
go zarządzeniem
z dnia 23
lipca 1833 r. profesorem
filologii mongolskiej
na Uniwersytecie
w Kazaniu. Lata od 1833-1850
są najbardziej
twórczym
okresem działalności naukowej i pedagogicznej
J. Kowalewskiego.
W tym czasie wydaje
ANTONI
KUCZYŃSKI
on trzy prace: .,Dictionnaire mongol-russe-fran<;ais", Kazań 1844-1845,
"Krat'kaja gramatika mongolskaja kniżnago jazyka", Kazań 1835 O'faz
"Mongolskaja chrestomatija",
Kazań 1836-1837.
Warto zaznaczyć, że
jakkolwiek związany był J. Kowalewski z rosyjskimi placówkami naukowymi, nie zerwał jednak łączności z krajem i nauką ,polską. Po zaproponowaniu mu profesury w Warszawskiej Szkole Głównej (1862)
powrócił do kraju. Jego dorobek naukowy przywieziony z Kazania był
ogromny. Obejmował on szereg przygotowanych do druku prac, a wśród
nich: "Badania a buddyjskiej chronologii", "Historia literatury mongolskiej", "Hi:storia buddyzmu", "Gramatyka porównawcza mongolsko-turecko-fińska", "Próba mongolskiego źródłosłowu", "Podróż do Mongolii
i Chin w latach 1828-1831",
6 tomów, "Historia Mongolii", 3 tomy,
"Biografia Dżonkawy, reformatora
buddyzmu w Tybecie", "Biografia
Ozoja Pandity" oraz "Biografie Dalaj Lam tybeckich".
Prace te nie ukazały się jednak drukiem. We wrześniu (dnia 19)
1863 roku z okien domu, w którym mieszkał J. Kowalewski, dokonano ~amachu bombowego na namiestnika carskiego F. Berga. Wówczas to w odwet za ten czyn władze wojskowe nakazały spalić wszystkie ruchomości mieszkańców tego domu. Razem z fortepianem F. Chopina -rzucono na stos pod pomnikiem M. Kopernika bezcenne rękopisy
prac J. Kowalewskiego. Zrozpaczony właściciel udaje się wtedy do pałacu namiestnikowskiego.
Powraca z rozkazem zaprzestania palenia.
ZmartwiOlUy szuka wśród popiołów prac swego życia, ale co udało mu
się wydobyć z popieliska nie wiadomo. Zmartwiony klęskami osobistymi, nie może już J. Kowalewski wkroczyć w wir wydarzeń politycznych. Obce mu stały się ideały młodości. Nie interesuje się zupełnie
po"\vstaniem styczniowym i obojętnym wzrokiem przygląda się jego
upadkowi. Złamany na duchu, przedwcześnie zniedołężniały, umier:l
w roku 1878.
Jeszcze w czasie podróży J. Kowalewskiego po Syberii, podczas których gromadził materiały etnograficzne o Tunguzach i Buriatach wyo.
buchło w kraju 'powstanie listopadowe. W okresie tym stykał się on
z nowymi transportami
jeńców-powstańców,
pędzonych na zesłanie.
W jednej z takich grup był przyjaciel A. Mickiewicza, Adolf .J a n u s z··
k i e w ic z (1803-1857),
zesłany do Wiatki, a ,potem do Tobolska skąd
przeniesiony został do Iszymia. Przebywając na zesłaniu gromadził materiały etnograficzne. Od roku 1841 mieszkał w Omsku, gdzie pracował
w kancelarii naczelnika Kirgizów sybirskich. Stąd też odbył trzy wyprawy na te-ren dzisiejszego Kazachstanu: pierwszą w r. 1843, drugą
w r. 1845, trzecią najdbuższą w r. 1846 . .Jego "Listy ze stepu Kirgiskiego pisane do rodziny i przyjaciół w 1846 r." ukazały się w Bibliotece
Warszawskiej, 1859 r., t. I-III, a dziennik wyprawy, uzupełniony lista-
WkŁad
POLaków
do
badań
nad
Ludami
527
Syberi.i
mi do rodziny
i znajomych,
wydany
został dwukrotnie
jako: "Żywot
Adolfa Januszkiewicza
i jego listy ze stepów Kirgiskich",
(1861 i 1875).
Ostatnio dziennik
ten przetłumaczyła
na język rosyjski
F. Iwanowna
Stiekłowa
z uniwersytetu
w Ałma-Acie
(J. Odrowąż-Pieniążek,
1966).
Zawarte w nim wiadomości posiadają znaczenie dokumentu
historycznego gdyż dowiadujemy
się z nich o przyjęciu Wielkiej Hordy Kaza{;hów pod pakf;l;uhm41Ćt/
nowanie
rosyjskie.
Wartość
dziennikCl
(f)
wzbogacają
mClte-riały etnograficzne
odnoszące się do Kazachów, Tatarów i Kirgizó",,·. Chociaż relacje te dotyczą głów; r";)«l!e, a"'ł~ ,,;)g1ło
nie ludów Azji Środkowej,
należy
jed""'-.,1:
nak pamiętnć, że posiadają one duże zna,. L~l"«jl
IS:!!. UJ:!:.!.lR33.1JiHI.
czenie przy odtwarzaniu
związków kulturowych
sąsiadujących
ze sobą grup
etnicznych,
u w tym z obszaru Syberii.
TlMll.
Ciekawe wiadomości
o Syberii i za=
mieszkujących
ją ludach podaje również
,Józef Kobyłecki
(1801-1867),
oficer urtylerii,
który
za odmowę
walki
przeciw powstaJ'lcom w 1831 r. przoniesiony został do Moskwy, a potem do ToboIsk". Jego książkn: "Wiadomości
o Syb(Tyi i podróże w niej odbyte w latach
1B:31, 1833, 1B34 przez J. K., t. I, II", wyd,1nJ \'.' Warsz<i\vie 1837 r. zawiera sporo
: i/\"
i l' •• hrqI\:V~""St£"Fi.;;:;Ł'n
informacji
z zakresu
etnografii
i jako
pierwsza
w literaturze
polS'kiej próba
monograficznego
ujęcia na temat Syberii,
Ryc.
6. J.
K o b y ł e c k i,
zasługuj c nu nieco szersze omówienie.
Wiadomości
o Syberii
i podróże..
Warszawa
1837. Fa.,Wiadomości"
J. Kobyłeekiego
przyksymile strony tytułowej.
noszą taki obraz .kultury ludów Syberii,
jaki rvsuje
ówczesna
literatura
przedmiotu. W wielu jednak wypadknch
jego relucje zawierają
nieco błędów,
graniczących
z etnograficzną
fantazją. Ustel'ki te, które łatwo się zauważa nic przekreślają
jednak trudów autora piszącego we wstępie, że przejeżdż".1ąc ,,(...) kilkakrotnie
od 1831 roku, w przeciągu lat czterech z po
wołaniCl służby, średnią i południową
Syberyją,
aż do samych granic
państv,;a chiJ'lskiego, zbierałem
w tych podróżach
z troskliwością
dla
własnej pamięci to wszystko,
co tylko od światłych
mies~kaJ'lców znsiągnąć mogłem:
o zwyczajach,
religii,
sposobie
życia ludzi okolicy
\V
której się znajdowałem
i najodleglejszych
nawet
stronach;
takowe
f
538
ANTO
I KUCZYNSKI
wiadomości starannie
zebrane (...) w wolnych od obowiązków chwilach.
sprawdzałem
Z opisami
rozmaitych
Autorów" (Wiadomości o Syberyi ....
1837, przedmowa).
W pierwszych
partiach "Wiadomości o Syberii"
formacje
o Tatarach.
Zakres
tematyczny
tych
szeroki.
Dotyczą
G:ne szczegółów
z zakresu
zClmieszczone są inrelacji
jest bardzo
kultury materialnej,
spolecznej i duchowej. Oto jak brzmi
opis Clutora, dotyczący budownictwa
mieszlwlncgo:
"Domy bogatych tatarów są obszerne połączone niekiedy gankami,
zwykle tak wzniesione nad poziom.
iż po kilkunastu
stopniach do nich
wstępować
trzeba,
zawierają
onc'
,.;:ilka komnat (...) obszerne pod\\'órze
:>parkanione,
zabudowane
jest 'amusami
i magazynami;
biedi1i2jsi
5tawia,ią podobnie
wzniesione
zamieszkania,
ale o jedne,; tylko niewielkiej izbie, do której pro\\·2.dzą
Ryc. 7. Chata Tatarów syberyjskich
(auz podwórza szerokie o:!kryte \\'schotor rysunku
niezidentyfikowany).
J. K o:!y, tworząc przed drzwiami galery~
b y ł e c k i, Wiadomości
o Syberii i pobez poręczy; podłoga jednej połowy
dróże ... Warszawa
1837.
izby wzniesioną
jest na pół arszyna, na niej rozpostarte są wypra\\'ne
skóry, leżą bez porządku
poroz.rzucane poduszki, odzienia i wojłoki, i to t\\'orz~'
leżankę familii tatarskiej;
tam starce i dzieci rozciągają
się niedbale po cal\'ch
dniach" (Wiadomości o Syberyi..., 1837, s. 70-71).
Opisana tu chata Tatarów syberyjskich,
a więc tobolskich, jenisiejskich, kuźwieekich,
Kaczyńców i Sagajców to kleć G prastarej
konstrukcji
slegowej,
występującej
do niedawna
na Polesiu,
Białorusi,
Wielkorusi,
Finlandii,
Skandynawii
i Szwajcarii
(K. Moszyński,
1927,
s. 482). Jest to niewątpliwie
typ prastary,
występujący
obok konstrukcji na sochę i ślemię. Ciężar dachu spoczywa tu na slegach tj. belkach
wspartych
o szczytowe ściany budynku
wypełnione
coraz to bardziej
zwężającymi
się belkami zrębu.
Co się tyczy wiadomości
a innych
pisał J. Kobyłecki, że:
ludach
Syberii,
to a Ostiakach
,,(... ) wzrost mają średni, twarz rumianą, włosy i oczy czarne: są po większej
części bałwochwalcami;
żony sobie kupują,
(. .. ) zatrudnieniem
Ostiaka jest r~'bołówstwo,
z którego
robią sobie zapasy na rok cały; latem rozkładają
,\\'e
"czumy" nad brzegiem ulubionej
rzeki, zarzucają
siecie, wyciągają
je i z pra\\'dziwą żarłocznością
rzucają
się na ułowioną
rybę pożerając
ją surową"
(Wiadomości o Syberyi ..... , 1837, s. 160).
\V/. ...lttd
Puletkóu:
(lu
bada?'l
nad
ludami
Suber}i
Dalej następują szczegóły dotyczące magazynowania ryb na zimę,
pożywienia oraz opisy ubiorów, a także wiadomości z zakresu kultury
duchowej.
Sto5unkowo najdokłctdniej opisał J. Kobyłecki Tunguzów, podając
szereg wiadomości o ich gospodarce, kulturze społecznej i duchowej
w obrębie której -najwięcej miejsca poświęcił obrzędom szamańskim.
Oto jak w relacji autora wygląda ubiór Tunguza:
"Głównym ubiorem
Tunguza, jest kurtka
.,chuń·' podobna do dawnej Hiszpańskiej, 'zrobIona z wyprawnych
skór jelenich, lub sukna,
obszyta jest na wszystkich szwach i po brzegach, zamiast wyłogów szeroką paciorkową taśmą z wypustkami, z jedwabnej materyi, z pod
tych obszywek wychodzi po brzegach
sukni,
[randzJa z grzywy koziej, biała lub czerwono
malowana. Obuwie, buty "unty" są dwojakie,
jedne krótsze z zapięciem, drugie zaś równie
długie jak u Samojedów, okrywają gołenie i zawięzują się rzemieniami,
robią je z jeleniej
skóry. Spodnie odzienie "chorki" podobne jest
do Ostiackiego i Samojedzkiego,
ale bez futra
i nakrywa się krótką jubką "siln.ie". Od szyi
do jubki, wisi napierśnik, a na nim poprzyszywane różne kółeczka; mala żelazna fajka "sanRyc. 8. Tunguzka na renie (auga", krzesiwko "neka", tytuń "chara", siarka,
tor rysunku niezidentyfikowan:I').
hupka, nóż i inne drobiazgi, wszystko razem
J. Kobyłecki, Wiadomości ... WarIV skórzanym lub sukiC'nnym chińskim woreczszavra 1837.
ku. Na głowie noszą czapeczkę "awon"; na plecach kołnierz ze strzałami, łuk w sajdaku. W ręku trzymają (...) oszczep myśliwski
i gwintówkę. Buty, kurtka, napierśnik,
pas, czapka i sajdak obszyte są roznokolorowemi paciorkami w deseń; kołczan zaś staraniem
uprzejmej Tunguzki, najpyszniej bywa ozdobiony. Ubiór kobiety prócz uzbrojenia, zupełnie jest taki sam
,jak u mężczyzny, tylko że bogaciej bywa wyszyty kolorowemi pacioreezkami,
także i czapka zgrabna, lekka, lejkowata, obszyta futerkiem
i mająca u góry otwór,
przez ktar . ,. przepuszczany
jest pęk rozpuszczonych
włosów" (Wiadomości o Syberyi ..., 1837, s. 191--192).
W innych partiach "Wiadomości" wymienione są szczegóły o tatuowaniu twarzy, o obrządku pogrzebowym, tańcach i ceremoniach szamańskich.
"Szaman
pisze J. Kobyłecki - wymaga od przychodzącego po radę w chorobie, łub chcącego wiedzieć przyszłość swoją, aby w zapytaniach proszącego, była
zupełna prawda, otwartość i szczerość, a nadewszystko ufność. (. .. ) Ubiór Szamana,
zrobiony jest z jeleniej skóry, na nim pozawieszane
są dzwonki, szpony orła,
skóry z wężów, rzemienie. blaszane figurki i różnego rodzaju brzękadła. Na nogach nosi "unty" z nóg renifera. W czasie Szamaństwa, zwykle odbywa swe tarlce
i szamotania
siG koło ogniska, przez które skacze; wyciąga ręce, przekrzywia
12 -
Lud.
t. ;)1, cz.
II,
196H
;-;30
ANTONI
KUCZYŃSKI
usta, przewraca
oczy, w ciągłym ruchu utrzymuje
wszystkie członki i ciało całe,
pot strumieniem
spływa po jego twarzy; głos ma przeraźliwy
i przenikający;
nakoniec pozbawiony czucia pada na ziemię; (. .. )mówią
źe w tej chwili obcuje
z duchami, potem przepowiada"
(Wiadomości a Syberyi .... , 1837, s. 198-200).
Wiadomości
we. Oczywiście
szamana,
która
te chociaż bardzo powierzchowne
są jednak prawdzipominięto tu szereg szczegółów dotyczących
działalności
opierała
się na wierze, że całe swoje nadprzyrodzone
umiejętności
czerpie on od wielu duchów opiekuńczych
i pomocniczych.
Co do stwierdzenia,
że podczas ceremonii
szaman "pozbawiony
czucia
pada na ziemię", to chodzi tu a ten moment
misteriów
szamańskich,
kiedy ekstaza tańczącego
dochodziła do punktu kulminacyjnego,
i rzeczyv\7iście padał on na pewien
czas półprzytomny
lub nioprzytomny
na ziemię. Moment ten traktowano
jako najważniejszy
punkt obrzędu,
wierząc że jest to chwila wędrówki
duszy szamana do krainy duchów
pomocniczych
i opiekuńczych
(A. F. Anisimov,
1951, s. 187-215).
Dalsze informacje J. Kobyłeckiego
o ludach Syberii północno-wschodniej są bardzo skąpe. Pisząc a Jukagirach,
Czukczach i Koriakach,
ograniczył się on do !podania ich głównego
zajęcia hodowla reniferów
lub myślistwo
wraz z 'Polowaniem
na ssaki morskie (Koriacy i Czukcze) - oraz przybliżonego
określenia
rejonów w których oni zamieszkiwali. Bardziej
d~kładnie
opisał autor Kamczatkę
i zamieszkującą
ją
ludność (Kamczadale).
Podane przez niego wiadomości
są powtórzone
za S. P. Kraszennikowem
i G. W. Stellerem,
autorami
dwu najwcześniejszych
prać a tym półwyspie
i jego mieszkm'lcach
(S. P. Kraszennikaw, 1755, 'Pierwsze wyd., G. W. Steller,
1774, pierwsze
wyd.).
Pisząc a Kamczadalach
podaje autor, że ich głównym zajęciem podczas lata jest:
.,(. .. ) łowienie ryb, suszenie ich i przewożenie z brzegów morza do własnvch
siedzib, oraz przysposabianie
żywności dla psów używanych
do jazdy: kobiety
wyprawiają
i czyszczą ryby, albo zbierają różne potrzebne zioła. W jesieni mqżczyzna bije ptastwo i zimą chodzi za sobolami i lisami, wiąże sieci, sporządza sanie i zwozi drzewo; żony zaś przędzą w domu. Skoro tylko nastąpi wiosna, a rzeki
rozpuszczą i oczyszczą siG z lodu, zaraz Kamczadale do połowu morskich bobrów,
wyder i innych zwierząt płyną w morze ... " (Wiadomości o Syberyi ..... , 18:31,
s. 206-207).
Pozostałe wiadomości na temat etnografii
Kumczadali
dotyczą kultury społecznej i duchowej. \'1 skrótowej formie przedstawił
autor zwyczaje
związane z zawieraniem
związku małżeńskiego,
które już wcześniej opisane zostały przez S. P. Kraszennikowa.
Sumując
uwagi na temat etnograficznych
obserwacji
J. Kobyłeckiego, podkreślić należy, że książka jego zasługuje bez wątpienia na uwagę.
jako pierwsza
w literaturze
polskiej próba pewnej
syntezy na temat
Wkła([
Polak()w
do
bada?'z
naci
ludami
Syberii
Syberii i jej mieszkańców. Nie ustrzegł się w niej autor szeregu błędów,
które v."ystępują również w ówczesnej literaturze
przedmiotu.
Niceo informacji
o Syberii
zabajkalskiej
zawierają
wspomnienia
Wincentego
M i g u r s k i e g o (1815?-1863),
zatytułowane
"Pamiętniki
z Syberii", Lwów 1863. Jako Ipowstaniec 1831 r. wyemigrował
on początkowo do Francji, skąd przybył do kraju jako emisariusz. Uwięziony
przez władze carskie zesłany został do Uralska (1835), następnie
mieszkał w Nerczyńsku, a potem w Irkucku. Z Syberii powrócił w 1859 roku.
J ego ,Pamiętniki"
nie zasługują jednak na
szersze omówienie,
gdyż zawarty
w nich
materi,jł etnograficzny
nie posiada tak oryginalnego charakteru
jak relacje przytoczone powyżej.
Równie
ogólnikowe
i fragmentaryczne
są matcriClły etnograficzne
zawarte w książce: .,\Vspomnienia
z czasów pobytu w cytadeli warszawskiej
i na Syberji",
Lwów
1876. .Jej autor
Konstanty
Wa lick i
(1805-1863)
był członkiem nieudanej
wyprawy pClrtyzanckiej z Galicji do Królestwa
Polskiego, którą dowodził pułkownik
Józef
Zaliwski. Pojmany
przez wojska rosyjskie
zesłany został w 1833 r. na Sybir, początkowo do Omska, a potem do Irkucka. Do kraju powrócił w r. 1845. Brak miejsca nie
Ryc. 9. Samojedzka
odzież
poz\vaL
nCl szersze
omawianie
treści
zimowa (autor rysunku
nie"Wspomnień",
tym bardziej,
że jest ona zidentyfikowany).
,T. Kobymałowartościowa
dla
rozpatrywanych
tu łecki, Wiadomości ..., Warszawa 1837.
zagadniel'l.
W skład ciekawszych
postaci polskich
zesłańców,
którzy
interesowali
się etnografią
Syberii
wchodzi
Ewa
z Wendorffów
F e l i ń s k a (1793-1859),
pisarka
zesłana na Sybir
w 1839 1'. w związku ze sprawą Szymona Konarskiego.
Osiedlona początkowo w Berezowie, a od 1841 r. w Saratowie,
napisała obok paru
po\vieści .,PClmiętniki z życia", Wilno 1856 oraz "Wspomnienia
z podróży po Syberji ,pobytu w Berezowie i Saratowie
spisane przez Ewę Fe1il1ską", t. I-II,
WarszClwa .1852, zawierające
nieco uważnych
informacji a Ostiakach i Samojedach.
Oto mały fragment
z jej relacji mówiący o pożywieniu Ostiaków:
,,(. .. nie można sobie wyobrazić, jakiemi obrzydliwościami
Ostjacy karmią
sic pospolicie. Pomijam surową rybq, która jest pierwszym przysmakiem wszystkich kla.'; tamtejszych mieszkańców. Ostjacy jedzą surowe mięso i krew, kiszki,
532
ANTONI
KUCZYŃSKI
zdechliny, zgniłe mięso i śmierdzące
ryby. Żadne mięso jakiegokolwiek
ptaka
nie jest przez nich wyłączone. Lisy, wrony, wiewiórki,
sroki, wszystko u nich
zarówno dobre" (Wspomnienia z podróży po Syberyi ..... , t. I, 1852, s. 124).
Całość materiału etnograficznego zawartego we "Wspomnieniach"
jest bardzo przemieszana. Opisy kultury materialnej łączą się z zagadnieniami z zakresu kultury duchowej i społecznej. Nie umniejsza to
jednak wartości relacji, które w dużej mierze zgodne są z relacjami
innych autorów. Pisząc o zawieraniu związku małżeńskiego podaje
autorka, że Ostiacy
,,( ... ) zwykle kupują swoje żony; jednak ten obrzęd mniej jest formą handlową niż obrzędem grzeczności i wspaniałości.
Żona im drożej zapłacona, tem
jest zaszczytniej dla niej jak dla jej rodziców i narzeczonego. Rodzice bogaci choć
biorą kałym czyli zapłatę za córkę, dają jej wszakże pewną wyprawq czy to w renach, czy też w futrach pewnej wartości, ubodzy zaś ograniczają się bardzo małym kałymem. Żona ubogiego Ostjaka nie kosztuje go czasem więcej nad wartość
rena. (. .. ) Według religii szamańskiej, którą wyznawali dawniej i dziś jeszcze wyznaje znaczna część Ostjaków, wielożeństwo jest dozwolone;" (Wspomnienia z podróży po Syberyi .... , t. I, 1852, s. 175).
Bliższa analiza tych wiadomości wskazuje, że znajdują one potwierdzenie w literaturze
poświęconej 'przedstawieniu kultury Ostiaków
(M. A. Kastren, 1858, N. Kostrov, 1872).
Podobne informacje podała E. Felińska o Samojedach, którzy KOczowali wówczas
,,(. .. ) ponad brzegami oceanu Lodowatego, poczynając
od gór Urałskich, aż
do rzeki Leny. Ziemia którą oni zajmują jest nizka i bagnista z tej przyczyn~'.
las nawet nie porasta, to jest, nie ma gatunków drzew wysokich, tylko łozy. Nie
mają więc Samojedy obfitego opału jak Ostjacy, ani las nie służy im za ochronę
od zimna. Cienkie patyki z łóz są ich jedynym opałem, namiociki ze skór renów
rozbite na śniegu, schronieniem
przeciw ostrym mrozom. Te namiociki
mają
kształt ostrosłupów, nazywają je czumy. Samojedy przenoszą je z miejsca na miejsce kilka lub kilkanaście
razy do roku, według potrzeby wskazanej
przez myślistwo lub rybołówstwo. (. .. ) Samojedy żyją jedynie z rybołówstwa
i polowania:
utrzymują
także większą ilość renów, któremi się karmią w czasach nieszczęśliwych łowów, lub gdy rybołówstwo
niepomyślne"
(Wspomnienia
z podróży po
Syberji .... , t. J, 1852, s. 177).
Informacje E. Felińskiej o Samojedach odpowiadają w dużej mierze
opisom innych autorów. Ten niezbyt szczegół<JIWY
opis przenośnego szałasu wymaga dodatkowych uzupełnień. Otóż za powszechną formą mieszkania służył Samojedom przenoŚ'l1Y stożkowy szałas, składający się
z żerdzi złączonych u góry, pokryty w lecie korą brzozową, w zimie
skórami Teniferowymi lub łosiowymi. Wewnątrz znajdowało się ognisko. Ponad nim na wysokości około 1,5 m. przechodziły dwie poprzeczki
na których zawieszano metalowe kotły do gotowania strawy (E. D. Prokofieva, 1956, s. 618).
Wkład
POlaków
do
badań
nad
ludami
Syberii
533
Na zakończenie należy także dodać, że zauważyła również E. Felińska różnice językowe pomiędzy
Ostiakami,
a Samojedami,
którzy pomimo zbieżności kulturowych
należą do dwu odrębnych
grup językowych: samojedzkiej
i ugryjskiej
(Atłas Narodow Mira, 1964, s. 22-23,
T. Milewski, część II, zesz. I, 1948, s. 200-205,
E. D. Prokofieva,
1956,
s. 610 i 571).
Ciekawą postacią w dziejach polskich zesłań politycznych
pierwszej
połowy XIX stulecia jest Eugeniusz Ż m i j e w s ki (1816-1885),
uczestnik ruchu konspiracyjnego
organizowanego
przez Szymona Konarskiego. Aresztowany
przez władze carskie
(1838) wywieziony
zostaje na
Sybir, do katorgi nerczyńskiej.
Zwolniony z :katorgi, musiał osiedlić się
na Syberii. Od tego momentu roz'począł ,poszukiwania
złota w pustyni
witymskiej
kraju Zabajkalskiego
między Wierchnoudyńskiem
a Barguzinem. Potem wędrował w okolicach górnego Jeniseju, w górach Sajańskich i nad brzegami Leny i Ol~kny. Po powrocie do kraju w 1856 r.,
wydał "Sceny z życia koczowniczego",
3 tomy, Warszawa
1859-1862
oraz .,Daurja.
Z moich wspomnień
syberyjskich",
Wiek (Warszawa)
1884, nr 291, 295; 1885, nr 7 i "Z moich wspomnień.
Żegluga po Lenie
i podróż po puszczach oleknińskich",
Wiek (Warszawa)
1883, nr 178.
,Jego wspomnienia
nie zawierają wiele materiału
etnograficznego.
Są
to bardzo luźne urywki O Tunguzach
i ich zajęciach myślistwo,
łowienie ryb, hodowla reniferów. O Buriatach pisał E. Żmijewski, że są oni
"szczepem ludu mongolskiego" i mówią jego językiem. Dzielą się na rody" (... )
pod zarządem naczelnika rodu stojącego; ten nietylko jest głową familij i, lecz
zarazem wykonywa nad wszystkimi jej członkami pewien rodzaj władzy administracyjno-sądowniczej.
Niektóre z tych rodów posiadają
prawo pierwszeństwa
nad innymi. (. .. ) Naczelnikiem
całego pokolenia,
czyli wszystkich
rodów, jest
tak zwany Tajsza, którego władza jest dziedziczną w jego domu. Rada stepowa
złożona z Zajsangów, czyli ze starszych z każdego rodu i pod prezydencją
Tajszy
zostajqca jest pośredniczką
między pokoleniem
i rządem cesarstwa,
wykonywa
rozporządzenia tego ostatniego, rozstrzyga spory między członkami różnych rodów
zachodzące i wydaje rozmaite urządzenia
wewnętrznych
stosunków
całego pokoleni" dotyczące" ("Sceny z życia koczowniczego").
Pozostałe informacje
z zakresu etnografii są bardzo ską:pe i nie zasługując na wnikliwszą analizę. Dodać tu tylko nnIeży, że są one zgodne
z innymi wiadomościami
zawartymi w literaturze
przedmiotu.
Innym Polakiem zesłanym za sprawę Sz. Konarskiego
był Bronisław
Z a l E S k i (1819-1880),
przebywający
od roku 1847 w orenburskich
batalionach karnych. W czasie 'pobytu na zesłaniu zwiedził on zachodnią
część Syberii, a w latach 1848-1855
brał udział w trzech wyprawach:
w gór:-! Uralu, do Turkiestanu
i Chin. Jego książka "La vie des
steppes Kirghises,
descri!ptions, recites et contes", Paris 1865 nie dotyczy jednak Syberii, więc dajemy o niej tylko wzmiankę.
ANTONI
KUCZYŃSKI
W r. 1840 zesłany
zostaje
na dwa lata katorgi
Rafał
B ł o 11 s ki
(1817 ?). Wywieziony
początkowo
do Tary, potem do Ekateryneńskich Zawodow,
zamieszkał
pod koniec zesłania
we wsi Uj kolo Tary.
gdzie zetknął
się z Ostiakami.
Jego wspomnienia
"Pobyt
na Syberyi
Rafała
Błońskiego
przez niego samego
w Rzymie
opisany
\\. 1865 r.",
Kraków
1867, zawierają
nieco szczegółów
z zakresu
etnografii
Ostiaków. Wiadomoś'ci
te chociaż fragmentaryczne
nie stoją jednak w sprzeczności z relacjami
innych
autorów
(G. Novickij,
1884, M. A. Kastren,
1858). W związku
z tym warto przytoczyć
obszerniejszy
wyciąg z tych
wspomnień:
Ostiacy pisze R. Błoński
,,(. .. ) są ludem na pół dzikim, życie prowadzą
koczujące. (. .. ) "-lajd 3woich
duchowników
czyli Szamanów, którzy przychodzącym
o porade;, gdzieby ,ie dało
napotkać
kosztowną
na polowaniu
zdobycz, wróżą. Odbywa sie; to tak: Szaman
upaja siC; dymem z ziół, poczym gdy go wiążą, rzuca się konwulsyjnie
na ziemi
i po niejakim czasie uspokaja się, i jak przez sen mówi o odległości miej.oca i stronie, gdzie siC; zwierzę znajduje.
O obrzędach religijnych
nic dokladncg0
od nich
dowiedzieć się nie można: t.o tylko jcst wiadomym,
że jeżeli kto 7. nich umrze
zawijają
go w rogóżki, kładąc mu przy boku łyżkC; i miskę, i zawie . ;zaj'j na
drzewie. Lud ten żywi się mięsem, z zabitych zwierząt bez wylączeni<1 rodzaju.
Zgłodniały
na polowaniu
zabitą wiewiórkę
rozdziera
i najprzód
kI'C\\' WYS~'5a,
a potem zjada surowe mięso. Zwyczajnie
zaś je gotowane bez żadn~'ch przypra\\'
i soli. Odzież jego i obuwie skład3 się ze skór zwierzęcych,
a nic\\'.\'prawn~'ch
szerścią do wierzchu
szytych żyłami tych samych zwierząt,
lub z w:"c;trzności
zrobionymi
nakształt
strun nitkami i igłą kościaną. Ostjak włosy ma na głowie
po połowie rozgarnięte
z warkoczem
w tyle. Twarzy jest śniadej, plaskiej, Ni.[~d\·
się nie umywa. Poluje po ogromnych
śniegach na łyżwach, wyrobion\'ch
z cienkich desek brzozowego
drzewa, Są one długości dwa i pół łokcia. ~)odbite ,.c
spodu skórą z łosiowych lub jełenich nóg szerścią ułożonych do przodu - szerokości zaś na ćwierć łokcia - końce ich z przodu zachylone - na środku j\'Ź\V\"
są urządzenia
do stawiania
nóg" (Pobyt na Syberyi Rafała Błońskiego
.. 1867,
s. 29-30).
W innych partiach
'pamiętnika
znajdują
się krótkie wiCldomosci o sposobach polowania
na niedźwiedzie,
lisy, wilki i różnego rodz8ju ptactwo,
Relacje
te chociaż skąlpe świadczą
jednak
o etnograficznych
zainteresowaniach
autora,
który w krótkim
czkicu ,podał zwięzłą charakterystykt;
paru zagadnień
z 'zakresu kultury
Ostiaków.
Dla dopełnienia
obrazu polskich
relacji o ludach Syberii w pierwszej
połowie
XIX stulecia
wspomnieć
jeszcze należy
o autorze
zesłańczych
wspomnień
Rufinie
P i o t l' o W s k i m (1806-1872),
który
po upadku
powstania
listopadowego
wyjechał
do Francji.
Wróciwszy
do kraju j£lko
emisarjusz
Towarzystwa
Demokratycznego
Polskiego,
uwięziony
zostaje
przez władze carskie i zesłany na Sybir (1843), skąd udało mu si,~ zbiec,
Początkowo
mieszka
w Paryżu,
następnie
przenosi
się do krćiju. Swe
przygody
z zesłania
opisał w "Pamiętnikach
z pobytu
na Syberjl".
Po-
W/da<l
Poln/"'>u.;
<lo
b(u!llń
lIa<1 ludami
Syberi.i
znal1 18GO-1861, które zawierają
bardzo mało materiału
etnograficznego. Wiedza etnograficzna
R. Piotrowskiego
ogranicza
się w .,Pamiętnikach"
do podania paru małowartościowych
szczegółów o Kirgizach,
Czerkiesach
i Kozakach.
,Jeszcze bardziej
ogólne wiadomości
podaje on
o Ostiakach, Tunguzach,
Jakutach,
Czukczach i Kamczadalach.
Stąd też
..Pamiętnik"
jego bardziej
zainteresuje
historyka
polskich
zesłal1 politycznych aniżeli etnografcI.
Tak przedstawiają
się w najogólniejszych
zarysach
polskie relacje
o ludach Syberii
w pierwszej
połowie
XIX stulecia.
Wiadomości
te
przeważnie
skąpe zasługują
jednak na uwagę jako jedne z wcześniejszych w dziejach
naszej etnografii.
Nie dziwmy
się jednak
autorom
tych relacji, którzy przebywając
wśród ludów Syberii tak mało napisali
o ich kulturze.
Wyjąwszy
.T. Kowalewskiego
wszyscy z nich nie posiadali tak gruntownych
studiów
jak on. Ich zainh,resowania
badawcz1:'
kształtowały
się na obczyźnie,
a że nie obce im były ideały romantyzmu. stąd w większości cytowanych
pamiętników
zawarty jest chociaż
maly pierwiastek
syberyjskiej
egzotyki.
Zesłanie
i ciągła tułaczka
nie
sprzyjały
gromadzeniu
materiału
z zakresu etnografii
więc tylko to co
pamięć przywiozła
do kraju znalazło swój wyraz w wydanych
po latach
wspomnieniach.
POLSCY BADACZE LUDÓW SYBERII
W DRUGIEJ
POŁOWIE
I ICH KULTURY
XIX WIEKU
Druga połowa XIX stulecia, a właściwie
okres po powstaniu
styczniowym dostarcza
Syberii wielu polskich badaczy po niewoli. Ważnym
momentem
w historii tych badal1 było założenie w r. 1846 Cesarskiego
Towarzystwa
Geograficznego
w Petersburgu
oraz powołanie
w r. 1B51
Syberyjskiego
Oddziału
tego T0warzystwa
w Irkucku,
z inicjatywy
którego \vielu polskich zesłańców
prowadziło
prace naukowe.
Od tego
rr.omentu obok ruchliwych
kupców, śmiałych
awanturników,
politycznych względnie wojennych
wygnal1ców zaczęły pojawiać się na Syberii
coraz częstsze wyprawy
naukowe. Druga połowa wieku XIX ożywia na
Syberii życic kulturalne
i badania naukowe.
W odróżnieniu
od okresu
wcześniejszego,
kiedy vv'szystkie poczynania badawcze (ekspedycje
naukowe) przychodziły
z zewnątrz,
teraz zaczęła się ujawniać działalność
kulturalna sił miejscowych.
Na podstawie bogatych i różnorodnych
materiałów, gromadzonych
w miarę upływu
lat, zaczęła
powstawać
bogata
syberyjska
literatura
historyczno-geograficzna.
Powoli odsłaniały
się tajemnice nieznanych
obszarów i egzotyczna
kultura
syberyjskich
tubylców. Poważny udział w poznawaniu
tych tajemnic posiada nauka polska.
,1,3G
ANTONI
KUCZYŃSKI
Przegląd polskich badań nad ludami Syberii i ich kulturą rozpoczniemy w tym okresie od luźnych relacji Agatona G i 11 c l' a (1831-1887),
ceni<mego publicysty i historyka, zesłanego nad Bajkał do karnych batalionów w r. 1853. Przebywając na zesłaniu poczynił A. Giller szereg interesującwch spostrzeżeń o życiu i kulturze ludów z którymi się zetknąl.
O sprawach tych pisał w listach do brata Stefana Gillera, który zebrawszy je podał do Biblioteki Warszawskiej ja:Jw "Listy z Syberyi Agatonil
Gillera", tamże, Warszawa 1856, t. 2,
s. 186-192 oraz t. 4, s. 623-638. Materiał etnograficzny zawarty w "LisZABA.TKAL8KIEJKIłAINY
tach" nie jest bogaty i dotyczy Buriatów, Czeremisów oraz Czuwaszów.
W SYBERYJ
O wiele
wartościowsze
informacje
z tego zakresu odnajdujemy w książce A. Gillera - "Opisaniezabajkalskiej krainy", Lipsk 1867. Praca ta
stanowi również interesujący zbiór wiadomości odnoszących się do zagadnien
poli tYCl'Jl1o-społecznych zachodzących
na obszarach Zabaj'kala w drugiej połowie J{IJ{ stulecia.
A. Giller przebywając na zesłaniu
gromadził 'stare pieśni, podania poetyckie, interesował się zwyczajami i
obrzędami religijnymi Buriatów i ludów tunguskich. Interesujące są jego
U I'1i li:
,.,\
lJ
spostrzeżenia na temat szamanizmu.
Zarejestrował
on nieco szczegółów z
zakresu
praktyk
magicznych towarzyRyc. 10. A. G i 11 e r, Opisanie zabajkalskiej
krainy...
Lipsk
1867. szących szamanowi podczas wprowaFaksymile strony tytułowej.
dzania się w stan ekstatycznego podniecenia, mającego na celu nawiązanie łączności ze światem duchów. Oprócz tego zgromadził skromny materiał językowy, który wydał po latach W. Ziemacki jako - "Słowniczek oroczyńsko-polski A. Gillera", Lingua Posnaniensis, 1953, t. IV,
;:~-<
s. 337-338.
Kończąc te skromne uwagi na temat etnograficznych materialóvi
A. Gillera, podkreśłić należy, że ja'1~kolwie'knie był on badaczem w pełnym znaczeniu tego słowa, to zgromadzony przez niego katalog L,l!dów
kulturowych zasługuje na nieco szersze omówienie na co nie pozwnlają
ramy tego artykułu.
Wkład
Polaków
do badań
naci Luciami
Syberii
537
,lednym z powsz~hnie znanych Polaków, który zesłany został na Sy.bcrię za udział w powstaniu styczniowym był Aleksander C z e k an o \V s k i (1830-1876). O życiu i pracy tego zesłańca napisano wiele
artykułów, ule w każdym z nich pominięto jego zainteresowania etnografią Syberii. Jedyny wyjątek w tym względzie stanowi praca zbiorowa
wyduna w Związku Radzieckim. Jej tytuł brzmi: "A. L. Cekanowskij,
Sbornik nieopublikowannych
materiałow", "A. L. Cekanovskogo stati o
jego naucnoj rabotie". Irkuck 1962.
Znajdujący się w niej rozdział: "Etnografii~eskije nabljudienija i lingvistićeskijc zapisy A. L. C~kanovskogo", s. 47-54 sumuje jego dorobek
w tej dziedzinie. Podróżując po Syberii spostrzegł A. Czekanowski, że
Ewenkowie z okolic rzeki Olenick
koczujący głównie po terytorium zamieszkiwanym przez Jakutów pozostawali pod wzmożonym wpływem
ich kultury. Zebrał on także bogaty
materiał językowy, który posłużył
A. Schiefnerowi do opracowania małego słownika: "ALexander CZ$anowski's
Tungusisches
Worterverzeichniss. Herausgeg. von A. Schiefner". Bull. Ac. Sc., t. XXIV, 1878,
s. 89-146. O wiele cenniejsze mateAleksander Czekanowski (1830-1879)
riały
zgromadził
A. Czekanowski
z dziedziny geologii Syberii, ale spmwy te nie należą już do tematu
niniejszego opracowania. Dzięki staraniom Towarzystwa Geograficznego
przeniesiono go do Petersburga, gdzie miał opracowywać te materiały.
Lata ciężkiej pracy zesłańczej doprowadziły twórczy umysł badacza do
depresji. PopcInił samobójstwo przez otrucie, w momencie gdy otworzyły się przed nim możliwości systematycznej pracy naukowej, możliwości rozwinięte przez rząd, który przed laty zesłał go do katorgi w okolice Bratskiego Ostroga nad Paduńskimi kataraktami rzeki Angary.
Podobne zasługi w poznaniu geologii i paleontologii Syberii przypisać
nalu;-- Janowi C z e r s k i e m u (1845-1892),
zesłanemu po upadku
powstania styczniowego. Wcielony początkowo do oddziału wojskowego,
bez pr<lwa awansu miał wędrować J. Czerski do karnych batalionów na
..kr&j świata" do Błagowieszczeń.ska nad Amurem. Na szczęście
\V Omsku wówczas maleÓ'kim syberyjskim miasteczku - skończył się
ANTONI
KUCZY:\,SKI
okres jego wędrówki.
Pozostał
tu jako żołnierz batalionu
Iortc:c'Zl1ego,
a po przeniesieniu
,się do Irkucka
(1871) poświęcił się badanion,
geologiczno-geograficznym.
Od roku 1883 pracował w Petersburgu
ogłaszając
wiele prac z zakresu geologii Syberii. Zmurł ,podczas wypraw~' do północnej Syberii w roku 1892 i został ,pochowany 30 km od miejsca śmierci, w uroczysku
Omołon na wysokim brzegu Kałymy.
Literatura
polsku nie posiada do tć;'j pory
wyczerpującego
opracowania
na tl:rnat życia i pracy naukowej
.T. Czerskiego. POW8.Żniejsze artykuły
z tego zakresu istnieją \\.
języku
rosyjskim,
a ostatnio
ukazdla
sie
nawet obszerna monograIia
pod red. S. '.1./.
Obrucieva - ,,1. D. Cerskij nieopublikovannyje sta ti, pisma i dnievniki.
Stil ti (J 1. D.
Cerskom i A. Cerskom", Irkuck 1956. Książ ..
ka ta zawiera także pewną czc;ść nie wydcwych dotychczas materiałów
polskiego badacza. W ich skład wchodzą równiez ..Etnograficeskie
zamietki",
s. 242-259
pochodzące z okresu jego jakuckiej
ekspedycji
Notatki te dotyczą szamanizmu
u .Jakutóv:.
lecznictwa,
pieśni i opo\viadań.
:'vbteriaJ~'
językowe
zgromadzone
przez .T. CZt'rskiego
podczas
tej wyprawy
opracownnc
został,"
oddzielnie przez G. V. Tropina, juko "Lingvisticeskie
nabljudienija
1. D. Cu,;kogo".
Sbornik
trudov
po
filologii,
vyp. III. tilnn ..
Ryc. 11. Faksymile z zapisami
słownikowymi
języka
Ude1 958, s. 207-222.
Ewenów.
A. C z e k a n o wGłośną sławę w dziejach polskie!' badań
s k i, Dziennik
podróży
(rkp).
Syberii
pozyskał
Benedykt
Dyb ow sk l
(Zbiory Archiwum
Akademii
(1833-1930).
Urodzony
w
rodziniesrednioNauk ZSRR).
zamożnej
szlachty
kształcił
się początkowCl
w mińskim gimnazjum
a potem na Uniwersytecie
w Dorpucic. Wrocławiu i Berlinie_ W roku 1862 zostaje profesorem
zoologii w Wars73-,vskiej
Szkole Głównej. Ścisła współpraca
z Rządem Narodowym
w okresie po··
wstania
styczniowego
zaprowadziła
go na syberyjskie
wygnanie
gdzie
przebywał
w latach 1865-1877.
W okresie tym przeprowadza
B. Dybowski badania nad florą i fauną Bajkału, których wyniki przynoszą mu
sławę naukową. Odbywa szereg wycieczek po Kraju Zubajkalskim,
;) najgłośniejszą
z nich jest zwiedzenie
Kraju
Amurskiego
i Ussyryjskiego.
Po uwoJinieniu, przybywa
B. Dybowski do kraju, ale nie bawi tli długo
(od sierpnia 1887 do końca grudnia 1878 r.). Okres ten to usilne poszuki-
Wkład
Polaków
do
badali
nad
lv"elami
Syber:i
wania za pracą gwarantującą
mu możliwości rozwoju badań naukowych,
pracą której jako darwinista
nie mógł znaleźć. Zrozumiał
wtedy B. Dybowski, że w kraju nie ma dla niego miejsca. Postanawia
za wszelką
cenę zrealizować
swe poprzednie
zamiary wyjazdu na Kamczatkę.
Korzystając z poparcia i pomocy finansowej
Rasyjskiego
Towarzystwa
Geograficznego otrzymuje
posadę lekarza okręgowego
na Kamczatce,
gdzie
przebywa
przez
cztery
lata
(1879-1883).
W roku 1884 jest
już B. Dybowski
we Lwowie,
gdzie otrzymuje
katedrę
zoologii po zmnrłym profesorze
Szymonie Syryjskim.
Do kraju nic
wracał nasz podróżnik
z pustymi rę!wmi. Wiózł ze sobą bogatą kolckc.i(~ przyrodniczą
i cenne zbiory etnograficzne
1:1.
Omówioniu
życia
i pracy
naukowej
B. Dybowskiego
poświęconych
jest wiele artykułów patrz S. Zieliński,
1932,
s. 93-99
oraz K. Kowalska,
A.
Mikłaszewska
Mroczkowska,
1960 ale w każdym
z nich
pominięto jego zasługi w zakresie etnografii.
Przebywając
na Kamczatce
nie poprzestawał
B. Dybowski
na przypisanych
mu obowiązJan Czerski (1845-1892)
kach. Z własnej inicjntywy
czynił o wiele więcej. Oddany pracy lekarskiej
rozwinął w całej pełni działalność humanitarną.
Troszczył się o zabezpieczenie
bytu ludności, dziesiątkowanej
przez choroby weneryczne
zawleczone
tam wraz z "cywili]: K . .J u r k i e w i c z, "Wystawa etnograficzno-przyrodnicza
D-ra Dybov,skiego", ]<josy, 1884, t. ;J8, s. 150-151, 160, 171, 189-190, 207-208, rys.!.
F. S u l i m i r s k i, "Wystawa zbiorów prof. B. Dybowskiego", Kurier warsz.,
1884, nr. 456, s. 1-2, tenże "Dr. Benedykt Dybowski i wystawa jego zbiorów",
Wl{drowiec, 1884, rocz. 22, s. 79-80, 86-87. "Katalog wystawy etnograficznej
Kamczatki i wysp Komandorskich w Warszawie", Warszawa 1883, Toż: Lwów 1885 oraz
patrz przypis nr 1. Katalog wystawy jest pracą anonimową, bez miejsca i roku
wydania. Dane pochodzą z opracowania:
K. K o wal s k a, A. NI i kła s z e ws k a - M l' o C z k o w s k a, "Benedykt
Dybowski. Materiały
biograficzno-bibliograficzne", Wrocław-Warszawa
1960, cz. 1.
CJ40
ANTONI
KUCZYNSKI
zacją"; domagał się .poszanowania kultury tubylców, ich języka i obyczajów, :protestował przeciwko rabunkowej gospodarce myśliwskiej.
Trzeba też podkreślić, że we wszystkich swych wspomnieniach idealizuje
nieco B. Dybowski ludność Kamczatki,
przedstawiając
czasy, gdy była ona
,,.cywilizacją ludzką nie popsuta". Ten
kult dla "dziJldch" przypomina w pewnym stopniu idee J. J. Rousseau
(1712-1778), piszącego na temat pierwotnej niewinności, swobody, dobroci
i szczęśliwości człowieka nie zepsutego
jeszcze przez cywilizację.
Okres kamczacki w życiu B. Dybawrskiego to nie tyIko praca lekarska
i walka o prawa ginącego narodu, ale
także ciągłe badania naukowe. Przebywając na półwyspie gromadził materiał antropologiczny, zoologiczny, etnografic~ny i językowy. Około 10 tys.
zebranych przez niego wyrazów kamczada,lskich i koriaekich opracował na
jego prośbę 1. Radliński wydając:
Benedykt
Dybowski
(1833-1930)
"Słownik narzeczy ludów kamczackich.
Ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego",
PAU. Wydz. Filologiczny Roz. Seria II, Kraków 1892-189514.
Autor ten
wykorzystał także materiały etnograficzne B. Dybowskiego w swej pracy "Przeszłość w teraźniejszości", Warszawa 1901 oraz w artykule "Stosunki etnografic~ne na krańcach wschodniej Azji", "Wszechświat" 1895,
nr 65, 89, 99, 115; nr 44-45, 47-48, 50; 1897, nr 22-23. Sporo wiadomości etnograficznych zawierają także listy B. Dybowskiego pisane
z Kamczatki do W. Taczanowskiego, opublikowane w czasopiśmie
"Wszechświat", 1883, t. 2, s. 417-422 oraz inne prace i artykuły 15.
14 I.
R a d l i ń s k i, "Słowniki narzeczy ludów kamczackich. Ze zbiorów Prof.
B. Dybowskiego", Polska Akademia Umiejętności. Wydz. Filologiczny. Rozprawy,
Ser. II, vol. 1-3, Kraków 1892: toż samo ukazało się jako oddzielne odbitki, Kraków 1892-1894; vol. 7, Kraków 1895: toż samo jako oddzielna odbitka, Kraków 1895.
IS Z ważniejszych
opracowań B. Dybowskiego zawierających
materiały
etnograficzne wymienić należy: "O Syberyi i Kamczatce", Warszawa-Kraków
1912,
"Wyspy Komandorskie.
Odczyt miany na posiedzeniu Towarzystwa
Geograficznego w Petersburgu
w marcu 1884", Kosmos 1885, rocz. 10, s. 1-30, 48-68, 113127, 168--180, 224--229, 436-458, tabl. ID, mapa 1. Oddzielna odbitka s. 106, Toż
w streszczeniu w języku rosyjskim: "Soobscenie o Komandorskich
ostrovach", łzv.
Rus. Geogr. Obsc., 1884, t. 20, s. 196-201, "Z Syberyi i Kamczatki", Tydzie11 1900,
\VJ{/ad
rio
Pola/.u)H)
badań
nad
luclan1i
SybArii
Materiały etnograficzne
zgromadz·one przez B. Dybowskiego
podczas
wyprawy kamczackiej
są niezwykle
cenne. Na czoło wysuwają
się tu
zabytki kultury materialnej
- odzież, modele letnich i zimowych mieszkań kamczadalskich,
modele sań i łodzi, plecione kosze, sprzęt łowiecki,
drobne rzeźby koriackie wykonane
z kości morsa - opracowane częściowo przez A. Kuczyńskiego 16.
Przebywając
na
Kamczatce
prowadził
B. Dybowski
szczególowy dziennik.
Niestety
zaginął
on podczas wojny i trudno dzisiaj odtworzyć z niezlicznych
notatek historię
tej wyprawy.
W
wydanym
pod koniec życia pamiętniJku pisał on: "gdyby
mi
starczyło
zdrowia,
pragnąłbym
jeszcze oglosić pamiętniki
moje
o Kamczatce
i Kamczadalach,
czyli o kraju i narodzie najciekawszym i ;naj'sympatyczniejszym
w Azji", ("Pamiętniki
Dra Benedykta Dybowskiego od roku 1862
począwszy do roku 1878", Lwów
1930, wstęp).
Jednym z mniej znanych polskich badaczy Syberii był MikoRyc. 12. Tablica na grobie J. Czerskiego
(uroczysko Jąża nad Kołymą) z napisem:
łaj Witkowski
(1843-1892),
"Znakomitemu
badaczowi Syberii i Koorganista
z wykształcenia,
urołymy, Indigirki i Jany, geologowi i geodzony w Moszarzu
(czy Moszagrafowi Iwanowi Diemientowiczowi
Czernie?) na BiałorU'si. Zesłany
za
skiemu - 1845-1892 - od wdzi<;cznych
udział w powstaniu
styczniowym
potomnych".
przebywał
początkowo
w OłOlllce,
maleńskiej osadzie w kręgu bałagańskim,
gdzie pracował przy wyrębie
lasu. Przeniesiony
do Irkucka w 1873 r. zetknął się 'tam z J. Czerskim,
z którym odbył szereg wycieczek o charakterze
geologicznym. Penetrując brzegi i wysepki Angary zwrócił M. Witkowski uwagę na małe pagórki, które po rozkopaniuo:kazały
się 'kurhanami z epoki neolitu. Przerocz. 9, s. 7-8,
103-104,
10-16,
110-111,
31-32,
127-128,
39-40,
134,
181-192, 199-200, 207-208, ilustracje.
cowaniu: K. Kowalska,
JG Zbiory
dotyczące
46-48,
143-144,
55-56,
63-64,
151-152,
160,
71-72,
168,
87-88,
95,
175-156,
183,
Dokładniejszy
wykaz znajduje siG w opraA. Mikłaszewska-Mroczkowska,
op.-cit.
Kamczatki opracował A. Kuczyński, patrz przypi$ nr 2 i 13.
ANTONI
Ryc. 13. Szpital
-
leprozorium
KUCZYNSKI
założony przez B. Dybowskiego
na Kamczatce.
prowadzając
eksplorację
tych stanowisk
ogłosił szeregg artykułów
"Sledy kamennogo
vieka w dolinie r. Angary", IVSORGO, t. 20, nr 1 _.
2, 1889, "Kratkij
otcet o raskopkie
mogił kamiennogo
pierioda
wIr··
kutskoj gub. na levom bieriegu r. Angary",
IVSORGO, t. 11, nr 3 - 4,
1880 i inne 17, które spotkały
się z entuzjastycznym
przyjęciem
ze strony Rosyjskiego
Towarzystwa
Geograficznego.
Trudno
jest dzisiaj
ocenić w należyty
sposób zasługi
badawcze
M. Witkowskiego.
W literaturze
polskiej brak jest na ten temat materiałów, a skromny
artykuł
B. Dybowskiego
-- "Wspomnienie
biograficzne
o archeologu
i powstańcu
polskim Mikołaju
Witkowskim",
Swiatowit,
t. XII. za rok 1924/1928, s. 1 - 4, bardzo ogólnie omawia to zagadnienie.
Ostatnio jednak archeolog irkucki P. P. Horoszych przygotowuje
monografię o tym polsldm archeologu
- samouku, i dopiero po jej ukazaniu
się będziemy
mogli powiedzieć
w jakim stopniu interesow<lły
M. Witkowskiego zagadnienia
etnograficzne.
W odniesieniu
do dziejów polskich badań Syb::.:rii w drugiej połowie
XIX stulecia
ważne są materiały
etnograficzne
zebrane
przez innego
uczestnika
powstania
.styczniowego
Albina
K o h n <l (1820-1880).
A. Kohn pojmany
z bronią w ręku pod Ruszkowem
w woj. poznańskim,
podzielił los innych powstańców
i razem z nimi odbył długą drogę do
katorgi.
Jego "Listy z Syberji"
opublikowane
w czasopiśmie
Sobótka,
1871 zawierają
nieco informacji
z zakresu
etnografii
Syb::rii. O wiele
17~.
'IT
Irkutskoj
L
V i t k o v s kij,
"Otcet
o raskopach
mogił
kamiennego
vieka
gub. na levom bieriegu 1'. Angary". Ivz. IVSORGO, 188, t. 11. nr 3-4.
Wkład
Po[aków
do badań
nad
[udami
Syberii
G43
cicku',':5za pod tym względem jest książka A. Kohna opracowana
wspólnie z R. Andree'm "Sibirien (und das Amurgebit).
Geschichte
und
Reiser:. Landschaften
und Volker zwischen Ural und Beringstrasse",
Lipsk HJ76. Praca ta zawiera szereg uważnych
informacji
z zakresu
kultury materialnej,
społecznej i duchowej, dotyczących
głównie Jukagirów Czukczów, Koriaków, Kamczadali i Giliaków. Oczywiście nie jest
Ryc. l·L :\Iodel koriackich sań renifel·o\\"\·cl:. Kolekcja
B. Dybowskiego
[I!uzeu:" Etnograficzne,
Kraków,
ni"
irl\Y
10159.
Fot.
i\.
I<'uczyński.
Ryc. 15. Model sań kamczadalskich
do
Laprzęgu psów. Kolekcja B. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzne,
Kraków, nr inw. 18 982. Fot. A. Kuczyński.
ona wolna od pewnych usterek, wynikających
ze zbyt wielkich uogólnieJ1. Pobyt na zesłaniu pozwolił A. Kohnowi poznać dokładnie stosunki
etniczne na obszarze Syberii co przy pogłębieniu zdobytych wiadomości
istniejącą wówczas literaturą
pozwoliło mu na trafną ocenę zaobserwowanych zjawisk. Warto więc zaznaczyć, że na'kreślony w książce obraz
kultury wymienionych
grup etnicznych zgodny jest z innymi opracowaniami z tego zakresu, a wspomniane
powyżej usterki nie ujmują
jej
\\ar'losc:. Z wużniejszych
zagadnień poruszonych
w tej książce wymienj~· l':
cbsz::r etnograficzny,
myślistwo
i rybołóstwo,
hodowlę reniferów. trunsport
i komunikację,
budownictwo,
zawieranie
małżeństwa
i szamanizm.
Dopełniając obrazu polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii
wspomnieć również należy o licznych materiałach
zawartych
w pamiętnikach zesłańców po powstaniu styczniowym.
Jeśli w dwu poprzednich
rozdziałach
poświęcono
stosunkowo
dużo miejsca charakterystyce
podobnych wiadomości, to uczyniono tak dlatego, że większość z wymienionych pamiętników
uległa już prawie zupełnemu
zapomnieniu.
Nie bez
znaczenia był tu również fakt, że przedstawione
powyżej relacje zasługiwały bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych
w naszej
literaturze. Tymczasem etnograficzne
relacje zawarte we wspomnieniach
powstcUl.CÓWz 1863-64 r. nie są już tak ważne dla rekonstrukcji
katalo-
ANTONI
KUCZYNSKI
gu wytworów kulturowych
poszczególnych grup etnicznych
z obszaru Syberii, gdyż ich ogólnikowy
charakter
oraz czas opublikowania
przesunął
je
na plan dalszy w istniejącej literaturze
przedmiotu.
Stąd też uwagi
te jak
również wąskie ramy artykułu
wydają się być dostatecznym
uzasadnieniem
tłumaczącym
dalszy układ opracowania, w którym zrezygnowano
z przytaczania
obszerniejszych
wyciągów
z
tych źródeł.
Przegląd
tych materiałów
rozpoczniemy
od
Juliana
B i e s i e k i e rsk iego
(1838-1910),
powstańca
z
1863 r. zesłanego do kraju Ostiaków.
Jego "Wspomnienia
myśliwskie
z pobytu w Narymie", ukazały się w "Kalendarzu
Myśliwskim"
za rok 1904.
Ryc. 16. Kamczadalskie
naczynie
Nakreślony w nich obraz polowań jest
z kory brzozowej, służące do przebardzo interesujący.
Dużo uwagi pochowywania
owoców. Kolekcja
B.
święca w nich autor broni łowieckiej.
Dybowskiego. Muzeum Etnograficzpodając między innymi, że przez długi
ne, Kraków,
nr inw. 18982. Fot.
A. Kuczyński.
okres posługiwali
się Ostiacy łukiem.
który wy,party
został przez strzelbę.
Znane też im były sidła i samostrzały,
a także kopie, którymi dobijali
zranione
zwierzę. Te spostrzeżenia
o myślistwie
Ostiaków
nie stoją
w sprzeczności
z relacjami
innych autorów, którzy pisali o kulturze
tego ludu (M. A. Kastren,
1858, N. Kostrov, 1872).
Interesujące,
chociaż skąpe wiadomości z dziedziny etnografii Syberii
zebrał Ferdynand
Władysław
C z a p l i c k i (1828-1886),
uczestnik powstania
1863 r. Przebywając
na zesłaniu interesował
się on kulturą
Ostiaków, Buriatów
i Tunguzów,
a swe spostrzeżenia
zawarł w dwu
książkach:
"Na
Irtyszu",
Kraków
1869 i "Obraz
Syberyi
przez
F. M. Władysława
Czaplickiego",
Kraków 1871. Jego relacje są bardzo
fragmentaryczne,
a najciekawsze
z nich to informacje o transporcie i k{)munikacji, budownictwie
i rybołówstwie.
W sumie jednak nie przedstawiają one większego znaczenia dla studiów etnograficznych
nad obszarem Syberii.
Równie fragmentaryczne
zawarte są we wspomnieniach
(1814-1892),
zatytułowanych:
wiadomości na temat etnografii Tunguzów
Michała Jana Ignacego G r u s z e c k i e g {)
"Z podróży po wschodniej
Syberyi", Ty-
WkŁad
})OL(ll\()W
cia
badań
'lulc1
lllcl(ln~i
Syberii
godnik Mód i Powieści, 1873, nr 17-32. Autor relacji zesłany został na
Sybir za udział w powstaniu styczniowym, a osiedlony początkowe
w miejscowości DwIe nad Angarą podróżował potem po północno-wschodniej Azji interesując się zoologią, botaniką i etnografią Tunguzów. Jeśli
idzie o treść informacji z zakresu etnografii, to składają się na nią okruchy z wielu dziedzin: - budownictwa, łowiectwa, ubioru, transportu
i komunikacji.
Nieporównanie więcej aniżeli wymienieni wyżej wszyscy trzej autorzy zasłużył się dla poznania interesujących nas zagadnień, zesłuniec
Ryc. 17. Model aleuckiej łodzi obciągniętej skórą. Kolekcja B. Dybowskiego.
Muzeum Etnograficzne,
Kraków, nr inw. 19014. Fot. A. Kuczyński.
polityczny Jan Stanisław Jodłowski,
autor ksiąŻ1ki: "Wspomnienia
z Dalekiej Północy przez J. J.", K'rosno 1909 oraz opracowania "Myślistwo w Syberyi. Wspomnienia z tajgi jenisejskiej. Przez J. J.", Lwów
1886, odb. z czasopisma "Łowiec". J. Jodłowski przedstawia w relacji
swojej interesujący obraz z dziedziny życia codziennego Tunguzów
i Ostiaków. Sam autor nie podróżował wiele po Syberii, ale przebywając
stale wśród wspomnianych ludów poczynił szereg ciekawych spostrzeżeń
z zakresu myślistwa, rybołówstwa, budownictwa, pożywienia, transportu
i komunikacji. Jeśli już mowa o myślistwie to stwierdzić należy, że materiał z tej dziedziny jest naj liczniej reprezentowany we wspomnieniach.
Na baczną uwagę zasługują też informacje na temat komunikacji pieszej,
w których podaje autor dokładny wygląd nart używanych przez Ostiaków i Tunguzów. Tak więc wartość tych opisów zasługuje bez wątpienia na uwagę etnografów.
Interesujące wiadomości z zakresu kultury Buriatów zawarte są we
wspomnieniach Ludwika Ż y c h l i ń s k i e g o (? - 1891), zesłanego na
obszary zabajkalskie za udział w powstaniu styczniowym. Jego wspomnienia zatytułowane: "Wrażenia i przygody zesłanego na Sybir Wielkopolanina. Buriaci lud mongolskiego pochodzenia", Poznań 1883, zawierają ciekawy opis zwyczajów i obyczajów ludu, wśród którego wy13 -
Lud.
t. 'iI, cz. If, 1968
SLG
ANTONI
KUCZYŃSKI
Ryc. ] 8. Szle do zaprzęgania psów na Kamczatce. Kolekcja
Etnograficzne,
Kraków, nr inw, 13992. Hys.
B. Dybovv'skiel(o, Muzeum
A. Kucz)'óski
p<1dło mu żyć. Dzięki lekturze
tych wspomnień'
wiadomości
o kulturz(~
Buriatów
znacznie
się powiększyły
w literaturze
polskiej.
Dodać prz\'
tym należy,
że są one cennym
dopełnieniem
do pracy
ks. Mikołaj,)
Kał u s z Y ń s k i e g o, zesłańca
po powstaniu
styczniowym,
który przez
długi okres przebywał
w gubernii
krasnojarskiej
wśród Buri;ltÓ·vV . .Jego
pamiętniki
,,2 Syberji.
Burjaci
stepu tunkińskiego.
Wieś Tunku i pobyt
w niej kapłanów
polskich",
drukowane
były w czasopiśmie
"Warta",
PoznaJ1 1878, nr 197 203. Jako duchowny
zwracał
M. Kałuszyński
lJWagę na kulturę
duchową
Buriatów,
stąd wspomnienia
te zawierają
naj liczniejszy
materiał
z tego zakresu.
Brak miejsca
nic pozwala
na
zajęcie się szczegółami,
relacje
obu autorów
należą do lwtegorii
wnikliwszych
źródeł z zakresu
etnografii
Buriatów.
Przy tej sposobności
należy również wspomnieć
o innych zesłał1ci1ch,
którym
choć krótkie,
ale nieraz bardzo interesujące
informacje
o ludach
Syberii
zawdzięczamy.
Do nich należą:
Jan
S i w i ń s k i 18, ks. Jan
C h Y 1 i c z k o w s ki 19 i inni mniej znani 20.
W tym .samym mniej
więcej
czasie podróżował
po Syberii
literat
Ludwik
Ni e m o j e w sk i (1832-1902).
Jego 'peregrynacje
obejmowały
obszar
Syberii
środkowej,
stąd też w opracowaniu
"Obrazki
Syberyi
'" Autor pamiqtnika: "Katorżnik czyli pamiętniki sybiraka napisane przez Jana
SiwiI'lskiego zesłanego w roku 1863 na ośm lat do robót katorżniczych w kopalniach
Nerczyóskich
Kraju Zabajkalskiego
w Syberyi", Kraków 1905.
", J.
C h y l i c z ko w s k i, "Syberja 'pod względem etnograficznym.
adminirolniczym i przemysłowo-handlowym",
Włocławek 1898.
2U Do nich
należą: S. K l' U P s k i, (pseud. Purk X.l, "Lużne karty pamiętnika
zbiega z Sybiru", Lipsk 1874; H. S a m b o l' S k i, "Wspomnienia
z powstania 1863 r.
i pobytu na Syberyj i", Warszawa 1917; K. S z w e r n i c ki, "Wyjątki z dziennika
podróż)' odbytej w krajach amurskich w prowincji irkuckiej do spełnienia posłu~
duchownych
katolikom od dnia 26. III. 1859 do dnia 25. I. 1860", (w) Pam. Rel.
MoraIn." 1861, ser. lI, t. 7, p. 161-189,281-300,397-421;
E. Tabeóska,
"Z doli
i niedoli. Wspomnienia
wygnanki",
Kraków 1897; S7.. T o kar z e \V s k i, "Ciernistym szlakiem "pamiętniki
z więzieó robót ciężkich i wygnania", Warszawa 1909:
tenże: "Na tułactwie", Warszawa 1:=111oraz inni wymi2nie:1i w ksicr~ce: 1\1. .J a n i k,
"Dzieje Polaków na Syberii". Kraków 1928 i Z. Z i e l i ń ~ k i. "MaI." slo\-\'nik pionieróv: polskich kolonialnych
i morskich", Warszawa 19:32.
Wkład
Polaków
do
badań
nad
ludami
SybCTii
przez Ludwika
Niemajewskiego",
Warszawa
1875, najwięcej
materiału
odnosi się do Tunguzów i Buriatów.
Mimo trudnych
warunków
podróży
czynił on nieu.stannie obserwacje
i notował spostrzeżenia,
dzięki którym
jeden z rozdziałów
tej książki
zatytułowany:
"Studia
etnograficz:ne"
przedstawia
z całą dokładnością
wszystkie
szczegóły z zakresu kultury
ludzi, wśród których
przebywał.
Opisując
Tunguzów
podaje
L.
N i c Hl o .i e w s k i Wiadomości
t y2zące się zwyczajów i obyczajów, języka,
szamanizmu,
obrządku
pogrzebowego,
leczenia
chorych
oraz
szereg innych
szczegółów
z dzie:iziny kultury materialnej
i społecznej. Podobne
wiadomości
odnoszą
się do Buriatów
i Giliaków. Wiadomości
swe uzupełniał
L. Niemoje"vski istniejącą
wówczas
literaturą przedmiotu.
Stąd też jego relacje noszą nieraz charakter
komplikacji. Dotyczy
to szczególnie
opisów kultury ludów północno-wschod.niej Syberii,
z którymi
polski podróżnik nie był w częstym kontakcie. Niemniej
jednak trzeba zaznaczyć, że bezpośrednia
obserwacja
wzbogacona
literaturą
złożyła się na
jeszcze jeden ciekawy obraz kultury syberyjskich
tubylców.
Z żalem
trzeba więc stwierdzić,
że informacje L. Niemajewskiego
dotyczą nieRyc. 19. Ostiak z nad Obi (autor rywielu
grup
etnicznych
z obszaru
sunku
niezidentyfikowany).
J. Jodłowski, Wspomnienia....
Krosno 1909.
Syberii
okrywając
cieniem
niewiedzy jeszcze sporo innych mieszkających tam ludów. Oprócz wspomnianej
książki napisał
L. Niemajewski
jeszcze parę innych artykułów
z zakresu etnografii
Syberii, które uzupełniają nieraz zawarty
w niej materiał.
Do nich należą: "Ludy podbiegunowe", Wędrowiec, 1875, nr 280, 281, 299 - 301, 309 - 312; "Z nad
granicy chińskiej,
urywek z listu", Tygodnik
Ilustrowany
1870, nr 128,
149. 155, 1B71, nr 187, 188 i inne.
Równic dokładne
wiadomości
o niektórych
zawdzięczamy
współczesnemu
L. Niemojewskiemu
SbWO'lNi
R e i c h m a n o w i (1848 - ?). Studiował
miesztkańcach
Syberii
podróżnikowi,
Bronion przez pewien okres
548
ANTONI
KUCZYŃSKI
przyrodę w Warszawskiej
Szkole Głównej. Mając możliwości wyjazdu
na Syberię udał się tam w celach podróżniczych.
W swych wspomnieniach - "Z Dalekiego Wschodu - wrażenia,
obrazki i opisy z dobrowolnej podróży po Syberii",
War,szawa 1881, zawarł wiele interesujących szczegółów o ;przyrodzie, geografii, kopalniach złota, miastach i osadach. Materiał etnograficzny
reprezentują
w tej książce fragmentaryczne
opisy z zakresu kultury materialnej
- budownictwo,
transport
i komunikacja, pożywienie, łowiectwo oraz inne tyczące się kultury społecznej
i duchowej
np. szamanizm.
Dane te dotyczą szczególnie ludności
tunguskiej.
Z wędrówki tej przywiózł także B. Reichman bogate materiały. które
posłużyły mu do napisania obszernego artykułu: - "Samojedzi. Studium
etnologiczne",
Wszechświat
1882, nr 13, 20 - 21, 28, 31 - 32, 34, 36
38. Lud ten zamieszkuje
z dawien dawna rozległe obszary tundry i laso-tundry,
rozciągające się od białomorskich
wybrzeży
półwyspu
Kanin aż po skraj półwyspu
Tyjmyr i ujście
Chatangi.
Studium
to oddaje w pełni obraz
kultury
tego ludu. Odnajdujemy
w nim opisy
pomieszczeń mieszkalnych
tj. przenośnych
szałasów krytych
skórą. Ten rodzaj mieszkania
wyznaczała
istniejąca u Samojedów forma gospodarki, którą stanowiła hodowla renów i polowanie, a także drobne rybołówstwo. Na szczególne podkreślenie
'Zasługuje fakt, że w opracowaniu
tym spotykamy
oprócz opisu także
refleksje
na temat
przyczyn
takiego
stanu
kulturowego.
W sumie
więc
opracowania
obu autorów
L.
Niemojewskiego
B. R e i c h m a n a są .skromnym początRyc. 20. Tunguz w zimokiem późniejszych
badań, które rozwinęły
się
wej odzieży (autor tysunku
w ostatnim trzydziestoleciu
XIX stulecia.
nie zidentyfikowany).
J. J 0dłowski,
Wspomnienia ...
Polskie
badania
etnograficzne
na terenie
Krosno
1909
Syberii w ostatnim
trzydziestoleciu
ubiegłego
wieku
(1870-1900),
obejmują
dzieła
Wacława Sieroszewskiego,
Adama Szymańskiego,
Edwarda
Piekarskiego,
Mikołaja
Witaszewskiego
i Sergiusza
Jastrzębskiego,
a więc autorów
doskonałych
opracowań o Jakutach
i ich kulturze. Nie są to oczywiście
jedyni Polacy, których notuje historia etnografii Syberii.
Do najbardziej
znanych postaci zesłańców Polaków, którzy prowadzili badania etnograficzne
na obszarach Jakutii należy autDr wielu
powieści podróżniczych,
utalentowany
pisarz Wacław
S i e r a s l C w-
WIc/ad
PO!Clków
do
bCldCl(' nad
!udClmi
Syberii
;>49
s k i (1858-1945).
Urodzony na Mazowszu w Wólce Kozłowskiej, doświadczył wiele w okresie swego długiego życia. Ojciec jego prześladowany za udział w powstaniu styczniowym zmuszony był wyjechać zagranicę, wkrótce też posiadłość rodzinna została skonfiskowana. Nieco
później zmarła matka. Wychowując się pod opieką rodziny, ukończył
pięć klas gimnazjum. Prześladowany 'Za działa:lnGść wkółtkach
samokształceniowych, przerwał dalszą naukę i rozpoczął pracę w charakterze
robotnika kolei warszawsko-wiedeńskiej.
Od tego momentu datuje się
jego ""ewolucyjna działalność wśród robotników 'skupionych wokół kółek socjalistycznych organizowanych przez L. Waryńskiego. Za pracę tę
zostaje aresztowany (1878) i zesłany do Jakutii, gdzie przybył na wiosnę
1880 r. Osadzony ,początkoWG w Wierchojańsku
próbował W. Sieroszewski ucieczki, za co IprzeniesiGno go do oddalGnego 'O kilkaset kilGm£tró\v od Kołymska uroczyska Jąża. Następnie mieszJkał w II ułusie
Bajagantajskim nad rzeką Ałdan, skąd przeniósł się do ułusu Namskiego
w sąsiedztwie Jakucka. Od roku
1892 pozostawał w Jakutii na prawach osiedleńca, mając przez to
możliwość swobodniejszego podróżowania po jej obszarach.
Zainteresowanie Jakutami i ich
kulturą zrodziło się u W. Sieroszewskiego
już od pierwszych
chwil pobytu na ziemi jakuckiej.
Przemierzając kilkakrotnie J akutię
\V
różnych kierunkach, gromadził
zabytki kultury materialnej,
robił notatki etnograficzne, poznawał
zwyczaje i obyczaje narodu \vśród
którego wypadło mu żyć. W porozumieniu z A. Szymańskim rozpoczął systematyczne badani:.! etnograficzne zbierając materiał terenowy. Większość z tych zbiorów
zginęłu bezpowrotnie podcz<u Kilkakrotnych rewizji i przymusowych
Wacław Sieroszewski (1858-1945)
przesiedleń, resztę przekazał do
muzeum w Jakucku oraz przedstawił Wschodniosyberyjskiemu Oddziałowi Irkuckiego Towarzystwa Geograficznego, skąd otrzymał obietnicę druku pracy o etnografii Jakutii. Dalsze uzupełnianie materiałów terenowych zajęło mu cztery lata, tak że dopiero w roku 1896 ukazało się
wyczerpujące i dobrze ilustrowane studium - "Jakuty. Opyt etnogra-
;;50
ANTONI
KUCZYNSKI
ficeskago issledovanija", t. I, St. Petersburg 1896 21, za które otrzymał
złoty medal Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz pozwolenie
na powrót do kraju.
Jeszcze przed ukazaniem się tej monografii ogłosił W. Sieroszewski
parę artykułów, dając się poznać jako wytrawny znawca etnografii .Tnkutów 22. W sumie jego rozprawy z tego zakresu z3jmują czołowe
miejsce w naukowej literaturze jakutoznawczej. Szereg uczonych wyrażało się o nich w słowach wysokiego uznania, chocinż nie brakło też
sądów zbyt surowych. J·eden z ówczesnych recenzentów jego książki.
etnograf N. Charuzin pisał o niej jaJko o naj pełniejszym i najbnrdziej
naukowym dziele "z zakresu etnografii Jakutów", a także uważał ją Z:I
"najwybitniejszą pracę w zakresie etnografii Rosji z wyd'lnych w ostatnich latach" (Etnograficeskoie Obozrienie, 4, 1896, s. 170, 172). Nicco
odmiennego zdarua jest inny uczony, znawca etnografii
Jakutów
V. lonov który w artykule - "Obzor literatury po vierovanijam jakutov", Żivaja Stadna, XXIII, 1914, vyp. 3 - 4, s. 317-372, zarzuca polskiemu badaczowi wiele kardynalnych błędów w -pisowni i tłumaczeniu
wyrazów jakuokich. Uwaga ta jest bardzo słuszna, gdyż jak wspomina
S. Kałużyński,
"pisownia przytaczanych
form, wyrazów i przekładów jakuckich nie jest bynajmniej naj mocniejszą stroną monografii Sieroszewskiego, natomiast acena całej pracy jako 'kompilacji i książki, ncl
którą nie można się .powoływać bez sprawdzenia danych, która zawiera
21 W języku
polskim książka ta ukazała się w Warszawie w UlGO t'. jako:
"Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wrażenia i notatki", drugie wydanie poiskie
poprawione
i rozszerzone wyszło w 1936 1'. także w Warszawie, a wyd. trzecie
ukazało się w Krakowie w 1961 1'. - oba wznowienia w ramach edycji dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego.
Istnieje
także angielska
wersja
tej książki:: The
Yakuts. Abridged from the Russian of Sieroshevski
by W. G. Sumner (revised and
completed by W. Sieroshewski),
"The Journal of the Anthropological
Institute",
Vol. 31, January - June 1901. Przygotowany
przez autora drugi tom monografii
miał się ukazać w 1902 r. Rosyjski rękopis tego tomu (nie wykończony \V calości)
znajduje się w Archiwum Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie,
a jego mikrofilm w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. Mf. A. 161. Należy także
wspomnieć o tym, że Sto Poniatowski jadąc z wyprawą naukową do Kraju Nadamurskiego spotkał się w maju 1914 r. z E. Piekarskim
(spotkanie miało miejsce
w Petersburgu),
z którym omawiał zamiar nowego wydania
monografii
o Jakutach. W dziele tym widział E. Piekarski wiele błędów, wynikających
z niedostatecznego opanowania języka. "Powzięliśmy zatem myśl - pisze St. Poniatowski -drugiego
wydania tej książki pod redakcją i z dodatkami Piekarskiego, o ile
zgodzi się na to Sieroszewski"
(St. P o n i a t o w s k i, 1966, t. 50, s. 78-79). Z powodu braku innych wiadomości na ten temat trudno jest dzisiaj ustalić o ile tą
sprawą zainteresowano
autora monografii o Jakutach - W. Sieroszewskiego.
22 Do nich należą:
"Jakutskaja
svadba", Żivaja Starina, 1894, vyp. 3-4: ..Soobscnie o bracnom sojuzie jakutov", Izv. IRGO XXXI/2, 1895 i inne.
WkłacI
Po!ak,)w
do
bad(();
naci 11u!ami
Syberii
wiele informacji
wątpliwych
itd. wydaje się stanowczo
zbyt surowa"
(S. Kałużyński,
1966, s. 186).
Przyjmując
krytyczne
uwagi V. Ionova i S. Kałużyńskiego
podkreślić jednak należy, że choć autor monografii
był tylko samoukiem
o doskonałym talencie pisarskim, potrafił jednak zgromadzić liczny materiał
etnograficzny,
względnie
dobrze
go uporządkO',vać
i wybrać
z niego rzeczy n8jistotniejsze.
W dziele tym uwzględnił
W. Sieroszewski
ewolucjonistyczny
punkt
widzenia, ale w szczegółowych rozważaniach
typu etnogenetycznego
doceniał znaczenie migracji i dyfuzji kulturowej.
Stąd w monografii, która
nic jest suchym opisem z8obserwowanych
faktów znajdują odbicie różne
kierunki i metody etnologiczne. Całość opracowania
napisana z wielkim
talentem literackim,
stanowi także z8jmującą
lekturę dla przeciętnego
czytelnika, a przy tym jest też dziełem, które do dziś najpełniej
ujmuje
szereg zagadnień z zakresu etnografii .Jakutów.
Osobny rozdział w badaniach
etnograficznych
W. Sieroszewskiego
stanowi jego udział w wyprawie naukowej na wyspę Hokkaido w r. 1903,
gdzie zCljmował się gromadzeniem
materiału
na temat życia i kultury
mieszkających
tClm Ajnów. Badania
te przerwane
zostały na skutek
wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej
(1904~1905),
tak że ich rezultat
zamknął się ostCltecznie w niewielkiej
książce ~
"Wśród kosmatych
ludzi", Warszawa 1927, (pierwsze wyd. książkowe).
N a zakończenie
tego ogólnego szkicu o badaniach
etnograficznych
W. Sieroszewskiego
należy jeszcze dodać, że cenne materiały
z tego ZClkresu znajdują się w jego licznych utworach
literackich,
które doczekały się kilkakrotnych
wydań 23 •
.Jednym z mniej znanych Polaków, który z'ljmował
się badaniami
etnograficznymi
na obszarze .Jakubi był Adam S z y m a ń s k i (1852~
~1916),
znany czytelnikowi
polskiemu
przede wszystkim
jako pisarz
i publicysta.
Urodzony na PodIa siu w rodzinie szlacheckiej,
mieszkał
potem w Warszawie gdzie odbywał studia na wydziale prawnym. Aresztowany za współpracę z polskimi organizacjami
politycznymi
(1878) zesłany został do Jakucka, gdzie zetknął się się z W. Sieroszewskim,
który
przybył tam a parę miesięcy później od niego. Po czteroletnim
pobycie
w Jakucku, przeniesiono
go do Kireńska,
a potem do Bałagańska.
Od
roku 1885 mieszkał w gubernii kostromskiej,
a po powrocie do kraju
osiadł w Krakowie. Omówieniu życia i naukowej działalności
tego ba-
23 Należą
tu: "Na Daleki Wschód. Kartki z podróży", Warszawa 1904; "Mandżuria" - reportaż, po raz pierwszy drukowany w cyklu: "Przez Syberię i Mandżurię do Japonii" w "Tygodniku Ilustrowanym",
1903, nr 38, 42, 43, 45, oraz
1904, nr 1-5
i inne, patrz: edycja dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego.
ANTONI
KUCZYŃSKI
dacza pOsvv'1ęcony jest popularny
artykuł H. Obuchowskiej
Pysiowej "Polski badacz ziemi jakuckiej",
Problemy,
nr 5, 1957.
Wyniki prac badawczych A. Szymańskiego
nie są liczne, <.l większość
ze zgromadzonych
przez niego materiałów
dotyczących
Jakutii
i jej
ludów pozostaje
do dzisiaj w formie r~kopisów,
które
znajdują
się
w Archiwum
Polskiej
Akademii
Nauk w Warszawie
jako "Materiały
Adama Szymańskiego"
III 24. O rękopisach
tych pisał Z. Piedos
w artykule
zatytułowanym
,,0 materiałach
jakudkich
Adama Szymańskiego w zbiorach Archiwum
PAN w Warszawie",
Przegląd Orientalistyczny,
nr 2, 1962, stwierdzając
że pewna ich część "zasługiwałaby
na opubliJkowanie". Znając treść tych materiałów
przychylam się do sądu
Z. Piedosa z zaznaczeniem,
że rękqpisy te należy wydać w całości uzupełniając je dodatkowymi
przypisami.
Część swych materiałów
zebranych
wśród
Ja:kutów
opublikował
A. Szymański
w artykule
"PiSca jakutov",
Izv. VSOIRGO, XVI.
1-2, 1885 oraz w paru innych o których wspomina A. N. Pypin, (1892,
s. 319) i P. P. Chorosich, (1924). Warto tu także wspomnieć
o jeszcze
innym jego artykule - "Proischożdienie
i dejstvitiel'noie
znacenie slova
"tungus",
Etnograficeskoie
Obozrienie,
1905, gdzie z wyrażonymi
przez
niego poglądami polemizuje
E. Piekarski,
(Etnograficeskoie
Obozrienie.
3-4,
1906).
Na zakończenie
warto jeszcze wspomnieć
o innej interesującej
pozycji A. Szymańskiego
"Z jakuckiego
Olimpu. Jurdiuk
Ustuk Us.
Baśl1", Kraków 1910, s. 149, z której wynika, że nie obcy mu był język
i folklor jakucki.
Współczesnym
W. Sieroszewskiemu
i A. Szymańskiemu
polskim
badaczem kultury JakEtów był Edward P i e kar s ki (1858-1934),
urodzony w szlacheckiej
rodzinie
mającej
swe posiadłości
w Piotrowiczach powiatu ihumeńskiego,
byłej gubernii mińskiej. Początkową naukę
odbywał
E. Piekarski
w gimnazjum
w Mińsku, potem w Taganrogu
i Czernihowie.
Studia wyższe rozpoczął w Instytucie
Weterynaryjnym
w Charkowie, gdzie nawiązał ścisłą wspMpracę z organizacjami
politycznymi. Zagrożony aresztowaniem
porzucił Instytut,
a pojmany przez władze carskie w roku 1881 skazany został na 15 lat katorgii, zamienionej
mu z powodu złego stanu zdrowia i młodego wie~u na zesłanie do
Jakutii, dokąd przybył jeszcze w tym samym rokupóźmą
jesienią.
Osiedlony w Inaslegu Igidej'sikim Boturuskiego
ułusu - miejscowości
oddalonej od Jakucka o około 250 km. zbudował sobie E. Piekarski
mały domek i założył gospodarstwo.
Szybko pozyskał zaufanie otaczających go Jakutów.
Wkrótce po osiedleniu
ożenił się z Jakutką.
Podyktowana
koniecznością
nauka
języka
jakuokiego
przekształciła
się
u naszego rodaka w systematyczną
pracę nad gromadzeniem
materiału
Wkład
Polaków
do
badmi
nad
ludami
Syberii
Ji/3
słownikowego. Trudności i niepowodzenia w tym względzie pokonywał
On z wielkim uporem. E. Piekarski nie posiadał przecież wykształcenia
filologicznego ani językoznawczego. Na zesłaniu dQpiero studiował prace
z tego zakresu. Cel był jeden. Zgromadzić liczny materiał językowy,
a potem opracować słownik. Korzystając ze współpracy miejscowego
duchownego prawosławnego, D. D. Popova oraz 'Zesłańca politycznego,
etnografa rosyjskiego V. M. lonova, zebrał E. Piekarski tak liczny materiał. że Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego zdecydował się na wydanie opracowanego przez niego słownika. Wkrótce też zezwolono mu
przcnlesc się do Jakucka
(1889),
gdzie gromadził dalsze materiały do ' '.
słownika, Od roku 1904 korzystał
I
E. Piekarski ze stypendium nauko(.
wego
Rosyjskiej Akademii Nauk,
a \\' rok później, przybył do Petersburp,
gdzie mieszkał do chwili
śmierci. pracując na różnych stanowisk<lch w zakładach naukowych lVIuzE:umRosyjskim, Muzeum Antropologii i Etnografii.
Ro;~ 1907 przynosi mu niebywały
sukct's. Po wielu latach żmudnej
prac:-' ukazuje się jego pomnikowe
dzieło: "Slovar jakutskogo jazyka",
lVydan:-' w Petersburgu.
Następne
zesz:-'t:-'tego słownika, liczącego 1929
stron dużego formatu (in quarto,
tekst \\' dwóch kolumnach), ukazały
się \'-' latach 1907-1930.
Edward Piekarski (1858-1934)
Słownik ten opracowany
jest
z niezwykłą starannością. Uwzględnił w nim autor pokrewieństwo niektórych wyrazów z językami tureckimi, uwzględniając także zapożyczenia mongolskie, tunguskie i rosyjskie. Większość haseł zawiera obszerne
informacje z zakresu etnografii. Rozbudowany system przypisów dokumentuje prawdziwość przytoczonych wiadomości, dając przez to możliwość do ich łatwiejszej konfrontacji z obszerniejszym kontekstem. Nie
pomija też E. Piekarski bogatego materiału toponomastycznego i onomastycznego, zamieszcza przezwiska, przekleństwa i zwroty "nieprzyzwoite".
Wszystko co zanotował w terenie i zgromadził z innych źródeł, znalazło
miejsce w słowniku.
Słownik ten stanowiący efekt prawie 50-u lat żmudnej pracy zyskał
>-
5;1(i
ANTONI
KUCZYNSKI
przybywał
w latach 1907-1909.
Od r. 1909 mieszkał ponownie w Rosji,
początkowo w Odessie, potem w Petersburgu,
gdzie pracował w Muzeum
Rosyjskim,
a następnie
(od r. 1914) w towarzystwie
ubezpieczeniowym
"Wołga", W okresie rewolucji
październikowej
(1917) stoi na uboczu
wydarzeń
politycznych.
Wkrótce
wyjeżdża
do Moskwy, gdzie umiera
21 czerwca 1918 r. zdala od przyjaciół i znajomych.
Przebywając
wśród Jakutów zgromadził M. Witaszewski liczny materiałetnograficzny,
który tylko w części zdążył opracować. Z uwagi na
wąskie ramy artykułu
nie jestem w stanie przytoczyć wszystkich
jego
prac, które w dokładny sposób zestawił W. Armon, (1961, s. 150-152).
Ryc. 21. Zjazd uczestników ekspedycji L M. Sibiriakowa w styczniu 1895 1'. Siedzą
od lewej strony: drugi - F. Kan, piąty - M. Witaszewski, siódmy - E. Piekarski, dziesiąty - S. Jastrzębski.
Z tych które nie mogą jednak być pominięte wymienić należy: "Jakutskije matieriały
dla razrabotki
voprosov embriołogii prava", drukowane
po raz pierwszy w latach 1908-1909
jako dodatek do "Izviestii Vost-Sib.
Otdieła IRGO, przy czym z niewiadomego
powodu ich druk został przerwany na s. 114. Drugie wydanie uzupełnione rękopisem ukazało się w Leningradzie w r. 1929.
Zagadnieniem
specjalnym,
którym interesował
się M. Witaszewski,
był szamanizm.
W jednym z opracowań poświęconych
temu zagadnie-
Wk/ucI
Polak<iw
rlo
barla,i
narl
!Udami
Syber;;
niu
"Matieriały dla izucenija samanstva u jakutov", Izv. Vost.-Sib.
Otdieła IRGO, 1890, vyp. 2, s. 36-48, dał wnikliwą analizę ceremonii
szamańskich, przy czym zwrócił szczególną uwagę na kult .pewnych gatunków zwierząt, wywodzący się z dawniejszych przedszamańskich wierzeń totemistycznych.
Oceniając dorobek M. Witaszewskiego podkreślić należy, że większą
część zgromadzonych materiałów nie zdążył on opracować. Niemniej
jednak dorobek ten powinien być zawsze uwzględniany w etnografii
i historii Jakutów. Fakty nagromadzone przez niego, stawiają go na
czołowym miejscu wśród badaczy stosunków zwyczajowo-prawnych tego
ludu.
Jednym z mniej znanych badaczy kultury Jakutów był Sergiusz J as t r z ę b s ki (1857-1931 r.), urodzony w Charkowie, w polskiej rodzinie
pochodzenia szlacheckiego. Za udział w rosyjskim ruchu rewolucyjnym
skazany zostnł na 10 lat katorgi, z których sześć przesiedział w więzieniu. W roku 1886 osiedlony został w Jakutii, gdzie przebywał do roku
1896. Właśnie z tego okresu datują się jego badania etnograficzne i językoznawcze . .Jako członek ekSlpedycji naukowej 1. M. Sibiriakowa,
podróżował w latach 1894-1895 po kraju Jakutów gromadząc materiały
z za'kresu etnografii i folklorystyki.
Główną zasługą S. Jastrzębskiego jest dokładne zbadanie języka jakuckiego i opracowanie jego gramatyki ("Gramatika jakutskogo jazyka",
Irkuck 1900, wydanie II - ukazało się w r. 1938). Drugą dziedziną, którą interesował się S. Jastrzębski był folklor jakucki. Opracowane przez
niego - "Obrazcy narodnoj litieratury Jakutov", Leningrad 1929, zawierają liczne poematy epickie (jak ołongho - epos bohaterski), pieśni
i bajki. Zebrane w tej książce teksty, są tym bardziej cenne ponieważ
w literaturze jakutoznawczej sprawa folkloru była zawsze niedostatecznie opracowana.
Wyniki prac badawczych S. Jastrzębskiego zapewniły mu trwałe miejsce w naukowej literaturze przedmiotu o czym pisali: B. 1. Ubrjatova,
Jakuck 1945, s. 15-21, S. A. Tokariev, 1948, nr 2, s. 191 i inni.
Bardzo mało znane są w historii etnog,rafii :polskiej prace badawcze
nad ludami Syberii, prowadzone przez Feliksa K o n a (1846-1941), zesłanego na katorgę, a potem na osiedlenie w J akutii, za polityczną dzia·łalność w szeregach "Pierwszego Proletariatu".
F. Kan zajmował się
głównie etnografią Tuwińców (Sojotów), ale jako członek naukowej
ekspedycji 1. M. Sibiriakova (1894-1896) zgromadził wartościowe materiały dotyczące Jakutów. Praca polityczna w WKPb nie pozwoliła mu
na systematyczne opracownnie rozpoczętych badań, stąd większość art y-
ANTONI
KUCZYŃSK[
kułów, które ogłosił .pochodzi z okresu przed rewolucją październikową.
W ich skład zaliczyć należy: "Priedvariticlnyj otcet po ekspedicii v Urjanchajskuju ziemlju", Izv. Vost.-Sib. otd. IRGO, t. XXXIV, wyp. 1, 1903.
"Chatyn Arinskoie skopceslwic
siclenie", tamże, t. XXVI/4-5, 189G
i inne 24, które wymienia S. I. VćlllStajn, 1965, nr 4, s. 116-128.
Polskim badaczem kultury ludów Syberii był również Bronisław
P i ł s u d s ki (1866-191H), którego
zasługi w tej dziedzinie, często
współczesnym nieznane, dziś prawie
mpełnie poszły w niepamięć. Jako
student uniwersytetu w Petersburgu, zamieszany w spisek na car:l
Aleksandra III (1845-1894), zesłany
został w 1'. 1886 na 15 lat katorgi na
Sachalinie. Od tego momentu datują
się jego zainteresowania etnografią
Ajnów i Giliaków. Przebywają-c
wśród tubylców Sachalinu pozyskał
B. Piłsudski ich zaufanie, a przez
Giliaków nazywany był bratem. Częste kontakty z ludnością wśród której wypadło mu żyć rozbudziły w
nim zainteresowania jej językiem,
Feliks Kon (18=4-19'l1)
zwyczajami i obyczajami. Rozpocząl
gromadzenie materiału etnograficznego a przychodziło mu to tym łatwiej, że nabyta znajomość trzech języków (giliacki, oroczoński, ajnoski) pozwalała mu na obywanie się bez
tłumacza. W tym czasie zaczyna też publikować wyniki swych bac.ań.
Starannie opracowany artykuł: "Nużdy i potriebnosti sachalińskich giljakov", IRGO, Priamurskij Otd. Zapiski, vyp. IV, nr 3, 1898, s. 1-23,
otwiera mu drogę do dalszych prac badawczych. W roku 1899 zostaje
kustoszem muzeum we Władywostoku, pełniąc jednocześnie funkcję sc··
kretarza władywostockiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Zdobycie stałego zatrudnienia pozwoliło B. Piłsudskiemu na
usystematyzowanie zebranych przed laty materiałów, uzupełnienie bra"4 Do nich
należą: "Fizjologiceskie
i biologiceskie dannyje o jakutach", stanowiące dopełnienie do artykułu D. 1. Melikova pt. "Vażnejsyje promysły i zanjatija
żitielej Kolymskago okruga", Minusinsk
1899; "Ekpedicija
v Sojotiju", Sob. soc ..
t. 3. Moskwa 1934 i inne wydane w ramach dzieł zbiorowych F. Kona.
Wkłacl
Polaków
cia baclań
naci Ludami
SyberiL
ków ; glębsze studia etnograficzne. W roku 1903 wspólnie z W. Sieroszewskim wyruszu on nu wyspę Hokkaido, w celu zbadania pod względem
językowym i etnograficznym zamieszkałych tam Ajnów. Korzystając
z wybuchu wojny rosyjsko-japOllskiej (1904-1905),
która zastała ich TIn
Hoklwido powracają dwaj polscy badacze-zesłańcy do kraju.
Po przyjeździe do Polski, nie mógł jednak B. PHsudski powrócić na
\Vilellszczyznr~,do Zulowa w pow. święciańskim. Zatrzymał się w Krakowie z myślą, że tutaj będzie mógł opracować
Swe materiały etnograficzne. Przeliczył się jednak. Brak stalego miejsca zatrudnienia towarzyszy mu przez caly okres krakowski. Bory-kając sil~ z trudnościami finansowymi nie Z3niedbuje jednak B. Piłsudski swych zainteresowań ludoznawczych. Przebywając na Podhalu
prowadzi badania etnograficzne oraz zakłada
\V roku
1911 sekcjf; dnograficzną, przy Towarzystwie Tatrzaóskim w Zakopanem 25. W okresie tym poznaje się z Juliuszem Zborowskim,
który pisze o nim w Ziemi (1934, nr 1-4, s. 1)
jako o "miłośniku Podhala, grasującym w Nowym Targu i okolicach". Mieszkając na przemian raz w Krakowie, raz w Zakopanem opracowuje B. Piłsudski swe zbiory sachalińskie.
Bronisław Piłsudski
Korzystając z wydatnej pomocy językoznawcy
(1866-1918)
Jana Rozwadowskiego przygotowuje do druku
pracę o folklorze i języku Ajnów- "Materials for the Study of the Ainu
Language and Folk-Lode", Kraków 1912, stanowiącą do dnia dzisiejszego podstawowe opracowanie z tego zakresu. Drukuje również parę artykułów na łamach czasopisma etnograficznego "Lud" "Szamanizm
u tubylców na Sachalinie", Lud, 1909, t. 14, s. 261-274 i tamże 1910,
t. 16, s. 117-132
oraz "Poezja Giliaków", tamże 1911, t. 17, s. 95-12:3
i "Trąd wśród Giliaków i Ajnów", tamże, 1912, t. 18, s. 79-91. Z braku
miejsca nie jestem w stanie nie tylko omówić jego artykułów, ale nawet
przytoczyć większości z nich, które częściowo zostały zestawione przez
K. Zawistowicz (1930) i R. Jakobsona, G. Hi.ittl-Worth, J. F. Bebbe, 1957,
s_ 87 i IDO, Tu dla wyjaśnienia dodam tylko, że artykuły te rozrzucone
są po wielu czasopismach: "Żivaja Starina", "Anthropos", "Globus",
.,""'olk-Lore" i "Bulletins et Memoires Francuskiego Towarzystwa Antropologicznego" .
ce. Sp:'a\\'ie
tej poświęcony
jest artykuł
~udoznav-.-st\\'a i muzealnictwa
na Podhalu:"
Tatrzań,k;ego
(l911-H119).
(Maszynopis).
J. Z b o r o w s k i e g o "Z dziejów
Sekcja Ludoznawcza
Towarzystwa
5GO
ANTONI
KUCZYNSKI
Wyniki prac badawczych
B. Piłsudskiego
zapewniły
mu szeroki rozgłos w ówczesnych środowiskach
etnograficznych
w kraju i za granicą.
Niestety
jednak, brak studiów uniwersyteckich
był główną przeszkodą
uniemożliwiającą
zatrudnienie
go na uniwersytecie
w Krakowie. W okresię pierwszej
wojny światowej
wyjeżdża
on z kraju,
przebywcl początkowo w Szwajcarji,
a potem w Paryżu, gdzie umiera śmiercią tUlgiczną 1918 roku.
Drukowany
dorobek B. Piłsudskiego
nie jest wielki, ale to co napisał stanowi bez wątpienia
poważną wartość w literaturze
przedmiotu.
N a jego pracę o kulcie niedźwiedzia
powołuje się badacz tego problemu A. F. Anisimov, (1950, s. 309, 313-314,
318), a na opracowanie
'-' tubylcach Sachalinu M. G. Levin, (1958, s. 123-124).
Patrząc na badania naukowe B. Piłsudskiego
musimy zawsze pamiętać, że opublikowane
prace są tylko częścią bogatych materiałów
zgromadzonych
na Sachalinie i Hokkaido. Niezależnie od materiału
etnogruficznego zebrał on także teksty starych
podań, baśni i pieśni, które
posiadają duże znaczenie dla folklorystyki.
Część tych zbiorów z zakr<::su języka i folkloru Giliaków odstąpił B. Piłsudski,
L. Szternbergowi,
rosyjskiemu
zesłańcowi, z którym zaprzyjaźnił
się i badał wspólnie kulturę tego ludu. Zapisane przez B. Piłsudskiego
cztery poematy giliackie
weszły w skład zbioru L. Szternberga
- "Matieriały
po izuceniju giliatskogo jazyka i folklora", St. Petersburg
1908, który tylko w przedn:owie
do pracy zaznaczył ich pochodzenie.
Część zebranych
przez B. Piisudskiego materiałów
pozostała
w rękopisie
i znajduje
się w Archiwum
Akademii Nauk ZSRR, w zespole fond 282, pod nr 142 jako Piłsudski B.
i Szternberg
L. - "Teksty giliackie" (I. S; Vdovin, 1954, s. 163, R. Jakobson, G. Hiittl-Worth,
J. F. Beebe, 1957, s. 100). Osobne dzieje przeszły wałki fonograficzne
z pieśniami
Ajnów, które przywiózł
B. Piłsudski do kraju. Uważane przez pewien czas za zaginione odnalazły się
o czym pisze J. Bańczerowski
w artykule "Zapisy fonograficzne
Ajnów",
Biuletyn Fonograficzny,
1964, VI, s. 91-96.
Przebywając
wśród tubylców Sachalinu
starał się nasz rodak polepszyć warunki ich życia, domagał się poszanowania
ich kultury, zwalczał
przekupstwo
i łapownictwo
carskich urzędników.
W jego luźnych notatkach zachowała
się wzmianka,
będąca odbiciem jego stosunku do ludności miejscowej.
Według niej "tam gdzie inni badając smutne ginące
szczepy niosą ujarzmienie,
niech [Polacy] w imieniu Polski niosą im
największy
skarb ludzkości:
serdeczne
współczucie
poparte
czynem",
(cyt. za M. Korbecką,
L Moszyńską, 1.0kruszko,
1955, s. 423).
Zamykając
omówienie badań nad ludami Syberii w drugiej połowie
XIX stulecia wspomnieć
jeszcze należy o Wacławie
Was i l e w s;-;:i m,
myśliwym
i podróżniku,
który w latach 1880-1882
przebywał w Kraju
Wkład
PoLaków
do
badan
'wd
Ludam!
Syberii
Ussuryjskim.
Opisy przygód oraz spostrzeżenia
etnograficzne,
florystyczne i faunistyczne
zawarł on w książce pt.: "Z krańców Sybiru. Zapiski
myśliwego i turysty", Warszawa 1886. Książka ta nie posiada jednak większego znaczenia
dla etnografa.
W. Wasilewski
ogranicza
się przede
wszystkim
do nakreślenia
ówczesnej
sytuacji
gospodarczej
niektórych
ludów tungusko-mandżurskich;
siląc się przy tym na sensacyjność,
która
często zaciera fakty ważne dla etnografa.
Równic
mało interesującego
materiału
etnograficznego
zawierają
wspomnienia
podróżnicze
Pawła
S a p i e h y (1860-?),
który
będąc
szambelanem
cesarza Austrii wyruszył
jesienią
1888 r. z Konstantynopola aby zwiedzić kolejno Aden, Cejlon, Singapur,
Japonię,
archipelag
Riu-Kiu i Mongolię. Powracając
do kraju przejeżdżał
P. Sapieha przez
Irkuck, a zwiedziwszy
jego okolice nosił się z z9.miarem powrotu
na
Syberię w celu poznania gór Sajańskich,
Ałtaju ·oraz etnografii
Sojotów
i Kałmuków,
(Misye Katolickie,
1890, IX, s. 85-86). Wyprawa
ta nie
doszła jednak do skutku, a jego książka "Podróż na Wschód Azji 18881889 r.", Lwów 1B99 zawiera skromny materiał
etnograficzny
dotyczący
Buriatów.
Kończąc rozważania
na temat polskich badań etnograficznych
nad
ludami Syberii w drugiej
połowie XIX stulecia
podkreślić
należy, że
ich rozwój nie odbywał
się w sposób ciągły i zamierzony.
Przyczyny,
które wiązały si~ z pracami na tym polu nie zmieniły się wcale w ciągu
trzech stuleci. Stąd też większość wcześniejszych
informacji
z zakresu
etnografii Syberii znajduje się w pamiętnikach
jeńców wojennych
i politycznych wygnańców
z okresu od XVII--XIX
stulecia. Dopiero pod koniec wieku XIX kiedy Rosyjskie Towarzystwo
Geograficzne
rozpoczęło
prowadzenie
badań etnograficznych
przy pomocy więźniów politycznych
zesłanych
na Syberię, na czoło tych zasłużonych
postaci wysunęli
się
Polacy, a wśród nich W. Sieroszewski,
E. Piekarski,
B. Piłsudski
i inni.
Badania te chociaż rozwinęły
się na obczyźnie w warunkach
niejako
przymusowych
doprowadziły
do poważnego rozszerzenia
wiadomości o etnografii Syberii.
POLSKIE
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NA SYBERII
W XX WIEKU
Historia
polskich
badań etnograficznych
prowadzonych
na Syberii
XX wieku jest wyjątkowo
skąpa. Niemniej
jednak i w tym okresie
odnotowujemy
wybitne sukcesy w dziedzinie poznania kultury
syberyjskich tu by lców. O ile wcześniejsze
badania wiązały się zawsze z dziejami carskich zesłań, o tyle w wieku XX mamy doczynicnia
z zamierzonymi badaniami i wypruwami
etnograficznymi.
\V
l~ --
Lud.
t.
;;1, C7.. II,
1~1(j(:
ANTO
I KUCZYŃSKI
Przegląd
ten rozpoczniemy od Juliana T a lik o - H r y n c e w i c z a
lekarza, antropologa i podróżnika, profesora antropologii na
Uniwersytecie Jagiell'Ońskim w latach 1908-1933. Początki jego pracy
naukowej łączą się z prowincjonalną praktyką lekarską w Zwinogrodzie, skąd wraz z żoną Krystyną - towarzys~ką prac naukowych przenosi się na pogranicze Chin w obwodzie Zabajkalskim, gdzie pozostaje przez siedemnaście lat (1891-1908).
Pełniąc obowiązki lekarza
okręgowego organizował J. Talko-Hryncewicz wy;prawy naukowe o charakterze ekonomiczno-przyrodniczym. Interesował się przy tym etnografią ludów Zabajkala, zwłaszcza Buriatów, Tunguzów i Mongołów. Gromadził materiał antropologiczny przeprowadzał badania antropometryczne oraz rozkopał szereg cmentarzysk na obszarze północnej
Mongolii i Zabajkala. Po powrocie do kraju (1908) został kierownikiem
katedry antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie stopniowo
opracowywał zgromadzone na Syberii materiały. W wyniku swych
badań ogłosił O'koło 300 prac w języku polskim, rosyjskim i francuskim,
z których część .poświęcona jest ludom Syberii.
Badania J. Talko-Hryncewicza pozwoliły w pewnym stopniu rozwiązać skomplikowane problemyetnogenetyczne
na obszarze Syberii oraz
rzuciły nieco światła na związki kulturowe niektórych grup ludności
tunguskiej. Sprawom tym poświęcił parę prac między innymi: "K'antropołogii Zabajkalija i Mongolii. Buriaty, Tunguzy, Chałchasy", Russ.
Antr. Żurnał, t. X/2, 1902, "K'antropołogii Tunguzov", Trudy Priamursl\:. Otd. Imp. R. Geogr. Obsc., t. 7/3, 1904, "Matieriały do paleoetnołogii Zabaj'kalia", PrO'tok. Troickosav.-Kjachtins. Otd. Priamursk.Otd.,
t. 3/8, 1899 oraz "Przyczynek do kranjologji ludów pół.-wsch. Azji.
Czaszki Kamczadałów, Koriaków i Aleutów", Spr. z pos. i czynn. Ak.
Um., Kraków 1909, nr 3, i inne 26.
Materiały zawarte w tych pracach stanowią ciągle aktualne źródło
wiedzy o ludach Zabajkala i ich kulturze.
Wiele cennego materiału etnograficznego zebrała Maria Antonina
C z a p l i c k a (1886-1921), utalentowana badaczka wybijająca się na
czoło polskich eksploratorów Syberii. Jako stypendystka l(asy im. Mianowskiego odbywała studia etnologiczne w Anglii. Tam też wykładała
etnologię - początkowo na uniwersytecie w Oxfordzie; potem w Londynie i Bristolu. W latach 1914-1915 prowadziła badania terenowe n:1
(1850-1936),
",; Do nich należą: "K' antropologi; Tunguzov. Troiskic chamnegan\·. Anlrop:Jlogo-etnołogieeskij
oeerk", Trudy Trojskovsavsko-Kjachtskogo
otd. Priamurskago
otd. RGO., St. Petersburg 1905; tenże: "Bronislaw Piłsudski jako badac? Dalekiego
Wschodu", Naprzód, nr 112-115, 1920 r.; tenże: "Polacy jako badacz.e Dalekiego
Wschodu", Przegląd Współczesny, 1924, t. 9.
\Vklad
PoLaków
do
badal?'
nad
Luciami
Syberii
ij()3
Syberii jako uczestniczka
wyprawy
naukowej
finansowanej
przez uniwersytet:
filadelfij ski i oxfordzki.
Jej zainteresowania
badawcze
szły
w kierunku
wyjaśnienia
wspólnoty
kulturowej
ludów
turańskich,
a prócz tego zajmowała
się etnografią
Tunguzów
i Samojedów.
Prace
w tej dziedzinie przyniosły
jej uznanie w nauce światowej i nagrodę Murichsona przyznaną przez Royal Geographical
Society w 1920 r.
Czytelnik polski zna przede wszystkim jej pierwsze artykuły ogłaszane
w "Ziemi" "Stanowisko
etnografii
w dobie dzisiejszej",
1911, t. 11, s. 193
-195,
209-211
i drugą pt.: "Piorun
w wierzeniach
różnych ludów", 1912,
t. :3, s. 754-756,
770, 772, natomiast
rzadziej
styka się z syntetycznymi
opracowaniami
zamieszczonymi
w 13-tomowej ćmgie1skiej encyklopedii
religii (Encyclopaedia
of Religion and
Ethics) J. Hastingsa,
a także z "My
Siberian Year", London 1916 i innymi 27.
Przedwczesna
śmierć M. A. Czaplickic.i zmarła w 1921 r. zamknp'lu ważny rozdział w dziejach naMaria Antonina
Czaplicka
(1886-1921)
szej etnografii, jakim było nawiązanie
do odległych tradycji polskich badań
Syberii tak chlubnie rozpoczętych
w warunkach
zesłania i niewoli. Jej
badania były pewnym nawiązaniem
do prac uczonych rosyjskich W. Bogorazo i W. Jochelsona, którzy zajmowali się wyjaśnieniem
zagadnienia
czy "czerwonoskórzy"
Ameryki są bliskim odłamem miesZikańców wschodniej i północnej Azji. Sprawy te nurtowały
wielu uczonych, a znany
antropolog czeski A. Hrdlicka odbył w raku 1912 podróż badawczą na
Syberię. w wyniku której opublikował
krótką rozprawę naukową: "Remains in Eastern Asia of the Race that poeopled America", Washington,
Smithsonian
Miscelaneous
Collections,
Vol. LX, No. 16, Publication
No. 2159, Washington,
1912 podważającą
tezę o autochtonicznym
pochodzeniu Indian Ameryki.
" Należą tutaj: "Aboriginal Siberia. A study in Social Anthropology",
Oxford
1914 oraz "The "rnfluencc of Environment
upon the Religious Ideas and Practices
of the Aborigines of Northern Asia", Folk-Lore, vol. XXV, 1914.
ANTONI
KUCZyNSKI
Kruchość
podstawy
źródłowej
na której można by się bylo oprzeć
rekonstruując
etnografię
tych
obszarów,
stanowiła
wówczas
jedną
z głównych przyczyn powstania
dużej mozaiki :poglądów na temat etnogenezy "czerwonoskórych"
Ameryki.
Dla wyjaśnienia
tej kwestii
potrzebne były badania antropologiczne
ludów mieszkających
jeszcze dalej od Indian, aniżeli Czukcze, Koriacy
i Kamczadale.
Należało więc:
przebadać
grupy
etniczne
znad Amuru
Giliaków,
Goldów i 01'0czonów. A. Hrdlicka
pracujący
wówczas
w Smithsonian
Institution
w Waszyngtonie
zainteresował
tymi badaniami
St. P o n i a t a w s k i eg a (1884-1944),
który już 10 maja 1914 r. wyjechał
z ramienia
tego
Instytutu
do Kraju Nadamurskiego
*. Celem wyprawy było odnalezienie
"pośród
tamtejszej
ludności
tubylczej
typów fizycznych
,pokrewnych
Indianom
amerykańskim"
(St. Poniatowski,
"Dziennik
wyprawy".
II,
1914, s. 1). Badania etnograficzne
w północno-wschodniej
Syberii prowadzone przez W. Bogoraza i W. J ocheIsona wykazały
istnienie związków kulturowych
pomiędzy
zamieszkałymi
tam Koriakami,
Czukczami
i Kamczadalami,
a Indianami
wybrzeży
Pacyfiku
Ameryki
Północnej.
"Jednakże
same tylko kulturalne
związki pisze St. Poniatowski
nie mogły być uważane za wystarczające
poparcie powyższej
hipotezy,
ze względu
na możliwość
zapożyczeń.
Również i stwierdz~nie
pokrewieństwa
fizycznego
między
stosunkowo
blisko siebie zamieszlułymi
Czwkezami i Koriakami
z jednej strony a Indianami
północnych
wybrzeży Pacyf1ku nie mogły być sil:nym argumentem
wobec możliwości
(przyjmowanych
przez niektórych
autorów)
przybycia
tych ludó-,\' do
Azji z Ameryki
Północnej.
Natomiast
bez porównania
ważniejszym
dla potwierdzenia
powyższej
hipotezy
byłoby stwierdzenie
pokrewieństwa fizycznego między Indianami
amerykańskimi
a ludami sybc~ryjskimi możliwie daleko od nich zamieszkałymi
(St. Poniatowski,
"Dzlennik
wyprawy",
II, 1914, s. 1).
Cel wyprawy
zaprDwadził więc polskiego badacza do kraju Goldów
i Oroczonów wśród których 'zgromadził on ciekawe materiały
antropologiczne i etnograficzne.
Roz;poczęcie wojny (1914) zmusiło go do powrotu.
8 sierpnia
1914 r. wyjeżdża
St. Poniatowski
z Kraju
Nadamurskiego
i przez Chabarowsk,
Nikolsk Ussuryjski,
Irkuck oraz Moskwę dociera do
kraju.
Materiały
z wy'prawy leżały długo w rękopisach.
Lata okupDcji hitlerowskiej
tak nieszczęśliwe
dla Profesora
uniemożliwiły
mu całkowicie
ich opracowanie.
Aresztowany
przez Gestapo, przebywał
na Pawiaku,
potem w obozie koncentracyjnym
Majdanek
koło Lublina, a przewieziony do Litomierzyc
- obóz w Sudetach - zmarł 5 czerwca 1944 r.
'" Patrz:
S. P o n i a t o w s k i, "Dziennik wyprawy ...", ogłoszony w t. L ..Ludu".
"Vklacl
Po Ul!{Ó v:
cia
baclań
nad
ludami
Syberii
56:)
.r ak zwykle w takich chwilach działalność ludzi dobrej woli, spowodowała ze cenne rękopisy zostały uratowane.
Zaraz po wojnie weszły one
w skład Archiwum
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
i dzięki staraniom prof. .J ózcfa G a j k a doczekały się opublikowania.
Wartość tych
materiałów
została
wnikliwie
oceniona
przez
autorów
opracowania
(F. Wokroj, 1966, J. Glinka, 1966), natomiast
"Dziennik wyprawy
do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku" przygotowała
do druku B. Heidenreich (1966).
Innym Polakiem zajmującym
się wprawdzie
głównie mongolistyką
był
Władysław
K o t w i c z (1872-1944),
który po odbyciu studiów w zakresie języka mongolskiego,
mandżurskiego
i chińskiego,
na Wydziale
Języków Wschodnich
w Petersburgu
zasłynął
jako
wybitny
wawca
dialektów
mongolskich.
W roku 1900 zostaje on docentem filologii mongolskiej
a po
rewolucji
październikowej
wykłada
filologię
mandżurską
na
Wydziale Nauk Społecznych
Uniwersytetu
w
Leningradzie.
W tym też czasie zajmował
sil:
badaniami
starych
tekstów
tureckich.
mongolskich
i tunguskich przyczyniając
się do rozwiązania
szeregu
problemów
z
tej dziedziny.
W roku 1923 po·wraca
WI. Kotwicz
do kraju
gdzie obejmuje
stanowisko
pro·fesora mongolistyki
na Uniwersytecie we Lwowie. Od tego czasu pełni też funkcję
redaktora
Rocznika Orientalistycznego
wydobywając
na światło
dzienne
Władysław
Kotwicz
(1872-1944)
rękopisy
B. Piłsudskiego,
które
zamieszcza na łamach tego pisma. Głównym przedmiotem
zainteresowań
tego wybitnego
naukowca
pozostawał
jednak
zawsze język mongolski
stąd też wszystkich
bliżej zainteresowanych
jego osobą odsyłamy
do
istniejącej
na ten temat literatury.
TClk w naj ogólniejszych
zarysach przedstawiają
się dzieje powstania
polskiego piśmiennictwa
z zakresu etnografi Syberii. W krótkim artykule,
nie sposób było wyliczyć i omówić szczegółowo
szeregu drobniejszych
informacji z tej dziedziny. Sprawom tym musiałoby
się poświęcić o wiele
566
ANTONI
KUCZYŃSKI
więcej miejsca by wspomnieć o Bronisławie Grą b c z e w s k i m, Czesławie W r oc k i m, Aleksandrze G z o w s k i m i innych. Rola Polaków w tej dziedzinie zakończyła się z chwilą zaprzestania zsyłek carskich
ale pisząc o ty;ch zagadnieniach należy zawsze pamiętać o pionierach,
dzięki którym odległa od ich stron rodzinnych Syberia zbliżała się do
świata, ukazując swe bogactwa i egzotyczną kulturę zamieszkujących
ją grup etnicznych. Historia tego kraju przeżywającego obecnie okres intensywnych zmian gospodarczych, zaczyna się m. in. od relacji polskich
jeńców wojennych i politycznych wygnańców z epoki caratu. Oni to
właśnie wnieśli trwałe podstawy w dzieło poznania tych obszarów,
które stały się dla nich drugą ojczyzną.
WYKAZ
SKROTOW
Czasopisma zagraniczne
A
BAC
BMSAP
EO
ESRGO
F-L
G
IOAIEIKA
IIRGOPOZ
IPORGO
IRKPISIVA
IVSOIRGO
M
PTKOP
RAŻ
RB
RES
SE
SMAE
SMC
SSb.
STPF
Anthropos. Wien.
Bulletin de l'Academie imp. des Sciences de St. Petersburg.
Petersburg.
Bulletins et Memoires de la Societe d'Anthropologie de Paris.
Paris.
Etnograficeskoie
Obozrienie. Moskwa.
EŁnograficeskij Sbornik Russkago Gieograficeskago Obscestva.
st. Petersburg.
Folk - Lore. London.
Globus. Braunschweig.
Izviestija Obscestva Archeologii, Istorii i Etnografii pri Imperatorskom
Kazanskom Universitete. Kazań.
Izviestija Impel'. Russkago Gieograficeskago Obscestva. Priamurskij otd. Zapiski. Chabarowsk.
Izviestija
Priamurskago
Otdiela Russkago Gieograficeskago
Obscestva. Chabarowsk.
Izviestija Russkago Komiteta po izucenji Sred. i Wostocnoj
Azji.
= IzviesŁija Vostocno-Sibirskago
OŁdiela Impel'. Russkago Gieograficeskago ObScestva. Irkutsk.
Moskvitjanin.
Moskwa.
Prot. Trojtskosavsko-Kjachtinskago
Otdielenija Priamurskago.
Russkij Antropołogiceskij
Żurnal. St. Petersburg.
Russkoje Bogastvo.
Revue d'Etnographie
et de Socjologie. Paris.
Sovietskaja Etnograf ja. Moskwa-Leningrad.
Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii. Moskwa-Leningrad.
Smithsonian
Miscellaneou Collections. Vashington.
Sibirskij Sbornik. St. Petersburg.
Sbornik Trudov po Filologii. Ulan-Ude.
Wkład
sv
SVop.
TJAFL
TJAI
TKPIJASSR
TPOIRGO
TTSKORGO
UJ
VO
ZCORGO
ŻS.
Polaków
do
badań
KM
KW
L
LP
MP
N
OR
P
PF
PC
PP
Pr.
PRM
PS
PW
RO
RSWFAU
S
Sb.
Sf.
luciami
Syberii
567
Sibirskij Viestnik.
~- Sibirskije Voprosy.
The Journal of American Folk-Lore.
- The Journal of the Anthropological
Institute. London.
Trudy Komissji po Izuceniju Jakutskoj
ASSR. Leningrad.
- Trudy Priamurskago Otdieła Imper. Russkago Gieograficeskago
Obscestva. Chabarowsk.
Trudy Trojtsko-savsko-kjachtinskago
Otdieła Russkogo Giegraficeskago Obscestva. Chabarowsk.
Ungarische Jahrbucher.
Budapest.
-= Voctocnoje Obozrienie.
Zapiski Citinskago Otdieła Russkago Gieograficeskago
Obscestva.
Zivaja Starina. St. Petersburg.
o
c
oo~
Czasopisma
BASC
BF
BW
DzLi
EP
GL
CLi.
'Z
KL
Kł.
nad
polskie
Bulletin Acad. Sc. Cracovie. Kraków.
Biuletyn Fonograficzny. Poznań.
Biblioteka Warszawska. Warszawa.
Dziennik Literacki. Lwów.
= Etnografia
Polska. Wrocław.
Gazeta Lekarska. Warszawa.
Gazeta Literacka. Warszawa.
Kosmos. Lwów.
Kurier Lwowski. Lwów.
-- Kłosy. Warszawa.
Kalendarz Myśliwski. Warszawa.
Kurier Warszawski. Warszawa.
Lud. Lwów, Lublin, Poznań, Wrocław.
Lingua Posnaniensis. Poznań.
Miesięcznik Połocki. Połock.
Naprzód. Kraków.
Orli Lot. Kraków.
Przyrodnik. Lwów.
Pamiętnik Fizyograficzny. Warszawa.
-- Przegląd Orientalistyczny.
Warszawa.
Przyroda i Przemysł. Warszawa.
Problemy. Warszawa.
Pamiętnik Religijno Moralny.
Poznaj Swiat. Warszawa.
Przegląd Współczesny. Kraków.
Rocznik Orientalistyczny.
Lwów.
Rozprawy i Sprawozdania wydz. Fil. Akademii
Kraków.
Swiatowit. Warszawa.
c= Sobótka. Poznań.
Sfinks. Warszawa.
Umiejętności.
568
SPCZAlJ
SZDZPO
T
TI
TlVIP
W
Węd.
Wi.
Wszo
WŻ
Z
ANTONI
KUCZYŃSKI
Sprawozdania
z posiedzeń i czynności Akademii Umiejętności.
Kraków
Szkice z dziejów polskiej orientalistyki.
Warszawa.
Tydzień. Dodatek literacko-naukowy
do Kuriera Lwowskiego.
Lwów.
Tygodnik Ilustrowany.
Warszawa.
.. Tygodnik Mód i Powieści. Warszawa.
Warta. Poznań.
Wędrowiec. Warszawa.
Wiek. Warszawa.
Wszechświat. Warszawa, Wilno, Kraków.
Wiedza i Życie. Warszawa.
Ziemia. Warszawa.
BIBLIOGRAFIA
Armon \V.
1961 I'oLvki borlacz .Jokutów
Bal'lczCl"(;',"',kiJ.
1964 Znp"!! fonoomficzne
-
Mikołaj
El', t. IV.
Witaszewski.
BF, t. IV.
lljnów.
Beniows;;;j :\1. A.
1i9i
I-!!sroria podróży y osobliwszych
zdarzeń sławnego
szLachcica poLskiego
Clicrsh:iC'f/O z francuskiego
tłomaczona.
Warszawa. 4 tomy, wyd. I.
1898
Dziclioik
podróży
hl'
; .\jrycC'.
Kraków,
wyd. ostatnie.
BiesiekicL';,j
1904
Maurycego
llugusta
Beniowskiego
na
i wę-
Syberii,
llzji
.J.
myśliwskie
\V'<p0Illniellia
z pobytu
w Narymie.
KM.
Błoński R.
18Gi
[Job!!'
UJ
Ciecierski
1Rri:)
Syberyi
Rafala
r. Kraków,
I/(/
1\(;,;
BLuńskieoo
przez
niego
samego
w
Rzymie
opisany
!C,
Pn Hne! ilik
xir;dza
Ciecierskieoo
joCi;
.i('f/o i lowarzyszów
iSO!.
Lwów.
przeora
jego
Dominikanów
przygody,
doznane
wiLe'ńskich,
na Sybirze
w
zawiera-
latach
1797-
Chojecki
1189
1\:.
Pom icc' rlzieL polskich,
;(arula
iH'PU
Lubicz
Iconfederat
podTÓż i niepomyślny
Polaków
przez
urodzo-
1790
Poiak
zaprowadzony.
Razem
wiado-
18lH
miejsca wyd.
.Vicu:ola Karola
Lubicz
Chojeckiego
1768-1776. (w) Sybir.
ków z pobytu na Sybirze. T, 1. Chełmno.
Pamiętniki
Pola-
mLniczym
prze-
mo~(' () buncie
Ch:-'liczkuw,ki
189S
przez
sl~kces
Warszawa.
Chojeckiego.
Moskwę
na
SybeTyę
Bez zaznaczenia
Puhaczewa.
J.
Syberja
porl wzoLędem etnograficznym,
lll!Js!.owo-lIalldLowym.
Wloclawek.
Czaplicka
administracyjnym,
:\1. A.
etnooraJii
w dobie
dzisiejszej.
w wierzeniach
różnych
ludów.
1911
StaliO/cisko
1912
Piorun
1914
Thc
Influcnce
Z,
t. 2.
Z, t. 3.
of Environment
upon
the Religious
Nart/wrn
F-L,
vol. 25.
~1borioin('s
of
llsia.
1914
.'\bnriqinal,
Siberia.
II Study
1910
MU Siberian
Year.
London.
in
Social
l-lnthropology.
Ideas
and
Oxford.
Practices
of th.e'
570
ANTONI
1921 Siberia, Sibiriaks,
Siberians.
and Ethics". Vol. II.
Czaplicki
Na Irtyszu.
1871
Obraz
ed. "Encyclopaedia
of Religion
Kraków.
Syberyi
przez
F. M. Władysława
Kraków.
Czaplickiego.
M.
1874
Osadczy
w ziemi
Mandżu.
1884
Obrazy
i studia
historyczne.
Osadczy
ziemi
1901
In: J. Hastings,
F.
1869
Dubiecki
KUCZYNSKI
Mandżu
TJ, nr 358-365.
Warszawa.
w XVII
stuleciu.
Obrazy
studia
War-
historyczne.
szawa.
Dybowski
1877
B.
Aleksander
PP, t. 4.
Czekanowski.
IVSOIRGO. t. 8, nr 1/2. (Wspólnie
z J. Czerskim, patrz bibl. L. Zubasevej).
1BBO Wyjątek
z listu doktora Dybowskiego
z Kamczatki.
PP, t. B.
lB81 Wyjątek
z listu doktora Dybowskiego
z Petropawłowska
w Kamczatce.
PP,
t. 9.
1881 Wyjątek
z listu D-ra Dybowskiego
z dnia 19 sierpnia
br. Wsz., t. 1.
1877
Aleksander
Lavrentević
Cekanovskij.
1882
Pieresielenie
sieviernych
oleniej
na ostrovie
B. I. Dybovskogo
iz Pietropavlovska
nr 3.
1883 Urywek
z listu D-ra Dybowskiego
ser. 2, t. 3.
1883 Wyjątki
z listów D-ra Dybowskiego
t. 2.
1885
Wyspy
Komandorskie.
Odczyt
ficznego
w Petersburgu
w marcu
Beringa.
ot 4 oktiabrja
do P. Wł.
(lz castnogo
na
posiedzeniu
D-ra
t. 13,
GL, rocz. 18,
Taczanowskiego.
z Pietropawłowska
miany
pisma
1882 g.). IVSOIRGO,
Wsz.,
na Kamczatce.
Towarzystwa
Geogra-
1884. K, rocz. 10.
rosyjskim: Soobscenie o Komandorskich
1912
Toż samo w streszczeniu
ostrovach.
lIRGO, t. 20 za rok 1884.
O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 7.
O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 8.
O Syberii
i Kamczatce.
Lwów. Odbitka z dodatku literacko-naukowego
do
Kuriera Lwowskiego - Tydzień.
Z Syberii i Kamczatki.
T, rocz. 9.
Odczyt
o Kamczatce.
(Streszczenie
odczytu wygłoszonego w Towarzystwie
przyrodników
polskich im. Kopernika.
T, rocz. 12.
O Syberii i Kamczatce. Część 1. Podróż z Warszawy
na Kamczatkę.
Kraków.
1913
Wspomnienia
1899
1900
1900
1900
1904
1916
1918
Lwów.
Pobyt
we
1930
Władywostoku.
półwiekowej;
(w) "Sybir.
pt.: O Syberii
Jest to wyjątek
z książki
Próba
przesiedlenia
rza
1928
z przeszłości
nami.
pomyślna
Kamczackiego.
Wspomnienie
czterdziestu
kilku
Tyci-
Obrazy i wspomnienia".
Warszawa.
i Kamczatce. Patrz poz. z 1912 roku.
z Kamczatki
na wyspę
Behringa
[t] mo-
P, t. 25.
biograficzne
kowskim,
S, t.
12.
Pamiętnik
Dra
Benedykta
Lwów.
renów
objaśnione
o archeologu
i powstańcu
Dybowskiego
od roku
polskim
1862 począwszy
Mikolaju
do roku
Wit1878.
Wkład
Felińska
1852
PoLaków do badań
nad
Ludami
571
Syberii
E.
Wspomnienia
z podróży po Syberyi,
pobytu w Berezowie
sane przez Ewę FeLińską. Warszawa. 2 tomy.
w Saratowie
spi-
Giller A.
1856
1867
Listy z Syberii
Agatona
Gmera.
BW,
Opisanil? Zabajkalskiej
krainy.
Lipsk.
t. 2 i 4.
Glinka J.
1966
Somatoskopia
i somatotypologia
ności Goldów
i Oroczonów.
(konstytucjonalna)
Gruszecki M. L
1873 Z podróży po wschodniej
Janik M.
Syberyi.
1928
na Syberii.
Kraków.
Kirgiskiego
pisane
Dzieje
Polaków
Januszkiewicz
grup
nadamurskiej
lud-
L, t. 50.
TMP, nr 17-32.
A.
1859
Listy
ze stepu
t. 1-3.
1861
Zywot
Adolfa
i przyjaciół
do rodziny
i jego Listy ze stepów
Januszkiewicza
w
1846 r.
Kirgiskich.
Paryż.
BW,
Jasiewicz Z.
1966
Pierwszy
Jastrzębski
Gramatika
1929
Obrazcy
1886
opis
Syberii.
jakutskogo
jazyka.
narodnoj
literatury
Irkutsk.
Jakutov.
Leningrad.
J.
Myślistwo
w
Syberyi.
Odb. z czasopisma
1906
PS, nr 3.
S.
1900
Jodłowski
polski
Wspomnienia
z tajgi
Wspomnienia
Przez J. J. Lwów.
jenisejskiej.
"Łowiec".
Odbitka
z czasopisma
z Dalekiej
Północy.
Sanok.
z Dalekiej
Północy.
Przez J. J. Krosno.
"Gazeta
Sa-
nocka".
1909
Wspomnienia
Jurkiewic7
1884
K.
Wystawa
etnograficzno-przyrodnicza
Kałuszyński M.
1878 Z Syberyi.
polskich.
Kałużyński
1966
Buriaci
tunkińskiego.
Dybowskiego.
Wieś
Tunka
Kł., t. 38.
i pobyt
w niej
kapłanów
W, nr 197-203.
S.
Polskie
badania
Kamieński-Dłużyk
1874
stepu
D-ra
nad
Jakutami
i ich kulturą.
SzDzPO, nr 2.
A.
moskiewskiego
miast i miejsc spisany przez Adama Ka(w) Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi
Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23 kwietnia 1874 r. od jego przyjaciół
i wielbicieli. Poznań.
Dyaryusz
więzienia
mieńskiego.
Karwot E.
1962
Benedykt
Polak
w Mongolii.
PS, nr 5.
Katalog .....
1883
Katalog
wystawy
etnograficznej
szawie.
Warszawa.
Praca
i wysp Komandorskich
bez miejsca i roku wydania.
Kamczatki
anonimowa
w
War-
Dane po-
ANTONI
KUCZYŃSKI
chodzą z opracowania:
K. K a wal s k a, A. M i k l a s z e w s k a - M l' a c zk a w s k a, Benedykt Dybowski.
Materiały biograficzno-bibliograficzne.
Wrocław-Warszawa
1960, cz. 1.
Katalog
1885
.
Katalog
wystawy
etnograficznej
wic. Lwów
(Praca anonimowa).
Kobyłecki J.
1837 Wiadomości a Syberyi
przez J. K. Warszawa
Kahn
A.
1871
Listy
z Syberyi.
wysp
Kom.andorskich
i podróże w niej odbyte w latach
2 tomy razem oprawione.
wc Lwo-
1831. 1832. 1833. 1834
Sb.
Kahn A. Andree R.
1876 Sibirien
(uncI das
Volker
Kamczatki
zwischen
Amurgebit).
Ural
und
Geschichte
uncI
Reisen,
Landsclwften
Wid
Lipsk.
Beringstrasse.
Kan F.
1896
Chatyn
1899
Fiziologiceskie
-
Arinskoie
i biologieeskie
skopceskoic
1903
Predvaritelnyj
oteet
ekspedicii
po
IVSOIRGO, t. 26/4-5.
a jakutacl>. Minusinsk.
sieknie.
dannye
v
Urianclwjskuju
zem1ju.
IVSOIRGO.,
t. 36, vyp. 1.
19:34
Kopeć
1821
1821
18:37
Ekspedicija
Sob. soc. Moskwa.
v Sojotiju.
J.
GLi., nr 6.
SX, nr 14 (Tłumaczenie artykułu zamieszczonego w Gazecie Literackiej).
Dane pochodzą z: R. Jak o b s o n, G. H li t t l - W or t h.
J. F. B e e b e, Paleosiberian
Peoples and Lanfj1w(Jes. Bibliographir:al
Guide.
New Haven 1957, s. 132, paz. 3/2.52.
Dziennik
podróży
Józefa Kopcia
przez calą wzdlu~ Lłzyą, lotcm
[lądem] do
Obyczaje
Kamczackie.
Kameatskie
abyeaji.
portu
Ochotska,
i stamtqd
oceanem
napowrót
przez
do tegoż
wyspy
portu
1863 Dziennik
Józefa Kopcia BrY(Jadjera
sporzqdzony.
Berlin.
czych
1865
Dziennik
T.
1867
podróży.
(w)
Sybir.
Dziennik
czych
podróży
Niewola
wlasnych
Józefa
Kopcia.
Paryż
1906
1916
1955
podróży
po Syberji.
Lwów.
przygody
jenerala
Kamczatki
·Wrocław.
z pObytll
n6t dorywna
Sybirze.
Sybir.
Obrazy
Kopcia
pocllu(J
je(Jo
polskie(Jo
Józefa
Kopcia
podlur;
jer;o
przygody
jenerala
polskiego
ulożone. Lwów.
Józefa
Kopcia
podlug
jego
Polaków
o
i XX w. PO, nr 4.
prze/omie
XIX
jenerala
Lwów.
i wspomnienia.
M., Moszyńska
Prace
Józefa
przygody
pamiętników
przedmowq A. Mickiewicza).
PoLskich z TO.zmaitych. nót doryu:-
Lwów.
ulożone.
ulożone.
i ciekawe
(Z
polskiego
pamiętników
pamiętników
Niewola
wlasnych
Korbecka
Niższcj
z rozmaitych
Polaków
wojsk
i ciekawe
i ciekawe
Niewola
wlasnych
Polskich
Pamiętniki
Józefa Kopcia brY(Jadiejra
sporządzony.
Berlin.
1881 Dziennik
1399
wojsk
do
i jele n iach.
Chełmno.
2.
1868 Dziennik
1893
Kurylskie
na psach
(Józefa
Kopcia
L, Okruszka
L
ludach
Środkowej
Azji
i innych).
Warszawa.
i Wschodniej
na
WkłcH!
Kotwicz
1934
Piekarski
nucI
l!leluml
SybcI'il
(1858-1934),
RO,
t. 10.
J.
Kratkaja
f/ramatika
Kuczyński
monf/olskaja
kniżnago
Kazań.
jazyka.
chrcstomatija.
Kazań.
monf/ol-rtLsse-franc;ais.
Kazal'!.
183617Mongolskaja
1884/5 Dict.ionairc
1962
bac!uń
C!O
WI.
Edward
Kowalewski
1835
Pulakr;w
A.
Etnof/raficzny
obraz
Kamczatki
w
świetle
polskich
badaczy,
podróżnikótc
Wrocław. Maszynopis. Praca magisterska
napisana
pod kierunkiem
Prof. dr J. Gajka w Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian
Uniwersytetu
Wrocławskiego.
1966 jHcksandcr
Czckanowski
Zycie i praca. Wsz., zesz. 4.
1966 Relacje gcn. Kopcia
o Ludach Sybe1·ii. PS, nr 11.
1967 Jan Czerski wybitny
gcolog i podróżnik
polski
1845-1892.
Wsz., zesz.
i zeslańców
Librowicz
1884
Z.
Polacy
w
Maliszewski
1925
politycznych.
Sybcrji.
E., Olszewicz
Podn;czny
Kraków.
B.
słownik
Warszawa.
(Jcof/raficzny.
-1927
Maliszewski
1928
E.
Biblioqrafja
pamiętników
Polski
polskich
(Druki
dotyczących.
r~kopisy).
Warszawa.
J\Iaszewski
T.
1808
Wyjątek
1812
Opis
z listu
Sy1Jerji.
opisująccf/O
podróż
z Irkucka
do Ncrczyńska.
MP., t. 2.
MP.
lVIigurski W.
1863
Milewski
1948
z Syberji.
Pamiętniki
Lwów.
T.
Zarys
of/ólncf/o. Cz~ść II, zesz. L Lublin-Kraków.
językoznawstwa
l'vIoszyński K.
1929
Kultura
1958
Człowiek.
ludowa
Zesz. l, Kraków.
Słowian.
W stęp
do ctnof/rafii
etnolof/ii.
powszcchnej
Wrocław-Kraków·--
Warszawa.
Niemojewski
L.
1870 Z nad f/ranicy
1871 Z nad f/ranicy
1871
Włóczęf/a
1875 Ludy
chii~skiej.
Urywek
z listu.
chińskicj.
Urywek
z listu.
po stcpach.
podbief/unowc.
Wc;d., t. 3.
stcpowi.
Wqd.,
1875 Obrazki
Syberyi
Ludwika
Obuchowska-Pysiowa
1957
Polski
Odrowąż-Pieniążek
1966
Sladami
Pawłowski
1925
H.
ziemi
badacz
nr. 280-281,
W~d.,
Lekarzc
1875
nr 128, 149, 155.
TI, nr 187-188.
Tl,
299-301,
Nicmojewskief/o.
jakuckicj.
Warszawa.
Pr., nr 5.
J.
Adolfa
Januszkiewicza.
PS, nr 5.
S.
Podróżnicy
polscy
309-312.
t. 12.
w okresie
niewoli
P, t. 2.
[j'j4
ANTONI
Pertek
J.
1957
Polacy
na szlakach
Piedos Z.
1962 a materialach
w
1905
1930
Gdańsk.
świata.
Adama
Szymańskiego
w zbiorach
ilrchiwU'l1t
P AN
PO, nr 2.
E.
JakuŁsk.
Petersburg-Leningrad.
Przyslowia
i przypowiastki
jakuckie.
RO., t. 2.
Zagadki
Jakuckie.
RO, t. 4.
Przyczynki
do lecznictwa
ludowego
Jakutów.
RO, t. 6.
Kratkij
Piłsudski
russko-jakutskij
Slovar
1907-1930
1925
1928
jakuckich
Warszawie.
Piekarski
morskich
KUCZYŃSKI
slovar.
jakutskogo
jazyka.
B.
1898
Nużdy
i potriebnosti
1904
Gilyak
Maiden's
an Account
of
Island
sachaLińskich
of Investigations
Sakhalin,
Giljakov.
(w) Hawes
Song.
with
Charles
among
Notes
IRGOPaZ,
vyp. IV, nr 3.
H., In the Uttermost
East, Bein9
the Natives
of
Travel
in
and Russian
Korea,
Siberia,
Convicts
and
of the
Manchuria.
New York.
Otćet
1909
1909
Na niedźwiedzim
Die Urbewohner
1909
Der Schamanismus
nr 5.
1909
Uaccouchement,
1909
haline. BMSAP, t. 10.
.c1borigeny o. Sachalina.
ŻS,
1909
Szamanizm
u tubylców
na Sachalinie.
1910
Szamanizm
u tubylców
na Sachalinie.
1910
pokomandirovkie
Rody,
/ljnam
bei
der
la grossesse
vykidysi,
Ainu -
Stammen
et l'avortement
von
Sachalin.
chez les indigenes
bezplodie,
Schwangerschaft,
Entbindung
und Fehlgeburt
Sachalin
(Giljaken
und Ajnu).
A, vol. 5.
bei den
Giljaków.
bliznecy,
i Ajnów.
L,
1912
Les signes de propriete
des Aino.
RES.
1912
Materials
of
L,
Giliaków
u tu-
Bewohnern
der
Insel
the study
the Ainu
t. 18.
language
and folklore.
1912 /linu Folk-Lore.
TJAFL, vol. 25.
1913 T/w Gilyaks and Their Songs. F-L, vol. 24, nr 4.
19:16 Pieśni liryczne Giliaków.
(Ze spuścizny rc;kopiśmiennej
RO, t. 12.
Piotrowski
i płodovitost
t. 17.
Poezja
Trąd
for
Sak-
t. 19.
ŻS,
1912
wśród
de l'ile
L, t. 14.
L, t. 16.
urody,
o. Sachalina.
G, vol. XCV,
t. 18.
1911
1860
IRKPISIV A.
Sachalina.
święcie u Ajnów z wyspy Sachalin. Sf., t. 7-8.
von Sachalin.
G., vol. XCVI, nr 21.
bremennast'
ziemcev
1910
k
i Orokam
1905
Craco\'.
wydał
WI. Kotwicz).
R.
Pamiętniki
Polski.
.
1935-1966
Polski
Poniatowski
z pobytu
Słownik
na Syberji
Biograficzny.
Rufina
Piotl'Owskiego.
Poznań.
t. 1-12.
St.
wyprawy.
(Do kraju
GaZdów i Oroczonów
w 1914 r.) Wstc;pem
zaopatrzyła i do druku przygotowała
B. H e i d e n r e i c h. L, t. 50.
Purk X (Pseudonim właściwe nazwisko brzmi: S. K r u p s ki).
1874 Luźne karty pamiętnika
zbiega z Sybirtt. Lipsk.
1966
Dziennik
Wklad
Radlitiski
1891
1892
des
Ainos,
habitant
Kamtschatka.
BASC.
ell! chaLect
dC's KourHes
pres
Diet iUII noire
du diaLecte
18n.
Slou'nik
du
badali
nad
ludami
Syberii
narzeczu
Kraków
L'iLe Choumclwu
des KamtschadaLes
BASC. Toż samo ukazało
Ludów
"k i c g o. RSWFAU,
1393
do
1.
Die/iunairc
Kum/sclw/ku.
1892
Polaków
habitant
się jako
dans
le Long de La riviere
oddzielna
odbitka:
Ze zbiorów Prof.
Toż samo ukazało się jako
de
Kraków
dr B. D Y b a woddzielne odbitki.
Kamczackich.
wal. 1-3.
L'ArehipeL
1892-1894.
Diet.iulI noire
dn diaLecte
des Kamtschadales
BASC. Toż samo ukazało
Kom/schatko.
habitant
Ie Long de La riviere
się oddzielnie
jako
odbitka:
de
Kraków
1893.
narzeczy
Koriaków
RSWFAU,
Slou'nik
1895
sic jako oddzielna odbitka. Kraków
SIO:<1I nki
etnogrojinznc
na krańcach
1895.
wschodniej
Azji.
1896
Stos1IIIki
wschodniej
Azji.
Wsz., nr 65, 89, 99, 115.
Wsz., nr 44-45, 47-48,
etnoprajiczne
na krańcach
wschodniej
le teraźniejszości.
Warszawa.
Azji.
Wsz., nr 22-23.
etnoowjiczne
wschodnich.
wal. 7. Toż samo ukazało
1895.
na krańcach
ja
1897
19U1
Stosil nki
Pr:es:łość
Reichm21'
1381
B.
Z DolekeplJ
18S2
Wschodu.
Wrażenia,
i opisy
obrazki
z dobrowolnej
podróży
po
W<Jrszawa.
Syberji.
Samojec/.zi.
Studium
Wsz., nr 13, 20-21,
etnologiczne.
23, 31-32,
34, 36-38.
Samborski
Hl1'!
H.
Wspomniellia
~ powstania
z 1863
T.
i pobytu
na
Warszawa.
Syberyji.
S<Jpieha P.
Hl!)!)
Porir6ź
na HlsCP,ód Azji
1888-1889.
o.,;obliwego
mi/osierdzia
Lwów.
SienieJ.;:: L.
175'!
Dokument
!Jcu.·,J('fjO
iilWJf;
11 clLwakę
Boskiego,
cudownie
do Kościola
Swego
z
kalwińskiej
Chrystusowego
sekty
pociągaiący
....
Wilno.
Siel'Osze·,\·.~ld W.
i va
pcrujut
jakuty.
1890
Kak
1893
;akutskie
piesni
1894
1894
JakllIskij
Jaku!;/wja
chleb. RB, nr 12.
svaclba.
ŻS, vyp.
1895
Soob~ćenie
(:10
o
i pievcy.
braćnom
SSb., vyp. 2.
t. 24, vyp. 2.
IVSOIRGO,
3-4.
sojuze
jakutov.
!IRGO,
t.
31/2.
T. 1. st. Petersburg.
i n.otatki.
Warszawa.
Th,' Y(/kuls.
Abridged from the Russ-iun of Sieroshevski
by W. G. Sumne,'
(revised and completed by W. Sieroshevski).
TJAI, vol. 31.
Wychodztwo
polskie
w Rosji
i na Syberii.
(w) Pamiętnik
wzniesienia
i oc/sl.GI/żęeia pomników
Tadeusza
Kościuszki
i Kazimierza
Pnlaskiego
tudzież
po-
18nG JaklIty.
Opyt
etnografićeskago
issliedovanija.
1900
Dwa lia,~cic lat lU kraju
Jakutów.
Wrażenia
1'101
i9il
iqC:OII('gO
z
/q
1': Waszyngtonie
lD2,
\),'.'Hi<! kosmatych
1920
Or! pierwszych
.\\' eJl'.;;;;'ZCl\Va.
uroczystością
pierwszego
D.C.
1910 roku.
w maju
Ludzi.
śLadów
Kongresu
Narodowego
PoLskiego
Polacy
n.a Syberii,
Chicago.
Warszawa.
polskości
do wojny
światowej.
(w)
ANTONI
Siwiński
1905
KUCZYNSKI
J.
Katorżnik
czyli
pamiętniki
sybiraka
napisane
nego w roku 1863 na ośm Lat do robót
skich kraju Zabajkalskiego
w Syberyi.
Sulimirski
Ja lIa Siwińsk
w kopalniach
::('.'/0-
i,''],;
,YnC?/JlI-
Kraków.
F.
1884
Wystawa
1884
Dr Benedykt
Szwernicki
1851
przez
katorżniczych
zbiorów
Prof.
KW, nr 455.
Wqd., rocz. 22.
Dybowskiego.
B.
Dybowski
i wystawa
jego zbiorów.
K.
z dziennika
Wyjątki
kuckiej
dnia
Szymański
podróży
odbytej
w
krajach
do spełnienia
posług duchownych
25. l. 1860. PRM, ser. 2. t. 7.
amurskiclt
katolikom
w }Ji'o/t';ncji
od ci Ilia
II!.
26.
ir-
18;),0 c/o
A.
1885
Pisca
1905
Proischożdienie
IVSOIRGO,
Jakutov.
Z jakuckiego
Talko-Hryncewicz
t. 16. vyp.
i diejstviticLnoie
OLimpu.
1910
1-2.
zna cenie
Jurdiuk
sLova "Tungus".
Ustuk
Us. Baśń.
J.
do
paLeontologii
Zabajkalia.
antropoLogii
ZabajkaLia
i Mongolii.
PTKOP,
Buriaty,
TPOIRGO,
t. 7/3.
1899
Materialy
1902
K
EO.
Kraków.
t. 3/8.
Tunguz~',
Chalchas:i.
RAŻ.
Czaszki
Kamc::uriu";"L·.
Ko-
t. 10/2.
1904
1909
K antropoLogii
Tunguzov.
Pr,zyczynek
do kranjologii
riaków
ludów
pól.-wsch.
Azji.
SPCZA U, nr 3.
i ALeutów.
1920
Bronislaw
Pilsudski
jako
badacz
Dalekiego
Wschodu.
1920
Bronislaw
Piłsudski
jako
badacz
Dalekiego
Wschodu.
1924
PoLacy
Tatomir
1865
jako
badacze
Pamiętniki
Tokarzewski
1911
1911
Ciernistym
o Sybil'ze.
Przez
Witaszewski
DzLi., nr 79-84.
Wspomnienia
szlakiem,
szawa.
N a tuLactwie.
°
tajgi
pamiętniki
z więzień,
robót
Zapisk
i haystu,
imyśliwerJo
Warszawa.
M.
Fakticeskije
1890
Matierialy
dla
poriadkach
otnosenija
w
sriedi
va, III.
kazakov.
jakutskoj
rodovoj
izucenija
jakutskoj
narodnoj
sloviesnosti.
izucenija
semenstva
u
1890
Matierialy
dla
O mierach
g upriadoceniju
1897
(w) Pamiatnaja
kniżka jakutskoj
lzobrażenija
na skalach po riece
1906
Po tajgie
za zolotom.
matieriały
t. 39.
jakutov.
ziemLiepoLzovanija
obsCiny.
i pismam
SSB.
,'yp.
2.
IVSOIRGO. t. 21.
IVOSOIRGO, vyp. :,:,
nasieLenija
obłasti. nr 3.
OLiekmie. IVSOIRGO"
Po dnievniku
i N. A. Vitasevskij.
k IVSOIRGO,
jakutskich
sriedie
1895
Jakutskije
i wygIlu I::. War-
ciężkiclt
TI, t. 1.
MongoLji.
Sybiru.
poziemicLn'ych
nuilov
Kraków.
wygnanki.
Warszawa.
do
1890
1908
PW, t. 9.
Wschodu.
Sz.
Wasilewski W.
1886 Z krańców
1885
,.~.
L.
Tabeńska
E.
1897 Z doli i niedoli.
1909
DaLekiego
N, nr 112-,
OL. nr 1.
avtora
Jakutsko:
oblasti.
t. 27, nr 4,
picrierabotali
X. J,
Ma-
St. Petersburg.
dLa razrabotki
voprosov
embriolo(Jii
prava.
P:';lożcnie
Wklac!
1908
Jakttt~kije
matierialy
k IVSOIRGO,
dla
razrabotki
ludami
voprosov
577
Syberii
embriologii
prava.
Prilożenie
t. 40.
1908
Ziemsl.vo
1909
Brak
i rodstvo
Osobyj
vid
1909
cIa bacIm; "ad
Polak(;w
v jakutskoj
oblasti.
u jakutov.
objazatielsl.va
SVop., nr 23-24,
ŻS, t. 18.
v piervobytnom
~ti.
pravie
"ex
EO, t. 21,
donatione".
vyp. 1.
1911
Iz obla~ti
1912
Osnovnyje
piervobytnogo
prat:ila
Jakutskogo
-1913
EO, t. 23, vyp.
psiclwnevroza.
ra~priedielenija
ziemli
lOAIEIKU,
okruga.
1915
Jakutskije
żenije).
m.atierialy
sobranyje
1916
Jakutskije
matierialy
sobranyje
u
t. 28, vyp.
5.
1852-1891
gg.
v
v
1-~.
jakutov
ŻS, t. 24, vY9. 1-~
gg.
1882-1891
tdusa
Djupsjunskogo
ŻS,
(Prilo-
t. 25, vyp. 4 (Prilo-
żenije).
1917
Iz
nablilldienije
nad
jakut.skimi
.~am.anskimi
SMAE,
diejstvijami.
t.
5.
-1925
1929
S)Jo~oby rozlożenija
i sbora
1929
Osnovnyje
praviła
raspriedicLenija
1929
Jkutsko;Jo
Jakutskije
okTuqa. TKPIJASSR,
t. 4.
matierialy
dla razrabotki
Witkowski
1880
1889
podatiej
v Jakutskoj
ziemli
TKPIJASSR,
obseynie.
u jaku'ou
embriologii
t. 4.
Djupsjunskogo
ulusa
TKPIJASSR,
prava.
t. 4,
M.
Kraikij
oteet
o roskopkic
levom
bieriegu
r. .'1ngary.
Sledy
kam.ie/mago
vieka
moga
kamiennogo
perioda
w
IVSOIRGO, t. 11, nr 3-4.
v dolinie
r. Angary. IVSOIRGO,
Irkutskoj
gub.
t. 20, nr
1-2.
na
Wokroj F.
1966
Ludność nadamurska
w świetle
niatowskiefJo.
L, t. 50.
antropologicznych
materialów
Stanislawa
Po-
Wolicki K.
1876
Wspomnienia
Zaleski
1865
z czasów
w cytadeli
i na Sybcrji.
warszawskiej
vic rles
Zawistowicz
steppes
Kirghises
descriptions,
znakomity
polski
recites
et contes.
Bronislaw
Zieliński
Pr., nr 2.
orientalisl.a.
Pilsudski
(21. X. 1866 -
17. V. 1918). WŻ, zesz. 1.
slownik
lacze
pionierów
zdobywcy,
i pisarze
polskich
badacze,
migracyjni.
kolonialnych
eksploratorzy,
1958
15 -
L. (Pseudonim, właściwe nazwisko
Wspomnien.ia
z Syberji. Lwów.
brzmi::
oroczońsko-polski
t. 51, cz. II. 1%
-
Ludoznawcza
Podróżnicy,
pamiętnikarze,
Adolf Jankow~ki).
W.
Slownik
Lud,
i morskich.
emigranci
Warszawa.
Zielonka
Ziemacki
Sekcja
S.
Maly
krywcy,
1886
Paris.
K.
Zborowski J.
1934 Wspomnienia.
Z, rocz. 24, nr 1-4.
1966 Z dziejów ludoznawstwa
i muzealnictwa
na Podhalu:
Towarzystwa Tatrzańskiego
(1911-1919). (Maszynopis).
1932
L\vów.
B.
La
Zawadzki W.
19.)2 JózC'f KowalC'wski
1930
pobytu
A.
Gillera.
LP,
t.
4.
oddzia-
578
A. TO
Zmijewski
I KUCZYNSKI
E.
Sceny z życia koczowniczego.
3 t. Warszawa.
1883 Z moich wspomnień.
Zegluga po Lenie i podróż po puszczach
Wi., nr 178.
1884 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich.
Wi., nr 291, 295.
1885 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich.
Wi., nr 7.
1859-1862
Zychliński L.
1883 Wrażenia
i przygody
zesłanego
pochodzenia.
Poznań.
golskiego
CYTOWANE W ARTYKULE
1964
I HISTORII
nasieLenie
Sibirii
XVII
Voprosy
1951
Samanskije
duch i po vozzri.enijam
stva.
t. XIII.
isto7'ii
SMAE,
Religija
religii
Evienkov
ateizma.
t
1889
Z ZAKRESU
naca/a
v. Moskwa.
XVIII
Moskwa.
Evienkov
i totemisticeskije
izucienii
istoki
i probliemy
sama/!-
proischoż-
Moskwa-Leningrad.
zbiorowa pod redakcją).
P. L
Zasielenije
Sibiri
i byt
piervych
jej zasielnikov.
Charkov.
Charuzin N.
1896 Rec. książki W. S i e r o s z e w s k i e g o, Jakuty. Opyt etnogratićeskago
dovanija,
I .St. Petersburg
1896, zamieszczona w czasopiśmie EO, 4.
Chorosich
1924
mon-
SYBERII.
v istoriko-gienieticeskom
die/!ija piervobytnych
verovanij.
Bruk S., L, Apenćenko V. S. (Ppraca
1964
Atlas narodov mira. lVIoskwa.
Bucinskij
AUTOROW
lud
A. F.
1950
1958
Buriaci
V. A.
Russkoje
Anisimov
WieLkopolanina.
PRACE ZAGRANICZNYCH
ETNOGRAFII
Aleksandrov
na Sybir
oleknińskich.
isslc-
P. P.
Jakuty.
Opyt
ukazatielja
..., Irkutsk.
istoriko-etnologiceskoj
litieratury
S. V. (Praca zbiorowa pod red.).
A. L. Cekanovskij
sbornik
nieopublikovannych
skogo stati o ego naucnoj rabotie. Irkutsk.
matierialov
A.
L. Cekanov-
dnievniki.
Stati
o I. D. Cer-
Obrucieva
1962
Obrucieva S. V. (Praca zbiorowa pod red.)
1956
I. D. Cerskij nieopubLikovannye
stati,
skom i A. Cerskom.
Irkutsk.
pisma
Dolgich B. O.
1960
Rodovoj
Hiekisch
1879
Die
i plerniennoj
sostav
narodov
Sibiri
v XVII
viekie.
Moskwa.
C.
Tungusen.
Eine
Ethnologische
Monographie.
Inaugural
Dissertation.
sto
Petersburg.
Hrdlicka
1912
A.
Remains
in Eastern
nr 16, Publication
Asia
ot the Race that
nr 2159, Washington.
peopled
America.
SMC., vol. LX,
Wkład
Polaków
do
badań
nad
ludami
G79
Syberii
Ionov V.
1914
Obzor
Wieratury
po verovanijam
ŻS, t. XXIII,
Jakutov.
vyp. 3-4.
Ostrovitjanova
K. V. (Praca zbiorowa pod red.).
1964
lstorija Akademii Nauk SSSR., t. II. Moskwa-Leningrad.
Jadrincev
1882
~. M.
Sibir
Jakobson
1957
G., Beebe J. F.
R., HUttl-Worth
Peoples
and
Bibliographical
Languages.
Guide.
New Haven.
M. A.
Etnografieeskie
ESRGO,
i nabljudienja
zamieeania
i Ostjc.kach
dach
vyp.
izvlieenne
iz
ego
o Łopariach,
putievych
Karelach,
vospominanij
Samoieg.
1839-1844
IV.
R.
Kerner
1939
St. Petersburg.
kolonija.
Poleosiberian
Kastren
1858
kak
Nor/hoes/ern
a Selected
Asia,
on China,
Russia
Mongolia,
and
and
Eastern
Bibliography.
Contributions
Japan,
with
Special
Reference
Siberia,
in
Oriental
and
Jakutov.
Kazań.
to
to
the
Korea,
Relations
Manchuria,
European.
2 vols.
Berkeley:
in den Jahren
1803-1807.
Frank-
Uni\·. of. California.
Kocniev D. A.
1899
Ocerki
Kostro\'
juridieeskogo
by/a
N.
M. t. III, nr. 11, kn. 1.
Tomsk.
1855
Enisejskie
Tungusy.
1872
Norymskij
kraj.
Kraszennikov
S. P.
1949
Opisn nie ziemli
Kameatki.
Moskwa-Leningrad
KroI :\1.
1896
O zabnjka!skich
Buriatach.
ZCORGO, vyp. 1.
Langsdorf!
1812
G. H.
Bemerkungen
aus einer
Reise um die Welt
furt.
Lesseps J.
1790
Journal
historique
cle M. ! ecomte
du voyage
de La Peyrouse
jrn nc;oises au port Saint-Piere
en France. 2 parts, Paris.
Meżov V., Sibiriakov
...
depuis
Finstant
employe
dans
ou it a quitte
& St. Paul
du Kamtschatka
Ukazatiel
knig
jusqu'a.
l'expedition
les fregates
son arrivee
I.
Sibirskaja
1891-1903
de M. de Lesseps ...
Bibliografija.
statiej
a Sibiri.
3 tomy,
St.
Petersburg.
Miller G. F.
1937
lswrija
Sibiri.
1941
Istorija
Sibiri.
Molodych
1897
t. l, Moskwa - Leningrad.
t. 2, Moskwa - Leningrad.
1. A., Kulakov
lllus/rirrovannoje
P. E.
opisanie
by ta nasielenja
sielskogo
irkutskoj
gub. Piotrograd.
MUller F.
1882
Unter
Tungusen
und Jakuten.
Erlebnisse
dition
cler Kais.
Russ.
Gesellschaft
geogr.
und Ergebnisse
in
der Olenek Leipzig.
St. Petersburg.
Expe-
580
ANTONI
Novickij
1884
KUCZYŃSKI
G.
Kratkoie
o narodie
opisanie
St. Petersburg.
ostjackom.
Polevoj B. 1.
1965
Zabytyj
istocnik
swiedenij
ma Kamienskogo
Dłużika).
po etnografii
SE, nr 5.
Sibiri
XVII
vieka.
(O soCinenii
/Ida-
Popov A.
1932
Sieviernaja
Archangielsk.
BibLiografija.
Poppe N.
1927
Eduard
Priklonskij
1896
UJ, nr VII.
Piekarski.
V. L.
Letopis
jakutskogo
kraja,
po oficiaLnym
sostavLennaja
isioriccskim
danym.
Kostroma.
Prokofieva
E. D.
1956
Chanty
1956
Neńcy.
Pypin
A.
1892
Isiorija
i Mansi.
(w) Narody Sibiri, s. 570-607, Moskwa (w) Narody
Sibiri,
s. 608-647. Moskwa-Leningrad.
Russkoj
Etnografii.
jakustkogo
jazyka,
St. Petersburg,
Leningrad.
t. IV.
Radlov V. V.
1907
SLovar
Razumov
1899
1903
... ŹS, vyp. IV.
N. I.
St. Petersburg.
ZabajkaLie.
Rybakov
E. K. Piekarskim
sostavL
S. G.
Armakskie
tungusy.
(SeLcnginskogo
uiezda
ZabajkaLskoj
TTCKORGO,
obLasti).
t. VI, vyp. 1.
Saryciev
1802
G. A.
Putiesesivie
fLota Kapitana
Saryceva
tomu
i Vostocnomu
okieanu,
morju
i Astronomiceskoj
Schiefner
Czekanovski's
Steller G. W.
1774 Beschreibung
Nahmen,
Von
pod
nacaLsivom
Ledovi-
fLoia
Kapitana
Tungusischcs
Wortcrvcrzeichnis.
Herausgegebe"
BAC, t. 24.
von dem Lande
Lebensart
Kamtschatka
Strahlenberg
1730
bywsej
Sibiri,
Gieograficeskoj
A.
ALexander
von. A. Schiefner.
1926
Ekspedicii,
casii
osm i Lei, pri
s 178S po 1793 god. Sto Petersburg.
BiLLingsa
1876
morskoj
po sievierovosiocnoj
v prodłożenie
und
nach
Kamtschatka,
verschiedenen
dessen Einwohnern,
Gewohnheiten.
Frankfurt
deren
Sitten,
-
Leipzig.
Leipzig.
Amerika.
Ph. J.
Das Nord
-
und
bstLiche
obitajuscje
v
Theil
von
Europa
und
Asia ..., Stockholm.
Sestin S.
1898
Tungusy,
vierchovjach
r.
Iro
giLiatskogo
jazyka
jej
pritokov.
IPORGO,
vyp. 3.
Sternberg
1908
L.
Matieriały
po izuceniju
foLkLora.
Sto Petersburg.
t. IV,
Wkłacl
Polaków
badań
do
nuci lUdami
581
Syberii
Sunkov V. I.
1946
Occrki
po istorii
kolonizacji
po istorii
zicmlicdielija
Sibiri
v XVII
-
nac.
XVIII
v. Moskwa
-
Le-
ningrad.
Sunkov V. I.
1956
Occrki
Termen
1912
Sriccli
Ternovski
1893
Sibiri
v.). Moskwa.
(XVII
A.
Burjat
i Zabajkalskoj
gubiernii
oblasti.
St. Petersburg.
A.
Malicrialy
Tokareiv
Irkutskoj
dlja
bibliografii
Sibirii.
Tobolsk.
S. A.
1945
Obśccstvicnnyj
1948
Vklacl
stroj
russkich
Jakutov
v. Jakuck.
v XVII-XVIII
w mirovoju
ucennych
etnograficeskuju
nauku.
SE, nr
2.
Tropin G. V.
1958
Lingvisticcskic
Ubrjatova
1945
STPF, vyp. III.
B. I.
Occrki
Vajnstejn
1965
I. D. Cerskogo.
nabljuclicnija
istorii
izuccnija
jakutskogo
Jakuck.
jazyka.
S. I.
J1.ntropol09ićcskic
i ctnograficcskic
isslcdovanija
Feliksa
Jakovlevica
Kona.
nr 4.
SE,
Vasilevic G. M., Levin M. G.
1951
Tipy olcnicvodstva
i ich
SE, nr 1.
proischożdienije.
Vdovin I. S.
19.14
Istorja
Zeleman
1907
izućcnja
palcoazjatskich
jazykov.
Moskwa
Leningrad.
K.
Otcct
o diejatelnosti
Imperatorskoj
Akademii
Nauk ... za 1907
god. Sto Peters-
burg.
Zubaśeva L. E.
1956
Bżbliografija
ANTONI
Irkutskoj
Oblasti.
Biologija.
TNBIGU,
nr 15.
KUCZYŃSKI
THE CONTRIBUTION
OF POLES TO INVESTIGATIONS
ABOUT PEOPLES
OF
SIBERIA
The history of investigations
about peoples of Siberia, which areas were
annxed to Russia in the half of the XVII-th century, notes a lot of meri,t Polish
names. These areas were used by the Russian empire as terrains of heaviest deportation, became a constrained
native land of many Poles, at the beginning for
participants of wars against Russia, and later insurgents, revolutionists
or members
of progressive secret associations. From their ranks arose a number of merit investigators of Siberia's land and peoples. The majority of them did not have
any spccialistic education in these investigation's
areas, in which their names were
582
ANTONI
KUCZYŃSKI
noted later. The years of deportation made more than one of these Poles famous
specialists in the sphere of knowledge about Siberia and its peoples, and names
like W. Sieroszewski (1858-1945), E. Piekarski (1858-1945), B. Piłsudski (1866-1918),
M. A. Czaplicka (1866-1921) are well known in the history of ethnographic investigations in this area of Russia.
Connected with this problem are numerous of diaries belonging to prisoners
of war and political deported and also smaller articles, based on sojourn in Siberia. Their contents become in contemporary
development
of ethnography
and
history of this part of Asia historical sources, impossible to be replaced. The value
of these relations depends on presenting Siberian's culture before the impact of
Russian civilization, which changed them in a great manner in later years. In
fact this material does not suit to independent
analitic-comparative
studies, but
in many cases it completes in a real manner the rich Russian sources, contributing
to solve a lot of problems in the sphere of Sibirian's ethnography. Meanwhile
these relations are not known yet fully, neither appreciated in Polish science, nor
did take them in consideration
science in general. It happens, that observed
phenomena were estimated in the prism of one's own culture, but from this fault
did not preserve even later travellers, investigating exotic tribes in remote continents.
It should be stressed here, that the materials
concerning this sphere and
belonging to Polish science property need interpolation
by news, deriving from
other, better methodological authors, but its undenial value depends on its objectivism and its authenticity.
The first Pole, known to us was A. Kamieński-Dłużyk
(?-1667), who leaved
informations
about the peoples of Siberia deported to the area of north-east
Siberia in the half of the XVII-th century, where he stayed to the year 1661.
After his return to Poland he wrote the Dayriusz
więzienia
moskiewskiego
miast
i miejsc (Diary of Moscow's prison town and places ...), published onl~' 1874. This
diary contains ethnographic
materials about the Komi-Zyrians,
Chantons. Mans,
Siberian Tatars from the environs of Tobolsk, Ewenks, Jakuts and modest informations about the Giliaks and Czuks.
The second Polish author of Siberian's remembrances, who stayed at the river
Lena, was L. Sienicki (1677-?), colonel of the royal army, author of the memory
Dokument
osobliwego
miłosierdzia
Boskiego,
y
chwalcę ..., 1754 (A Document
cudownie
z kalwińskiej
sekt y pewne-
of Pecular Copassion of God, Marvellously from a Calvinistic Sects' Certain Servant and Praiser ..., 1754). The memory
contains some important informations
in the sphere of ethnography
of Chants,
Nens, Jakuts, Jukagirs and some informations
about the colonization of Siberia.
L. Sienicki stayed in Siberia together with Ph. J. Strahlenberg, a Swedish officerprisoner of war from the battle of Połtawa (1709 - the victory of car Piotr I about
the Swedish King, Karl XII), who thanks to his observations published in the book
Das Nordund Ostliche
Theil
von Europa
und Asia ..., 1730, sometime earlier of
the memories of L. Sienicki, is considered to be the precursor in Altaistic studies.
In later years new deportees from Poland were sent to Siberia. About one of
them, D. Pawłucki, we get to know from Russian sources informing, that in the
half of the XVIII-th century he fought against the Czuks to subordinate them to
the authority of the Russian state.
From the huge number of Confederates of Barks (1768) leads out K. Lubicz-Chojecki, the author of memories Pamięć dzieł polskich,
podróż i l1ie)Jomy.§lny
sukces Polaków ..., 1754 (To the memory of Polish works, journey and unfavflUrable
go sługę
Wkład
POlaków
clo
badań
nad
luciami
Syberii
succes ..., 1754) containing relations about the Kirgiz. To just the same category of
deportees belonged too M. A. Beniowski (1746-1786),
a man considered by one as
a Pole, by others as a Hungarian. His mer:1ories Historia
podróży
y osobliwszych.
zdarzeń sławnego szlachcica polskiego
i węgierskiego ..., 1797, (History of travels and
more peculiar events of the famous Polish and Hungarian nobleman ..., 1797) contain
some informations
about the Kamchadals
and should be taken in consideration
al ways in sources to Siberain's ethnography.
At the end of the XVIII-th century to Kamchatka was deported the participant of Kościuszko's insurrection
(1794) J. Kopeć (1762-1827).
His Dziennik
podróży ..., 1837 (Diary of travel..., 1837) contains some informations
dealing with the
ethnography of Siberia, and first of all about the Kamchadals. These informations
are valuable complements to the works of: S. Kraszeninnikow
(1755), G. Steller
(1774), M. Lesseps (1790) and many others.
Similarly interesting ethnographic informations contains Dziennik
Xiędza Faustyna Ciecierskiego
przeora Dominikanów
wileńskich,
1865 (Diary of priest Faustyn
Ciecierski prior of the Dominicans of Vilna), deported to the area of southern
Siberia in the end of the XVIII-th century, and likewise the book of J. Kobyłecki
(1801-1867),
Wiadomości
o Syberii
i podróże
w niej odbyte ..., 1837 (Informations
about Siberia and travels made there ..., 1837), establishing the first trial in Polish
ethnographic literature
of monographic approaching some informations
concerning
this part of the Russian empire.
Among others more important
Polish descriptions
dealing with Siberia's
peoples we have to mention the publication of E. Felińska (1793-1859),
entitled
Wspomnienia
z podróży
po Syberji...,
1867 (Memories from a travel in Siberia ...,
1867), the memoir of R. Błoński (1817-?)
Pobyt na Syberii ..., 1867 (The sojourn in
Siberia ..., 1867), the wark of J. Jodłowski
MyśListwo
w Syberii.
Wspomnienia
z tajgi jenisejskiej,
1886 (Hunting in Siberia. Memories from the taiga of Jenisej)
and an ample article of B. Reichman (1848-?)
entitled Samojedzi.
Studium
etnologiczne,
1882.
To complement the picture of Polish ethnographic
investigations
in the area
of Siberia we have to mention A. Czekanowski
(1833-1876),
whose property
in this field has been presented in the work il. L. Ćekanovskij
sbornik
nieopubl.ikovanych
matieriałov
A. L. Ćekanovskogo
stati o ego naucnoj
rabotie,
1961. Certain
materials in the sphere of ethnography of Siberia gathered also J. Czerski (1845-1892),
and his lingual collections had been worked out by G. Tropin, Lillr;vistićeskie nabljudienija
J. D. Ćerskogo, 1958.
The list of fewer known but highly merit investigators
in the field of
ethnography of Siberia opens B. Dybowski (1833-1930),
who staying in Kamchatka
in the character of a physician (1879-1883)
collected interesting
materials in this
sphere. Of great scientific value are also his linguistic collections, concerning the
Koriaks and Kamchats, published by J. Radliński Słowniki
narzeczy
ludów
kamczackich,
1892-1895,
(Dictionary of Kamchats' dialects).
Also great merit in the sphere of ethnography
in these areas we owe to
W. Sieroszewski, the author of the monograph about Jakuts Dwanaście
lat u; kraju Jakutów,
1900, (Twelve years in the country of the Jakuts) and some articles,
which are fundamental
works concerning these peoples. More or less in this time
in the country of Jakuts there was E. Piekarski, whose investigative
works in
the sphere of linguistics
brought him some scientific distinctions.
His Slovar
jakutsko[Jo
jazyka,
1907-1930
(Dictionary of the Jakutian
Language)
does not
have till nowadays an equal one and sets E. Piekarsld on the first place in the
58,1
ANTONI
KUCZYNSKI
international
group of Jakuts' investigators.
In later years with the ethnography
of Jakuts dealed M. Witaszewski
(1857-1918),
S. JastrzQbski (1857 up to 1931)
and F. Kan (1864-1941).
In 1886 B. Piłsudski (1866-1918) has been deported to hard labour on Sakhalin, investigating
the language and culture of Ainus and Giliaks. Among some
articles published in different periodicals:
Anthropos.
Globus, Folk-Lore,
Żivaja
Starina,
BuHetins
et Memoires
of the France Anthropological
Society and others,
especially attention should be payed to his work Material.~ for the Study of the
Ainu Language
and Folk-Lore,
1912, being a fundamental
work in this sphere.
The history of Polish ethnographic
investigations
made in Siberia in the
XX-th century in exceptionally
lean. There is to note the activity of J. Talko-Hryncewicz
(1850-1936),
and most of all the works of M. A. Czaplicka (1886-1921),
who stayed in Siberia in the years 1914-1915.
Her interests first of all
concentrated
to the ethnography
of Tungus and Samojeds, and investigations
in
this sphere brought her the reward of Murichsan, admitted by the Royal Geographical Society. We have to mention here S. Poniatowski
(1884-1944)
too, who
was doing 1914 anthropological
and ethnographical
investigations
among Golds
and Oraczans. These works have been done under the patronage of Smithsonian
Institution
in Washington
and has been undertaken
in connection
with the
well known in the beginning of the XX-th century theory, that the primitive
(native) inhabitants
of America - the Indians, trace their descent back to Asia.
So, in a most common sketch looks the history of coming to life Polish writing
in the sphere of ethnography
of Siberia. The role of Poles in this sphere ended
with the moment of discontinuance
emperor's
deportations,
but we have to
remember, that nowadays investigations in these areas begin with the attainments
of Polish prisoners of war and political exiles in the period from XVII-th up to
XIX-th century.