Cyfrowa Etnografia

8d5f8ffdd517dcd8f9a73221d6048e5c.pdf

Media

Part of Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 roku / LUD 1995 t.78

extracted text

Lud, t. 78, 1995

III. PROBLEMA TYKA ETNICZNA W BADANIACH
ETNOLOGICZNYCH
I ANTROPOLOGICZNYCH
ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI
Instytut Etnologii i
Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Poznań

STUDIA ETNICZNE W POLSKIEJ ETNOLOGII
ICH UWARUNKOWANIA,
KONTEKSTY

PO 1945 ROKU.
I NURTY

Studia etniczne a etnologia
Studia etniczne mają ze swej Istoty charakter interdyscyplinarny,
gdyż
obejmują różnorodne aspekty etnicznej rzeczywistości (społeczne, kulturowe,
historyczne, polityczne, demograficzne, prawne itp.), które są zwykle analizowane przy użyciu odmiennych metod i podejść interpretacyjnych. Dlatego też
tworzą one łącznie ważny obszar badań w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), a każda z poszczególnych dyscyplin i specjalności wnosi do tych
studiów swój oryginalny wkład.
Największym powodzeniem problematyka etniczna cieszyła się dotychczas
u historyków i socjologów. Ci pierwsi koncentrowali uwagę na dziejach
formowania się narodu, na rekonstrukcji stosunków międzyetnicznych, na
migracjach i przesiedleniach zmieniających etniczne granice i mapy, oraz na
historii mniejszości narodowych i ich roli w procesach dziejowych. Drudzy
skupiali uwagę na teoretycznych kwestiach związanych ze statusem badanych
jednostek etnicznych i charakterem procesów ich transformacji, a także śledzili
bieżący rozwój sytuacji etnicznej, poświęcając sporo miejsca problemowi
tożsamości, uprzedzeń, stereotypów, konfliktów, a także procesom integracji
i asymilacji. Na tym tle dorobek nauk etnologicznych, choć nie bez znaczenia,
zarówno w obszarze refleksji teoretycznej, jak i analiz konkretnych układów
i sytuacji, okazuje się być wyraźnie skromniejszym.
Znaczenie studiów etnicznych w etnologii (antropologii kulturowej / społecznej) systematycznie rośnie, a zjawisko to ma charakter nie tylko stały, ale
i powszechny, obejmując swym zasięgiem zarówno główne jak i peryferyjne
nurty współczesnych nauk o człowieku i jego kulturze. Proces tej "etnizacji"
etnologii związany jest co najmniej z trzema podstawowymi czynnikami. Po
pierwsze ze zmianą paradygmatów obowiązujących do niedawna w obrębie
tych nauk, preferujących przede wszystkim studia nad tradycyjnymi formami
kultur "ludowych" czy "pierwotnych". Kurczenie się tych klasycznych już dziś
obszarów etnologicznej penetracji skierowało uwagę badaczy na nowe procesy

294
i środowiska społeczno-kulturowe (na mieszkańców miast, na subkultury, na
mniejszości różnorodnego typu, na grupy zawodowe itp.) w tym również na
problemy etniczne, poczynając od studiów nad małymi grupami etnicznymi,
a kończąc na dociekaniach nad procesami narodotwórczymi i formowaniem
się ponadnarodowych
wspólnot cywilizacyjnych.
Po drugie - postępująca "etnizacja" etnologii była i jest nadal wynikiem
naturalnej adaptacji tej dyscypliny do wyzwań, wymogów i potrzeb współczesnego życia, które w coraz większym stopniu ukazuje wagę etniczności,
nacjonalizmów, konfliktów etnicznych czy dążeń poszczególnych grup etnicznych i mniejszościowych do zapewnienia sobie autonomicznej, bezpiecznej
przestrzeni, umożliwiającej zachowanie i rozwój własnej specyfiki kulturowej.
Wreszcie trzeci czynnik sprzyjający tej reorientacji studiów etnologicznych
tkwił w specyfice dotychczasowych badań, wysuwających coraz częściej na
czoło holistyczną i bardziej podmiotową, aniżeli przedmiotową, charakterystykę małych społeczności, które przedstawiano przez pryzmat obowiązujących
w nich wartości, wzorów i norm kulturowych. Takie właśnie podejście,
obowiązujące w głównym nurcie nauk etnologicznych (uprawianych na Zachodzie), okazało się szczególnie efektywne w analizach dotyczących tożsamości etnicznej i międzyetnicznego współistnienia. Kulturowy wymiar interpretacji stosowany przez etnologów szybko stał się szczególnie atrakcyjnym
narzędziem uprawiania studiów etnicznych, także w obrębie wielu innych
dyscyplin, które spostrzegły, iż jednym z najważniejszych wymiarów tych
dociekań jest świat śymboli, wartości, mitów, wyobrażeń - słowem mentalna
warstwa kultury, generująca wszelkie idee etniczne, decydujące w dużej mierze
o kształcie stosunków międzygrupowych i przebiegu procesów etnicznych.
W wyniku tych transformacji studiów etnicznych zaczęły one ulegać
w dużej mierze "antropologizacji", a zjawisko to dodatkowo zbliżyło ku sobie
wszystkie dyscypliny zajmujące się omawianymi tu kwestiami. Procesowi temu
poddała się etniczna historia, i to zarówno w Polsce 1, jak i w Stanach
Zjednoczonych 2, etnosocjologia, która do niedawna wiodła prym w etnicznych
badaniach na terenie krajów anglosaskich, a także i etnodemografia oraz
socjolingwistyka etniczna.
Natomiast w ramach nauk etnologicznych ukształtowała się odrębna
subdyscyplina zajmująca się zagadnieniami etnicznymi, która to do niedawna
nie miała swej nazwy. Obecnie coraz częściej specjalizację tę określa się
mianem etnologii (antropologii) etniczności (anthropology of ethnicity) lub też
etno-antropologii, co nie wydaje się być nazwą zbyt szczęśliwie uformowaną.
1 .T. Chlebowczyk,
Procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie
kapitalizmu (od schyłku XVIII do początku XX w.), Warszawa-Kraków
1975.
2 R. J. Vecoli, Ethnicity. A Neg/ected Dimension of American History, w: H. J. Bass (red.), The
State of American History. Chicago 1970; R. J. Vecoli, An Inter-ethnic Perspective on American
Immigration History, "Mid-America. An Historical Review" l. 75, nr 2, 1993.

295
Problematyka ta zyskuje sobie coraz więcej zwolenników, a także spore
społeczne uznanie, czego wyrazem są coraz częstsze międzynarodowe konferencje, powstające w wielu krajach grupy robocze i coraz liczniejsze czasopisma
wyspecjalizowane w tej tematyce.
Byłoby dużym uproszczeniem twierdzić, iż związki między studiami etnicznymi a etnologią zadzierzgnięte zostały stosunkowo niedawno: W rzeczy
samej sięgają daleko w przeszłość i można je śledzić co najmniej od czasów
J. G. Herdera, kiedy to romantyczne zainteresowania kulturą i "duchem" ludu
(Volksgeist) zaczęły się splatać z ideologią nacjonalistyczną, z ruchami patriotycznymi, a także z fascynacją nad wielokulturowością
szeregu rejonów
Europy 3.
Rola studiów etnicznych w naukach społecznych, w szczególności zaś
w etnologii, wzrastała wówczas, gdy badania te miały na celu rozwiązanie
istotnych problemów etnicznych w krajach o strukturze pluralistycznej.
Sytuacja taka wystąpiła np. w okresie międzywojennym w USA, kiedy to
naczelnym hasłem amerykańskich ideologów stała się bezkonfliktowa integracja ludności tubylczej i milionów imigrantów, z których chciano ulepić
wspólnotę narodową, bez pozbawienia wchodzących w nią zbiorowości etnicznych przynależnych im praw do kultywowania odrębnej tradycji. To właśnie
na użytek tych studiów powstały koncepcje akulturacji, pluralizmu kulturowego, podstawowej struktury osobowości, wzoru kulturowego i wreszcie
charakteru narodowego. Po drugiej wojnie światowej ciężar studiów etnicznych przejęła jednak zdecydowanie socjologia i społeczna historia (social
history), by dopiero w latach 80. na powrót zbliżyć się ku antropologicznym
interpretacjom 4.
W krajach Ameryki Łacińskiej, szczególnie zaś w Meksyku - antropologia - jako dyscyplina przede wszystkim stosowana, została wyraźnie ukierunkowana w stronę badań etnicznych, które inspirowane były ideologią "indigenistyczną" oraz integracjonistyczno-modernizacyjną
strategią mającą na celu
włączenie w główny nurt życia kraju mniejszości indiańskich. Zadaniu temu
miały sprzyjać specjalistyczne centra badawcze (tzw. narodowe instytuty
ds. tubylczych), które sprzęgały antropologiczne studia podstawowe z realizacją projektów o charakterze aplikacyjnym 5.
W nieco podobnym kierunku ewoluowała etnologia radziecka, która
otwarcie głosiła tezę, iż jej podstawowym zadaniem jest badanie historycznego rozwoju i właściwości kultury konkretnych jednostek etnicznych, wcho3 L. Dcgh, The Study oj Ethnicity in Modern European Ethnology, w: Folklore, Nationalism
and Politics, Columbus, Ohio 1978, s. 34.
4 A. Pasem-Zieliński,
AmerykaJiska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy, "Lud"
t. 61, 1977; A. Pasem-Zieliński,
Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych, "Lud"
t. 63, 1979.
5 J. Comas, Antropologia social aplicada en Mexico. Trayectorias y antologia, Mexico 1973.

296
dzących w obręb wielonarodowego Związku Radzieckiego. Od silnie akcentowanych zainteresowań etnogenetycznych, a następnie etnohistorycznych,
mających nowym "socjalistycznym" narodowościom przywrócić "właściwy"
sens ich etnicznych dziejów (Tołstow, Tokariew), szybko przeszła ona (pod
kierunkiem BromIeja) ważną transformację, stając się "nauką o etnosach,,6.
W tej postaci dokonała znacznego zwrotu od historii kultury ku etnosocjologii,
koncentrując się na bieżących procesach wewnątrzradzieckich migracji, międzyetnicznych stosunków (głównie przez pryzmat małżeństw mieszanych)
i integracji regionalnej, wspierając w dużym stopniu ideologiczną tezę o narodzinach nowego "sowieckiego" narodu.
Na tych trzech, przytoczonych tu bardzo skrótowo, przykładach silnego
związku studiów etnicznych z etnologią, widać wyraźnie jak ważne miejsce
zajmuje ta problematyka we współczesnym świecie. Począwszy od końca
lat 60. kiedy to zaczęły się uzewnętrzniać w wielu krajach ruchy etnicznego
odrodzenia, a wraz z nimi ujawniały się na nowo konflikty etniczne, dążenia
separatystyczne, interesująca nas problematyka wyraźnie zaczęła się wysuwać
na czołowe miejsca, skupiając wokół siebie coraz więcej specjalistów, programów, ośrodków, czasopism i wydawnictw 7. Tendencja ta stała się najbardziej wyrazista w krajach o pluralistycznej strukturze etnicznej, na obszarach
objętych procesami wielkich migracji oraz w państwach zamieszkałych przez
grupy mniejszościowe.
Waga problematyki
polega przede wszystkim na tym, iż łączy ona
w wyjątkowy sposób trzy swe podstawowe wymiary. Wymiar pierwszy praktyczny, związany jest zazwyczaj z polityką etniczną, z edukacją wielokulturową czy z ideologią i strategią etniczną. Wymiar drugi - poznawczy umożliwia rekonstrukcję przebiegu minionych i bieżących procesów etnicznych
oraz śledzenie zmiennej trajektorii międzyetnicznych stosunków. Wreszcie
wymiar ostatni - teoretyczny - daje szansę wypracowania coraz bardziej
subtelnych instrumentów analizy, efektywniejszych siatek pojęciowych, słowem
dogłębniejszego zrozumienia natury niezwykle złożonych zjawisk etnicznych.
Każdy z tych trzech aspektów jest równie ważny i żaden nie powinien być
ignorowany, bowiem wszystkie one są ze sobą niezwykle mocno sprzężone.
Etnolog zaś, który bada te zjawiska, musi być świadom swego uwikłania
w analizowany przez siebie kontekst etniczny. Jego studia, ekspertyzy czy
nawet refleksje teoretyczne mogą i mają często wpływ na dalszy przebieg
sytuacji na konkretnym obszarze, który był dotąd tylko domeną jego naukowych dociekań.
J. A. Bromley, Etnos i etnografija, Moskva J 973.
R. Siemieńska, Sila tradycji i sila interesów. O tródlach bialego ruchu etnicznego IV Sianach Zjednoczonych, Warszawa 1978; Van den Berghe P. L., The Ethnic Phenomenon, New York
1981.
6
7

297
Badania etniczne

w okresie

międzywojennym

Początki polskich badań etnicznych w obrębie etnologii sięgają przede
wszystkim okresu międzywojennego, choć w tym czasie nie zajmowały one
centralnego miejsca w rejestrze tematów najczęściej podejmowanych.
Powstanie niepodległego paIistwa polskiego, a wraz z nim ponowna reintegracja narodowa, w naturalny sposób skierowała uwagę badaczy na rodzimą
kulturę ludową i wartości wiejskiej tradycji dla odbudowy nowej tożsamości.
Z drugiej jednak strony odrodzona Rzeczpospolita okazała się państwem
zamieszkałym przez liczne mniejszości narodowe i etniczne (szczególnie na jej
wschodnich i zachodnich rubieżach) konstytuujące blisko 1/3 całej populacji
kraju.
Etnologowie nie mogli ignorować tej sytuacji, choć przyznać trzeba, iż
w ograniczonym stopniu włączyli się w studia o bardziej praktycznym
charakterze, które wówczas chętniej podejmowali socjologowie. Z drugiej
strony wypada zauważyć, iż problematyka etnograficznego opi'Su grup etnicznych zamieszkałych obszary kresowe należała, od początków naszej dyscypliny, do tych zagadnień, które cieszyły się znacznym powodzeniem. Tendencja ta
utrzymana została także i po roku 19188. U źródeł jej siły tkwiły te same
motywy, które B. Malinowskiego czy J. Siemiradzkiego skłaniały do studiowania rdzennych mieszkaIiców wysp Oceanii czy Ameryki Południowej. Etnograficzne antypody z egzotycznymi krajowcami o kulturze niemal pierwotnej, i co równie ważne, w niewielkim dotąd stopniu poddanej oddziaływaniu świata zewnętrznego, znajdowały się nie na drugiej półkuli, ale niewiele wiorst od Wilna czy Lwowa - ważnych podówczas ośrodków naukowych.
Prowadzone w tych czasach badania, które można by było podciągnąć pod
miano studiów etnicznych, można w istocie podzielić na dwie podstawowe
orientacje9. Pierwsza z nich, zdecydowanie tradycyjna, koncentrowała uwagę
na etnograficznych opisach poszczególnych grup etnicznych lub też na kulturowej charakterystyce tych regionów, które zamieszkane były przez ludność
niepolskiego pochodzenia. Problematyka ta poszerzana była o takie zagadnienia, jak próby wytyczania granic etnicznych w oparciu o zasięgi etnograficznych artefaktów, o dociekania nad etnogenezą Polaków i sąsiednich ludów
słowiańskich. Do reprezentantów tej orientacji zaliczyć można by m.in. K. Moszyńskiego, A. Fischera, a także K. Dobrowolskiego (z wczesnego okresu

K

A.

naukuwe;

Posern-Zielillski,
(do 1939

r.l, w:

Kszttl!towallie
M. Terlecka

sif

polskiej

etnografii

jako

samodzielnej

dyscypliny

(red.)

Historia

etnografii

polskiej,

Wrocław

1973, s. 90.

Pisze o tym szerzej

W. Olszewski,

etnicznej

w dwudziestoleciu

międzywojennym,

pologią,

Poznań

9

- Warszawa

Etnologicznu-antropologiczne

1995 (w druku).

w: Etnologia

polska

podejście
między

do problematyki

ludoznawstwem

a antro-

298
twórczości) lO. W tym nurcie badań wyraźnie można było zauważyć tendencję
do stawiania znak u równości między konkretnymi jednostkami etnicznymi
a ustalonymi w toku studiów konfiguracjami, zespołami, zasięgami elementów
kulturowych, którym przypisywano walor "obiektywnych" prawd naukowych.
Tak więc orientacja ta nie tylko charakteryzowała
się dość statycznym
i deskryptywnym podejściem, ale traktowała badane przez siebie ,,jednostki"
(lokalne, regionalne, etniczne, narodowe) w sposób ściśle "przedmiotowy",
pseudozobiektywizowany
i na domiar akontekstualny.
Druga orientacja, reprezentowana przede wszystkim przez J. SL Bystronia
i J. Obrębskiego 11, próbowała stworzyć podstawy własnych studiów etnicznych, zrywając z wieloma "tradycyjnymi" podejściami. Najważniejszym novum
było - po pierwsze: uznanie, iż studia tego rodzaju winny dążyć do
uchwycenia tych elementów świadomości grupowej, które decydują o poczuciu odrębności, określają tożsamość, wyznaczają granice obcości, cementują
wspólnotę; po drugie zaś, że dociekania takie winny również uwzględniać
stosunki międzyetniczne (konflikty, antagonizny, stereotypy, wzajemne zależności) gdyż tylko poprzez nie ujawnia się złożona sieć wzajemnych powiązań,
mocno osadzonych w historii i posiadających istotny wpływ na przebieg
bieżących wydarzeń.
Etnohistoryczny i etnosocjologiczny dorobek Bystronia i Obrębskiego, do
którego tak chętnie się dziś odwołujemy, pokazał jak można i jak się powinno
metodami etnologicznymi analizować kwestie etniczne 12. Ich sposób traktowania delikatnej materii etnicznej był z gruntu odmienny od "tradycyjnego"
opisu kultury ludów kresowych. Przedmiotowe podejście zastąpili oni interpretacją podmiotową, odwołującą się do subiektywnych elementów świadomości badanych przez siebie ludzi, wzbogacając te analizy próbami uchwycenia
kontekstualności i dynamiki zmian etnicznych. Wojna, niestety, przerwała te
bardzo udane i wielce inspirujące (nawet po wielu latach) próby badawcze,
a okres powojenny niezbyt sprzyjał szybkiemu upowszechnianiu się tych
cennych idei.
IQ
A. Fischer, Recherches ethnogeographiques
en Pologne, w: Domum Natalicium J. Schrijnen,
Chartres
1929, s. 838 - 845; A. Fischer, Etnografia
słowiańska,
z. 1- 3, Lwów - Warszawa
1932-1934; A. Fischer, Rusini: Zarys etnografii Rusi, Lwów 1929; J. Falkowski, Północno-wschodnie
pogranicze
Huculszczyzny,
Lwów 1938; J. Falkowski, Zachodnie pogranicze Huculszczyzny ... , Lwów 1937. Więcej na ten temat zob.: Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej
w nauce obcej (do r. 1939), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej ... , op. cit., s. 185-189.
II
J. S. Bystroń, Megalomania
narodowa.
Źródła
- teorje - skutki, Warszawa 1924;
J. S. Bystroń, Ugrupowanie
etniczne ludu polskiego,
Kraków 1925; J. Obrębski, Probl.-m grup
etnicznych
IV etnologii
i jego socjologiczne
ujęcie, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, 1936, s. 177 - 195;
J. Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia, "Przegląd Socjologiczny" t. 3 - 4, 1936, s. 414 - 446; J. Ohrębski,
Problem elniczny
Polesia, "Sprawy Narodowościowe"
R. 10, nr 1-2, 1936.
12 A. Kutrzeba-Pojnarowa,
Wkład
Józefa
Obrębskiego
IV badania
procesów
etnicznych.
"Etnografia Polska" t. 23, z. 2, s. 71 - 81.

299
Studia etniczne w PRL-u (lata 1945 - 1968)
Po drugiej wojnie światowej etnologia polska, przemianowana niebawem
na etnografię, znalazła się w całkowicie nowym układzie uwarunkowań
i uzależnień. Określały go przede wszystkim czynniki geopolityczne oraz
ideologiczne, a także wewnętrzne procesy restrukturyzacji i adaptacji etnografii
do nowej sytuacji i odmiennych zadań nauki. W odmienionych warunkach,
studia etniczne, zapoczątkowane
śmiałymi pomysłami przedwojennych etnologów i socjologów (F. Znaniecki, L. Wasilewski, J. Chałasiński) 13, musiały
zostać całkowicie zarzucone.
Terytorium polskie zostało arbitralną decyzją przesunięte na Zachód.
Procesowi temu towarzyszyły wymuszone na niespotykaną dotychczas skalę
migracje ludności, w wyniku których w obrębie nowych granic państwa
polskiego zaczęła powstawać bardzo homogeniczna wspólnota narodowa,
odizolowana od swej wschodniej diaspory i zachodnich środowisk emigracyjnych. Niegdyś liczebne mniejszości - na skutek okrucieństw wojny (holocaust
Żydów i Cyganów), zmiany granic, masowych przesiedleń (tzw. repatriacji),
reemigracji oraz brutalnych wypędzeń ludności (akcja "W" likwidująca skupiska ukraińskie i łemkowskie w Bieszczadach oraz wyjazd Niemców z terenów
zachodnich i północnych ziem, przyłączonych do Polski) uległy dużej marginalizacji (liczbowej i obywatelskiej) oraz terytorialnemu rozproszeniu. Zaczęła się kształtować nowa sytuacja etniczna, która z punktu widzenia nauk
społecznych, jak i potencjalnych potrzeb praktyki powinna być na bieżąco
monitorowana i analizowana.
Jednakże stalinowski reżym, kreujący. utopijne i dalece odbiegające od
realiów fikcyjne obrazy społeczeństwa skupionego wokół partii i walczącego
z klasowym wrogiem, nie był zainteresowany w ujawnianiu tych procesów,
gdyż uzyskane wyniki kłóciłyby się ostro z oficjalną wykładnią przeobrażeń.
W ten sposób problem mniejszości został na wiele lat praktycznie wyeliminowany z rejestru zagadnień poruszanych przez badaczy, dziennikarzy i pisarzy.
Wytyczne partyjne, autocenzura i surowe cenzorskie zapisy, skutecznie zapobiegały próbom wkraczania na obszary objęte "zakazami" a więc ideologicznie
niebezpieczne.
W tym samym czasie zaszły także istotne zmiany wewnątrz nauk społecznych, które starano się zuniformizować i wtłoczyć w jeden ortodoksyjnie
marksistowski paradygmat. Socjologia, która była pionierem badań etnicznych, została administracyjnie rozwiązana pod pretekstem jej immanentnej
"burżuazyjności", etnologia natomiast, po pierwszych powojennych latach
l~
J. Chalasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej "Kopalnia" na Górnym
Śląsku. Studium SO(7ologiczne, Warszawa 1935; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe \\' teorii
i życiu, Warszawa 1929; F. Znaniecki, Studia nad antagonizmem do obcych, "Przegląd Socjologiczny" t. I, J931.

300
odbudowy swej utraconej substancji, została ukierunkowana niemal bez reszty
w stronę "narodową", skupiając się na rejestracji stopniowo zanikającej
polskiej kultury ludowej, którą przedstawiano zazwyczaj w postaci monografii
społeczności lokalnych i regionalnych lub opracowań wybranych działów
kultury 14. Przedwojenna tematyka "kresowa" nie mogła już być kontynuowana, gdyż ziemie te znalazły się pod radziecką jurysdykcją, a pisanie o nich
w czasie przeszłym, opierając się na materiałach zgromadzonych jeszcze przed
wojną, również natrafiało na przeszkody ze względu na cenzurę dbającą o to,
aby wymazać ze świadomości społecznej pamięć o kształcie terytorialnym
II Rzeczypospolitej. Natomiast bieżące migracje, procesy ścierania się różnych
żywiołów etnicznych i kulturowych oraz zjawiska ich stopniowej integracji
znajdowały się także, mniej więcej do końca lat 50. poza zasięgiem możliwości
badawczych etnografów 15. Pozostawała więc tylko problematyka ściśle "tradycyjna", do tego ograniczana jeszcze zaleceniami, by koncentrować się na
"materialnych warunkach bytu" czyli na tzw. kulturze materialnej 16, która
była przedstawiana w swych etnoregionalnych wariantach bez ujawniania jej
etnohistorycznego
kontekstu.
Po upadku stalinizmu u progu lat 60. sytuacja polityczna w kraju, jak
i w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), zmieniła się wyraźnie
umożliwiając badaczom, w tym również etnografom, wyjście z okowów izolacji
i dając im nieco więcej, choć nadal istotnie ograniczonej, swobody sterowania
swymi dyscyplinarnymi zainteresowaniami.
Wyrazem nowych tendencji stał się rozwój zainteresowań etnografią
powszechną (tj. krajami i kulturami pozaeuropejskimi); odrodziła się kooperacja badawcza między ośrodkami krajów słowiańskich (badania karpackie);
zwrócono także większą uwagę na procesy współczesnych przeobrażeń środowisk wiejskich (modernizacja) i miejskich (kultura robotnicza). Na fali nowych
tendencji pojawiły się też programy badawcze, które można by było określić
mianem "etnicznych". Były one realizowane w ramach trzech, dość od siebie
odseparowanych, nurtów.
Po pierwsze - chodziło o studia poświęcone zagadnieniom przemian
i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich (dawniej nazywanych Odzyskanymi); po drugie - o badania nad mniejszościami zamieszkującymi PRL,
i po trzecie - o analizy etnicznych kontekstów i procesów na obszarach

14 M. Frankowska,
ElIIograj1a polska po Jl wojnie .~wiatowej (1945 -197U), w: M. Terlecka
(red.) HislOria etnografii polskiej ... , op. cit., s. 206.
15 Wyjątkiem
były wczesne powojenne ekspertyzy dotyczące kwestii zasiedlania Ziem
Zachodnich oraz oceny umożliwiające identyfikację ludności autochtonicznej i odróżnienie jej od
niemieckich mieszkańców tych ziem. Nie przyniosły one jednak poważniejszych rezultatów
naukowych. Zob.: M. Frankowska, op. cit., s. 235.
16 A.
Kutrzeba-Pojnarowa,
Kultura materialna wsi polskiej w pracach etnograj1cZ/lYC/z
dwudziestopifciolecia
Polskiej Rzeczypospolitej
Ludowej, "Lud" t. 53, s. 61 - 102.

301
pozapolskich, przede wszystkim pozaeuropejskich. Ze względu na dość delikatną politycznie naturę dociekań musiały one być prowadzone w taki sposób,
aby umiejętnie omijać kwestie podówczas drażliwe i te, na które nadal nie było
przyzwolenia cenzury.
Najistotniejsze znaczenie posiadały niewątpliwie badania procesu integracji
społeczności zamieszkujących Ziemie Zachodnie, które prowadzono wespół
(lub raczej równolegle) z socjologami (przywróconymi do łask), a posiadającymi wówczas znacznie adekwatniejsze, aniżeli etnografowie, instrumenty analizy
procesu przemian. Stąd też trudno się dziwić, iż prace, które wówczas powstawały w zespołach etnograficznych, były pisane pod silnym wpływem
socjologizującej tendencji. Badania nad "integracją i adaptacją" ruszyły na
dobre w latach 60., a prym w tym względzie wiódł ośrodek poznański kierowany przez J. Bursztę 17, wspierany inicjatywami regionalnych zespołów
etnograficznych z Koszalina, Olsztyna i Wrocławia.
Studia te, choć formalnie nie posiadały charakteru etnicznego, zawierały
implicite sporo materiału i uwag wzbogacających naszą wiedzę na ten temat.
Znajdujemy w nich obserwacje na temat konsekwencji zderzenia się kultur,
skutków migracji, adaptacji przybyszów ze Wschodu do nowego środowiska
etnogeograficznego, formowania się nowych społeczności lokalnych i regionalnych, powstających z odmiennych grup kulturowych ("repatriantów", osadników, autochtonów, reemigrantów) czy też procesu wrastania w nowe podłoże
Polaków przybyłych po wojnie z Bałkanów czy Europy Zachodniej 18.
Badaniom tym sprzyjały ówczesne władze, zarówno centralne jak i regionalne, ale w zamian domagały się aby rekonstruowany obraz społeczeństwa
Ziem Zachodnich odpowiadał oficjałnej wykładni politycznej. Tak więc z kart
raportów i monografii miał się wydobywać obraz "nowych", niemal harmonijnie funkcjonujących społeczności "ziem zachodnich" 19, dobrze zaadaptowanych do swych "odzyskanych" małych ojczyzn i zintegrowanych, zarówno
wewnętrznie ze sobą, jak i dobrze wkomponowanych
w główny nurt życia
kraju. Byłoby uproszczeniem twierdzić, iż do takich tylko wyników sprowadzały się realizowane wówczas studia. Ukazywały one w miarę możliwości sporo
rzeczywistych i dramatycznych w swym charakterze procesów i konfliktów, ale
zjawiska te były spychane na dalszy plan, gdyż musiały ustąpić przed "pozytywną" wizją integracyjną. Czasami zdarzały się prawdziwe "wypadki przy
17 Zob.: J. Burszta (red.), Stare i nowe w kulturze wsi koszaliliskiej, Poznań
1964; J. Burszta,
Zagadnienie integra(ji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 10,
1966, s. 170-188.
18 Zob.: M. Niewiadomska,
Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 -1969, cz. 2, Wrocław
1983, pkt. 5.7 - 5.9.
19 W tych latach obowiązywał
nakaz używania nazwy "ziemie zachodnie" w formie pisanej
tylko z malej litery. W przekonaniu decydentów partyjnych miało to być symboliczno-magicznym
dowodem na zintegrowanie tych terytoriów z resztą kraju.

302
pracy", jak np. w przypadku opublikowania monografii poświęconej losowi
Łemków pióra A. Kwileckiego20, która ze względu na rzetelny wizerunek
naj nowszych dziejów tej grupy etnicznej, tragicznie skrzywdzonej przez powojenne władze komunistyczne, została szybko wycofana z dystrybucji, stając się
prawdzowym bibliofilskim rarytasem.
Ogólna atmosfera "epoki gomółkowskiej" sprawiała, iż mimo dość intensywnej penetracji Ziem Zachodnich, wiele istotnych problemów etnicznych nie
zostało "zauważonych".
Całkowicie pominięto rolę żywiołu niemieckiego
w kulturowym kształtowaniu się specyfiki włączonych do Polski ziem, pozostawiając te kwestie zachodnioniemieckim
specjalistom od Volkskunde der
Heimatvertriebenen, ignorowano dwukulturowość
ludności autochtonicznej,
dostrzegając w niej albo (oficjalnie) spadkobierców "piastowskiej tradycji",
albo (nieoficjalnie) widząc w niej element obcy, nie zajmowano się kulturowymi
i świadomościowymi konsekwencjami traktowania ludności miejscowej jako
"niezbyt" polskiej, niegodnej zaufania, a więc w rezultacie spychanej do
"drugiej kategorii", nie studiowano rzetelnie konfliktów międzyetnicznych
i międzygrupowych, opóźniających procesy integracji, wreszcie unikano badań
nad ludnością ukraińską i łemkowską, zarówno na Ziemiach Zachodnich, jak
i na ich rdzennych, wschodnich obszarach. Wszystkie te tematy były politycznie niebezpieczne, a zatem niewskazane by je realizować.
W latach 60. pojawiły się jednak pierwsze studia poświęcone grupom
mniejszościowym i etnoregionalnym
zamieszkującym Polskę - takim jak
Cyganie, Białorusini z Podlasia, Łemkowie ze wschodnich Karpat, Kaszubi,
Słowińcy, Bambrzy z okolic Poznania, Mazurzy, Warmiacy i Górale podhalańscy. Trudno byłoby jednak znaleźć w bibliografii z tych czasów (okres lat 60.
i 70.) poważniejszych rozpraw na temat mniejszości ukraińskiej, ludności
żydowskiej czy niemieckiej 2 l •
W większości prac, poświęconych mniejszościowej problematyce, nadal
dominowała
tendencja "etnograficzna",
tj. przewaga rejestrującego opisu
poszczególnych "działów" kultury ludowej analizowanej grupy, nad refleksją
poświęconą problemom tożsamości, uwarunkowań etnopolitycznych i etnohistorycznych, kontekstów interetnicznych czy analizie dążeń opisywanych
społeczności do większej swobody własnej ekspresji kulturowej. W części
związane to było z panującą wówczas atmosferą politycznej nieufności wobec
wszelkich przejawów społecznej niezależności, w tym także wobec ruchów

20 A. Kwilecki,
Lemkowie - zagadnienia migracji i asymilacji. Warszawa 1974. Warto
zauważyć, iż większość tekstu tej książki była uprzednio publikowana we fragmentach umieszczanych w różnych specjalistycznych i regionalnych periodykach. Ingerencja ccnzury dotyczyła
więc całości pracy, mającej znacznie szerszy krąg odbiorców.
21 Zob.: M. Niewiadomska,
op. cil., s. 143-149 (pkt. 5.9).

303
regionalnych (takich jak kaszubski czy góralski)22. Z drugiej jednak strony
można tu także mówić o tradycjonalizmie postaw badawczych, zbyt mocno
przywiązanych do utartych schematów. Na szczęście obok nich pojawiły się
także nowe podejścia próbujące analizować świadomość narodową i etniczną
grup regionalnych oraz dostrzegające w stereotypach cenny materiał określający interetniczne stosunki 23.
Problematyka etniczna pojawiła się także w studiach poświęconych kulturom pozaeuropejskim. Ten dział etnografii, poza penetracjami Mongolii
i Azji Środkowej, rozwijał się początkowo w izolacji od obszarów swych
zainteresowań, z konieczności zastępując badania terenowe dociekaniami
etnohistorycznymi. Wśród rezultatów naukowych tej grupy badaczy znalazły
się prace poświęcone kształtowaniu się świadomości etnicznej (np. studia
K. Zielnicy o mieszkańcach Ghany), roli tradycji w narodowej konsolidacji
(badania Z. Jasiewicza wśród Uzbeków oraz zespołu W. Dynowskiego badającego społeczeństwo mongolskie), związkom religii z tożsamością etniczną,
(etnohistoryczne studia Mirosławy i Aleksandra Posem-Zielińskich o Indianach obu Ameryk), czy wreszcie dociekaniom na temat teorii i praktyki
akulturacji (prace M. Frankowskiej, K. Małkowskiej i G. Kloski)24.
Studia etniczne w PRL-u lat 70. i 80.
Począwszy od lat 70. w ślad za liberalizacją "realnego socjalizmu"
i większym otwarciem się kraju na Zachód, pozytywne zmiany objęły również
nauki społeczne, w tym także etnografię. Przełamana została izolacja, szerzej
włączono się w badania międzynarodowe (głównie w ramach państw socjalistycznych), zaczęto organizować naukowe wyprawy na inne kontynenty,
częściej także wyjeżdżano na stypendia i konferencje zagraniczne oraz w większym stopniu zaczęto wykorzystywać w miarę bieżącą literaturę światową.
W tym samym czasie zachodziły również istotne przewartościowania wewnątrz
etnografii, polegające nie tylko na przyswajaniu metodologicznych "nowinek"
(głównie strukturalizmu,
semiotyki oraz fenomenologii i funkcjonalizmu),
22 Przykładem tej niechl<ci było także wygaszanie inicjatyw kulturalnych
Kaszubów i ograniczanie ich możliwości wydawania własnej prasy i wydawnictw. Podobne zjawisko istniało na
południu Polski li Górali podhalaliskich, którzy sprowadzali prywatnymi kanałami ze Stanów
Zjednoczonych - jedyne wówczas góralskie pismo na świecie - "Tatrzański Orzeł" ("Tatra
Eagle") wydawany w USA przez Związek Podhalan w Ameryce. Zob.: A. Pasem-Zieliński,
Tradycja
a etniczllo.~ć. Przemiany
kultury
Polonii amerykańskiej,
Wrocław 1983, s. 236 - 237;
A. Kowalska-Lewicka, Związek Pod/wian w Ameryce Północnej, "Etnografia Polska" t. 6, 1960.
H Zob.: T. Kulesza-Zakrzewska,
Bibliografia elllo{Jraficznych
prac magisterskich,
doktorskich
i habilitacyjnych
IW uniwersytetach
polskich w latach 1945 -1975. Warszawa -Łódź
1979.
24 M. Frankowska,
Etnografia powszechna ijej miejsce w nauce polskiej po II wojnie .~wiatowej,
"Lud" t. 53, 1969, s. 103- 136; M. Frankowska,
Etnografia
polska po II wojnie .~wiatowej,
w: M. Terlecka (red.), Historia elllografii polskiej ... , op. cit., s. 258-268.

304
ale także na wyraźnym odchodzeniu od zagadnień związanych z badaniami
tradycyjnej kultury ludowej ku coraz większym zainteresowaniom problematyką współczesnych przeobrażdl. Ten zwrot musiał skierować uwagę etnografii
w stronę studiów etnicznych, tym bardziej, iż w owym czasie, zarówno
w ZSRR, jak i w krajach Zachodu, zaczęły się one cieszyć bardzo wielką
popularnością·
Jednym z charakterystycznych rysów zmian względem poprzedniego okresu był stopniowy spadek zainteresowań problematyką Ziem Zachodnich, którą
kontynuowali głównie specjaliści zatrudnieni w regionalnych ośrodkach naukowych (Olsztyn, Opole, Koszalin). Oficjalna wykładnia tego zjawiska odwoływała się do politycznej tezy o zakończonym procesie integracji "Ziem
Odzyskanych" z macierzą. W tym samym czasie terytoria te zostały objęte, na
niespotykaną dotąd skalę, procesem emigracji ludności autochtonicznej do
RFN w ramach polsko-zachodnioniemieckich
porozumień i ustawodawstwa
niemieckiego sprzyjającego tym wychodźczym dążeniom, nie wspominając już
o atrakcyjności ekonomicznej tych decyzji oraz o kreowaniu na tych ziemiach
atmosfery "zachęty" do opuszczania swych rodzinnych stron przez jej rdzennych mieszkańców. W wyniku tych wielce złożonych uwarunkowań polityczno-ekonomicznych i etniczno-psychologicznych
znaczna część Ślązaków, Mazurów i Warmiaków znalazła się poza krajem swych ojców. Jednakowoż ze
względu na delikatny charakter tej emigracji, jej przebieg i społeczno-kulturowe konsekwencje, włącznie ze zmianami tożsamości mieszkańców tych ziem,
procesy te nie mogły być wówczas rzetelnie analizowane. To w pewnym sensie
wyjaśnia dlaczego w publikacjach etnograficznych i socjołogicznych epoki
PRL-u trudno znaleźć informacje na temat mniejszości niemieckiej, która nagle
wyłoniła się w latach 90. ze statystycznego niebytu, wyrastając szybko na
znaczącą i dobrze zorganizowaną grupę.
W latach 70. i 80. kontynowano
również badania nad kulturą grup
mniejszościowych, zapoczątkowane już w poprzednim okresie. Objęły one
przede wszystkim grupy marginalne i najbardziej etnograficznie rzecz biorąc
"egzotyczne", takie jak Tatarzy, Cyganie, staroobrzędowcy, Łemkowie, imigranci z Grecji, w mniejszym natomiast stopniu grupy najbardziej liczebne,
żyjące poza obszarem swych narodowych państw czy republik (Ukraińców,
Białorusinów, Słowaków, Litwinów). Tendencja ta była w dużej mierze
wynikiem adaptacji nauk społecznych do ówczesnej sytuacji politycznej nie
sprzyjającej badaniom, których wyniki mogłyby rzucić cień na "braterskie"
stosunki między krajami socjalistycznymi. Podobne względy sprawiły, iż
studia, które już prowadzono, posiadały bardzo akademicki charakter. Unikano ocen na temat bieżącej sytuacji tej ludności, jej realnych potrzeb i dążeń,
stosunków międzyetnicznych czy polityki władz wobec mniejszości. Na pierwszy plan wysuwano więc zagadnienia etnokulturowej specyfiki społeczności
mniejszościowych, roli zanikającej tradycji etnicznej, w tym i religii, w pod-

305
trzymywaniu poczucia odrębności oraz etnicznych dziejów na tle historii
regIOnu.
W badaniach pojawiły się również pewne nowe interesujące rysy. Związane
one były przede wszystkim z "odkryciem" dorobku 1. Obrębskiego, którego
cenne i prekursorskie ustalenia zaczęto po latach zapomnienia wprowadzać do
szerszego obiegu. Dwie inspiracje, wyprowadzone z wnikliwej lektury szkiców
tego autora, okazały się szczególnie wartościowe. Po pierwsze - postulat, aby
spoglądać na kwestie przynależności do określonej grupy poprzez studia nad
tożsamością jej członków, określaną przez nich samych, i po drugie - aby
poznawać etniczne realia przez analizę interetnicznego kontaktu (antagonizmów, stereotypów, uprzedzeń itp.). Dzięki tym postulatom powstał cykl
studiów, wartościowych teoretycznie i poznawczo, poświęconych kategorii
"swój - obcy", a także poczuciu odrębności etnicznej, dystansowi kulturowemu i stereotypom etnicznym 25.
Problematyka etniczna w twórczości objętej wówczas mianem etnografii
powszechnej nie zyskała większego zainteresowania, choć skala badań prowadzonych bezpośrednio w krajach tzw. trzeciego świata była w owym czasie jak na warunki polskie - dość znaczna. Pewnym wyjątkiem były jedynie
studia amerykanistyczne, w których pojawiły się takie wątki jak indygenizm,
natywizm, polityka tubylcza, panindianizm, asymilacja i akulturacja, związek
religii z zachowaniem tożsamości czy konflikty etniczne26. Jednak w większości przypadków prace poświęcone ludom i kulturom pozaeuropejskim zajmowały się bardziej "tradycyjnymi" zagadnieniami (gospodarką, kulturą materialną, obrzędowością, rolą środowiska, społecznościami lokalnymi itp.). Te bowiem problemy bliższe były dotychczasowym doświadczeniom badaczy i łatwiej
było je obserwować w trakcie pierwszych i stosunkowo krótkich penetracji.
Zainteresowania
kwestiami etnicznymi były w tych latach nie tylko
udziałem etnografii. Z całą pewnością rzec można, iż znaczny postęp w tej
materii uczynili historycy, zajmujący się procesami narodotwórczymi 27, szczególnie zaś dużą aktywnością wykazali się socjologowie. Ci ostatni wnieśli spory
wkład do teoretycznej refleksji na temat narodu, świadomości narodowej,
asymilacji, typologii i definicji mniejszości 28. Jednakowoż szczególnego ro-

25

J. Burszta. B. Kopczyńska-Jaworska,

Polish Ethnography after World War II, "Ethnos"

t. 47, 1982, nr 1-2, s. 50-63.
26 Ten nurt badań był realizowany przede wszystkim w ramach zespołu amerykanistycznego
powołanego przez prof. M. Frankowską w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN.
Z7 Dużą rolę odegrały
w tym zakresie prace J. Chlebowczyka dotyczące Europy środkowo-wschodniej (zob. przyp. 1) oraz T. Łepkowskiego poświęcone procesom narodotwórczym
w krajach Ameryki Łacińskiej i na ziemiach polskich.
28 H. Kubiak, A. Paluch (red.), Założenia teorii asymilacji, Wrocław 1980; K. Kwaśniewski,
AJniejszości narodowe a świadomośc' narodowa, "Studia Socjologiczne" 1976, nr 2; J. 1. Wiatr,
Naród i państwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej, Warszawa 1969.

20 -

Lud t. LXXVlII

306
dzaju obszarem empirycznych penetracji stały się studia nad zbiorowościąmi
polonijnymi, które w myśl założeń twórców głównego ośrodka tymi zagadnieniami się zajmującego (Instytutu Badań Polonijnych przy UJ w Krakowie),
miały być po prostu polską wersją badań etnicznych. Studia nad Polonią
(zagraniczną) uzyskały za czasów E. Gierka spore poparcie władz, dla których
przełamanie izolacji i nawiązanie nowych, bardziej życzliwych kontaktów ze
środowiskami pochodzenia emigracyjnego, było ważnym elementem polityki
i propagandy. Choć prym w tych badaniach wiedli historycy i socjologowie, to
jednakowoż włączali się do nich także etnologowie.
Wprawdzie już w latach 60. tematyka ta incydentalnie pojawiała się na
łamach fachowych pism etnograficznych 29, ale dopiero bardziej sprzyjająca
atmosfera następnego dziesięciolecia dokonała w tej kwestii istotnych przewartościowań. Dzięki nim pojawiły się opracowania w części etnohistoryczne,
w części etnograficzne, poświęcone skupiskom polonijnym krajów Europy
Zachodniej, Kanady, Stanów Zjednoczonych i Ameryki Południowej 30. Większość z nich przedstawiała środowiska imigracyjnego pochodzenia żyjące
w ośrodkach miejskich i przemysłowych. Także pod tym względem było to
swoiste novum w warsztacie etnologa, który dotychczas przyzwyczajony był do
obserwacji środowisk wiejskich lub ewentualnie małomiasteczkowych.
Jednak nieliczni badacze kultury Polonii postanowili poświęcić się studiom nad tymi skupiskami emigrantów i ich potomków, którzy opuszczając
swą ojczyznę, nie zmienili zasadniczo trybu swego życia pozostając przy
wiejskiej gospodarce. Wymienić tu należy obserwacje wsi polonijnej w Turcji
(Adampol), oraz solidną monografię ukazującą życie potomków osadników
z Polski na Węgrzech31. Tymczasem lista potrzeb byłaby znacznie dłuższa,
szczególnie wówczas gdyby mogła obejmować te środowiska polskie, które
pozostały w nowym powojennym układzie geopolitycznym za wschodnią
granicą, tj. na terytorium ZSRR. W ówczesnych warunkach ustrojowych nie
było jednak miejsca na tego rodzaju studia (poza nielicznymi wyjątkami)32,
które musiałyby zburzyć mur milczenia wzniesiony wokół losu Polaków na
Wschodzie.
Zob.: M. Niewiadomska, Bibliogrąfia ... , op. cit., s. 138-142 (pkt. 5.8).
Bliższe omówienie dokonań badawczych \V tym zakresie zob.: R. Kantor, Etnograficzne
badania polonijne. Rzeczywisto.fć i propozycje, "Lud" t. 68, 1984.
31 E. Piet raszek, Polonezkoy
- polska społeczność wiejska w Turcji. "Etnografia Polska" t. 18,
1974, z. I; 1. S. Łątka, Adampol. Polska wieś nad Bo.~lorem, Kraków 1981; R. Kantor, E. Krasińska,
Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenek i lstl'anmajor na Węgrzech. Monografia
etnograficzna, cz. 1-2, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne"
z. 15, 1981; z. 17, 1981.
32 Odnotować
tu należy np. badania etnohistoryczne nad polskimi zeslańcami na Syberię
i Kaukaz w XIX wieku (A. Kuczyński, A. Woźniak) oraz krótką penetrację polskiej osady
niedaleko Irkucka (WI. Baranowski).
29
30

307
W badaniach zbiorowości polonijnych starły się ze sobą dwie zasadniczo
odmienne tendencje interpretacyjne:
tradycyjna, etnograficzna, preferująca
deskryptywizm i wzory dyskursu wywiedzione z dociekań badaczy kultury
ludowej oraz tendencja antropologiczna, skupiona bardziej na analizie procesów etnicznych i zmian kulturowych, czerpiąca inspirację z doświadczeń
etnosocjologii i nowych nurtów antropologii etniczności 33.
Różnica w podejściu do studiowanej materii była więc zasadnicza i odzwierciedlała coraz wyraźniejszą kontradykcję między ludoznawczą etnografią
zorientowaną na statyczne, rejestrujące badania nad dziedzictwem kulturowym, zachowanymi reliktami narodowej (ludowej) tradycji i polskim wkładem
do cywilizacji krajów zamieszkiwania a antropologizującą etnologią starającą
się uchwycić dynamikę przekształceń zbiorowości imigracyjnych i zinterpretować je w kontekście kształtowania się nowych form etnicznej tożsamości
(etniczności) i nowych postaci etnicznej kultury. Badacze pierwszej orientacji
(W. Sobisiak, M. Paradowska i inni)34 kładli nacisk na koncepcję "kultury
rodzimej" imigrantów, na formy jej zachowania w nowym środowisku, na
filopietystycznie interpretowany wkład jej nosicieli do obcej kultury, traktując
w sumie skupiska polonijne jako części składowe narodowej diaspory. Nurt
przeciwny koncentrował swą uwagę na procesie wtapiania się emigrantów
w społeczeństwo przyjmujące, na kształtowanie się w tym środowisku nowych
synkretycznych form kulturowych, na roli etnicznej symboliki w tworzeniu się
nowych postaci etniczności, na zjawiskach kreowania etnicznej tradycji.
Słowem starał się on uchwycić dynamikę procesu integracji środowisk polonijnych w nowym społeczeństwie w kontekście naj istotniejszych towarzyszących
im zjawisk, tj. utrzymywania się etniczności' i deetnizacji, koegzystencji i konfliktu etnicznego, izolacji i kontaktów z krajem pochodzenia, przemian
wewnątrzgrupowych i oddziaływań obcego etnicznie otoczenia 35.
33 Duży wpływ miały przede wszystkim dzieła F. Bartha (red.) Ethnic Groups and Boundries,
Oslo-London
1969; H. Gansa, Symbolic Ethnicity. Thefuture of Ethnic Groups and Cultures in
America, "Ethnic and Racial Studies" t. 2, 1979, nr 1; N. Glazera iD. Moynihana (red.), Ethnicity.
Theory and Experience, Cambridge, Mass. 1975; M. Gordona, Assimilation in American Life.
The Role of Race, Re/igion and National Origin, New York 1964; M. Novaka, Problemy etnicznej
Ameryki, Warszawa 1985; Van den Berghe P., The Ethnic Phenomenon, New York-Oxford
1981.
34 W. Sobisiak, W sprawie badań nad kulturą rodzimą emigrantów, "Kultura
i Społeczeństwo"
t. 18, 1974, nr I; W. Sobisiak, Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" R. I, 1975, z. I; W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983;
M. Paradowska, Polacy w Ameryce Poludniowej, Wrocław 1977; M. Paradowska, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów wychodźstwa po/skiego w Ameryce Poludniowej. Warszawa 1984; M. Paradowska, Wklad Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992.
35 A. Posem-Zieliński,
Etniczllość a tradycja ... , op. cit.; R. Kantor, Współczesne migracje
zarobkowe mieszkańców Podhala do USA. Raport z badań terenowych w lataclt 1987 -1988,
"Przegląd Polonijny" t. 17,1991, z. I; J. Rokicki, Wakacjusze na Jackowie i inni. Szkic o sytuacji
wspólczesnych polskich emigrantów zarobkowych \\I Chicago, "Przegląd Polonijny" t. 15, 1989, z. 3.

308

Studia etniczne bez cenzury
Upadek komunizmu w Polsce pod koniec lat 80. sprawił, iż nauki społeczne
zostały wyzwolone z gorsetu ideologicznych ograniczeń i mogły pierwszy raz
w swej powojennej historii podejmować tematy w sposób nieskrępowany,
kierując się autentycznymi potrzebami społecznymi oraz zainteresowaniami
specjalistów w ramach skromnych środków finansowych będących do dyspozycji zespołów badawczych. W nowych warunkach uprawiania badań nastąpiła prawdziwa eksplozja studiów etnicznych. W części jest ona związana
z ogólnoświatowym wzrostem zainteresowań kwestiami narodowościowymi,
etnicznością, nacjonalizmami; w części zaś jest reakcją na dokonujące się
w naszym kraju demokratyczne przeobrażenia pociągające za sobą wzrost
aktywności społeczno-politycznej i kulturalnej grup mniejszościowych. Trzecim istotnym czynnikiem sprzyjającym tym badaniom była potrzeba likwidacji
białych plam, szczególnie w odniesieniu do studiów nad Polakami zamieszkałymi na byłych ziemiach ZSRR, wzmocniona dodatkowo koniecznością
rozpoznania stanu i realnych potrzeb tych skupisk dla opracowania rządowych
i społecznych programów pomocy odizolowanym przez dziesięciolecia środowiskom. Zdecydowany prym w tych studiach wiodą socjologowie, a wśród nich
ci, którzy bliscy są orientacji antropologicznej (Warszawa, Kraków). Poznański
Zakład Badań Polonii Zagranicznej PAN przeobraził własny profil zmieniając
również swój szyld na Zakład Badań Narodowościowych, a jego nowy organ
"Sprawy Narodowościowe", nawiązujący do tradycji międzywojennego pisma
pod tym samym tytułem, stał się prawdziwym interdyscyplinarnym
forum
wymiany informacji i doświadczeń badawczych na tematy etniczne ujmowane
z perspektywy teoretycznej i empirycznej, polskiej, europejskiej i światowej.
Również na łamach wielu innych, starych i nowych czasopism specjalistycznych (np. "Przeglądu Wschodniego" i "Przeglądu Polonijnego"), tematyka
etniczna zajmuje znaczące miejsce. Liczne sondaże ośrodków badania opinii
publicznej na bieżąco monitorują stan świadomości społecznej w takich
kwestiach jak siła stereotypów, uprzedzeń i sympatii etnicznych. Także
wśród ostatnio bronionych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wyraźnie wzrosła liczba dysertacji poświęconych tym ważnym zagadnieniom.
Na tym tle sytuacja i dorobek etnologii, zważywszy nadal skromne zaplecze kadrowo-instytucjonalne,
nie wypada najgorzej. W programach uniwersyteckich studiów etnologicznych znalazły się bloki zajęć poświęconych całkowicie kwestiom etnicznym 36; problematyka ta pojawia się coraz
36 Zob. np. program studiów etnologicznych
w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, w: Studia na kierunku: etnologia i antropologia kulturowa. lriformator na rok akademicki
]995/96, wydany przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań 1995.

309
częściej w pracach magisterskich; organizuje się specjalistyczne konferencje 37; etnologowie opracowują ekspertyzy dla instytucji zajmujących się
praktycznymi aspektami kwestii polonijnych czy mniejszościowych 38; łamy
czasopism coraz częściej wypełniają doniesienia z prowadzonych
badań
etnicznych i szkice poświęcone etnokulturowej charakterystyce grup mniejszościowych czy obszarów pograniczy, w czym celuje "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"; wreszcie - co najważniejsze - wzrosła także liczba osób
podejmujących się tego rodzaju studiów. Spotkać je można we wszystkich
ośrodkach, choć w największej mierze zagadnienia te podejmowane są przez
etnologów warszawskich i poznańskich.
Po ogólnych uwagach o sytuacji badań etnicznych w czasach nam współczesnych, wypada dokonać zwięzłego, a więc i niepełnego przeglądu głównych
kierunków zainteresowań. W istocie mamy dziś do czynienia z trzema
zasadniczymi nurtami studiów, a mianowicie: z dociekaniami nad grupami
mniejszościowymi zamieszkującymi Polskę, nad skupiskami polonijnymi i polskimi poza krajem, oraz nad problemami etnicznymi na innych obszarach,
głównie pozaeuropejskich. W tejże kolejności zostanie tu omówiona charakterystyka tych nurtów.
Badania nad mniejszościami są w dużej mierze kontynuacją studiów
podejmowanych już wcześniej, z tym jednak, iż co najmniej pojawiły się w nich
dwa nowe elementy. Po pierwsze, wzrosło znacznie zainteresowanie grupami
"zaniedbanymi" wcześniej; po drugie - zmienia się częściowo podejście do
tematu. Zaczęto wycofywać się z typowo "etnograficznego" stanowiska (systematyczny opis kultury grupy mniejszościowej) na rzecz interpretacji "etnicznej", a więc takiej, która koncentruje uwagę' na kwestiach tożsamości oraz na
kontekstach międzyetnicznych relacji.
Tradycyjnie kontynuowane
są badania nad grupami "egzotycznymi",
takimi jak Cyganie39, Karaimi, Ormianie polscy 40, czy Tatarzy oraz inni
muzułmanie żyjący w Polsce. Zwiększyły się także możliwości badawcze nad
37 Przykładem może być konferencja na temat Polaków w Kazachstanie
zorganizowana pod
Wrocławiem (1994) czy na temat "Konfliktu etnicznego" odbyta w Warszawie (1994) w Instytucie
Archeologii i Etnologii PAN.
38 Wymienić należy przede wszystkim raport M. Gawęckiego
przygotowany dla Wspólnoty
Polskiej Polacy w Kazachstanie. Kultura i świadomoś(' etniczna, Poznań 1993 (maszynopis
powielony) oraz raport M. Kairskiego na temat sytuacji Indian w ekwadorskiej Amazonii
przygotowany dla CEDIME - ekwadorskiego centrum badań społecznych, Situación de la cultura
Waorani que estan fuera de la influencia dei I LV Y las indicaciones para la actuación en el futuro,
CEDlME, Quito 1992 (współautorstwo z I. Stoińską).
30 L. Mróz, Geneza Cyyanów i ich kultury, Warszawa
1994; A. Mirga, L. Mróz, Cyganie.
Odmienno.~ć i tolerancja, Warszawa 1994; A. Bartosz, Nie bój się Cygana, Sejny 1994.
40 G. Pełczyński,
Karaimi polscy, "Sprawy Narodowościowe
- Seria Nowa" t. 2, 1993,
z. 1 (2); Tenże, Ormianie Polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej (praca doktorska, DAM
- Poznań).

310
mniejszościami pograniczy, a więc nad Litwinami 41, Lemkami 42, Białorusinami i tymi, którzy wolą określać się tylko jako "prawosławni". Na tym tle
uderza niewielkie dotąd zainteresowanie
ludnością ukraińską. Po latach
milczenia "odkryto" mniejszość niemiecką, przede wszystkim na Śląsku Opolskim 43, oraz zajęto się ludnością żydowską, dziś już prawie całkowicie nie
istniejącą, studiując jej regionalne dzieje, zastanawiając się nad jej wkładem do
polskiej kultury, oraz rekonstruując wizerunek tej grupy w oczach Polaków44.
Zagadnieniami porównawczymi, dystansem etnicznym oraz znaczeniem opinii
i stereotypów w kształtowaniu się stosunków między mniejszościami a polską
większością, zajmuje się głównie warszawski zespół antropologów, działający
w ramach socjologii, kierowany przez E. Nowicką 45. Wymienione wyżej
badania, jak i te, które uszły mojej uwadze, stanowią już spory wkład
etnologów do studiów nad mniejszościami polskimi. Nadal jednak prym w tej
sferze wiodą socjologowie i historycy. Te trzy dyscypliny w dość podobny
sposób traktują przedmiot swych studiów, z tym jednak, iż w publikacjach
etnologicznych naj pełniej przeplatają się ze sobą interpretacje etnohistoryczne
z analizami bieżących procesów i zjawisk.
Interesujące zmiany objęły badania polonijne, które znacznie się rozszerzyły, angażując sporą grupę etnologów. Najbardziej charakterystycznym
przejawem tych zmian było podjęcie pionierskich studiów terenowych wśród
skupisk polskich na terenach byłego ZSRR, przed demontażem totalitarnego
ustroju, całkowicie badaczom niedostępnych. Studia te objęły niemal bez
wyjątku społeczności wiejskie, a więc łatwiejsze do penetracji dla etnologów,
pozostawiając (na razie?) zbiorowości wielkomiejskie (Moskwy, Petersburga,
Kijowa, Lwowa itp.) na uboczu. Innym cennym rysem tych badań jest ich
potencjalna (społecznie i politycznie) wartość praktyczna, gdyż raporty naukowe dostarczają pożytecznych ocen ułatwiających konstruowanie władzom
państwowym, Kościołowi, organizacjom charytatywnym adekwatnych programów pomocy Polakom na Wschodzie. Większość tych studiów została
rozpoczęta stosunkowo niedawno, w związku z tym trudno byłoby już dziś
oceniać ostatecznie ich rezultaty, dlatego też poprzestać trzeba jedynie na
wymienieniu ważniejszych realizowanych projektów.
Do głównych osiągnięć należy bez wątpienia rozpoczęcie studiów nad
Polakami w Kazachstanie (zespół M. Gawęckiego, a także S. Szynkiewicz),
41 SI. Żerańska-Kominek
(red.), Kultura muzyczna mniejszo,~ci narodowych w Polsce, Warszawa 1990.
42 K. Pudlo, Łemkowie. Proces wrastania w ,~rodowisko Dolnego Śląska 1947 -1986, Wrocław
1987.
43 M. G. Gerlich, Górnoślązacy. Od świadomo,ki etnicznej ku polskiej ,{wiadomości narodowej
(schyłek XVIII w. - do Kulturkampfu), "Etnografia Polska" t. 37, 1993, z. 1.
44 A. Cala, Wizerunek
Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa 1987.
4S E. Nowicka
(red.), Swoi i obcy, Warszawa 1990.

311
które objęły zagadnienia etnodemograficzne, etnohistoryczne i etnosocjologiczne, pozwoliły na ocenę stanu zachowania języka, tradycji, religii, ukazały
pozycję ekonomiczną i zawodową Polaków, dokonały rozeznania w stosunkach interetnicznych i dały pewien pogląd na temat stanu świadomości
etnicznej ludzi dotąd niemal całkowicie odizolowanych od swej ideologicznej
ojczyzny46. Narodowa dyskusja na temat ewentualnej repatriacji Polaków
z Kazachstanu, oraz pierwsze już konkretne działania idące w tym kierunku,
uczyniły te badania szczególnie ważnymi, a jednocześnie delikatnymi i odpowiedzialnymi ze względu na dalszy rozwój wypadków i wagę podejmowanych decyzji. Czynnik ten sprawia, iż mimo zakończenia pierwszej fazy
kilkuletnich studiów nadal istnieje stała potrzeba śledzenia zmian zachodzących w życiu i świadomości tych ludzi, jak i dobrego rozeznania w trudnościach adaptacyjnych pierwszych przybyszów z kazachskich stepów do
Polski47.
Poza odległym Kazachstanem badania polonijne prowadzone są także
bezpośrednio za naszymi wschodnimi granicami, przede wszystkim na Litwie
(zespół L. Mroza) oraz na Białorusi (zespoły I. Kabzińskiej i L. Mroza).
Koncentrują się one na polskich mieszkańcach tamtejszych wsi oraz na
lokalnych stosunkach międzyetnicznych. Wypada także wspomnieć o studiach
nad Polakami na Syberii (A. Kuczyński, W. Bielecki) oraz na Kaukazie
(A. Woźniak). Dziwić natomiast może małe zainteresowanie ludnością polską
na Ukrainie.
Kontynuowane
są także badania nad Polonią północnoamerykańską,
które - jeśli chodzi o swój interdyscyplinarny wymiar - straciły sporo na
znaczeniu względem lat ubiegłych. Etnologowie w skromnym zakresie uzupełniają studia socjologów i historyków zajmując się coraz chętniej najnowszymi
falami emigrantów i bieżącymi przekształceniami polonijnych środowisk48.
Zastanawiające jest, jak dotychczas, bardzo słabe zainteresowanie wychodźcami z ziem polskich, zamieszkującymi obecnie Niemcy (chodzi o Polaków, Niemców polskich, Ślązaków, Warmiaków, Kaszubów). Temat niewątpliwie trudny do realizacji jest jednak bardzo istotny z punktu widzenia
46 M. Gaw~cki, Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze
etnicznej Kazachstanu,
"Przegląd Wschodni" t. 3, 1994, z. 2 (10); Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie, "Lud"
t. 75, 1992; A. Pasem-Zieliński, "Czerwony Październik" na stepie. Polska społeczność wiejska
w południowym Kazachstanie (w druku).
47
Projekt takich studiów jest realizowany w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej
UAM pod kierunkiem prof. Z. Jasiewicza.
48 A. Posem-Zieliński,
Polonia amerykańska po upadku komunizmu w starym kraju. Dawne
problemy - nowe wyzwania (w druku); J. Rokicki, Więź społeczna a zmiana kultury, Wrocław 1992;
R. Kantor, Między Zaborowem a Chicago: kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów
z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wroclaw- WarszawaKraków 1992.

312
poznawczego, a jednocześnie ze względu na ożywione kontakty polsko-niemieckie (odwiedziny, wspólne interesy) posiada ważkie walory praktyczne.
Niestety badania polonijne u naszego zachodniego sąsiada, i to nie tylko
w obozie etnologów, nie cieszą się wielkim uznaniem.
Trzeci dział współczesnych studiów etnicznych tworzą dociekania nad
ugrupowaniami niepolskiego pochodzenia i spoza terytorium naszego kraju.
Ze względów oczywistych badania te sytuują się jakby na dalszym planie, choć
ich znaczenia nie należy lekceważyć. Nie można bowiem w żadnej dziedzinie
i specjalności zamykać się w kręgu wąskich, ściśle "krajowych" czy tylko
praktycznych problemów; bowiem grozi wówczas niebezpieczeństwo popadnięcia w parafializm, pogłębiony izolacją od głównych nurtów światowych.
Dodać także należy, iż kontekst porównawczy, zarówno doświadczeń badawczych, stosowanych metod i interpretacji, jak i analizowanych zjawisk oraz
procesów obserwowanych w całkowicie odmiennych uwarunkowaniach, jest
zwykle najcenniejszym produktem tego rodzaju studiów, poza ich oczywistymi
walorami poznawczymi oraz pogłębieniem refleksji teoretycznej49.
Najbardziej wyrazistym zespołem studiów w tej grupie problemowej są
badania nad sytuacją etniczną w obu Amerykach. Skupiają one najwięcej
badaczy i to różnych generacji, obejmują także stosunkowo szerokie spectrum
zjawisk. Wynika to z silnej tradycji badań amerykanistycznych
w Polsce,
dobrych warunków międzynarodowej
współpracy oraz interdyscyplinarnej
i międzyośrodkowej kooperacji w kraju, wzmocnionej atmosferą obchodów
,,500 lecia spotkania dwóch światów" i uformowania się przy Instytucie
Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu zespołu do badań
kultur Ameryki Południowej 50.
W ramach tych badań są prowadzone studia nad północnoamerykańskim
pluralizmem kulturowym i jego rolą w formowaniu się specyfiki amerykańskiego narodu, a także nad wzajemnymi związkami łączącymi etniczność
i religię w kontekście społeczeństwa multikulturowego
(A. Posern-Zieliński
i inni). W porozumieniu z wenezuelskimi i ekwadorskimi placówkami naukowymi realizowane są badania nad izolowanymi grupami leśnych Indian
Amazonii, z ukierunkowaniem
na wypracowanie praktycznych programów
ochrony i pomocy tym mniejszościom (M. Kairski i zespół).
Od 1994 roku ruszyły również zespołowe studia nad formowaniem się
nowej tożsamości wśród indiańskich mieszkańców Ekwadoru, w związku z jej
awansem cywilizacyjnym, ekonomicznym i aktywnością organizacyjną na
49 W przygotowaniu
są pewne prace na ten temat, ale o ile wiem nie są prowadzone
systematyczne studia w tym zakresie.
50 Zob.: ••Etnografia
Polska" t. 36, 1992,7_ 2; Ameryka Indiwlska. Spotkanie dwóch .fwialów,
Poznań 1992; A. Posem-Zieliński, Etnologiczne studia lalynoamerykanislyczne, w: Kierunki badwi
nad problemami kultury Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1989.

313
niwie regionalnej i ogólnokrajowej, prowadzącą do upodmiotowienia rdzennej
ludności tego kraju (A. Posem-Zieliński i zespół). Bardzo zaawansowane zostały pionierskie studia o charakterze etno kartograficznym, w których wyniku
powstał atlas tubylczej ludności Ameryki Południowej wraz z analizą stanu jej
akulturacji, ukazujący tereny ich obecnego zamieszkiwania i bieżącą sytuację
demograficzną 51 . Wreszcie wspomnieć należy oprowadzonych
także od kilku
lat pracach nad słownikiem ludów, narodów, mniejszości i grup etnoregionalnych obu Ameryk, który ma być w założeniu specjalistycznym kompendium
zawierającym podstawowe i naukowo zweryfikowane informacje o strukturze
etnicznej całego Nowego Świata (A. Posem-Zieliński, R. Tomicki i zespół).
Jeśli chodzi o inne tereny, to trzeba zauważyć, iż tylko incydentalnie
zainteresowania nimi przybierają formę badań etnicznych. Pewną uwagę
przyciąga wielokulturowe terytorium Rosji (studia porównawcze S. Szynkiewicza 52, badania E. Nowickiej nad tożsamością Burjatów) oraz niektóre
rejony Azji (np. studia kurdyjskie L. Dzięgla) 53. Natomiast wysoce niepokojącym zjawiskiem są zaniechania na polu zainteresowań studiami europejskimi.
Poza znanymi mi projektami badań nad imigrantami muzułmańskimi z północnej Afryki zamieszkującymi Francję (R. Vorbrich) i nad tożsamością
Alzatczyków (A. Chwieduk), pewnie niewiele można by dodać. Kłóci się to
ostro ze stale wzrastającą rolą czynników etnicznych na naszym kontynencie,
który targany jest dzisiaj sprzecznymi tendencjami. Z jednej strony pojawił się
nowy trybalizm etniczny prowadzący do ksenofobii, konfliktów i czystek
etnicznych, z drugiej realizowana jest idea zjednoczonej Europy ojczyzn,
pozbawionej granic, ale tworzącej dla każdej grupy bezpieczną przestrzeń
kulturowego rozwoju. Sądzę, iż właśnie te zagadnienia powinny być bliżej
analizowane także metodami etnologicznymi. Jednak zainteresowanie tą problematyką jest, jak dotychczas, bardzo ograniczone, co w pełni odpowiada
permanentnemu stanowi niedorozwoju etnologii Europy, od wielu lat niezmiennie określanej mianem kierunku deficytowego.
Uwagi końcowe
Zbliżając się ku końcowi przeglądu studiów etnicznych warto dokonać
zwięzłej rekapitulacji niektórych wniosków i uzupełnić je o dodatkowe,
sumujące uwagi. Otóż nie ulega wątpliwości, iż badania etniczne rozwijają się
51 M. Kairski, Situación actual elllo-cultural de los grupos etnolingulsticos nativos del Atlllirica
dei Sur (Tom 2 Atlas), Abya Yala, Quito, Ekwador (w druku).
52 S. Szynkiewicz, Struktura
etniczna j tendencje jej przemian u schyłku ZSRR, "Sprawy
Narodowościowe - Seria Nowa" t. 2, 1993, z. 2 (3); L. Dzięgiel, Węzeł kurdyjski: kultura, dzieje,
walka o pr:etrwanie, Kraków 1992.
53 Warto tu wymienić wydany ostatnio przegląd ugrupowań
etnicznych pióra Z. Komorowskiego, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1995.

314
w sposób zadowalający wówczas, gdy: a) podejmowane są przez dobrze
zorganizowane i merytorycznie kompetentne zespoły; b) gdy wokół tych badań
istnieje sprzyjająca atmosfera (tzw. zapotrzebowanie społeczne) i c) gdy mog,!
one zyskać realne wsparcie finansowe.
Studia etniczne niemal zawsze uwikłane były w bieżącą "małą" (krajową)
i wielką (międzynarodową) politykę i z tej racji podlegały licznym naciskom
i ograniczeniom. W przypadku polskich doświadczel1 etnologicznych oddziaływanie to w mniejszym stopniu odzwierciedliło się w tym co pisano, czy
jak interpretowano rzeczywistość, w większym zaś zakresie w tym, czego nie
poruszano i co pomijano. Upadek cenzorskich ograniczel1 uwolnił studia
etniczne z bezpośredniej ingerencji władz umożliwiając im nieskrępowany
dalszy rozwój. Doświadczenia przeszłości wskazują jednak, iż mimo kontroli
nad tą sferą studiów, można było wnieść do niej znaczący wkład, dzięki czemu
dziś nie startujemy od przysłowiowego punktu zerowego.
Przy całej różnorodności prowadzonych w przeszłości badań, w każdym
z minionych okresów posiadały one swą dominującą specyfikę. W II Rzeczypospolitej koncentrowały się na "kresowych" grupach etnicznych; bezpośrednio po wojnie i w latach 60. najważoiejsza była tematyka związana z Ziemiami
Zachodnimi; w okresie lat 70. i 80. istotne były zagadnienia związane z kulturą
i życiem Polonii (głównie zachodniej), natomiast w czasach współczesnych
najczęściej są podejmowane studia nad mniejszościami oraz nad ludnością
polską za wschodnią granicą. Gdy porównać pod tym względem polskie studia
etniczne z badaniami prowadzonymi w innych krajach, to okazałoby się, iż
naszą specyfiką była i jest koncentracja uwagi na problemach reemigracji,
Polonii i polskiej diaspory, podczas gdy w krajach Europy Zachodniej
interesowano się głównie mniejszościami i imigrantami, w Ameryce Północnej
formowaniem się społeczeństwa wielokulturowego, a w byłym ZSRR procesami integracji i stosunków międzyetnicznych.
Ta "narodowa" specyfika polskich badań etnicznych, nieco osłabiona
studiami poświęconymi mniejszościom i innym kontynentom, sprawiła, iż
pewne kierunki zainteresowań nie są reprezentowane
na miarę ich wagi
i społecznych potrzeb. Z pewnością dociekania nad mniejszościami nie są
jeszcze satysfakcjonujące; brakuje studiów poświęconych imigrantom i "gastarbeiterom", których w naszym kraju zjawia się coraz więcej; wreszcie powinno
się rozpocząć badania nad etnicznymi problemami współczesnej Europy,
szczególnie środkowo-wschodniej. Tematyka ta, niezmiernie aktualna i wymagająca dobrego rozeznania w regionalnej specyfice tej części kontynentu,
mogłaby być z dużym powodzeniem realizowana przez polskich specjalistów.
Studia etniczne w swej zdecydowanej większości sytuują się w ramach
etnologii współczesności, choć oczywiście muszą wykorzystywać również
podejście etnohistoryczne, bez którego trudno byłoby we właściwych wymiarach oceniać bieżące zjawiska. Dzięki temu podejściu łatwiej zrozumieć naturę

315
etnicznych stereotypów, mechanizm kreowania obrazu "obcego", związki
etniczności z kulturą i religią, czy zmienne relacje łączące mniejszości z większością. Pozytywnym symptomem jest również coraz częstsze powiązanie
prowadzonych badań z działalnością ekspercką, w której wyniku przygotowywane raporty mogą służyć do opracowania zasad polityki etnicznej (m.in. badania nad Polakami w Kazachstanie, Stanach Zjednoczonych, nad Cyganami
czy nad ludnością tubylczą w Ekwadorze). "Stosowany" charakter studiów
etnicznych stawia przed specjalistami nowe wymagania i wyzwania, a przede
wszystkim powinien zobowiązywać ich do dużej odpowiedzialności za słowo,
gdyż nie ulega najmniejszej wątpliwości, iż między tym co piszą badacze
w swych opracowaniach a interpretowaną przez nich etniczną sytuacją istnieje
subtelne sprzężenie zwrotne.
Współczesne studia etniczne, choć mają zdecydowanie interdyscyplinarny
charakter, wykazują jednak słaby stopień kooperacji. Dotyczy to również
etnologii, która prowadzi swe badania równolegle względem innych specjalności bez bliższej jednak współpracy. Jednocześnie należy zauważyć, iż
w studiach tych dość słabo zaznacza się specyfika podejścia etnologicznego
(antropologicznego), nadal jeszcze przytłoczona, albo zbytnim "etnografizmem", albo też nadmiernym wykorzystaniem socjologizujących interpretacji.
Sądzę, iż wynika to z zaniedbania refleksji teoretycznej na temat sposobów
badania i objaśniania zjawisk etnicznych, zdominowanych przez rejestrację
i analizę konkretnych sytuacji, grup i procesów. Aby temu przeciwdziałać
należałoby więcej czasu poświęcić studiom problemowym, komparatystycznym
i konceptualnym.
Adekwatne do bieżącej sytuacji narzędzia interpretacji, oryginalne podejścia i doświadczenia czerpane z dorobku prowadzonych już badań pozwolą jak mniemam - z powodzeniem przygotować się do zadań w nadchodzącym
stuleciu i do studiów w nowej, otwierającej swe granice Europie, a więc do
świata, w którym dbałość o zachowanie własnej tożsamości powinna być
zsynchronizowana z tolerancją, zrozumieniem i gotowością do współżycia
z "obcymi".

Aleksander Pasem-Zieliński
ETHNIC STUDIES IN POLISH ETHNOLOGY
AFTER 1945.
THEIR CONDITIONS.
CONTEXTS AND TRENDS
(Summary)
The article discusses main tendencies in the development of Polish ethnic studies in ethnology
after 1945. An attempt has been made to show the links between the changing political situation
and possibilities of conducting ethnic research in Poland and abroad.

316
Three main stages of the research have been discussed against the background of the research
experience of the interwar period (when mainly ethnic groups of the eastern parts of the country,
i.e. regions which after 1945 became the property of the Soviet Union): a) the period till the end of
the 1960s in which focus was on the studies into the processes of integration and adaptation of
groups of settlers of different ethnic and cultural background to the new living conditions on the
western and northern territories annexed to Poland after 1945; b) thc period of the 1970s and
1980s, i.e. the time of favourable conditions for researching the culture and life of Polish immigrant
communities in Western Europe, Northern America and in the Balkans and c) the years after the
fall of the communism and abolishment of censorship that restricted the freedom of studies, when
focus was on such problems as ethnic minorities in Poland and Polish communities living on the
territories of the former Soviet Union.
Communist censorship affected ethnological research in two ways: scholars had to know what
to write about and how and, secondly, scholars had to know which topics to avoid. Despite these
evident limitations, ethnic research in the Polish People's Republic was gradually expanded to
include some minority groups in Poland (usually marginal ones, such as the Gypsies, Tartars,
Lemkos) and Polish communities in other countries as well as ethnic problems in countries outside
Europe (mainly in Latin America and Asia). Despite the systematic liquidation of the "white spots",
there are still other important problems which are not addressed, such as new immigrants and
foreign workers in Poland, problems of the national identity in Central and Eastern Europe,
comparative research and theoretical studies.
Ethnic research in Poland, although conducted as part of the study of modernity, uses also
ethnohistorical approach. Owing to these two perspectives, it has been easier to understand such
crucial problems as: the nature of cthnic stereotypes, mechanisms behind the creation of the image
of an "alien", relations between ethnicity, culture and religion, varying relations between the
mino rit y and majority or the specificity of regions on ethnic frontiers. More and more often reports
of ethnologists are used as applied studies, specialy when new principles of the ethnic policy are set
out. Despitc a considerable intercst of ethnologists in ethnic problems, these studies are still
looking for their new, original specific character and approach which would help overcome the
traditional ethnographic description and, at the same time, go away from excessive imitation of
patterns of sociological interpretation.
Trans/. Z. Nads/aga