Cyfrowa Etnografia

3d1f0ab2fe6e574fc192cb1632463afb.pdf

Media

Part of Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1

extracted text

BADANIA

TERENOWE
8

W

REJONIE

i:

KICLCC

O

o

KIELECKO•з

SRtlDOHIEIlZ .

SANDOMIERSKIM

®*>

9,
10,

*^ *

*.
t/7

BUSKO

o

?

o

I

•

Ш
ЛГ

o
ROMAN

REINFUSS

Zgodnie
wych
w

roku

1951

i

Sztuki
kim,

z

zaplanowaną

badania

tury

kolejnością

organizowane

przez Z a k ł a d

Zdobnictwa

obejmując
—

rozległy

Sandomierz

dotychczas

kielecki,

Podobnie

jak

przedziły

systematyczne

w

buski,
roku

w

map

podziału

parafialnego

Celem
łych
w

(jak

bliższego

położony

względem
opatowski

czerwca

kielec­

wzdłuż

Spis

osi
mało

1.

Suków

32.

2.

Morawica

33.

Steczkom
Stopnica

sandomierski.

3.

Wola

34.

Stobiec

po­

4.

Chałupki

35.

przygotowania

polegające

na

5.

Górki

Iwaniska
Józefów

literatury i sporzą­

6.

Pierzchnica

36.
37.

7.
8.

Suchowola
Przededworze

38.
39.

przysz­

9.

Holendry

40.

hopatno
Moszyny

przeprowadzono

10.

Sędziejowice

41.

Konary

11.

Chmielnik
Bodzentyn

42.

Bogoria

43.
44.

Mostki
Sztombergi

45.

Dobra

46.

Staszów
Rytwiany
Ożarów
Bidziny
Przybysławice

gleb,

osadnictwa,

dawnego

itp.).
zapoznania
siedziby

się

z terenem

obozu,

czterodniowy

obozowa
w
lowszczyzny.

miejscowości

etnograficznym

wywiad

na

miejscu,

12.
Ekipa

I V — lusie p r z e b a d a n e ,
V — siedziba o b o z u .

terenową

mapy

i

I — miasla poujiatome,
I I — miasteczka,
I I I — miasteczka, ш k t ó r y c h
p r z e p r o m a d z o n o шциласгу,

akcję

ubiegłym,

prac i w y b r a n i a

ciągu

Instytutu

województwie

gromadzeniu w y c i ą g ó w z istniejącej
dzaniu

Architek­

1). B a d a n i a o g a r n ę ł y

pod

powiaty:

tereno­

obozowym

Państwowego

obszar

(ryc.

opracowane

prac

systemem

Badania Plastyki,

Ludowego

przeprowadzone b y ł y

Kielce

У

lessowych
lot.
R.

wąwozach
Reinfuss.

Opa-

Morawicha

13.

Jeziorko

14.
15.

Słupia
Wola

16.

Bieliny

17.
18.

Daleszyce

47.
48.

Makoszyn

49.

19.

Cisów

50.
51.

20.

Łagów

21.

Gęsice

22.
23.

Nowa
Jachowa

Gojców
Włostów

Sobótka

Korzenna

52.
53.

Klimontów
Janowice

Raków
Rudki

54.

Świątniki

55.

Złota

Ossówha

56.

Szewce

26.

Gnojno

Koprzywnica

27.
28.

57.
58.

Grabki

29.

Szydłów

59.
60.

30.

Grzymała
Tuczępy

61.
62.

24.
25.

31.

Shadla
Małe

RYC. 1. MAPA
SIE TRWANIA

Sulisławice
Wnorów
Osiek
Pliskowoła
Lipnik

MIEJSCOWOŚCI
ZBADANYCH
OBOZU NAUKOWEGO
W
DUŻYM
W 1951 r.
Opracowała
Zofia
Reinfussowa

W
CZA­
ŚLADKOW1E

w

czasie

którego

orientacyjne.
Chmielnik,
mierz,

wykonane

Trasa

Staszów,

Opatów,

zostały

objazdu

Klimontów,

Bogorię,

wstępne

wiodła

z

terenu

objętego

Raków,

planowanymi

obozu

wybrano

nowicie:

Sladków

Duży

Nową

Sando­

Słupią,

Sw.

rozległość

badaniami,

dwie

koło

przez

Koprzywnicą,

K r z y ż i z p o w r o t e m do K i e l c . Ze w z g l ą d u na
przyszłego

badania

Kielc

jako

miejscowości,

Chmielnika

i

bazy
a

mia­

Jacentów

k o ł o O p a t o w a , gdzie w o b s z e r n y c h b u d y n k a c h

podwor­

skich mieściły się szkoły w y p o s a ż o n e w p e ł n e

urządze­

nia

internatowe.

Według

planu

20 d n i t r w a n i a o b o z u w y j a z d y

w

czasie

pierwszych

w teren m i a ł y

odbywać

s i ę z b a z y w S l a d k o w i e D u ż y m . Po z a k o ń c z e n i u
dekady
skąd

obóz

miał

łatwiej

byłoby

opatowskim

przerzucony

prowadzić

do

połączonych

grupy

kielecko —

osób,

w

powiecie

trudności

z przerzucaniem

zespół

pracujący

ny

w s t o s u n k u do

zespołu

w

czasie b a d a ń

obszarze w i d e ł W i s ł y

Inaczej

nieco niż

w

obozie

roku

1950

i Sanu.

ubiegłym

ujęty

został

p r z e d m i o t prac b a d a w c z y c h . Z m n i e j s z e n i e

zespołu

wiadowców

do

wania

z

badań

zwężenia
do

zmusiło
w

zakresie

badania

zagadnienia

W jednym
rzony

kierownictwo

samej

tylko

w

plastyki

do

roku

wyodrębniono

jako

blem

kultury

materialnej,

niach

na

terenie

wideł

z badaniami

gadnień

kultury

ludowej

obrzędów

związanej
ubiegłego,

względu

na

który

Wisły

uwagi
na

z

obrzędami.

został
a

rozsze­

mianowicie

poprzednio

w

pro­
bada­

i Sanu

traktowany

był

Wydzielenie

za­

konieczność

i

oraz

ludowych

socjograficznymi.

materialnej

zwracania

wy­

zrezygno­

osobne z a g a d n i e n i e b a d a w c z e

łącznie

na

tło

rozwój

Uczestnicy

i

w y p a d k u zakres b a d a ń

stosunku

wpływ

obozu

literatury

zwyczajów

ko­
teren

zmniejszo­

zatrudnionego w

roku

w

na

sandomierskim został o 7 osób
na

drugiej

Jacentowa,

badania

i sandomierskim. Z powodu

munikacyjnych,
większej

zostać

okazało

niezbędne

silniejszego

niż

gospodarcze,

jego

ludowej

obozu

się

twórczości

przybyli

do

ze

dotychczas
przemiany

artystycznej.

Sladkowa

Dużego

w d n i u 31 l i p c a , z a ś 1 s i e r p n i a z o r g a n i z o w a n o p i e r w s z e
prace
z

terenowe,

których

poprowadzone

jedna

wyjechała

udała

się pieszo na

badanie wsi

twie

bazy. O d

czasu

odbywały

się

tego

regularnie

w

dwóch

.3. Dom

drewniany,
Tuczępy
pou>.
Ftt. St.
Depluszewski

Busko

druga

leżących

zaś

w

sąsiedz­

lipca

wyjazdy

do

dnia

18

co

drugi

dzień,

brali w nich udział wszyscy wywiadowcy,

ryc.

grupach,

samochodem,

z tym

fotograf

że
oraz

na

zmianę jedna z d w ó c h grup r y s o w n i k ó w

składająca

się

z

wyjazdami

5

osób.

uczestnicy
nicy,

W

czasie

badań,

zarówno

opracowywali

swe

przerw

między

wywiadowcy

materiały

na

jak

i rysow­

czysto,

oddając

j e s u k c e s y w n i e do o b o z o w e g o a r c h i w u m . D ł u ż s z y
dniowy)

okres

opracowywania

materiałów

(trzy­

przyjęty

d l a r y s o w n i k ó w u z a s a d n i o n y b y ł t y m , ż e w czasie j e d ­
n e g o d n i a w o l n e g o od
tego

materiału

wyjazdów

ilustracyjnego

przerysowanie

byłoby zupełną

boga­

niemoż­

liwością.
Rytm
trwania
w

wyjazdów

Opatowskie

dwudniowych

ryc.

4.

Nowy

dom
pow.

budowany
w r. 19i7. Wola
Kielce,
Fot. R.
Reinfuss

Morawicha

i

podwojeniu

czasu
bazie.

się

w ostatniej

dekadzie

z długimi

wyjazdami

związku

Sandomierskie

badań

materiału w
W

zmienił

obozu, k i e d y w

zastosowano

system

terenowych

przy

równoczesnym

przeznaczonego

na

opracowywanie

czasie t r w a n i a

obozu

zbadano

ogółem

46

wsi

i przeprowadzono w y w i a d y

w 9 miasteczkach. Zebrane

materiały

jakościowym

pod

przekraczają

względem

rezultaty

osiągnięte

w

i

ilościowym

latach

ubiegłych.

ryc.

5.

Dawne

Teren, na k t ó r y m
był z a r ó w n o
turalnym

powiecie

ją

żyzne

lessowe,

części
i

teren

sfalowany,

tu

i

bokimi

wąwozami.

W

części

powiecie

często

kieleckim

piaszczyste

obszarze w i d a ć
świadczące

Pas

graniczny
stanowi

części

o

ne

znaleziska

stronach
z

osadnictwem

towania

się

gólnie

gęsto

lice

Wiślicy,

gnące

się

i

bardzo

zaludnionymi

od

Bodzentyna.

na

resztki

la­

północy

Sandomierza

się

a

licz­

po

do

w

między

wskazują

tu

W

okresie

kształ­

terenami

szcze­

na

południu

zaś

tereny

lessowe,

cią­

kierunku

Nowej

Słupi

też t e r e n ó w
osadników

kolonizujących

z

g i e m czasu p u s z c z ę

obejmującą

Łysogóry

i ich

połud­

X I V , jak wykazały

bada­

niowe przedproże.

W wieku

nia

Ladenbergera,

największą

(16

—

km )

25

osób

na

m i ę d z y Sandomierzem

2

musiała

się

bardzo

znacznie

zwłaszcza

na

bez­
rozwi­

obszarach

z postępującym

trzebieniem

odwiecznej

E l e m e n t y obce e t n i c z n i e w procesie
k'clccko-sandomierskiego
Przykładem
dry

osadnictwa

(na p o ł u d n i e

od

kolonizacji

odgrywały

obcego m o ż e

rolę

regionu
znikomą.

być wieś

Chmielnika) założona

w

przez N i e m c ó w . D o d z i ś w ś r ó d s p o l o n i z o w a n y c h
kańców

tej w s i w y s t ę p u j ą

nazwiska takie jak

Holen­
r.

1750
miesz­

Gotfryd,

bie­

zaludnienia

obszary

lessowe

(6 — 8 o s ó b

2

na k m ) c i ą g n ą ł się szerokim ł u k i e m od Opatowa
Osiek, P o ł a n i e c , S t o p n i c ę
w

przeważnie

1

l u d n e . W czasie o d X I V do X X w . o s a d n i c t w o
nęło

do­

i środ­

a B o d z e n t y n e m oraz o k o l i c e n a d

d o l n ą N i d ą . Pas s ł a b s z e g o j u ż o s a d n i c t w a

półwyspem

były

część

Czarną

rekrutować

gęstość

wykazują

górną

oko­

część

przeważna

Koprzywianki

południową

obu

Z tych

się

biegiem

nad

czynienia

były
w

obejmujące

Nidy, tereny

łączyło

występujące

polskiego

obszaru,

puszczy.

ciągnące

starym.

państwa

Ladenbergera
2

się

pasmo Ł y s o g ó r ,

mamy

obliczeń

zaledwie 3 — 5 o s ó b na k m , z a ś centrum

prawie

terena­

granicznego

według

Reinfuss

całym

wyżej

archeologiczne

pasa

R.

p o ł o ż o n y c h po p o ł u d n i o w e j s t r o n i e Ł y s o g ó r , co

wspomnianymi
lasy

Łagowa

Fot.

gorsze,

obszaru-

rozległe

badanego

Busko.

są

gleby

rzekami C z a r n ą i K o p r z y w n i a n k ą . Jak

i

kowym

głę­

tego

lesiste

Kielc

wykazywały

bezleśny,

południowo-zachodniej
na

ka,

pow.

rzecza C z a r n e j

zalesieniu

zachodzie

wschodniej

1951

Gnojno,

przeważa­

prawie

znaczniejsze

dawnym

r.

poprzerywany

marglowate,

między

na

jest

buskim

porozrzucane

sów,
mi

lub

w

„Piekło"

północno-wschodniej

ówdzie

i

tzw.

jak i k u l ­

opatowskim

łagodnie
w

badania

geograficznym

sandomierskim

gleby

dworskie

prowadzono

pod w z g l ę d e m

niejednolity. W

w

czworaki

i Kije, z

kierunku Szydłowca.

przez

charakterystycznym
Okolice

Chmielni­

ryc.

6.

Wycinany
Kielce.

Fot.

nadokiennik,
Stefan

Jeziorko
Deptuszewski.

pow.

Kalbe, Hanuschke

i t p . K o ń c o w e fazy

twa

na

przypadające

wiek

rozwoju

osadnic­

X I X wchodziły

w

zakres

nia

ograniczającego

się do

n a u k i czytania

Udział w nim brała przeważnie

i

pisania.

młodzież z d o m ó w

za­

b a d a ń s o c j o g r a f i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h n a obozie

przez

m o ż n i e j s z y c h . S i a t k a s z k ó ł z a g ę ś c i ł a s i ę d o p i e r o po za­

Jadwigę

było

kończeniu I wojny

Berezowską.

Przedmiotem

uchwycenie

przemian

zachodzących

na

feudalnego

po

Czasy
Pamiętają
od

w s i w okresie

dzień

niektórych

zarówno

od

gruntu, jak

kmieci

się

wsi

dużą

i podział

połowników,

chałupników

z

się

oraz

stosowany
strony

świadomości
wyrazistością.

od ilości

posiadających

zagrodniczych,

się

posiada­

wiejskiej

liczne

Z okresem

opowiadania

barbarzyński

przez

połowę

wreszcie

na

normal­

bezrolnych

pańszczyźnia­

ilustrujące

system

ucisk

wymierzania

d w o r y za n a j m n i e j s z e

przez

nich

t z w . do

w

najbliższym
W

dziś

uchybienie

na

materialnej

od

ostatnich

gospodarstwo

jego

naukowych,

weszło

zajmował

wykazały,

dziesiątków

włościańskie

lat
na

nego w w i e l u w y p a d k a c h z a c h o w a ł a
( n i w o w y , rzadziej

układ

wiano

prymitywnymi

sposobami

ramowatego

lub

łanów

się

że

XIX

drogę

i gruntownych przemian. Wieś okresu

po­

wieku

szybkich

popańszczyźnia-

stary u k ł a d

rolny

leśnych),

ziemię

upra­

przy

pomocy

radła

(Huta

koło

krzywogrządzielowego

Bielin), w z g l ę d n i e p ł u g a z d r e w n i a n ą o d k ł a d n i c ą i bron
całkowicie

z drzewa

bów).

orano

wąskie

ze

skibowe),

Ziemię
do

w

sprzętu

zbóż

(nie w y ł ą c z a j ą c

zagony

zę­

(4 n a j w y ż e j

używano

sierpów,

koncentrujące

się

się głównie

wołami

zaprzęganymi

garlicowego.

W

wsiach

wiele

o

wozach

z

drewnianymi

s i ę do n o w y c h w a r u n ­

0

wozach

„bosych"

wsi".

stopniową

powstają

wsi

dawniej

jak

Moszyny

tzw.

parcelację

„kolonie".

Są

bądź

założone

rozparcelo­

na

ziemię

pod

wsie

uprawę

roślin

to

istniejących,

o d b y w a s i ę na d u ż ą s k a l ę s p r z e d a ż i w y r ą b l a s ó w .
zakupywali chłopi

mielono w ż a r n a c h lub przerabiano w s t ę p a c h
na

w a n y c h g r u n t a c h w r. 1900. R ó w n o c z e ś n i e z p a r c e l a c j ą
porębach

cząwszy

kultury

Burchard. Badania

nie n o ż n y c h )

zaczyna

których

zupełnie nowe,

Przemysław

są

„starej

dostosować

gospodarowania
przysiółki

zakładów

własność,

grunta ,,ukazowe",

na

k r ó t k i m czasie po z n i e s i e n i u p a ń s z c z y z n y

gruntów,

średnich

zawodowych.

wykonanych

(r. 1864) p o s i a d a n a

i m oddana

sąsiedztwie

d w o r ó w nie m o g ą c
ków

głównie

ś w i a t o w e j , z a ś po I I w o j n i e p o w s t a ł

w s i szereg

6

zboże

k o p i o n o w 15 s n o p o w e k o p y u k ł a d a n e na k r z y ż , z i a r n o

ziemia została

to

terenie

kar

poddanych.

W czasie u w ł a s z c z e n i a w ł o ś c i a n

bądź

w

społeczności

i komorników.

łączą

chłopa

na

Zagadnieniem

rysują

wymiar pańszczyzny, wahający

gospodarstw

nym

ustroju

(20 — 30 m o r g ó w z i e m i ) , z a g r o d n i k ó w (10 — 12

morgów),
nych

kulturalnych

likwidacji

3 — 6 dni w tygodniu zależnie

nego

badań

i

dzisiejszy.

pańszczyźniane

mieszkańców

tych

ekonomicznych

Na

i za­

k ł a d a l i n o w e k o l o n i e . Pod koniec X I X w . r z ą d

carski

przeprowadził

docho­

kaszę. W pracy
wielu

uprawnych

Pod

koniec

na p o l u

w jarzma typu

zachowała

osiami,

t j . bez

okuć

poważną

rolę

X I X wieku,

w

pamięć

a

czasem

również

na

kołach.

rzepa.

związku

rozwojem

niektóre

narzędzia,

1 wojny
zboża

młynki

do

światowej:

jak

czyszczenia

młockarnie

zaczęto

powszechnie

piaszczystych

zastosowano

Wśród

odgrywała

rozpowszechniają

odkładnicą,

pod-

się

p r z e m y s ł u fabrycznego
udoskonalone

(przeważ­

posługiwano

z

s i ę na

wsiach

pługi

z

żelazną

zboża,

w

okresie

k i e r a t o w e , do

używać

kosy, na
zielone

(łubin).

d z ą c y c h n i e j e d n o k r o t n i e do 200 m o r g ó w obszaru. S k o n ­

W

okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę ł y p o j a w i a ć

się pługi

fiskowana

żołnie­

i

brony

ich

żyźniejszych

rzom

konfiskatę

ziemia

działkami

umiejąc
pom,

gruntów

rozdawana

W

powstawały

ostatnim

wysłużonym

3 morgi.

ćwierćwieczu

emigracja
wysokie

koszta
do

200 r u b l i ) ,

kierowali

się głównie

wyjeżdżali

do

na

głębia

Prus

Dąbrowskiego.

przynosili

roboty

zaś

krajem udało

którym

po

w a l i na
zakup

Średnio­

Ameryki,

sezonowe
z

się zebrać poważniejsze
na

(ok.

lub

do

Za­

rolnych
kopienia

pobycie

poza

oszczędności,

emigracji

narzędzi

po

rolniczych i budowanie

rolnictwa

z

za­

młockarni

z

na­

architektury

ludowej

prowa­

Reinfussową

dostarczyły

pędem
dzone
tych

w

przez

zakresie

mgr

materiałów

Zofię

pozwalających

uchwycenie
chodzi

jego

o cały

zróżnicowania

obszar

objęty

Najbardziej p r y m i t y w n y
stanowiła

półziemianka
r.

przemianom. Ilość w i ę k s z y c h

skich

(powyżej

gospodarstwa

15 ha)

otrzymanych

Zagadnienie

i

po

na

parcelacji

oświaty

na

1935

Na

ś c i a n a c h lessowych,

gospodarstw

chłop­

ścianę

skutek
w

badanym

r.

przeważają

ilość

bezrol­

przydziałów
1945.

terenie

cza­

terenie

powiatu

zaopatrzone

były

do

W

czasie

zawaliska.

badań

w

Ziemianek

drewnianą

ich mieszkańcy

do c h a ł u p

wsi

zaludnionych
w

pozostałych

W

nie­

samych

terenach

naucza­

też na

tradycje istnienia lepianek,

był

zjawiskiem

wsiach zachowała

powszechnym.

się p a m i ę ć

tajnego

ludności

żydowskiej

już

lub

wyjechali

dość

wiejskiej.

natrafiono

czasie w o j n y

c h o d n i e , gdzie o t r z y m a l i

analfabetyzm

światowej

nie

na

ich

spotkano,

poprzenosili się

p o w y n i s z c z o n e j przez

rzadko,

których

sandomierskiego
pionowych

I I wojny

szeregu

7),

w

Szkoły

niesłychanie

(ryc.

a zbudowa­

jedynie w

ta

były

w less

koło Klimontowa,

sach z a b o r c z y c h p r z e d s t a w i a ł o s i ę b a r d z o n i e k o r z y s t n i e .
w i e j s k i e rozrzucone

właścicieli.

pospolitym schronieniem najuboższej ludności

gdyż
w

frontową,

jeśli

społecznego,

przykład chałupy wiejskiej

ziemniaki wykopywane

poważ­

małorolne,

się wydatnie

w

opatowskiego

uległ

dziś niewielka,

średniorolne

nych zmniejszyła
ziemi

jest

obfi­

rozwoju

terytorialnego,

badaniami,

wkopywana

na

nym

ustalenie

w zależności od stanu m a j ą t k o w e g o

i

posiadania

na

b u d o w n i c t w a l u d o w e g o na p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h 150 l a t ,

n o w y c h d o m ó w obszerniejszych i często p i ę k n i e zdobio­
chłopskiego

i

m o t o r o w y m itp.

Badania

nych. N a skutek p o d z i a ł u ziemi, p ó ź n i e j s z y c h
d a w n y stan

rolnych i spółdzielni

żniwiarek

traktorów,

w Józefowie

zakupów

miejscami ty­

stosowaniem

zanotowana

itp.

gruntach
niektórych

mechanizacja

zużytkowy-

dokupienie gruntu, pokrycie spłat rodzinnych,

doskonalszych

(buraki cukrowe,

na

produkcyjnych nastąpiła

ubożsi

robót

kilkuletnim

powrocie p i e n i ą d z e zarobione

uprawa

podu­

do w s i r o d z i n n y c h p e w n e n o w o ś c i z z a k r e s u

ci

żelaza,

roślin

przejazdu

g o s p o d a r k i (np. s p r z ę t z b o ż a k o s ą , i n n e f o r m y
zbóż),

przemysłowych

z
się

t o ń ) . W o s t a t n i c h z a ś czasach w z w i ą z k u z p o w s t a n i e m

rozpoczęła się,

zarobkowa.

Powracający

całkowicie

rozpowszechniła

d u ż y c h p a ń s t w o w y c h gospodarstw

X I X w.

rolni,

ponieść

wykonane

chło­

ziemię

N i e k i e d y na d o b r a c h

nie

nowe kolonie.

jako zjawisko masowe,
mogący

Część

roli wysprzedawała

część gospodarowała.

chownych

była

wynoszącymi

p r a c o w a ć na

plebańskich

nawozy

sprzętu
ziemiach

okupan­

na Z i e m i e

p i ę k n e gospodarstwa.

(opatowski, sandomierski)

Na

Za­
tych

natrafiono

tj. budynków

na-

ziemnych

o

ścianach

wykonanych

całkowicie

terytorium

budowane

są

Na

całym

0

konstrukcji

węgłowej

(dawniej

„ n a r y b i o g o n " ) , j e d y n i e na
formę

młodszą

stępującą

podawano

zresztą

dość

części

badanego obszaru

szym

budownictwie

murowanych

z

domy

„na

z

obłap",

obecnie

obszarach lessowych, j a k o

konstrukcję

na

sporadycznie.

W

„słup",

się

(np.

domy

Sladków

wy­

zachodniej

(okolice Chmielnika)

spotyka

kamienia

gliny.

drewniane

w

now­

o

ścianach

Duży,

Sucho­

wola).
Na

całym

kofrontowego
(Bieliny)

w

obszarze w y s t ę p u j ą

chałupy

(ryc.

u

podnóża

Łysogór

starszym

zdarzają

się

cha­

podcienia. Zagęszczenie

cha­

3),

jedynie

budownictwie

łupy

wąskofrontowe

bez

łup

wąskofrontowych

w

reliktowy.

(Jedna

nach nosi d a t ę
zionych

Bielinach

z chałup

typu

posiada

szero-

charakter
w

Bieli­

1789.) Szereg p o d o b n y c h d o m ó w

znale­

pojedynczo

rawica, Jeziorko)

na

wąskofrontowych

badanym

w s k a z u j e na

strzenienie

tego t y p u

Spośród

chałup

terenie

to,

musiało

r,vc. 7.

Półziemianha
wkopana
iv
Sandomierz.
Pot. R.

rozprze­

nikach

wycinankami

większe.

z

(Suków,

iż d a w n i e j

być

o

wiele

szerokofrontowych

Mo­

najstarszym

obiektem datowanym była chałupa modrzewiowa z
kowa,
w

zbudowana

r. 1774.

czyłby

według

Znajdujący

za

się

t y m , ż e nie
Drugi

dom,

zanotowano

w Rudkach.

grodnicza s k ł a d a j ą c a
mory, z

jednym

obok

łaciński

napis

świad­

to

pierwotnie

Była

wejściem
typ

to

zwykły

z

na

całym

dały

chałupy

w

Bidzinach

domu

miał

kształt

rozkładu

z

izby

wnętrza

obszarze. I n n y
(pow.

i

W

części

z

większej

pod

mieszkalną,

w

się osobno.

kształt
na

W

zwartego

bramę

plan

na

dwie

znajdowała

dachem

budynki

Bielinach

izby,

się

czę­

z

1

z wyjątkiem

wojny

nakrytą

z

(ryc.
W

4),

o

słup.

wych

dwuspadowym

gontowym

dachami o konstrukcji

krokwiowej,

jedynie

zwanych
Na

Łysogór,

kryte

rozet

jak

tu

gdzie stosuje

zaczęły
słomą,

obecnie

lub

„belkami"

też

dachówką
deskami.

chat w

postaci

lub

na

„strzegarzami"
trafiają

się

zbudowanych

sporządzone

drzwi,

50

domów

a

w s i . Bardzo

szczyt dachu. Lipnik
pow.
Fot. Stefan
Deptuszewski.

społecznym

zróżnicowaniem

ostro o d c i n a

się

grody

kułackiej

często

stajnię

ryc

Dom
borzec

od
pod

Sandomierz.
mieszkańców

wielobudynkowy

domu

średniaka,

jednym

dachem

typ

za­

posiadającego
z

mieszkaniem,

(Bieliny).

zaczęły

lat

8.

prymitywne

domach

ozdobnie

formami

cyrklo­

częściej

się

budownictwa

między

tragarzach

coraz

wiać

zakresu

związek

architektoniczne

w

ostatnich

z

Od

malatury wykonane wapnem. W
ciągu

Ozdobny

jaskrawy

dachy

i

rzeźbionych

zewnętrznych

się

szalowanych

zdobnictwo

we w n ę t r z u

słomia­

się gont.

przyjmować

bocznych

rytych

ścianach

ryc.

ozdobnie

gospodarcze

budownictwie

występuje

sposób

zagrody

i

ścianach

starym

w

masywnymi

przez w y s o k ą ,

mieszkalne

światowej

dwuspadowe

listwami.

zgromadzone

ilustrują

są

zdo­

gospodarcze

d a w n i e j c z t e r o s p a d o w y m i ( r y c . 3), o p o s z y c i u
nym,

ażurowymi

Materiały

kryte

częścią

niektóre

czworoboku

wiódł

zarówno

kryte są wyłącznie

bionych

domy

szczytowych

się

do

daszkiem.
Budynki

ganeczki. O b y d w a

dachami dwuspadowymi o ścianach

się

gdzie

spotykało

jednym

zamożniejszych

podwórze

wykonaną

doniczek
posiadają

posia­

o g r o d z e n i a m i w y k o n a n y m i z belek w i ą z a n y c h na
Wjazd

w

sieni.

zbudowaną

znajdowały
miały

wykonane

postaci

wejściowych

drugim

rozkład

Opatów),

gospodarstwach ś r e d n i a c k i c h

stajnię

drzewa

za-

powtarzał

k w a d r a t u przedzielonego

1 komora z wejściem
W

z

drzwiach

XVIII

chałupa

i izba, w m n i e j s z e j a l k i e r z , p r z y l e g a j ą c y

sto

dom

wieku

typowa

wiodącym

bardzo c z ę s t o

części.

tragarzu

pięknie

przy

pow.

się z sieni, izby mieszkalnej i ko­

Ten

sień

na

pochodzący

z podwórza.

nierówne

wyrytej

był

włościański.

Su-

daty

kwiatami;

less. Józefów
Reinfuss.

poja­

nadokienniki

( r y c . 6), b o g a t o d e k o r o w a n e g a n e c z k i ( r y c . 2) i s z c z y t o ­
w e ś c i a n y d a c h ó w ( r y c . 8). O z d o b y te w y k o n a n e p r z e z
wiejskich

cieśli w y k a z u j ą

ciekawy

przykład

wiają

dwa

o ścianach

domy

duże

nowszego
w

zróżnicowanie.
budownictwa

Moszynach

szalowanych deskami,

koło

Bardzo

przedsta­
Klimontowa

o z d o b i o n e na

naroż-

9.

'/-rodzinny
dla
pow. Sandomierz.

pracowników
Fol. R.

PGR.
Reinfuss.

Sam­

ryc.

i

10.

Pająk

nie

mającego

się z

izby

biedniaka

składającej
wiają

się

dawne

(słusznie

kła"

5),

myślane

od

nic

których
jasne,

Gnojnie

zbudowane

zostały

w

mierza

( r y c . 9) i Szczecnie
Marii

przymocowana

„pie­

w

Sando­

Gierowskiej,

prowadzonych

i zdobnictwa

wnętrza

że

jeszcze

pod

ub.

urządzenie

skiego

terenie

przedstawiało

Tuczępach

i

(pow.

wynika,

Busko)

W

Skadli,

spotkano

pośrodku

chałupy

izby-.

posiadające

jakichkolwiek

W

szeregu

wsi

w p r a w d z i e piece,

urządzeń

woła

istniały

ale

1905, Szewce
W

w

bieżącym

klepi­
tj.

pozbawione

odprowadzających

jeszcze

ubo­

„dymnice",
dym,

t r w a ł y do o s t a t n i c h l a t u b i e g ł e g o w i e k u , a n a w e t
dycznie

ludzi

z c z a s ó w swej m ł o d o ś c i w domach

g i c h zamiast p i e c ó w o t w a r t e o g n i s k a p ł o n ą c e na
sku

izby

kielecko-sandomier-

się dość prymitywnie.

Grzymale

pamiętających

stulecia

regionu

podłodze

czyń

w

stuleciu

u

półki

ziemię

nóg

osadzonych

na

stałe

stawiane

na

ławie

na­

lub

na

„grzędzie"

wi­

słupach.

codzienne

powały,

Skrzynie

(Plisko-

niebielone, jedynie

zawieszano

trzymano

lub

zawinięte

w

drewniane

na

lub

przeważnie

bez

były

ornamentu

Skrzyń

na

terenie zaledwie
z

innych

kilka,

okolic,

zielony,

kwiaty

zaopatrzone

lub malowane

rzadziej

znaleziono

prawdopodobnie

które

dostały

(ubożsi).

podnóżkach

czasem

niemalowane

kolor
w

skrzyniach

„szmacie"

pojedynczych,

malowanych

w

profilowanych

w

kółka

na

odświętne

dwudzielnych

się

brązowy.
na

s ą to

w

z małżeństwami.

Nowsze

„mazerowanie"

wyrabiano

skrzynie zdobione
w

całym
importy

Sandomierskie,

oraz d o K i e l e c c z y z n y j a k o s k r z y n i e w i a n n e w

związku

przez

Bodzentynie

Na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u w n ę t r z e izby
„dymnic"

dzi

z

zwyczaj

bielenia

( r y c . 10), w

wnętrza

(czasem

izbach z w ł a s z c z a

zaczy­
wcho­

wyłączeniem

gospodarzy

za­

możniejszych

pojawiają

meble,

takie

jak

łóżka,

z o p a r c i a m i , czasem

„ławy

wysuwane"

używano

ruchome

słupkach

wbitych

do

a w końcu

krzesła

w ziemię, przy ścianie pod oknem z n a j d o w a ł a

się nie­

z a k u p y w a n e na t a r g a c h . M e b l e te r o b i o n e b y ł y

począt­

od

czasu do czasu m y t o j e w o d ą . D o spania

niskich

prycz

zmontowanych

ruchoma

ława.

na

przy której

ławie,

pniaczkach
kich

dziś

lub

Jadano

ze

wspólnej

uczestnicy

czworonożnych

się używa

na

misy

posiłku
krów.

spania,

„szafy"

postawionej

kowo

przez

zasiadali

rych

przeważający

na

stołeczkach, takich ja­

przy dojeniu

ławy

się

tzw.

i Kielcach.

na s i ę z m i e n i a ć . W r a z ze z n i k n i ę c i e m
powały

były

s k o n s t r u o w a n y c h (np. deska

czterech

proste

Ubrania
szącej

do­

spora­

1910).

izbach k u r n y c h ś c i a n y

Deptuszewski.

l u b do k r z y ż a k a ) . Do p r z e c h o w y w a n i a

służyły

wbitych

do

(zamożniejsi)

Chmielnika-

meblarstwa
koniec

po­

w

ostatnich

koło

zakresie

na

Pot. St.

m a ł o i bardzo p r y m i t y w n i e

w

włościańskiej

Kielce.

pracowników

jakie

Samborcu
koło

pow

chałupy

nowocześnie

rolnych,

Suhów,

przedsta­

nazwę

mieszkania

gospodarstw

wywiadów

w

Różyc,

folwarcznej tzw.

odbijają

latach

Z

Janinę

prócz ubogiej
służby

noszące

przestronne,

państwowych

w 1950 przez

i sieni. N a j n ę d z n i e j

mieszkania

„czworaki"
ryc.

wykonany

Stołów

było

czyli

kredensy

małomiasteczkowych
odsetek

centrami w y r o b ó w mebli
16), S t a s z ó w , K i e l c e ,

stolarzy,

stanowili

wśród

Żydzi.

któ­

Głównymi

dla wsi b y ł C h m i e l n i k (ryc.

Bodzentyn, mniejszą

rolę

odgry-

z

oparciami

przed

oraz

40 l a t y

gospodarzy
do

(ryc.

16),

które

wyłącznie

w

zamożniejszych.

Zamiast

dawnych

przechowywania

żelazem
i

kredensy

występowały

kufry,

a

Zdobnictwo,

rozpowszechniły

się

okresie

międzywojennym

również

w

po

które

rozwinęło

zlikwidowaniu

się

we

chałup

nionych ozdób

są p a j ą k i

Najstarsze

nich,

bardzo

z

cji

na

krystalicznej,

złożonych

wnętrzu

izby
było

Według

rozpowszechnione

zostać

pająki

się

dopiero w

hol.

pow.

St.

Busko.

Ze

Depluszewski.

bułki

O s t r o w i e c i S a n d o m i e r z . Po I w o j n i e
lą

zniknięcia

kordonu

meble w Tarnobrzegu
sławicach). Meble
wych

(wiadomość

stolarzy p o s i a d a ł y

gólnie

dużą

rozmaitość

.I****
С

granicznego,

wykonywane

Sf^

ryc. 12. Papierowa
Jędrycho.
Bidziny

Opatów,

światowej, z chwi­
zakupywano

zanotowana w

У|У

robotników

ze

się z

słomy

Odmianą

i

bi­

nie k i e l e c k ą s ą p a j ą k i p r o m i e n i s t e r o b i o n e z ł a ń c u c h ó w
słomianych

z przewlekanymi

w
chy

z

harmonijkę.
z

w

małych

różnokolorowej
Gęsto

obok

wachlarzykami

siebie

tworzą

odstępach

bibułki

umieszczone

jakby

Na

terenie

powiatu

kieleckiego

w

wa-

sprasowanej
łańcu­

jednolitą

bryłę
ułożo­

10).

15)

są
jed­

specyficz­

n y c h k ó ł b a r w n y c h (ryc.

(ryc.

rol­

terenie

światowej,

Suli-

o z d o b n e . Szcze­

•(Х

girland.

takie
przez

badanym

z k i l k u koncentrycznie

zwykle formy

* f „ I

na

wykonanych

bibułkowych

klatek

1907

n powierzchni powstałej

małomiasteczko­
ławy

r.

też

przez

wykazują

która

są

konstruk­

Bielin pająki

około

czasie 11 w o j n y

łańcuchów

oraz

chlarzykami
wały Łagów, Raków, Klimontów, Koprzywnica,

z

dziś

podstawie

promieniste, złożone z r o z c h o d z ą c y c h

nego p u n k t u
w Shadli

o

słomianych

sezonowych

formą,

się

wypierane

o wspólnej

informacji

z Niemiec

Najnowszą

lat

pająka

ze

ostrosłupów

powały.

spotyka

30

terenie typ

miały

przyjęła

wykonana

przeszło

zbudowanego

rozpowszech­

do z d o b i e n i a

kuliste,

kwadratowej.

nych.

J. Skórczyńskiego.

od

tym

z dwóch

powracających

ks.

służące

pająki

rzadko, g d y ż

przez n o w s z y

Wycinanka

kute

dymnych

stosunkowo skromne. J e d n ą z najbardziej

zbiorów

skrzyń

odzieży

szafy.

chłopskiej

ryc.

jeszcze

mieszkaniach

okolicy

Suko-

wa, Bielin, Jeziorka od c z a s ó w p o p r z e d z a j ą c y c h

I

nę

koloro-

światową

wykonywane

były

wycinanki

z

woj­

/1^

firanka
wykonana
przez
Natalię
pow. Opatów.
Fot. St.
Depluszewski.

ryc. 13. Fragment
wnętrza
izby malowanej
przez
dysławę
Wionczek
(lal 12) w Pliskowoli
pow.
mierz. Fot. St
Depluszewski.

Wła­
Sando­

14.

Zdobione

łóżko

wyk.

przez

wego

papieru,

tradycję

w 1920 r. przez

Michała

którymi

zanotowano

Kozera

zdobiono

również

komornika

Sladków

ś c i a n y izb.

w kilku

i buskiego.

kie r e p r e z e n t u j ą

formę dosyć p r y m i t y w n ą .

to t z w . „ c y r k i " ,

wycinanki

grubo

tj. małe

cięte,

krótkie ażurowane

oraz

szarfy

koło

zajmować

motywy
w

Sandomierz,

Stefan

Tkactwo

rye.

15.

Ława

wykonana

Depluszewski

opracowywała

na

obozie

Barbara

Bazie-

lich.

kielec­
Z

Najczęściej
kwadratowe

badań

objętym

jej

wynika,

zasięgiem

prac

że

nie

tkactwo

przedstawia

na

terenie

się zbyt

gato. N a c a ł y m obszarze w y r a b i a n e s ą (lub b y ł y )

białe

w formie

odwróco­

p ł ó t n a , a poza t y m d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y jest

wyrób

w miejscu złączenia

kolistą

„derek"

czyli

stanowią

kolorowych

tkanin

we

wsi

Skadla

formie

dużych

(ryc.

11)

posiadają

geometryczne

lub

starannie

roślinne,

wycinane

często

z

tłem

s i a t k i . Przed w y c i n a n i e m w z ó r

bywa

najpierw

narysowany,

czynić

znany

wycinankarz

podobnie
z

to

zwykł

Lubelszczyzny,

jak

Ignacy

skrawki

wątek

Wycinanki

w

paski

których

się kilka dziewcząt
ich

wąskie

w

cięte

światowej

na

szmaciaków,

f a b r y c z n y c h . B a r w n e p a s i a k i w y r a b i a n e s ą do d z i ś j e d y ­

postaci nieregularnej

n i e w c z ę ś c i z a c h o d n i e j , m n i e j w i ę c e j po l i n i ę

wiodącą

z P i e r z c h n i c y przez Ł a g ó w do N o w e j S ł u p i . N a w s c h o ­
dzie, w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j (po l i n i ę I w a n i s k a — O s i e k )
wyrób
stał

samodziałowych

już

od

zapasek

kilkudziesięciu

w niektórych

lniano-wełnianych

lat

zarzucony,

w s i a c h tego o b s z a r u

noszone s ą

zapaski

l i c a c h O p a t o w a i S a n d o m i e r z a n a ś l a d zapasek
Młodsze

od

wycinanek

kolorowych

bibuły lub papieru

używane

są

wycinanki

jako firanki

o k i e n . Pod k o n i e c o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o
wojny

firanki

takie o a ż u r o w y c h

do

i w czasie

wzorach wybijanych

nych

nie

natrafiono.

Barwne

zapaski

tkane

splotem

osnowie.

Występowały

o

z

wątku

były

dzanego p a r o m a

ich

czysto

uczyły

też w

sporządzanie

szkołach

papierowych

regionu

Niektóre

nankarki

wykonują

sąsiadów

i

Do

tego

dekoracji ścian

gniętej

z

( r y c . 12)

ręczne

jest

bardzo

czarnymi prążkami. Na wschód

dekorację

użytek

niebieskie lub granatowe. W e ł n i a k i młodsze

na

po

prócz

wycinanek

sztuczne

używane

by­

kwiaty, a także makatki

kawałków

tektury

obcią­

rozwieszane

lub wzdłuż

są

w

środkowego

koniec

i Osiek

okresu

noszono

międzywojennego

układane
parę

w i ą z k a m i . Zapaski

lat doborze

barw

dawnych

„łowickimi"

lub

Ubiór

ludowy w

regionie

poza

kilkoma

wsiach jako zjawisko zupełnie

nowe

notowano w y s t ę p o w a n i e na ś c i a n a c h malarstwa
nego

lub patronowego,

tronów

własnej

szych b y ł y

wykonanego
Henryki

Wionczek

( r y c . 13)

Antoniny

Borzyckiej z W o l i

spotkano

wyjątkowo

ubitej

z gliny

Serafin

z Pliskowoli,
kratę

podłodze.

odręcz­

i

wymalowaną

W

zabytków

kresu

musiało

przeprowadzanych

młodości

swej

Władysławy

jc

nawet

Pliskowoli
wapnem

na

później

w

ze

pow.
na

materiału

ograniczyć

jeszcze

starymi

stroje

się

dwie
W

osoby:

świetle

Barbara

od

kieleckim,
brak
z

ubioru w
Bazielich

z e b r a n e g o przez

nie

i

za­

wywia­

ludźmi,

którzy

ludowe

terenie

orygi­

tego

do

sami nosili. Rozmiar zagadnienia
że badaniem

s i ę co

odróżnieniu

widzieli
i

spowo­

zajmowały

Krystyna

materiału

lub

trudności

z w i ą z a n e z tego rodzaju zbieraniem m a t e r i a ł ó w
dowały,

są

różnokolorowe,

kielecko-sandomierskim,

Ze w z g l ę d u

przeważnie

w

wyrabiane

i

„krakowskimi".

gromadzenie

dów

pa­

z patronowych zaś

Jachowej.

nalnych

w

wsiami położonymi

pierw­

przy pomocy

roboty. Najciekawszymi z tych

malatury

za­

Chmiel­

„siwe", tj.

te o z m i e n i a j ą c y m

nazywają

n a l e ż y już do przeszłości.
W kilku

zapaski

o wiele barwniejsze, tka s i ę je w pasy

formie
tragarza.

Staszów

czerwone

od

rodzaju

pająków,

ścianach

Łyso­

bądź

nika

Lipnik).

na

czarne,

wątku

okolicach

wyci-

podobne

girland

bądź

w

o

utalentowane

kwadratowych

robienia

były

z wąskimi

przegra­

i droższym

i pod Kielcami

roz­

tańszym

tylko

bardziej

szmatkami (Świątniki,

do

wełny

na

lnianej

gatunkach,

wełniaki

gór

W W o l i J a c h o w e j ł a ń c u c h y ze s ł o m y i b i b u ł k i ,
jak

dwóch

l n u z rzadka

nitkami

wełnia­

używane

r y p s o w y m na

Stare

pod

różnokolorowymi

samodziały

wełnianym.

we

znajomych.

gałązki jedliny,

zszywane

firanek

kielecko-sandomierskiego

powszechnione.

wają

n a u c z y c i e l k i . Dziś

w

farbowanego

stemplem kupowano w sklepach miejskich, a w y c i n a n i a

wsiach

zo­

natomiast

k u p o w a n e na t a r g a c h w K i e l c a c h l u b Ł a g o w i e . W o k o ­

Dobrzyński.

z białej

bo­

tj. dwie

wycinkarstwem

Chmielnika.

kwadratów

pow.

Fot.

młode"

„panny

„ c y r k ą " . W czasie I I w o j n y
zaczęło

Świątniki
Busko.

Podobną

wycinanki

koliste lub

sklejone

nej l i t e r y , , V " z n a k l e j o n ą

pow.

wsiach powiatu

sandomierskiego
były

Dawne

Koronę,

Duży

się

Szczypa.

region kie-

l e c k o - s a n d o m i e r s k i p r z e d s t a w i a s i ę j a k o obszar p r z e j ­
ś c i o w y , n a k t ó r y m w y s t ę p u j ą o b o k siebie
elementy
małopolskie i mazowieckie, przesiąkające z północy.
Mężczyźni,

jako

nakrycia

głowy,

szechnie k a p e l u s z ó w

słomianych

(rzadziej)

okrągłych

filcowych,

używali

własnej
z

pow­

roboty

szerokimi

lub

krezami,

p ó ź n i e j p r z y j ę ł y s i ę k r ó t s z e , do p o ł o w y ł y d e k , w y p r a ­
wiane żółto. N a j c z ę ś c i e j wspominane są k o ż u c h y ro­
bione w Ć m i e l o w i e , rzadziej w Bogorii lub k u p o w a n e
w Staszowie. M i e s z k a ń c y B i d z i n , w s i l e ż ą c e j w p ó ł n o c ­
nej c z ę ś c i p o w i a t u o p a t o w s k i e g o , p a m i ę t a j ą
kożuchy
p r z y w o ż o n e przez k u ś n i e r z y s ą d e c k i c h .

wyrabianych w Koniecpolu, względnie o główkach wy­
sokich,

ku

Ubiorem

górze

powszechnym

cztery ś w i a t y " )
lorowym

W

na

czerwone

rogatywki

środku,

Sulisławce)

a młodsi

czerwone.

białe magiery

granatowego

z ko­

ubiorów
łe,

posiadał

samodziałowe,

parte

później

przewa­

kienne

czy

Koło

Sandomierza-

rogatywki

na d r u t a c h ,

Występowały

z

Łysogór

bia­

i

zapaski,

wy­

fabryczne,

gorsety

su­

spódnice

materiały

aksamitne,

zdobione

naszywanymi,

k a m i , p o t e m c e k i n a m i czy k o r a l i k a m i .

starzy

nim

też

okrągłe

były
rzadka

na

i ich p ó ł n o c n e g o

pod­

lniana

„łoktusa"

ty p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e :

wełniane

(ryc.

wiemy z

stępują

względnie

19), j a k

w

części

południowo-zachodniej

szeniu

Na

całym

terytorium

czyli

„czapek

zawściekłych",

„współrozłupanych"

o

wysokim

przeciętym

i

główce

pokrytej

noszone

były

pionowo

niebieskim).
0 kolistym
szyte

z

Poza t y m
płaskim

sukna

1 brązowym.

W

całym

skórzanymi

ciągu bieżącego
obszarze

daszkami

Mężczyźni nosili
wypuszczone

po

paskiem.

codzień

białe,

koszule
lub

suknem
lub

„jałówki"

stroju

i

na

bez

niebieskiego,

czarnego.

Odzież

z materiału

zwana

„kamizielą"

p ł a s z c z d ł u g i , co n a j m n i e j do p o ł o w y ł y d e k ,
zimą

płótna.

B y ł to u b i ó r ,

i latem. „ K a m i z i e l e "

różniły

s k r o m n y m i ozdobami. Zamożniejsi
samodziałowe

(białe,

fabrycznego
różny
sób

szare,

(granatowe,

czarne

zdobienia

oraz

skiego

przy

chy"

Prócz

ubodzy
siebie

z

podbity

m a n k i e t a m i . Poza

bioder

sięgające

sukna,

watowana

podszewką, drugi zaś płaszcz
kożuchem

baranim

tym występowały

„spancery",

żakiety,

z

je
lub

również

kołnierzem

też krótkie,
kaftany

do

itp.

bądź
sukna

17),

krój

ich,

(podobnie

jak

spo­

pomocy

szmukler-

m a z o w i e c k i c h . Po

północnej

sukman

od

używano

n i c h , szyte

stronie

były

brązo­

czerwonego

powszechnie

mniej

suto

i z

„burogorszego

sukna, w kolorze p o p i e l a t y m , niebieskim, c z a r n y m
„ b u r y m " . N a sukmany zapinano
występowały

pasy

skórzane

gwoździkami

lub

blaszkami,

Chmielnika b y ł y podobne

pas. N a c a ł y m
wybijane
a

w

do k r a k o w s k i c h

(Złota,

Szewce,

torowie

pasy

wełniane

niebieskiego,

Świątniki)

lub

terenie

mosiężnymi

okolicach

Kielc,

(zanotowano

trzosy j a k i pasy z b r z ę k a d ł a m i ) . Jedynie
mierzem
zielonego,

fabrycznego

się

stanowi

tj.

s i ę od

( J e z i o r k o , r y c . 18, Ś w i ę t o m a r z a )

tańsze

i

z

jeden

wykonany

który

we z niebieskim w y ł o g i e m i obszyciami z
sznurka.

na

sukienny,

zwykłą

typów, z których

raczej do s u k m a n z n a n y c h z O p o c z y ń ­

i terenów

Łysogór

zapięcia

sukmana

i ozdób

kupnego

bądź

(ryc.

od k r a k o w s k i e g o , n a w i ą z u j e

skich „potrzeb")

długa

kroju

wierzch­

nosili sukmany

brązowe),

futro,
przyja­

rękawów

granatowego,

nosili

ze

płótna,

szyte

z samodziałowego

(szuba,

sukmana,

rozpowszech­

Na

tu

liczne

do d w ó c h

farbowane

płótnianka

są

malesanka,

sprowadzić

z rękawami,

stanowiła

płaszczy

żupan,

Pomijając

przepasywane

kamizelkę

tych

angiera,

da

„spancer"

nią

Nazwy

jako

fabrycz­

na d u ż e z r ó ż n i c o w a n i e .

z cholewami.

krótką

kobiety

odmiany

odświętnego
buty

obszaru.

dawniej

drobne

płócienne,

w

Łysogór

c i ó ł k a ) , co w s k a z u j e

również

były

nego.

podszyta

spodni

rejonie

zbadanego

o d z i e n i e w i e r z c h n i e p ł a s z c z e szyte z m a t e r i a ł u
tołubek,

wy­

jednakowoż

z samodziałowego

Spodnie

wpuszczone
wkładano

stulecia

nosiły

na-

tkactwa,

białym

kolorze

( r y c . 18).

wierzchu

do

(np.

okrągłe

niebieskie m a c i e j ó w k i

koszule

skórzanym
niebiesko,

w

otoku,

czapki

dnie zw. „ j a ł o w i c e "

samodziaławego

niły

s i ę na

barankowym

opisu

występowały

oraz

„wścieklic"

którą

Elemen­

k o l o r o w e zapaski

n ó ż a . Zanotowano też w k i l k u wsiach w i a d o m o ś c i o no­
tzw.

płachta,

i w i ą z a n o na p i e r s i a c h .

ramienne

tasiem­

Strojem wierzch­

czyli

z a r z u c a n o na r a m i o n a

Kra­
całym

biała

innych
tam

(Złota,

była

do

Dawniej występowały

płócienne

przez

Sandomierza

zbliżony

nosili

sprowadzane z

one

w okolicach

charakter

małopolskich.

czarnym

Ubiorem starych

obszarze za w y j ą t k i e m

„na

kobiecy zwłaszcza

Opatowa

obwiedzione

„siwe"

dziane

(czapki

i

południowo-zachodniej

rogatywki.

Szewce,

kowskiego.

były

części

Ubiór

się, jak K r a k o w s k i m .

p r z e w a ż n i e z sukna

chwastem

barankiem.
żały

zwężających

pod

pamiętali

Sando­
informa-

„szale"

koloru

czerwonego,

kupowane

niegdyś

w

Klimon­

towie.
W Śladkowie
dy",

były

to

i Tuczępach

szerokie

płaszcze

nosili m ę ż c z y ź n i
podróżne,

z t y ł u w k a p t u r ( t z w . „ d u d e k " ) do z a r z u c a n i a
Kożuchy

nosili

tylko

najzamożniejsi.

W

„bun­

zaopatrzone
na g ł o w ę .
II

połowie

X I X w i e k u b y ł y one d ł u g i e , sute, w y p r a w i a n e na b i a ł o ,

ryc. 16. Kredens
wykonany
przez żydowskiego
stolarza
z Chmielnika
ok. r. 1905 znaleziony
w Gnojno pow.
Busko.
Fot. Stefan
Deptuszewski.

ubiór

noszony d a w n i e j na

teryzujący
niem

się

w

samodziałowych

„suknie"

północ

stroju

(spódnice

z niebieskimi

wonego

kobiece

zdobiono

haftem

wyjątkowo

i

tam

fartuchy

brązowymi

z

było stosunkowo d o s y ć

białym

kolorowym,

koralikowym,

zaś okrycia

męskie

czer­

Jak

skromne.

płócienne

(płaskim

kolorowych

jak

lub

oraz

gorsety

z

i

fartuchy

dziurkowanym)

przystrajano

tasiemek,

dawniej

później

haftem

wierzchnie (sukmany)

zarów­

i kobiece obszywano b a r w n y m i

tasiem­

sznureczkami.
wynika

z

szeregu

proces zanikania

zgodnie

ubiorów

brzmiących

ludowych

infor­

zaczął

na b a d a n y m t e r e n i e m n i e j w i ę c e j z w y b u c h e m I
ś w i a t o w e j , nasilenie jego nie w s z ę d z i e b y ł o
najszybciej

i

na

terenach Opatowskiego

żyznych

przeciwieństwie

na

podstawie

zdobnictwa

dostarczyły
Na

nić

Mężczyzna
pow. Opatów.

bogato

kulturze ludowej zbyt

wynika

z

rozwinięte.

szeregu

terenie

Kielecczyzny

żelaznej

i zakłady

ten

zapewne

z

w XIX wieku
oszczędnie,
przez

używany

czego

starsze

do

przez

Eleonorę
to
że

kopalnie

przeróbki,

wsi

surowiec

ceny,

jeszcze

zachowana

pamięć

o

na
rudy

stosunkowo

jest

nie

tradycji.

pomimo

się

wysokiej

b y ł na

pokolenie

za­

wymie­

odległych

jej

swej

dowodem

tu

Zdobnictwo

wywiadów,

służące

materiału

można

znajdowały

powodu

głów­

ludowego

kielecko-sandomierskim

niesłychanie

w czarnej
sukmanie.
Przybysławice
Fot. Stefan
Depluszewski.

Zasięgi poszczególnych
części ubiorów, z a r ó w n o
kobiecych jak i m ę s k i c h , tak się w terenie wzajemnie
p r z e n i k a j ą , że w ł a ś c i w i e t r u d n o jest w y r ó ż n i ć tu j a k i e ś
r e g i o n a l n e t y p y , k t ó r e m o ż n a b y p r z e d s t a w i ć na m a p i e .
Bardziej
zdecydowanie
o d b i e g a od
reszty
jedynie

cennego

posiadało

w

ludowe

badano

dziedziny

miejscu

terenie

jednakowe,

i Sandomierskiego.

opracowywane

na

się

wojny

stroje

który

inne

sporo

żelazne

będące

zaginęły

ubioru,

pierwszym

zdobnictwo

Jak
17.

do

tradycji,

bytkowego.
Janikowską,

ryc.

najgruntowniej

W
nie

na

sukma­

i szamerunkami

spódnice

naszywkami

macji,

używanych
stanikiem),

męskim

wyłogami

Zdobnictwo stroju

kami

ze

charak­

zastosowa­

sznureczka.

Koszule

no

Łysogór,
dużym

wełniaków,

zeszywane

i zapaski naramienne, a w
nami

od

kobiecym

bardzo
do

„bosych

dziś

wozach",

czy ł o p a t a c h w y k o n a n y c h c a ł k o w i c i e z d r z e w a , w z g l ę d ­
nie

okutych

żelazem

jedynie

drewnianych

pługach.

W

siejszego s p o t y k a

się

na

kołowrotach

drewnianych

domy

wami

zamiast ż e l a z n y c h

wieku

XIX w

związku

go i p o j a w i e n i e m s i ę na
drogiego
roby

surowca

żelazne

na

krawędziach,

budownictwie
z drzwiami
i

z

zamków.

tym

drewnianymi

z rozwojem przemysłu

ciężkie­

r y n k u ł a t w o d o s t ę p n e g o i nie­
się po

jak

wsiach
dziś

możemy

to

narzędzia,

Przedmioty

żelazne,

czy

wozów,

wyroby

takie jak

kowale

chcąc

zapewnić

starali

się

czy

wówczas

dla

małomiasteczkowi
swoim

zachęcić

towarom

nabywców

i

jak

wy­

to

zaobserwować.

łącznie

zasu­
koniec

stopniu,

zamki itp., w y k o n y w a l i

dzi­

umocowanymi

czy

o k u c i a do

oraz

dnia

Dopiero pod

rozpowszechniły

w

do

zawiasy,

wsi prawie

wy­

wiejscy,

którzy

największy

zbyt

bogatym

zdobieniem.

Z d o b n i c t w o to o b e j m u j e p r a w i e c a ł y w a c h l a r z

wyrobów

k o w a l s k i c h , nie w y ł ą c z a j ą c n a r z ę d z i takich j a k

siekiery,

s i e r p y czy

i c h c z ę ś c i ( p i e r ś c i e n i e do k o s ) .

bione są w y r o b y

B o g a t o zdo­

żelazne związane z budownictwem, jak

z a w i a s y , k r a t y do o k i e n s p o t y k a n e w k o m o r a c h i staj­
n i a c h oraz w y k ł a d k i ż e l a z n e do d r z w i . N a j c z ę ś c i e j
stępują

zawiasy o kształcie n a w i ą z u j ą c y m

nesansowych

z rozdwojonymi

giętymi,

niekiedy

i

zawiasy

proste

ramionami

zakończonymi
„pasowe"

do

re­

esowato

wy­

ptasimi

zdobione

na

główkami
powierzchni

ornamentem zwykle geometrycznym, w y t ł a c z a n y m
pomocy stempli. Kraty

do

o k i e n w y r a b i a n e ze

o b r ę c z y do k ó ł w o z o w y c h p o s i a d a j ą
ryc.

lti.

Ubiór męski
hot. St.

z Jeziorka
pow.
Depluszewski.

Kielce

wy­

form

najczęściej

przy

starych
kształt

p i o n o w o o s a d z o n y c h p ł a s k i c h sztab z o d g i ę t y m i na

bo-

ki

półksiężycowatymi

zdarzają

zadziorami

n y c h sztab p r z e c i n a j ą c y c h
kładki
ne

(ryc.

20).

Rzadziej

s i ę k r a t y u ł o ż o n e z d w u l u b czterech

do z a m k ó w

drewniane

żelaznych,

zasuwy

kolistym

które

i zamki

z uchwytu łukowatego

wyrugowały

kłodowe,

się

o przekroju

w d w i e tarcze,

słu­

ż ą c e do p r z y m o c o w y w a n i a w y k ł a d k i do d r z w i . W

gór­

nej

tarczce,

znajduje

na k o ń c a c h

daw­

składają

lub p r o s t o k ą t n e g o

rozklepanego

podob­

się pod k ą t e m prostym. W y -

wykonanej

zwykle

w

formie

s i ę r u c h o m a d ź w i g n i a s i u ż ą c a do

zapadki umieszczonej
Szczególnie

na

bogate

ozdobnej,
podnoszenia

drugiej stronie

drzwi.

zdobnictwo

żelazie

w

wystę­

p u j e na o k u c i a c h w o z ó w , i to z a r ó w n o w w o z a c h star­
s z y c h , z d y s z l a m i o s a d z o n y m i na s t a ł e , j a k i n o w s z y c h ,
z

dyszlami

mocy

„wsuwanymi",

żelaznych

spinek.

przymocowanymi przy

Ozdobne

poszczególnych

okuć,

blach

i zakończeń

bocznych

czepiania

uprzęży

nie

pokryte są

okuć

są

również

zwłaszcza pierścieni

przybiera

na

śnicach,

d y s z l a , gdzie

hak

do

kształt

Powierzch­

pieska.

ornamentem

przeważnie

przy

pomocy

czerpniętych
pewien

od

wpływ

stempli.

kowala
na

Według

z Janowic

rozwój

rzy

koło

ozdób

większy
tek

wozy

zdobnictwie

gotowymi

sprowadzane

„zza

rozwój zdobnictwa w o z ó w

okresu m i ę d z y w o j e n n e g o .

odbiorcy wolą

wozami, któ­
do

rdza

przypada

Niektórzy

je

Naj­

na

Od I I wojny

okucia pozbawione ozdób

szybciej

wyko­

Wisły".

począ­

światowej

tłumacząc

t y m , że okucia zdobione są m n i e j odporne
gdyż

za­

Klimontowa

k o w a l o m dostarczali niekiedy jako w z ó r

nania

wyko­

informacji

ornamentyki w

wozów mieli kupcy handlujący

za­

geome­

trycznym, o układzie pasowym lub o ś r o d k o w y m
nanym

po­

kształty

na

to

wilgoć,

przeżera.

kowale wiejscy wykonywali

ryc. 19. Kobiety
w zapaskach
rej zapaski, po prawej
nowszy.

po lewej stronie typ sta­
Suków
pow.
Kielce.
Fot. Stefan
Devtuszewski

kute z że­

laza k r z y ż e o f o r m a c h n i e k i e d y bardzo b o g a t y c h . K r z y ­
Najprawdopodobniej

„stare piecysko"

drogach

lub

c i ą po w s p o m n i a n e j

wyżej

Eleonorę

Ja­

istniał

obszarze o b j ę t y m

ba­

c h n i c y jeszcze p r z e d I w o j n ą

ż e te, p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k u o b e c n e g o s t u l e c i a i o k r e s u
międzywojennego,
na

cmentarzach
Drugim

spotyka

było

daniami

istniał

przy

wiejskich.

działem

nikowską

się dziś

Ośrodkami

opracowanym

przez

garncarstwo.

Na

jeden

większy

tylko

ośrodek

garncar­

ski, a mianowicie C h a ł u p k i . Tradycja miejscowa
że

rzemiosło

bardzo

garncarskie

dawna.

tamtejsi

W

datuje

się w

byli

do

oddawania

od

dziś już z a m a r ł y m i
cech

garncarzy,

wała

ulicę

su

osobną

określonej

lewą

których

żółtą

ilości w y r o b ó w

w f o r m i e d a n i n y na rzecz d w o r u . W e ­

d a w n y c h p i e c ó w znajduje

Geograficznego

istniała

ne

pracuje

garncarzu

w

Chałupkach

tam

„fabryka

20 g a r n c a r z y

w

X I X wieku

garncarska".

Obecnie

(w t y m jedna kobieta), z k t ó r y c h

zorganizowanych

jest w

spółdzielni.

Wyrabiają

u ż y t k o w e n a c z y n i a p o z b a w i o n e o z d ó b oraz f l a k o n y ,
zoniki.
jak

Dawniej wyrabiali

skarbonki,

również

kropielniczki

między wojennym

jeden

z

galanterię

oraz

wa­

glinianą,

nie

wyrobem

artystycznej

się w C h a ł u p k a c h
pozbawione
Na

terenie

w y k o p na
dług

śladów

ceramiki

Głuszek,

inspiracji

Chałupek
ludności

ludowej
z

zajmuje

prace nie są
miasta.

galanterii glinianej,

barana,

stii miejscowego

kościoła

Stare

tradycje

istniał

cech

około

50

dwóch

garncarzy,

członków.

Obecnie

z których

p i e c y s k a " , gdzie w e ­

kim.

Garncarz

garn­

przez

do

drzwiach zakry­
bogato

zdobio­

pierzchnickiego

garn­

posiada

gdzie

Łagów,

pod koniec X I X w i e k u
w

Łagowie

znajduje

jeden z p o w o d u

się

choroby

z a ś , Z y g m u n t U s t i a n i u k , prze­
z Siemiatycz

dużo

cztery

W

ramkę

wędrujący

miesiące

w

w
po

woj. białostoc­
świecie,

poznańskiej

Sztuk Plastycznych, nie m o ż e b y ć u w a ż a n y

za

stu­

Szkole
garnca­

wyniku

uzyskano

znaczną

polewach

oraz

ułamki kafli

zdobio­

rza

n y c h na p o w i e r z c h n i w y t ł a c z a n y m

ornamentem

geome­

miejscowego r z e m i o s ł a ł a g o w s k i e g o . W y r a b i a on, p r ó c z

p o z b a w i o n y m cech l u d o w y c h .

ceramiki u ż y t k o w e j w y k o n y w a n e j na potrzeby wsi, k i o -

trycznym

lub roślinnym,

na­

po

o pięknych

czyń

skorup

diujący

ten

przez

liczący

przestał pracować, drugi

n i e g d y ś piec

wdowy

jak

p r z y b i t a jest

garncarskie

garncarski

się tu niedawno

ilość

skarbonkę.

kropielnica wykonana

niósł

stać

U

A r m a ń s k i m znaleziono

sondażowy

przeprowadzono
miał

ligurę

carza.

którego

płynącej

obszarze t z w . „ s t a r e g o

informacji

carski. W

Józef

obrazu,

talerze
form

roślinnym.

przed­

z zakresu

wyrabiał

Obec­

po­
koło

w y k o n a n y c h przez j e j m ę ż a , a o p r ó c z tego p a r ę
miotów

na

g l i n i a n y c h w y k o n a n y c h przez s z t u k a t o r a z K i e l c .

śmietniskach

naczyń

okresie

ozdobione w z o r a m i plastycznymi w y g n i a t a n y m i z

Wy­

piękną

się niekiedy skorupy zdobio­

ornamentem

Jakubie

okre­

kilka

W

świątki.

garncarzy

15

proste

malowanym

kil­

zamieszki­

całkowicie.

polewaną
W

Pierz­

Pod k o n i e c

zamarł

lub b r ą z o w ą .

(gdzie

W

pracowało

większość

użytkową,

dług

Słownika

światową

ośrodek

tam ceramikę

zieloną,

pozostałoś­

s ą Daleszyce

zwaną „Kleparz".

międzywojennego

rabiano

jest

garncarskiej".

garncarski) i Pierzchnica.

kudziesięciu

garncarze

czasach p a ń s z c z y ź n i a n y c h

zobowiązani

głosi,

Chałupkach

nawet

„fabryce

w

pełni

ludowego, a

tym mniej

za

reprezentanta

Rzeźby

w

terenie

spotyka

się w

kapliczkach

lub

na k r z y ż a c h . S ą to w i ę c r z e ź b y t r e ś c i r e l i g i j n e j (Św. Jan,
C h r y s t u s n a k r z y ż u , C h r y s t u s z w i ą z a n y , j e d e n raz

Pie­

ta) p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w ­
ni

rzeźbiarskich

lów

wykazujące

silne

historycznych, zwłaszcza

wiejskich
no

(zmarłych

odszukać,

i żyjących),

wykonywało

nawiązania

baroku. K i l k u
których

głównie

do

sty­

rzeźbiarzy

prace

zdoła­

krucyfiksy,

naśla­

d u j ą c e te, k t ó r e w i d u j e s i ę w k o ś c i o ł a c h .
W dziedzinie malarstwa sprawa przedstawia się od­
miennie.

Na

chorągwiach

kaplicach znaleziono
charakterze.
gijnej
matyce
ryc.

20.

Krata
w okienku
Kielce.
Fot. B.

od komory,
Suków
Bazielichóuma.

kwiaty

zdobione

o motywach roślinnych

plastycznymi

nalepiankami

lub z w i e r z ę c y c h

(np. w ę ż e ) , ta­

lerze z d o b i o n e

r y t y m i m o t y w a m i w y k o n y w a n e na

stawie

dostarczanych

truje

wzorów

się w naczynia

garncarzy

z Kielc. Ludność

g l i n i a n e na

miejscowych

targach,

przyjeżdżają

też

pod­

Zagadnienie
z ludową
zowską

zarysowało

miętali

rózgi

z ludową

obrzędowością
nie

przedmioty

(np.

udało

już zmianom

chodzenia

z

się

odszukać,

te

są

względnie

w

części

kolor,

jajka

jedynie

wschodniej

v/ proste

wzory

Stanisławę

zatytułowany

został

przez

drugi

Jakubczyk

autorkę

„Mani­

Zbieranie

materiałów

w

terenie

i

opracowywanie

wiele wysiłku

zania

kontaktu

i

z

czasu,

miejscowym

wyczerpywało
społeczeństwem

pierwszych dniach t r w a n i a obozu z o s t a ł
wygłoszony

odczyt

o

sztuce

W

ostatnich z a ś dniach

niku

ludowej,

wystawę

świetlaniem
uczestnicy
nie

nie

z przeźroczami

celu

i zadaniach
sierpnia

zebranych
przeźroczy

oraz

publiczności

już
Chmiel­

informujący

pracy

urządzono

materiałów

obozu w k r ó t k i c h

zebranej

w

obozowej.
w

Chmiel­

połączoną

odczytem,
słowach

na

z wy­
którym

z r e f e r o w a l i licz­

najważniejsze

wyniki

swej

Sładków

pow.

Busko.

pracy.

gdyż

związane,

od

zaniechano

ich

Bardzo s z c z u p ł e m a t e r i a ł y zebrano z zakresu
jeden

przez

szopką).

karstwa. Przeważnie
na

pa­

Bere-

okazów

dawna uległy

Bere­

badane przez J a d w i g ę

którymi

z

związanej

szopki

oryginalnych

akwarelą

kształtu działalności obozowego zespołu. W celu n a w i ą ­

z

piórek,

zwyczaje,

z Gro-

rodzajową,

prócz

gdzie

blado. Informatorzy
z

scenę

bar­

badane przez J a d w i g ę

wykonywane

wiejską

te­

wykonany

cało­

badaniami spotyka się czę­

się dosyć

weselne

(olejny),

dzo

lubelską.

obrzędowością

jeden

reli­
o

zaopa­

garncarze

sztuki zdobniczej i p l a s t y k i

obrazy

i c h w czasie p o b y t u w bazie, m i m o ż e p o c h ł a n i a ł o

niku

ceramikę

świeckiej, z których

Tuczęp,

niej połaci terenu o b j ę t e g o
domach

treści

dwa

przedstawia

i w

ludowym

festacja".

w

w

obrazów

t e ż na

malowany

m i e j s c o w o ś c i s ą s i e d n i c h (np. z C h a ł u p e k ) . W e w s c h o d ­
sto

wspomnianych
napotkano

chocic,
z

na

wiejskich

o zdecydowanie

przez n i e ż y j ą c e g o j u ż M i e c z y s ł a w a Szczepaniaka

pow.

zaś,
sze

Prócz

w domach

w kościołach

obrazy

pisan-

wielkanocne barwione
w

kilku

wspominają

(np. k r o p k i )

wsiach
o

były

rozsianych

malowaniu

wykonane

jajek

przy

pomocy

malarstwa,

rzeźby,

techniki woskowej.
Materiały
a

także

man

dotyczące

kapliczek

Reinfuss.

ludowego

i krzyży

Wśród

przydrożnych

kapliczek

wyróżnić

zbierał

Ro­

dadzą

się

t r z y t y p y . P i e r w s z y s t a n o w i ą k a p l i c z k i d r e w n i a n e w po­
staci

domków

n a k r y t y c h dachem

ostrosłupa

(częste

wspartego

na

między

w

okolicy

czterech

słupami

słupach,

wypełnia

g i t y p , to m a ł e k a p l i c z k i
na k t ó r e j

niski

o podstawie

rzeźbionymi

na n a r o ż n i k a c h ,

typ

wysokie,

występuje

sztachetowy,

dru­

p r z y b i j a n e na

drze­

trycznymi,
męki.

roślinnymi

nakryta krzyżowym

krótkich

ramionach

bywają

dasz­

szczycie ( r y c . 10).
Krzyże

pokryte

Ten

przydrożne,

na

z

baroko­

całej

po­

m o t y w a m i zdob­

(doniczka z k w i a t a m i ) lub

obok k t ó r y c h

wyko­

kwadratowej z kolumienkami

w i e r z c h n i r y t y m i , rzadziej w y p u k ł y m i
niczymi:

kolum­

ozdobnie

najczęściej.

o stosunkowo

zakończeniami

daszka

s ł u p o w e w postaci

z d r e w n i a n ą „ l a t a r n i ą " na

ostatni
wymi

płot

niskiego

lub

czym przestrzeń

umieszczona jest bardzo

n a n a szafka
kiem

przy

szafkowe

w a c h , t r z e c i z a ś to k a p l i c z k i
ny,

o kształcie

św. Krzyża)

spotyka się również

geome­
symbole

ryc. 21. Kapliczka

słupowa,
Fot.

St.

Duży

Deptuszewshi.

iv

P i s z ą c o obozie t r u d n o nie p o d k r e ś l i ć b o d a j w

pa-

cami

słowach

do

zowych,

dużej

życzliwości

okazanej w stosunku

o b o z u z a r ó w n o przez W ł a d z e W o j e w ó d z k i e
a

zwłaszcza

Dyrekcję
dała

Wydział

Okręgową

bezpłatnie

do

Kultury

i Sztuki

w

Kielcach,

W.R.N.
która

użytku

podworski

obozu

budynek

od­

a

którzy

Kończąc
nie
z

wdzięcznością

postawy

Handlowe),

jak

też

Władze

jących

bardzo

i

w

Chmielniku.

lokalne

Zwłaszcza

zasługuje

na

p o d k r e ś l e n i e p e ł n e zrozumienia i życzliwości ustosunko­
wanie
w

się

Dyrekcji

Chmielniku,

która

Związku

Samopomocy

wkładała

wiele wysiiku,

pewnić

obozowi

terminowe

dobrze

układały

się r ó w n i e ż

danych

miejscowości,

a

w

dostawy
stosunki

Chłopskiej
aby

żywności.

Bardzo

z ludnością

szczególności

z

za­
ba­

mieszkań­

' Tadeusz L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i na po­
czątku panowania Kazimierza Wielkiego, L w ó w
1930.
2

W i a d o m o ś c i o w y s t ę p o w a n i u pod koniec X I X
w i e k u izb z o t w a r t y m o g n i s k i e m p ł o n ą c y m na ś r o d k u
ubitej z gliny podłogi n o t o w a ł e m z wypowiedzi starych
ludzi r ó w n i e ż w K r a k o w s k i e m (okolice Bochni, D ą b r o ­
w y T a r n o w s k i e j ) , co c z y n i p o w y ż s z e r e l a c j e z K i e l e c ­
k i e g o z n a c z n i e p r a w d o p o d o b n i e j s z y m i . Z a p e w n e cho­
dzi t u o s p o r a d y c z n e w y p a d k i z w i ą z a n e z w y j ą t k o ­

na

w

jak

z obozu

i w

bazie

w

regio­

podkreślić

obowiązku

warunkach:

i

Ci

dawali

ostatni

godny

po­

zaś

pracu­

Stefana

Deptu-

zarówno

w

naśladowania

oraz

terenie
przykład

w

chwilach

wolnych

od

w życie

obozowe

mnóstwo

humoru

organizując

zaba­

wy

redagując

znakomitymi

kary­

oraz

katurami

a

nie

i M a r i a n a Lecha ( k i e r o w c y )

4

pracowitości,

odbytego

trudno

zrozumienia

ciężkich

rysowników .

obo­

organizowane

uczestników, zwłaszcza

s z e w s k i e g o (fotografa)
grupy

ogniskach

sportowe.

pełnej

święcenia

wszystkie

w

kielecko-sandomierskim

Liceum

przez

udział

przychodziła

sprawozdanie

w Ś l a d o w i e D u ż y m (gdzie m i e ś c i ł o s i ę o s t a t n i o
Instytucje

brali

młodzież

w obozie z a b a w y i g r y

oraz

Szkolenia Zawodowego,

Sladkowa,

gazetkę

przepełnioną

zajęć

wnosili

ścienną.

wym
ubóstwem mieszkańców
domu. M o ż e
przyszłe
b a d a n i a w y j a ś n i ą k i e d y ś , czy z j a w i s k o to p o s i a d a j a ­
k i e ś odleglejsze n a w i ą z a n i a .
N a obozie w 1951 r. z a t r u d n i e n i b y l i w c h a r a k ­
terze r y s o w n i k ó w n a s t ę p u j ą c y s t u d e n c i A.S.P. w K r a ­
k o w i e : C z a r n e c k a M a r i a , L e l i c i ń s k a K r y s t y n a , Pisar­
c z y k B a r b a r a , Smaga Tadeusz, S z y m c z y k A n n a , W e n h r y n o w i c z T y r s , W i g l u s z Z y g m u n t oraz Z i o m e k M a r i a ,
a t a k ż e absolwenci Liceum Plastycznego w K r a k o w i e :
Bartecka A l i n a i Data Maria.
:l

PIERWSZE

PRACE

WYKOPALISKOWE

PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU
( B A D A N I A NA STARYCH

SZTUKI

CMENTARZACH W DĘBNIE I SZAFLARACH,

POW. N . TARG).

ANDRZEJ

P.

I . S. podjął

Rezultaty
tu

prace

eksperymentalne

ich omawiane

w niniejszym

w

artykule

zakresie

etnograficznych

pozwoląna

ściślejsze

systemem

wykopaliskowym.

opracowanie

i wykorzystanie

stosowanej

w

dawnych

pracowni

garncar­

przekazy

piśmienne

metody.
Uwagi

Jest n i e w ą t p l i w i e

wstępne.

zasługą

postulat

zastosowania

daniach

etnograficznych

zacji.

W

krótkim

metody
1

dowego,

Państw.

Sztuki, że

wykopaliskowej

doczekał

artykule

Inst.

się

w

wreszcie

ba­

sprawozdawczym

trudno
w r.

1951 w y p r a w y w y k o p a l i s k o w e j na

Podhale, w a r t o

jed­

nak n a s z k i c o w a ć ich n a j w a ż n i e j s z e

elementy.

W

długim

rozwiązania
miejsce

na

szeregu

zagadnień,

drodze

wykopaliskowej,

zajmowało

prof.

Wł.

domagających

niepoślednie

przez z n a n e g o

A n t o n i e w i c z a

w

„zamó­

archeologa

studium

o

metalo­

w y c h spinkach góralskich-. Nie w c h o d z ą c tu w k r ą g
sadniczych
owe

problemów

„zamówienie"

wspomnianego

studium,

przytoczyć

extenso.

in

się

za­

godzi

„ W p o s z u k i w a n i a c h za p r o t o t y p a m i m e t a l o w y c h
spinek

góralskich natrafiamy

jeżeli

c h o d z i o czasy h i s t o r y c z n e .

na znaczne t r u d n o ś c i ,
Nie mamy

mia­

nowicie ż a d n y c h danych faktycznych, aby m ó c nie­
chybnie
wśród
W

stwierdzić

użytek

opisanych

zachodnio-karpackich

górali

form

spinek

przed

X I X w.

związku z t y m brakiem w y s u w a się d u ż a

trzeba
na

zbadania

Podhalu,

starych

cmentarzy

co r ó w n i e ż d l a a n t r o p o l o g i i dostar­

czy w i e l e c e n n e g o m a t e r i a ł u
bowiem, że

po­

do

dziś

dnia

naukowego.

grzebią

Wiadomo

zmarłych

górali

w p e ł n y m i c h s t r o j u i z n i e o d ł ą c z n ą f a j k ą , a czasem
i c i u p a g ą . T a k b y ł o — w o l n o m n i e m a ć — od

bardzo

dawnych c z a s ó w i dzięki temu m o ż n a

mieć

dzieję

grobach

o d s ł o n i ę c i a

z a b y t k ó w
spinek.
dania

w

starych

m e t a l o w y c h ,

N i m jednak

naukowe

na

uda

a

na­

z w ł a s z c.z-a

się p r z e p r o w a d z i ć

dawnych

cmentarzach

ba­

góral­

skich — przed czym p i ę t r z ą

się n i e z w y k ł e

do

po­

konania

trudności

—

jeszcze b ę d z i e m y

po­

zbawieni

okazów

spinek,

długo

analogicznych

do

miejscach

zaopatrzonych

kładną

metrykę

przez

w

do­

chronologiczną.

W y b ó r p a d ł j e d n a k na o b i e k t t r u d n i e j s z y —

cmen­

tarze — n i e t y l k o ze w z g l ę d u na m o ż l i w o ś ć w i e l o s t r o n ­
n e g o w y p r ó b o w a n i a p r z y d a t n o ś c i j e d n e j z m e t o d arche­
o l o g i c z n y c h , ale t e ż z u w a g i na w a ż k o ś ć
naukowej.

od p r z e s z ł o 20 lat w y r a ź n e

wienie badawcze" w y s u n i ę t e

np.

skich,

reali­

p r z e d s t a w i a ć w pełni preliminaria zorganizowanej

się

badań

ZAKI

Tu

bowiem

„eksponatowym",
zytwnymi

w

nawet

rezultaty

sensie

problematyki

negatywne,

w

wykopalisk mogły

ściśle

naukowym:

przypuszczeń

przez

po-

weryfi­

kację

ciekawych

cza

i możliwość wytyczenia, przynajmniej w pewnym

stopniu, k i e r u n k u dalszych
mijam

już

korzyści
na

umożliwiały

wreszcie

logicznego
mej

dla

ców

dawnych

zagadnienia

cmentarzach

podhalańskich

materiału

zbadania

sztucznie

i

tworzonego

stary,
nie,

obiekt

pierwszych

nieużywany
nad

przez

próbnych

cmentarz

rzeko­

hitlerow­

Dunajcem

badań

przykościelny

(pow. N o w y

parafii

ogólnym
partii

(dziś parafia

Targ), w s i

zorientowaniu

się w

Nowotarszczyzny,

czynnikami

Maniowy,

kościelnymi,

ł o w i e l i p c a 1951 r. do

D ę b n a

A. Żaki —

archeolog

—

pomocnicza

pracownicy

fizyczni

siła
w

historii

sprawy

krót­
w

po­

ekipa badawcza w skła­
(kierownik

naukowa

ilości

tej

badań
i

wyjechała

dr P. S i k o r a — a n t r o p o l o g , B. K o ł ł ą t a j
Kraus

fun­

1216). Po

konserwatorskimi

technicznych,

d z i e : dr

starą

problemach

kich przygotowaniach

Dęb­

pochodzą­

erekcja

uzgodnieniu

obrano

w

cej z w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a , p o s i a d a j ą c e j
dację

na

antropo­

kontroli

„Goralenvolku".
Jako

z

(po­

techniczno-szkoleniowej).

pozyskanie

rzetelnego

nordyckości

Antoniewi­

rozwiązań

natury

Wykopaliska

Wł.

sensie
być

2 — 5

i

ekspedycji),

— kreślarz, A.
administracyjna,
angażowani

byli

miejscu.

góral­

skich z c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , p o c h o d z ą c y c h z okre­
su p r z e d w . X I X i z c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a . "

(Str. 62.

P o d k r e ś l . A . Ż.).
Podczas
racji

na

rozważań

realizacyjnych

projektu

cmentarzach

podhalańskich

tzw.

archeologiczne

nie r y s o w a ł o

wach:

bowiem

należało

się w zbyt r ó ż o w y c h

liczyć

się z

w t ó r n e g o przekopywania cmentarzy
braku

nienaruszonych

grobów

z

problematyczne

b y ł o też natrafienie

żenie

zmarłych,

z

grobowe

wcale

niedrugorzędną

ków. , O wiele łatwiej
taty

sprawą
na

faktem

bar­

częstego

i związanego z tym
doby

średniowiecza;

na b o g a t e

co z n o w u

osiągalne

r o k o w a ł y eksploracje

eksplo­

rokowanie

łączy

datowania

wyposa­

się

i efektowniejsze
stanowiskach

ściśle

pochów­
typu

rezul­
osa­

ryc

I.

Sprzączka

od paska
Fot. R.

do spodni,
Reinfuss.

Dębno,

grób nr 7.

Prace
Już

pierwszy

wyjaśnił

dzień

wiele kwestii

kopaliskowych)
podstawie

w

D ę b n i e

pobytu

i pracy

w

D ę b n i e

naukowych i technicznych (wy­

przeważnie

w

sensie n e g a t y w n y m .

przeprowadzonych

wywiadów

z

Na

ludnością

z d o ł a n o ustalić, że cmentarz p r z y k o ś c i e l n y b y ł w u ż y c i u
jeszcze w p i e r w s z e j
sze

nagrobki

na

połowie

nowym

ubiegłego

X I X wieku).

nie,

na

ż e ze w z g l ę d u
w

obserwacji

terenu

obok

spadku

badań

drewnianego

potoczek

o

na

okazało

ogrodzenia

brzegach

pas,

syna.

z

się

l u d n o ś c i nie

zmarłych;

z ojca

(najstar­

pochodzą

Okazało

ubóstwo

bogatego w y p o s a ż a n i a

przechodzą

wieku

cmentarzu

dziewięćdziesiątych
czaju

n i ż e j 80). N a g ł ę b o k o ś c i 130 c m u k a z a ł s i ę calec w p o ­
s t a c i p i a s k u b a r w y ż ó ł t o p o p i e l a t e j , n a 150,5 c m z a ś
woda stała.

Z

ma

zwy­

spinki

itp.

pobieżnych

się wreszcie,

cmentarnego

w y n i e s i o n y c h nad

lat

następ­

że

tuż

przepływa

poziom

W

zasadzie, t e n

większość
odsłonił
dań
i

w

wykopach

trumny
dzo

wznosi

się

relacji

kościelnego

Wedle

grobowych pojawia

„kąpią

trudności

kościelnego)

się woda,

się". Zachodziła

eksploracyjnych

niewielkimi

zatem

rozmiarami

w

której

obawa

spotęgowanych
cmentarza,

n i e m na n i m p a r u n a g r o b k ó w

mniej-

W

tudzież

bar­

istnie­

kamiennych z niewiado­

mego czasu, k t ó r y c h nie m o ż n a b y ł o

usuwać.

k o n i e c z n e dla

uzyskania

ważnego

w

tym

bezpośrednim

sprawdzenia

ności dyktowała
rozpoczęciem
wielkiego
grafii

lud­

p o t r z e b ę w y k o p a n i a na w s t ę p i e ,

przed

większych

stanowiska

prac

celem

w y k o p a l i s k o w y c h , nie­

zorientowania

i możliwościach

się w

eksploracji

straty­

archeolo­

gicznej.
W
szy

próbny

najmniej
wykop

zadrzewionej

sondażowy

o

dotykający

ściany

prawie

badania
jów

cały

cmentarz,

nawarstwień

poziomych

jak
na

warunkami

poprzednich,
S, na

zupełnie

przestrzeni

partia w ą z i u t k i e g o

rokości

u

zanikał

już w

Nie
gi

na

góry

45 c m w p i o n i e ,

skrawka

11 cm),

ca

póżnjej

10, i p a r o c e n t y m e t r o w e ,

wanie)

i pionowych (odczytywanie profili

pu). T u ż p o d w a r s t w ą
barwy

darni ukazał

szarobrunatnej,

przeważnie

plantowanie i preparo­
wyko­
rzeczny

liczne

otoczaki,

zawierający

g r a n i t o w e : ten s k ł a d

ścian

się piasek

przyrodniczy warstwy

z jednej

fazy

ogół kiepski,
cyjne

nie

pochówkowej,

przeszkodziły

trumien (grób

czy nawet
zupełny

śladów

granic

wieka).

Przy

pogłębianiu

po raz d r o b n e ,

luźne

wykopu

fragmenty

w

jednym

4). Z

wany.
w

Liczne

odległości

utrudniającą

grubsze
kilku

preparowanie

cie na g ł ę b o k o ś c i
wierzchni

i

korzenie

rosnących

tworzyły

gęstą

i czytelność warstw.

przy głowie,

skrawki

materiału

okolicy

miednicy. Na
gwoździ

naczynia

P r a c e

w

Ułożony

plan

poza

jednym

zielonkawą
nie

polewą

znaleziono.

eksploracji

archeologicznych

wykopu

ku

niewyczerpania

w

wyprosto­

E, g ł o w ą k u

wań

w

kredytów.

terenowe

ani

grę wchodziły
Dębnie

wspomnianej

dwie

miejscowości

parafialne:

na

realizację

za­

ją w

obrębie

cmentarza

przykościelnego

nad

Białym

Dunajcem,

wsi

z

XIII

wieku

i

posiadającej

w

Szaflarach
najpóźniej

kościół

drewniany

istniejący kościół

2) na

głę­

założony został w miejscu dawnego

obu

i

(wskaźnik

po­

owalnym

w

latach

niezbyt w y n i o s ł y m

projektu

pochodzącej

czaszek

rozbudowywany

Trudności

Przeprowadzono

śladów
wyko­

wypad­

zaintereso­

eksploracji.

w X I V w . (1340). O b e c n i e

E

w

Jako obiekty

dodatkowej

t r u m n y n i e d o s t r z e ż o n o . R e s z t k i t r u m n y u k a z a ł y s i ę na­

wyko­

przeprowadzenia

pow. nowotarskim.

pozwalały

tomiast przy o d s ł o n i ę t y m

w partii

prac

dodatkowych

po­

około

leżał w pozycji

przed p o d j ę c i e m

Wresz­

mężczyzny

ich krótkogłowość

z

innego

możliwość

szkielet

wykazało

złożu,

S z a f l a r a c h .

badań

pierwotnym

szkieletów

wtórnym

przewidywał

układzie

(grób

spatyno­

( r y c . 1) zna­

paliskowych

w

antropologiczne

skóry

sieć

i Ludzimierz w

127 c m , B a d a n i e

drobne

z odciskiem

o d t r u m i e n oraz

gliniastego

niczego

Szaflary

d r u g i m szkielecie nienaruszonym

pozostałością

przy p r a w y m podudziu

zielono wraz z k a w a ł e c z k i e m

leżący

bokości

4

żelaznego

ł e g o , oraz s p r z ą c z k ę p o s p o l i t ą t y p u o k i e n n e g o ,
waną

lecz

pu

zapewne

różańca
grobie

(zie­

W

częściowo

paciorki

zmar­

znalezione

nieco,

grobowego

na

lona patyna),

partii

wyposażenia

wy­
gro­

s k r ę t u drucika m o s i ę ż n e g o w z g l ę d n i e miedzianego

w

chodowi. Żadnego

nawet

w e ł n i a n e g o (ze spodni)

wprawdzie

w a n e j , na w z n a k , z o r i e n t o w a n y W —

będące

7),
brak

8 zbadanych

czółka w z g l ę d n i e tzw. h o m y ł k i , w grobie 7 zaś

zniszczony

1). Z m a r ł y

(grób

obręczy z drutu

pierwszy,

(grób

Spośród

natrafiono

na

40-letniego

gdzieniegdzie

raz

drzew

natrafiono

b y ł na

przekopy­

120 — 130 c m p o n i ż e j dzisiejszej

cmentarza

się

czarnych

(dorosła kobieta) fragmenty

wska­

cieńsze

metrów

prawidło­

stwierdzono: w

(średniowieczne?),

z u j ą c e , ż e t e r e n b y ł co n a j m n i e j p a r o k r o t n i e

i

szkieletów

zachowaniu

10), w ł o s ó w

tylko

resztek

ułamkiem

;;ię

drugiego

odzieży

znalezione

czło­

ludzkich,

od

zmarłych,

grobowego

pojawiały

kości

Świadczy o t y m jednakowa

osobistego.

przez

wkopu

nienaruszoną

po­

ostat­

grobowego

tzw.

fragmentami

najmniejszych

oczywiście

wyposażenia

posażenia

w

(styku z calcem, c z y l i z i e m i ą

momenty.

odzienia. Uderza

lezioną

żono

uwa­
nale­

skrawków

paroma

głębszych

z

artykułu,

drobnych

wyko­

i na

grobów

j e d n a k ż e pozornie złe w a r u n k i konserwa­

dostrze­

zmian

poziomych

ściany.

charakter

szkieletu

poziomach

wykazał

25 c m o d

j e d y n i e na n a j w a ż n i e j s z e

pu. N a przekrojach p o z i o m y c h i p i o n o w y c h nie

nie

( m a k s i m u m sze­

rzutach

E, z g ł o w ą k u W . Stan z a c h o w a n i a

starannego
20,

uwidoczniła

w o ś ć u k ł a d u . O r i e n t a c j a , j a k w w y k o p i e I , na o s i W —

p r z y s t ą p i o n o do

przekro­

w

w d a j ą c s i ę w s z c z e g ó ł o w y opis

o d l e g ł o ś ć jednego

(grób

najpierw

calca

który

odległości

uwagę

jedynie

Przede w s z y s t k i m s t w i e r d z o n o , ż e o d s ł o n i ę t e g r o b y

bów

zagęszczonych

nieczytelne;

ogólnosprawozdawczy

ży z w r ó c i ć

czynnoś­

mechaniczne,

wyznaczo­

przy

porastają­

metodą

(warstwy

I

tam

Po

dobudówki.

wykopu

8 dalszych g r o b ó w , k t ó r y c h w k o p y były, podobnie

warstwy darni

jego

ciach p o m i a r o w y c h i zdjęciu
cej

p o w i e r z c h n i 4 X 1,20

(E — W ) k o ś c i o ł a i pra­

m, r ó w n o l e g ł y do o s i p o d ł u ż n e j
wie

wytyczono pierw­

kryterium

ogra­

były

śladów
partii

ba­

obrazu

terenowymi. Odsłonięto

niczone

chodzą

miejscowej

sondażu

relacji

tylko

pełniejszego
względzie

sąsiedztwie

wykop I I , którego

niej w dziejach cmentarza.
Konieczność

(i n i e

poszerzenie p r z e s t r z e n n e

r o z m i a r y ( 3 X 4 m)

dużych

jeszcze

Dębna

no zatem

wody

górę.

badawcze

szczególnie

się

samo w

perspektywy

na

mierze

ilościowego.

cmentarza

(dziedzińca

i w znacznej

było

ścianie

tyleż

wykop dał odpowiedź

zagadnień

Dębna). Niemniej jednak

z a l e d w i e o k i l k a d z i e s i ą t c e n t y m e t r ó w , a p o z i o m samego
więcej

próbny

wysuniętych

już

murowany

z końcem XVIII w.

1908 — 1916. S t o i
wzniesieniu, po

on

na

krawędzi

Z

zabytków

towarzyszących,

żenia

osobistego

zmarłych

chowało.
osoby

I tak

w

dorosłej)

grobie

mi

ściślej

6 (część

znaleziono

(spodni) z m a l u t k i m i

a

z

niewiele się w

odsłoniętego

resztki

kolistymi

wyposa­

grobach

tkaniny

haftkami

za­

grobu

wełnianej

spatynowany­

z i e l o n o , w g r o b i e 26 z a ś (dziecko) d r o b n i u t k i e pa­

ciorki
w

białe

dwóch

koronki

i czerwone;

skupiskach,
(ryc. 2

nich znalazły

Na

strzępy

efekt

czaszek
bach

moneta

więc

tkwiła

austriacka
ustalić

partii

wyniki

badań

przy
(sk. 1)

miedzia­

z końca

XVIII

t e r m i n u s post

quem

cmentarza.

badań

archeologicznych

antropologicznych:
główny

złoża

p o w r o t e m do

krótkogłowość

dół) tak
jak

i

w

gro­

materiale

(starszym).
badań

wykopów

terenowi

drobne

o d 81 w

(najmłodszych)

zakończeniu

wracając

gdyż

b y ł y podobne j a k w D ę b n i e . Podobny też

nienaruszonych
Po

czepca,

zwierzęcej, w której

(wskaźnik

z wtórnego

z

ludzkie b a r w y ciemnej

badanej

ogół

w Szaflarach

gląd,

złożu,

drobne

(sk. 3), p o z w a l a j ą c a

przekopywania

z

wtórnym

na

i 3), z a p e w n e

oraz k a w a ł s k ó r y

był

na

się włosy

na, s i l n i e zniszczona
wieku

luźnie,

natrafiono

materiał

obydwu

znaleziska

kostny

i przysypano
cmentarzy

(moneta,

i

przy­

pierwotny wy­

ceramika,

z a b r a n o do M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w
W y n i k i

złożono

ziemią,

koronka)

Krakowie.

w n i o s k i .

U j m u j ą c s u m a r y c z n i e r e z u l t a t y p r z e d s t a w i o n y c h prac
ryc. 2. Fragment
wykopaliskowych

koronki
znalezionej
m czasie
badań
na cmentarzu
w Szaflarach.
Fot. R.
Rein fuss.

wykopaliskowych
rycznych

biegnie

ustalić

od k i e d y

cmentarzu
znajdują

mur

cmentarny.

zaprzestano

przykościelnym.

Trudno

było

grzebania

W

odrazu

zmarłych

archiwum

s i ę w p r a w d z i e „ L i b r i m o r t u o r u m " o d r. 1676,

lecz a d n o t a c j i o m i e j s c u p o g r z e b a n i a

z m a r ł e g o nie

w i e r a j ą . B e z p o ś r e d n i przekaz t r a d y c j i

ludowej,

dzony

przy retrogresywnym ustalaniu

rodów

szaflarskich,

pełnie

dowodzić,

zdaje s i ę j e d n a k

że n o w y

cmentarz

genealogii

paru

wskazywać

i zu­

w

Szaflarach

w z n i e s i e n i e m obecnego k o ś c i o ł a ,

gdzieś

końcu XVIII

przy

cmentarz

w.

za­

potwier­

łożono przed

Przedtem

w

za­

a

więc

użyciu

był

przykościelny.

zdjęciu

się,

że sytuacja

paru

nie

niekorzystna jak

niewidoczne,

w północnej

warstw

mechanicznych

ziemi

okazało

s t r a t y g r a f i c z n a jest t u p o d o b n a
w

Dębnie;

a bezładnie

ślady

rozsypane

w

i rów­

wkopów

były

brunatnej,

gli­

niastej ziemi z otoczakami liczne fragmenty k o ś c i ludz­
kich

(stosunkowo

w i e l e czaszek), g w o ź d z i

od

o p r z e k o p y w a n i u cmentarza.

szone p o c h ó w k i p o j a w i ł y
głębokości
Ogółem

—< 90

odsłonięto

chówków
zwłok

70

17—21,

od

był

jący

osi

dzież

zgrupowanie

N — S ; to

ostatnie

przypuszczenie, że m o ż e

lub

odchylenia

wręcz
dużej

Nienaru­

powierzchni.

częściowo

26 po­

pierwotnym układzie).

pewne

orientacji W — E , a
23—25)

dzisiejszej

całości
w

glinia­

s i ę s t o s u n k o w o p ł y t k o , bo na

cm

w

(szkieletów

wykazywał

sadniczej

i

co

i

najmniej

histo­

co

nastę­

starych cmentarzy w

Dębnie

parokrotnie

najstarsze

późnego

ne.

groby,

średniowiecza,

używane

przekopywane.

W

pochodzące

wczesnego

zostały

stratygraficznego

z

całkowicie

A r c h e o l o g i c z n y m o d b i c i e m tego

starszego u k ł a d u

jest

konse­
zniszczo­

zatarcie

cmentarzy,

2.

Odsłonięte

groby z nienaruszonymi

(w i l o ś c i 10 w D ę b n i e , 25 w Szaflarach)
nią, najmłodszą
na,

głównie

fazę p o c h ó w k o w ą ,
na

podstawie

naj­

przemie­

szanie w a r s t w , b r a k z n a l e z i s k ś r e d n i o w i e c z n y c h

i n situ.

szkieletami

s t a n o w i ą ostat­

którą datować

materiałów

moż­

faktycznych

3.

w

o d zdaje

pewnej

partii

lub

tu­

nasuwają

pochówku

przy
4.

z cza­

Podhala.

uderza

Orientacja

szkieletów

W—E,

wani

na

ściach,

głową

piersiach

boku.

Pod

wzlędem

antropologicznym zmarli,

cmentarzach

reprezentują

w
typ

pocho­

wymienionych

miejscowo­

krótkogłowy

wskaźniku

o

g ł ó w n y m p o n i ż e j 80 d l a D ę b n a i p o n i ż e j 81 d l a Szaflar.
Odkryte w niektórych

grobach w ł o s y posiadają

barwę

ciemną.

jemy

normy

grobach

k u W , p o z y c j a w y p r o s t o w a n a , r ę c e na ł o n i e ,

(groby

od

zbadanych

m e t a l o w e ; b r a k z u p e ł n y z d o b i o n y c h s p i n e k i fa­
góralskich.

Jak

odchylenie

s ó w j a k i e j ś e p i d e m i i p a n u j ą c e j w tej c z ę ś c i

jek

niu głównych

odpowiada­

to b y ć ś l a d

mioty

Układ

tj.

szkieletów

wszystkich

s i ę za­

przeciwny,
ilości

We

u b ó s t w o w w y p o s a ż e n i u z m a r ł y c h s z c z e g ó l n i e w przed­

trumien

i parę niecharakterystycznych u ł a m k ó w naczyń
nych świadczyły

Pola p o c h ó w k o w e

kwencji

stronie

w w y k o p i e o p o w i e r z c h n i 15 m . J u ż

po

danych

stwierdzamy,

i Szaflarach b y ł y do X I X s t u l e c i u i n t e n s y w n i e

2

cmentarza,

uwzględnieniu

(moneta, s t r ó j ) na s c h y ł e k w i e k u X V I I I i p o c z ą t e k X I X .

Prace w y k o p a l i s k o w e p o d j ę t o
tegoż

na

parafialnym

przy

antropologicznych

puje:
1.

którego

i

z powyższego

o d p o w i e d z i na

pracy prof. W ł .
góralskich.

widać,

wyników

już w

samym

problemy

poruszane

w

A n t o n i e w i c z a

Niektóre

zestawie­

prac w y k o p a l i s k o w y c h znajdu­

kwestie w y m a g a j ą

j e d n a k dalsze­

go r o z w a ż e n i a . T r u d n o j e s t d z i ś r o z s t r z y g a ć
nie,

czy r z e c z y w i ś c i e

zupełny

brak

ciekawej

o spinkach

spinek

definityw­
w

grobach

s p o w o d o w a n y j e s t t y m , ż e i c h do w . X V I I I w tej o k o l i -

ć y w c a l e l u b p r a w i e w c a l e n i e u ż y w a n o , czy t e ź n a l e ­
ży

tłumaczyć

ubóstwem

to w z g l ę d a m i

natury

l u d n o ś c i , dla k t ó r e j

ekonomicznej,

cenną

o z d o b ą stroju, by ją p o ś w i ę c a ć ziemi. W k a ż d y m

razie

ów

gro­

bach D ę b n a

i Szaflar

się w z g l ę d n i e
by
i

archeologicznie
każe

brak

z

dużą

w i e l e do m y ś l e n i a

spinek

tezę wczesnego

rozpowszechnienia

przyjmować

były

tzn

zbyt

stwierdzony

spinki

dozą

dający

w

pojawienia

na Podhalu

rezerwy.

tej

ozdo­

Godny

uwagi

jest p r z y t y m t a k ż e

znalezisk spinek nawet na w t ó r n y m złożu we

brak

wkopach

grobowych.
W ś r ó d dalszych w a ż n y c h kwestii

na c z o ł o

s i ę przede w s z y s t k i m p y t a n i e , c z y z j a w i s k a
wane

w

rych,

średniowiecznych

Dębnie

typowe
i

i Szaflarach,

dla c a ł e g o

Polski. W y d a j e

regionu

wypadnie

cmentarnych

było

a

zakaz

najwcześniej
wyjątku)

bowiem

objął

rzecz

przy

w

przerwanie
zniszczeniu

z cmentarzem
wypadek
dzieć,

tarza

których

pól

powszechne,
stosunkowo

przy

kościołach

okazuje

kościoła

możliwości

już w
i

nie

bez
właś­

pola

natrafienia

jedynie

w

tych

średniowieczu

na­

cmentarnego

(np.

przeniesieniu

jest

go

w

tej

chwili

m a t e r i a ł y historyczne nie dają nam
informacji.

doprowadziłby
w

Jeżeli

do

jakiś

wraz
taki

stanowiska

w

uzyskane

nego

materiałów,

które

i w przenośni

za

stwierdzają

w

Fragment
koronki
ok.
Szaflary.
Fot. R.

6-krotnie
Reinfuss.

powiększony.

cmen­
właśnie

rowców,
ale

o zbyt

dobrze

o wypełnienie

ściach

o

ocenionej

luki

składzie

w

wartości

naukowej,

dotychczasowych

wiadomo­

rasowym

dawnych

mieszkańców

Podhala.

pologiczne
dosłownie

3.

tej

uwagę.

tych

ryc.

powie­

szczęśliwy

odkrycia takiego

k i e r u n k u tego

Ostatnią godną wzmianki

dwu

drogą

elementów

kwestią

są w y n i k i

odsłonięcia

antro­

Oceniając

ogólnie

znaczenie

pierwszych

archeologicz­

prac

wykopaliskowych w Dębnie

zazwyczaj

uważane

są

dzić

należy,

„pogrzebane".

Badania

te

wstępie

badanych

brak e l e m e n t ó w d ł u g o g ł o w y c h
ności

błędu

na nowe miejsce). Czy na Podhalu

należałoby

zwrócić

chyba

były

istnieją

używalności

żadnych

przypadek

może

austriackiego, a w i ę c

biorąc,

zachodzi,trudno

gdyż

sprawie

za

a

dawna

zresztą

średniowieczne

miejscowościach,
stąpiło

się

sta­

Podhale.

Teoretycznie
pochówki

od

zmarłych

b. zaboru

nie m. i n . t a k ż e
na

(jak

brak
uważać

Przekopywanie

przykościelne

grzebania

tereny

większego

twierdząco.

w s z ę d z i e też cmentarze

można

podhalańskiego,

s i ę , ż e bez

odpowiedź

małe,

a szczególnie

pochówków,

wysuwa

zaobserwo­

wsiach

podhalańskich

( n o r d y c k i c h ) , p r z y obec­

krótkogłowych,

raczej

dynarskich.

Nie chodzi tu o zbijanie rasistowskich koncepcji hitle-

że spełniły

artykułu,

zadanie

szone przez p r o f . W ł . A n t o n i e w i c z a i p r z y n i o s ł y

pewne

przeciwskazania

na

na

poru­

i

odpowiedź

stwier­

określone
problemy

wskazania

dały

one

próbnych

i Szaflarach

archeologiczne

s z y c h prac, p r o w a d z o n y c h n o w ą

metodą

w

sztuką

dziedzinie b a d a ń

nad

polską

do

dal­

heurystyczną,
ludową.

PRZYPISY
1.

2 а к i A., Metoda w y k o p a l i s k o w a w badaniach

nad p o l s k ą s z t u k ą

l u d o w ą . P o l . Szt. L u d . V I , 1951, str. 163

2.

A n t o n i e w i c z

góralskie. Kraków

1928.

Wł., Metalowe

spinki

S z t u k ą l u d o w ą Sieradzkiego niewiele się dotychczas

Z

WYSTAWY

zajmowano,
nych

pod

gdyż

Opoczyńskie

WYCINANEK

LUDOWYCH

ludność

siedlona,

domy

Ażeby

W

SIERADZU

Sieradzu

CIESLA-REWFUSSOWA

sztuki

zorganizowany

pola

odszukać

sieradzka,
sieradzka,

wykonała
wykonała

Marianna
Majewska
z Monie om. Bogumiłów.
Józef a^Chaładej
z Monie tjm. Bogumiłów,

ryc.

3.

Wycinanka

sieradzka,

wykonała

Józefa

Dominiak

ryc.

4.

Wycinanka

sieradzka,

ivykonaia

Józefa

KolasazZapusty

Bogumiłowa.
Małej

jeszcze

rozdano

i pomocy,

Wycinanka
Wycinanka

z

i

wstępnych

różnokolorowego

r,yc. / .
ryc. 2.

Fot.

gm.Charłupia

terenie.
zo­

na

czasie

wykonywać

7 artystek

tym

i ożywić,

1951 r. k o n k u r s

udało

udział zaledwie

po­

w

je

zachęty

po­

proces

i P.R.N.

umiejących

Pomimo

wy­

na

i W.R.N. w Łodzi

terenowych

nego.

na

czy

czasie

częściowo

zamienione

ludowej

W

m a t e r i a ł w postaci

badaczy. W

podtrzymać

wycinanki.
się

atrakcyj­

Łowickie

przyspieszyły

artystyczną
Kultury

tak

jak

została

a

wojenne

zanikania

twórczość

piękniejsze

ZOFIA

Sieradzkiego

s t a ł przez W y d z i a ł
w

uwagę

zniszczone,

Zniszczenia

stępującego

regionów

etnograficznym

koncentrowało

okupacji
ligon.

sąsiedztwo

względem

13

kobiet

im

potrzebny

papieru

glansowa-

w

konkursie

wzięło

przysyłając

na

Vol. St.
lot.
St.

Depluszewski.
Depluszewski.

St.

Depta

Mała.

Fot. Sl.

naj­
badań

konkurs

szewski.
Depluszewski.

227

wycinanek,

z

zakwalifikował
l,p

Imię

których
na

sąd

konkursowy

konkursową

około

150

Udział

wystawę.

i'nazuiisko

i

jego

poszczególnych

wynik

wycinankarek

przedstawia
Ilość

iuieś i gmina

w

następujące

konkursie

zestawienie:

nagroda

kuiota

51

I

250

zł

72

II

200

„

nadesłanych
iliyciuanek

1.

Józefa

Kolasa

2.

Józefa
Józefa

Dominiak
Chaładej

Monice,

gm.

Bogumiłóuj

18

III

180

„

Józefa

Balcerzak

Monice,

gm.

Bogumiłów

18

gm.

Bogumiłom

III
IV
IV

180
150

,,
.,

150

„

pocieszrnia

100

,,

1.210

.,

3.
4.

Z a p u s t a M a ł a , gra. C h a i ł u p i a
B o g u m i ł o m , gni. B o g u m i ł o m

5.

M a r i a n n a Majeujska

Monice,

(>.

Marianna

' •

Mariana

D z i g o r z e u i , gm. C l i a r l u p i a
Mcnice, gm. B o g u m i ł o m

Witczak
Slipek

Muła

ia
Mała

31
1<)
227

Otwarcie wystawy nastąpiło w dniu 7 października
ub. r. w

muzeum w

Sieradzu, k t ó r e

na

ten

cel

ryc.

5.

Wycinanka

sieradzka

wykonała,

Józefa

Dominiak

ryc.

6.

Wycinanka

sieradzka

wykonała,

Józefa

Kolasa

ryc.

7.

Wycinanha-naklejanka

sieradzka,

tzw „Mazury",

ryc.

#.

Wycinanka

wykonała,

Józefa

sieradzka,

piio

odstą-

jedną

ze

nanek, k t ó r e

z Bogurniłowa.

swych
znalazły

Fol.

Sl.
Charłupia

Małej

wyh.

Józefa

Dominiak

z Monie

gm.

wystawowych.

s i ę na

gm.

z Zapusty

Chaładej

sal

się

wyciwy-

Deptuszewski.
Mała

z Bogurniłowa.

Bogumiłów,

Wśród

wystawie, dadzą

Fot.

Fol.
Fot.

St.

Z.

Reinfussowa.

St.

Deptuszewski

Deptuszewski.

I

¥

tttłtt

r y c . 9.

Wycinanka

różnić dwa

drugi

ośrodkowym. Wśród

motyw,

występowały

(ryc.

9)

zwane

przez

lud

są w

formie

fryzów

męskich

Wycinanki

lub

wykonała

„kozoki"

o

szeregi
lub

papieru, w y k a z u j ą
form

jak

postaci

górą

typu

jednej

z

wycinankarek

klejanek

wykonanych

łek

nalepionych

to

mniejszego.

wycinanki

na
Z

tzw.
z

być

siebie

„kwiatki"
od

dla

według

kolorowych

tego

złożeniu

zróżnicowanie

rozwinąć

się

coraz

najstarsze

grubo cięte, skromnie a ż u r o w a n e , o prostej

były

kompozycji

elementach geometrycznych. W y c i n a n k i

go

rodzaju

zostały

opublikowane

w

wojennym

przez J .

Kamińskiego

(pt.

okresie

te­

między­

„Wycinanki

sie­

radzkie").
materiałów nadesłanych

starszych w y c i n a n e k
ne

przez

(gm.

n a k o n k u r s , do t y c h

n i e k t ó r e prace w y k o n a ­

W

i

dalszym

Sieradzkiem

Józefę

swym

„cackami"

się"

były

„księżycowe

cacuszka"

na

gęsto

tzw.

ozdobione

obwodzie

Wycinanki
Chaładej

czyli,

jak

tego r o d z a j u

obok
tu

wśród

wycinanek

występują

siebie

wycinanki

we.

obok

Prócz

w

nich

w

sposób

motywów

również

zaczynają

abstrakcyjny,

kolistej,
umieszczo­

„księżycami".

wyraźnie

są

części

zwane

stosowane

w

ten

wycinanek

różnego

koloru

i

wielkości

koncentrycznie
kurs

na

nadesłała

technikę,

są

bardziej

za­
zło­

listków

z zaznaczonymi ż y ł k o w a n i a m i

materiale

wycinanki

z

(ryc.

wysta­

motywami
3, 4),

kło­

s ó w , drzew iglastych, n i e k i e d y w ten s p o s ó b

ułożonych,

że

są

drzewka

o

centrum

podstawie

się obecnie

i motywy

wychodzącej

nimi
z

wierz­

znajdują

kwadratu

się

stano­

wycinanki.

Obok motywów
tyka

drzewka zwrócone

w

geometrycznych i roślinnych
wycinankach

z w i e r z ę c e , j a k np.

spo­

się

na

Józefa

kon­

Dominiak

znające

również

nie

twierdząc,

dały

tę

ich

zdaniem utrzymane w barwach ostrych, np.
zielonej,

niebieskiej,

oczy. Dziś

ale

„mazury"

Wycinanki
z

innych

stwa

do

tak

mocnych,

zanikają

Polski

zestawione

wykazują

z o k i " o u k ł a d z i e p a s o w y m czy
(ryc.

2),

metryczne

o

silnie

żeby

czy

odpowiedniki

my

z

formy

podobień­
jak

„ko­

koliste „cacuszka

księ­

kwadratowe

takie

kompozycje

środku

wycinanek

narożach
znajdują

się

opo­

widoczne

wtedy, gdy

porównujemy

ze

sobą

o

motywach

ryc.

3 lub

sieradzka

4) n a w i ą z u j e

w najogólniejszych

tradycyjną

ś c i a n a c h i tragarzach
Obecnie

coraz r z a d z i e j ,

opo-

założeniach

kom­

wyklejane
dekorację

być

przyczynią

ozdoby

tego

może,

że

się

do

są
for­

do f o r m

zaakcentowany środek

podobnie jak

dawniej

wystawa

regionu

podobieństwa

(silnie

powały.

geo­

i

tu

Naklejano je na
deski
i

wśród

starsze. N o w s z a w y c i n a n k a

nowiły

że

wycinankami

najwięcej

zaznaczonym

Wskazane

pozycyjnych

„źgało"

i z tego p o w o d u ,

opoczyńskich. Zarówno

życowe"

czerwonej,

jest bardzo d u ż o roboty.

sieradzkie

stron

tylko

coraz

kilka

gdyż

"zyńskich

„mlecze"

występowały

wiącego

„Mazury"

autorka,

konkurs

że

nakleja

ż e dzisiejsze p a p i e r y s i ę do tego c e l u n i e n a d a j ą ,

wyko­

między

na

sposób,

m a j ą za m a ł o „ r a ź n e " k o l o r y . „ M a z u r y " m u s z ą b y ć

np.

wowym

zaś

tylko

„mazurów"

(np.

W

wycinanki

( r y c . 7).

Inne wycinankarki,

roślinnych

rzecz k o m p o z y c j i

środkowi,

siebie

jedna

z Bogumiłowa.

razie

z

ku

wycinanki-naklejanki,

robione

jednak głównie

traca elementy geometryczne na

rogach

środkowa

1).

stanowią

„mazury",

i

żonych

na

część

tu

Wycinanki

chołkami

(ryc.

grupę

t r a k t o w a n e na

sieradzka

często

wyodrębniona

narożnikowe

Osobną

czyńskiego.

kwadrato­

wyci­

i brzeżna, a w k w a d r a t o w y c h specjalnie zaakcentowane

ośrodkowego

przyrodzie.

roślinnych.

brzegu

rozbudowanym,

( r y c . 1), czy w r e s z c i e w i e l o k o l o r o w e „ m a z u r y "

nabierające

motywów

ś r o d k a do

ścisłe

typu

jeden

poszczególne

Józefa

f o r m b a r d z i e j z b l i ż o n y c h do s p o t y k a n y c h w
wycinanka

gdyż

okresie

n a n e przez J ó z e f ę C h a ł a d e j ( r y c . 8), p ó ź n i e j

Dzisiejsza

występują

konkurs

koliste

roślinne

ośrodkowego

( r y c . 2). W

geometrycznych

motywy

bardziej

formie

na

międzywojennym

występuje

zwane

siebie

wykonała

5), w d r u g i m

wycinanki

mówią,

z M o n i e (gm. B o g u m i ł ó w )

(ryc.

przy ich w y k o n y w a n i u

w

typu

promienistym,

Bogu­

( s u b t e l n i e ć ) . Przez p e w i e n czas m o d n e

nymi kółeczkami,

nazwać

z

„cacuszkami"

„udrobniać

by

w

Dominiak

rozwoju
lub

można

Monie

M a r i a n n ę Slipek i J ó z e f ę Balcerzak z

Bogumiłów)

miłowa.
w

nawiązują

wycinanek

zasadnicze u k ł a d y k o m p o z y c y j n e , z k t ó r y c h

ko­

na-

opartej na

dwa

od

kó­

koliste jednobarwne, k t ó r e p o c z ą t k o w o

Wśród

po o b w o d z i e w y c i n a n k i , czy p t a s z k i , czego p r z y k ł a ­
d e m j e s t i n t e r e s u j ą c a w y c i n a n k a w y k o n a n a przez l a u ­
reatkę
konkursu Józefę
K o l a s ę . Ta
sama a r t y s t k a
wplata
chętnie
w
swe
wycinankowe
kompozycje
p o s t a c i e l u d z k i e w f o r m i e b a w i ą c y c h s i ę d z i e c i ( r y c . 6).

zaś, bardziej

postaci

miały

Depluszewski.

nanki

papierowych
do

St.

elementy r o z c h o d z ą się tu

wycina­

największego

Fot.

za­

informacji

w

z Bogumiłowa.

Wśród

powstają­

Spotyka się tu formy

miały

Dominiak

w o k ó ł izbę.

szesnastokrotnym

daleko w i ę k s z e

ośrodkowego

takie,

naklejone

ośrodkowych,

i tematów.

jako

ludzkich

„chłopoki",

liste i k w a d r a t o w e . Punktem w y j ś c i o w y m
nek

układzie

Wycinanki

obiegających

motywach

o

Józefa

pierwszych,

kobiecych.

cych przy ośmio- względnie
równo

„kozoki",

typy: jeden s t a n o w i ą w y c i n a n k i

pasowym,
jedyny

sieradzka

i rogi).

„mazury"

izby

sta­

sieradzkiej.

podtrzymujących
rodzaju

spotyka

urządzony

konkurs

utrzymania

dawnego

zwyczaju.
U c z e s t n i c z k o m k o n k u r s u z o s t a ł r o z d a n y szereg
gród

z funduszów

Charakter

raczej

Wydziału

Kultury

symboliczny

miała

W.R.N. w

na­

Łodzi.

nagroda

ustalona

w wysokości

100 zł przez Z a r z ą d W o j e w ó d z k i

Związku

Samopomocy

Chłopskiej

nagrodę

w

Łodzi, k t ó r ą

to

sieradzkich

również

p r z y z n a n o J ó z e f i e C h a ł a d e j za j e j w y b i t n ą p o m o c p r z y

l i s k i czy p i e s k i

biegnące

organizowaniu konkursu.

Z W Y S T A W Y POKONKURSOWEJ W ŁUKOWIE

ROMAN

Dnia
kowie

14 p a ź d z i e r n i k a

pokonkursowa

1951 r. o t w a r t a z o s t a ł a w Ł u ­

wystawa

Wydział

Kultury

W.R.N.

wyroby

ludowego

rzemiosła artystycznego

kowskiego,
W

Lublinie.

tkaniny

i

Wystawa

(naramienne

stroju

kobiecego,
rypsowym

i

wykonane
na

białej

lnianej osnowie. W ś r ó d
wyraźnie

dwa

typy:

charakteryzowały

z

jako

objęła

się

doskonały

noszone

były
jako

wykonany

pod

łóżka.

Wśród

względem

około

Adamczykową

r.
z

kilimów

używa­

wyróżniał

kolorystycznym

1880

przez

Wojcieszkowa.

stary

nieżyjącą

już

Zeszyty

on

tzw.

czarno
bardzo

młodszy.

Typ

starszy

(ryc.

w

barwach

1)

na

splo­

na

zapasek w y r ó ż n i a ł y s i ę
wąskie

nakrycia

część

tkanego

farbowanej
i

okaz

tkaczkę

pasiaka

lub

starszy

paski

ne

ceramikę.

fartuszki)

z d w ó c h p ł a t k ó w p a s i a k a l u b rzadziej k r a c i a k a

przez

p o w i a t u łu­

dziale t k a n i n obficie reprezentowane

zapaski
tom

głównie

w

zorganizowana

REINFUSS

raczej s p o k o j n y c h c i e m n y c h (czarny, c z e r w o n y , c i e m n o ­
zielony,
szymi

intensywny
akcentami

prążków.
z

niebieski)

w

Kolejność

postaci

następujących

drobnymi odmianami

trudne

do

nych

jako

przerywanych
pasków

uchwycenia
fartuchy

po

zachowana,

wąziutkich

sobie

barw

tworząc

raporty.

W

zapaskach

używa­

cm

od kraju

dolnego

biegnie poziomo w y r ó ż n i a j ą c a
w

sem

wiązki

jest

długie,

kilkanaście

s i ę k o l o r y s t y c z n i e szero-

kci na 10 — 15 c m w i ą z k a b a r w n y c h p a s k ó w
symetrycznie

jaśniej­

czy

do

paska

ułożonych

środkowego.

Cza­

jest

jasnym

prąż­

k i e m p o w s t a ł y m przez p r z e w l e c z e n i e i g l i c ą g r u b e j

nitki

środek

stosunku

zaakcentowany

( r y c . 2). T a k i e same p r ą ż k i p r z e w l e k a n e s ą t e ż w k i l k u ­
centymetrowych
części

Odmienny
ramienne
tła

odstępach

o

wyraz plastyczny
szerokich

rozdzielonego

nych

między

paskami

pozostałej

pasiaka.

wiązkami

asymetrycznie.

zapaska
niec):

mniej

wykonana

posiadają
więcej

pasków

Przykładem
przez

tło jej s t a n o w i ą

Adelę

zapaski

6

na­

cm

pasach

barwnych

ułożo­

takiej

tkaniny

jest

Jabłońską

(wieś

Jele-

pasy p o m a r a ń c z o w e

szerokości

o k o ł o 6 c m , w i ą z k i z a ś s z e r o k i e na m n i e j w i ę c e j 12 c m
złożone były z powtarzających
go,

czerwonego,

się kolorów:

amarantowego,

zielonego, przy czym widoczna b y ł a
barw

o d c i e n i a m i (np. c z e r w o n y ,

różowy

ciemny

i różowy

Najnowsze

zapaski,

pasy prawie jednakowe,
mane

w

żywych

pewnej
Od

żółtego,

tendencja

powania

jasny

niebieskie­

różowego,

obok

do

siebie).

tzw. „krakowskie",
szerokości

barwach,

co

gru­

amarantowy,

około

nadaje

posiadają

4 cm, utrzy­

zapasce

cechy

jaskrawości.
techniką

wyrobu

f a r t u c h w y k o n a n y o k o ł o r. 1900 przez M a r i a n n ę

Świder

z

zapasek

Wojcieszkowa.

rypsowych odbiegał
Tkany

on

b y ł splotem

płótna

przy

i

z a s t o s o w a n i u l n u i w e ł n y z a r ó w n o w w ą t k u j a k i osno­
wie.

Kolory

przeważały

ciemne:

czarny,

czerwony,

z i e l o n y , p o p r z e g r a d z a n e o d czasu do czasu s u b t e l n y m i
prążkami
W

barwy

białej

lub

żółtej.

d z i a l e t k a c t w a p r ó c z zapasek w y s t a w i o n e

tzw, „ k i l i m y " , t j . d u ż e p r o s t o k ą t n e

płachty

były

zeszywane

ryc. ] .
Jeleniec

Fragment
pasiaka
pow. Łuków.

ryc. 2. Fragment
Adelę Jabłońską,

pasiaka
Jeleniec

wykonany
wełnianego
pow. Łuków.

przez

Adelę
Fol. R.

Jabłońską,
Reinfuss.

wykonanego
Fol. R.

przez
Reinfuss

ryc.

był

z

3.

Schemat

dwóch

zdobień

płatów

gładzonych

pasiaka tkanego

wym

w

pasy

mniej

około

3

cm,

kolorach:

w

towym, niebieskim
mi

prążkami

na

więcej

splotem

jednakowej

żółtym,

i zielonym

koloru

siwakach
wykonanych
przez
rys. Anna
Szymczyk.

fioletowym,

rozdzielonych

żółtego

i

rządko­

szerokości
grana­

wąziutki­

czerwonego.

Nowsze

dem

może

należał kilim
cieszkowa

wykonany

utrzymany

ciemno zielonym,
szej

produkcji

posiadają

też

przez

w

Pelagię

powtarzających

z

Woj-

się

kolorach
najnow­

obok

szerokich

pasów

wiązki

składające

się

układanych

w

paska

do

Kulpę

grupy

bordo i granatowym. K i l i m y

różnobarwnych,
stosunku

10 — 12 c m . D o tej

w

z wąskich

sposób

biegnącego

jednobarwnych
pasów

wego

Przykła-

tła

być

tkanina

rozdzielone

wiązkami

z

wykonana

barwnymi

Łukowa.

przez

Kazimierę

15 cm pasy b r ą z o ­

symetrycznie

komponowanymi

dochodzącymi

do

20

cm

szero­

kości.
W kilimach, podobnie jak i w n i e k t ó r y c h nowszych
z a p a s k a c h , w i d o c z n e j e s t d ą ż e n i e do
barwnych

w

tworzyły

ten

łagodne

o d c i e n i te^,o

sposób,

by

w

przejścia

samego

układania

niektórych

powstające

koloru

wiązek
partiach

z

różnych

(np. j a s n y r ó ż o w y ,

ciem­

ny r ó ż o w y , czerwony, bordo).

symetryczny

pośrodku.

tu

Jaroszewicza

S i e r o c i ń s k ą , p o s i a d a j ą c a s z e r o k i e na

k i l i m y b y ł y raczej m n i e j b a r w n e , t k a n e w pasy znacz­
nie szersze, w a h a j ą c e s i ę od

Kazimierza

Mniej

licznie

na

wystawie

ny

w

r.

1949

posiadał żółte
żonych

pasiastych

reprezentowane

kraciaste. Jeden w ś r ó d

przez

Stefanię

tło

kratę

białymi

Z tkanin
wetę

od

kilimy
w

Popek
z

z

tka­

Wojcieszkowa,

czarnych

pasów

obrze­

prążkami.

p r z e t y k a n y c h pokazano na

lnianą

były

nich,

w

żółty

deseń

w y s t a w i e ser­

wykonaną

przez

Adelę

Jabłońską.
Niektóre
v/

tkaniny

związku

z Jeleńca
(tzw.

Na

samodziałowe

kobiecym

składał

z

roślinnym,

szarfami

z

kolorowych

Spódnica

koszuli,

elipsowatymi

p r z o d z i e g o r s e t u po
z

Strój

obu

była

z

czepeczka
białym

czarnego

rzadkimi

gor­

kaletkami.

stronach z a p i ę c i a wyszyte

szklanych

zrobiona

były

pochodzący

zahaftowanymi

płóciennej

aksamitnego

były

wystawione

ubiorem.

się z tiulowego w ą s k i e g o

półczepka)

haftem
setu

z

koralików

wełniaka

dwa

motyle.

w pionowe

pasy,

a fartuch w poprzeczne. U b i ó r k o b i e c y z W o j c i e s z k o w a
składał
w

się

drobną

lonej

z

ornamentem
Jaroszewicza
Reinfuss.

z

gładzo­
Łuko­

samodziałowej

bluzki

w

kratkę

ny

na

czarną

i

tkaną

osnowie

wątkiem
z

lnu

nakrywał

rypsu

drobne

w

w

drobne

natowego

na

kraciastej

spódnicy
kobiecym
ryc. 4. Naczynie
gliniane
siwe
nym wykonane
przez Kazimierza
wa. Fot. R.

z

kratkę

spódnicy

fartuch

poprzeczne

paseczki

pionowe

z

na

tkanej

W

spódnica
koloru
tkana

zie­

cienkiej

baweł­

czarno.

Przód

pasiastego

paski.

czerwonym,

głowę

samodziałowej,

z czerwonej

uwagę

tle

na

tle, w e ł n i a n e j

farbowanego

zwracała
na

chustki
białym

wełnianego

innym

ubiorze

samodziałowa

zielonego
splotem

i

gra­

rypso-

ryc.

5.

Schemat

zdobień

na naczyniach

polewanych

wykonanych

przez

Kazimierza

Jaroszewicza

ba­

gających

równolegle

wełnianej

osnowie. S p ó d n i c a

ta, s k o p i o w a n a p r z e z ze­

naczyńka

zdobione były

spół

Koła

Młodzieżowego

Woli

trycznym

wykonanym

dług

starego w z o r u

niana

poprzednio

wym

o

wątku

z

fabrycznej

z r.

cienkiej
w

1875,

wełenki

Osowińskiej

podobnie

jak

we­

i wspom­

czerwona

spódnica

w czarną kratkę, przypomina żywo niektóre

samodziały

używane

w

bawełniana

na

stroju

Drugim

Kurpianek.

bogaciej

r e p r e z e n t o w a n y m d z i a ł e m na
było

w

stanęło

trzech

niak

z

Glinnego

Wyroby

garncarstwo.

garncarzy,

Jaroszewicz z Ł u k o w a

a

konkursu

mianowicie:

Kazimierz

Matysiak

gm.

i Jan

na
oraz

Jaroszewicza

glazurowane

gliny

wypalanej
znajdowały

się dzbanki, g a r n k i z uchem, misy, doniczki.

Powierzch­

nie

naczynia

czerwony. W ś r ó d

naczyń

zdobione

z

dzielą

siwych

kolor

naczyń

były

wzorem

powstałym

miejscowe w y g ł a d z e n i e

( r y c . 3) i r y t e m .

powierzchnię

pokrywają

naczynia

loślinny

(ryc.

na

o

czerwony

wykonane
zdobione

motywach

( r y c . 5) l u b z w i e r z ę c y c h
Wśród

w a ł y się

z

pasek

pobiałki

zyzgzakowatą.

Gatunek

rodzaj

szkliwa

nieco

lepszy

R.

wykonany
Hcinfuss.

Jaroszewicza.

bądź
po­

z gliny

wypa­

wzorami

białej

wąskiego

w

ten

doniczki

sposób

o faliście

roślinnych

6 i 7),

pokry­

paska w

pobliżu

naczyń

znajdo­

wyginanych

i znaczna

ilość

małych

naczyniek

zabawki

dla

dzieci.

Wyroby

na

cza, p o s i a d a j ą c e
plastycznych

brze­

ryc. 6. Garnuszek
polewany
przez Kazin ierza Jaroszewicza

i. glazurowany
z Łukowa.
Fot

przezna­

Jaroszewi­

dekorację świadczącą o uzdolnieniach

autora,

raczej m i e r n e .
o

są

(ptaszki) (ryc.

zdobionych

garnki,

gach, m i s y
czonych

linią

też

geome­

Niektóre

zdecydowanie

geometrycznych,

wane glazurą, z w y j ą t k i e m
dna.

szeroki

8).

niemal

Rzadziej n a

się o r n a m e n t

Jaroszewicza

kolor

polewy

rytą

(ryc.

3).

Naczynia
lanej

pobiałką
ozdobę

jako

mniejsze

przez

Całą

kompozycje

w układzie poziomym, bądź pionowym.
wierzchni s i w a k ó w widuje

nim

gliny,

brzuśca,

również ornamentem

Stęp­

się

na

jako

część

Szymczyk

Wojcieszków).

d w i e g r u p y : n i e p o l e w a n e n a c z y n i a s i w e ( r y c . 4)
częściowo

Kazimierza

b i e g n ą c ą na

używanej

górną

rys. Anna

wy­

Do

oraz Jan

(Glinne,

z

posiadały

niż w w y r o b a c h

Łukowie

stawie

nich

z Łukowa,

pod

względem

Wykonane

szorstkiej, n i e r ó w n e j

s ą one

powierzchni,

cienką o słabym, matowym

technicznym

z gliny

są

piaszczystej

glazurę

posiadają

połysku.

N a c z y n i a Jana M a t u s i a k a ( r y c . 8) r o b i o n e s ą z g l i ­
ny

wypalanej

(jasnej
które
w

lub
z

na

kolor

ciemnej)

o polewie

bladozielonej.

naczyń

pokryte

są

nierówną

żółto-brązowe

plamy

o

zacierających

rach. Glazura p o k r y w a
wnętrzną

część

Wśród

zazwyczaj

naczynia

naczyń

wraz

należy

dzbany

o

brzuśca,

niskie

pękate

garnki

ucha, doniczki

Nie­
polewą

się

kontu­

i górną

ze­

uchem.
przez

pięknie

oraz m a ł e

brązowej

zieloną

wnętrze

z

wykonanych

mienić
bez

Г

czerwony
względnie

z

Matusiaka

wy­

zarysowanej

linii

uchami

dzbanuszki

i

smuklejsze
i

naczyńka

w y r a b i a n e j a k o z a b a w k i dla d z i e c i . N a c z y n i a swe

zdobi

on g ł ó w n i e

obie­

rytem w postaci k i l k u

linii prostych

ryc.

7.

Miska polewana
i glazurowana.
Jaroszewicz,
Łuków.
Fol. R.

Wyk.
Kazimierz
Reinfuss.

ryc.

в. Schemat

Rys.

Anna

Szymczyk

zdobień

stosowanych

na naczyniach

gm.
W y r o b y trzeciego z w y m i e n i o n y c h na w s t ę p i e
carzy, Jana S t ę p n i a k a

( r y c . 9), z b l i ż o n e

r ó w n o pod

względem

formy

do

Matusiaka.

naczyń

na k o l o r c z e r w o n y
oraz

wewnątrz

garn­

s ą bardzo

j a k i sposobu

za­

wykonania

Na

konkurs

sze

smuklejsze

z uchami

wypala

swe

wyroby

lub

i pokrywa w górnej

części

brzuśca

ła

Stępniak

polewą w

kolorze

polewanych

przez

Jana

Matusiaha

z

Glinnego,

Wojcieszków.

jasnobrązowym

lub

j a s n o z i e l o n y m . G l a z u r a jest c i e n k a , o m a t o w y m p o ł y s k u .

wykonał

o n d w a rodzaje

i niższe

o szerokich

i bez.

Naczynia

swe

malowanymi

pobiałką

paskami

brzuśca,

zdobi

Stępniak

rytymi

biegnącymi

dooko­

nasady szyjki.

przysłał

niepolewane

misy

oraz

też

dzbankowate

Trzeci dział

eksponatów

stanowiły

pisanki

wie

(wyż­
garnki

nieco p o n i ż e j

czerwonych
garnki,

dzbanków
brzuścach),

Prócz

naczynia

bez

zgromadzonych

wykonane

czarnym

lub

czerwonym

siwe,
ucha.

na

techniką

wysta­

woskową

przez S e w e r y n ę Ś w i d e r . P i s a n k i te o z d o b i o n e
brązowym,

naczyń

naczynia

s ą na

wzorem

tle

białym

0 m o t y w a c h g e o m e t r y c z n y c h , r z a d z i e j r o ś l i n n y c h ( r y c . 10).
Kompozycja

tego w z o r u

opiera

się najczęściej

na

po­

dziale p o ł u d n i k o w y m , p r z e d z i e l o n y m c z ę s t o p o z i o m ą l i ­
nią

biegnącą

w

miejscu

D a l e k o rzadszy jest

największej

podział

bryły

szerokości

na

n i ą p r z e c h o d z ą c ą przez b i e g u n y i w y p e ł n i e n i e
łówek

oddzielnymi motywami

Wystawę

w

Łukowie,

eksponatów i zawężenia
wie

miejscowości,

tych

po­

roślinnymi.
mimo

niewielkiej

terytorialnego

uważać

jajka.

dwie polowy l i ­

należy

ilości

do p a r u

za

zaled­

przedsięwzięcie

udane. Podlasie s t a n o w i t e r e n b a r d z o s ł a b o

opracowany

pod

od

strony

artystycznego.

Wszel­

względem

organizacji
ka praca
akcji

etnograficznym,

ludowego rękodzieła
na

takiin

terenie

nieujęty

jest

trudna

p i o n i e r s k i e j . Fakt, że d z i ę k i

dzi

udało

wej

i urządzić

wych

się tam

konkurs

wystawę zawierającą

eksponatów

ludowego

zorganizować

reprezentujących

rzemiosła

i

nosi

wysiłkom

sztuki

sporo
jest

ludo­

wartościo­

tamtejsze

artystycznego,

cechy

grupy lu­

tradycje

dużą

za­

s ł u g ą z a r ó w n o c z y n n i k ó w , k t ó r e o r g a n i z o w a ł y to przed­
sięwzięcie

z

ramienia

Ministerstwa

1 W.R.N. w Lublinie, jak
zek

zrealizowania

i osób

akcji

na

Kultury

które

bezpośrednio

w

i

spadł

Sztuki
obowią­

terenie.

W z w i ą z k u z k o n k u r s e m r o z d z i e l o n o m i ę d z y uczest­
rvc 9. Dzban
Jana
Stępniaka

58

rys.

częściowo
glazurowany,
wykonany
z Glinnego
gm.
Wojcieszków.
R.
Reinfuss.

10. Pisanki

wykonane

przez

Sewerynę

przez
Fol.

ników
oraz

Świder

szereg

nagród

pieniężnych

udzielonych

przez

Dep. P o l i t y k i K u l t u r a l n e j M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki
Powiatową Radę

z Wojcieszkowa

pow.

Narodową

Łuków.

Anna

w

Łukowie.

Szewczyk

WYSTAWA

SZTUKI

I RĘKODZIEŁA

LUDOWEGO

HELENA

W y s t a w a Sztuki i Rękodzieła Ludowego,
w

krakowskim

Pałacu

staraniem W y d z i a ł u
nić

miała ściśle

kreślenie
jej

dawnego

we

urządzona

wrześniu

1951

Kultury W.R.N. w Krakowie,

określone

żywotności

zatorowie

Sztuki

dorobku

którym

było

ludowej

przez

zestawienie

z

produkcją

zebrali

dzisiejszą.

odpowiedni

wypożyczone

z

krakowskich

Etnograficznego

i

Działu

Przemysłu

oraz

najnowszej,

(Muzeum

Artystycznego Muzeum
w

się eksponaty

Narodowego)

postaci e k s p o n a t ó w w c h o d z ą c y c h

objazdowej

zorganizowanej

przez

ry

uzupełnionej

licznymi

i Sztuki,

cymi

z

konkursów

W.R.N.

w

czyzny.

Jednym

skład

ludowej

Podhala

celów

wystawy

było również

trzebami

dzisiejszego

życia

to

czy

i

w

czy

też

projektowaniu

rowie

wystawy

hafciarstwa,

przez

wzorów
na

drewnianej,

tradycyjnej

sztuki

we

współczesnym
Wystawa

artystów

przemysłu.

Organizato­

przykładach

z

skórzanych

czy

ludowej

znajdują

przemyśle

ludowe,

z

eksponaty

kolei

W

ramach

wystawy

hafty,

wyroby

z

szkle i r z e ź b a
Rewelację

malowanki

w

znalazły

drzewa,

Powiśla

te

mieszkalnych
i

baczniejszą

i Ży­

się

tkaniny

ceramika,

obrazy

stanowiła

sala

Dąbrowskiego.

W

przez

kobiety

zawierająca
okolicy

wiejskie.

o tematyce g ł ó w n i e roślinnej, p i ę k n e

racyjności

bogactwie

w

kolorystycznym

uwagę. Dostarczyć

one

wnętrza
w

swej

tylko

deko­

mogą, jako

na

bliskie

upodobaniom,

wzorów

dla

przemysłu

tekstylnego. Pierwsze p r ó b y

tego

rodzaju podjął już Instytut Wzornictwa

Przemysłowego

w

się

Warszawie.

Na

wystawie

malowane

ręcznie

wiśla

drukowane

lub

ponowanych.

przez

Wypadły

znalazły

kobiety

według
one

na

p o k a z a n o w r. 1948

jedwabie

Dąbrowskiego

w z o r ó w przez n i e
ogół

Sztuka ludowa polska, k t ó r e j
plastyczną

z

na

ryc. 1. „Żniwiarka",
zefa Hulke z Łękawicy

Malowanki

zasługują

wiele

tej

naszym estetycznym
zwłaszcza

przez
Jó­
Deptuszewski.

ca­

skoncentrowano

z a c h o w a ł s i ę po d z i ś d z i e ń z w y c z a j m a l o w a n i a
izb

z

województwa

drzewie.

wystawy

z

rzeźba
pełna,
wykonana
pow. Żywiec.
Fot. St.

zastosowanie

artystycznym.

zasadniczo

którym

tzw.

elementy

t e r e n y Podhala, P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o

wiecczyzny.
na

w

zakresu:

wreszcie

pokazali, w j a k i s p o s ó b

obejmowała

krakowskiego,

rodzaje
ludowych

do

ł e j P o l s k i ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m
u w a g ę na

po­

przestawie­

szeregu

wyrobów

galanterii

udział

pod­
z

nie t r a d y c y j n e g o r ę k o d z i e ł a l u d o w e g o na n o w e
produkcji,

przez

Żywiec­

ludowej

przez

za­

produkcja

mu­

urządzanych

sztuki

nasze

Kultu­

terenach

związania

nowe
ludowa

pochodzą­

na

możliwości

na
że

wystawy

okazami

kreślenie

obecnie
bowiem,

daw­

Ministerstwo

sztuki

Krakowie,
z

w

się

swoich

nej
zeów

odpowiada

Okazuje

Organi­

dla

który

ludowej

pytanie.

pod­

z a ł o ż e ń m a t e r i a ł , na
sztuki

złożyły

krakowskiej,

speł­

zadanie,

sztuki

wystawy

r.

BLUMÓWNA

Po­
kom­

zakresie

rękodzieła

przez

aktualnych
stać

swe

założeń,

wzorem

artystycznego

elementy
ale

zbliżona

dekoracyjne,
może

doskonałości

się

jest

nie

zdobnicze

do

niejednokrotnie

wykonania

i

opracowania

materiału.
Jeśli

jednak

chodzi

dawnych

wytworów

produkcji,

nie

o

określenie

ludowych,

można

stosunku

jako

zalecać jakichś

wzorów
praw

niezmien­

nych i jednolitvch,

gdyż doprowadziłoby

to do

zumienia

cech

ludowej

nader

pomyślnie.

wspaniałą

twórczość

wym

pamiętnej

wystawie

też

istotnych

różnorodnej

w

swoim

nakazie p a m i ę t a l i
jej

dodatni

wynik.

wytwórczości

charakterze.

O

tym

do

nowej
niezro­
tak

podstawo­

organizatorowie wystawy,

stąd

VI P O W O J E N N Y KONKURS SZOPEK K R A K O W S K I C H

ryc

I.

Szopka

wykonana

Morysa.

Dnia
czajem,

Fol.

prziz

22 g r u d n i a

przez

storycznego

Miasta

kurs

krakowskich.

W

ryc.

z rokiem

szósty
ubiegłym

kiełkowych,
nowiąca

powojenny

kon­

szopki

do k o n k u r s u szopek (w ub.

26, w

b. r o k u

34).

P o z i o m p r a c j e s t na

nany.

Wśród

szopek p r z e w a ż a ł y ,

pięciowieżowe.

ud

reszty

Jedynie dwie

innym

wystawionego

ujęciem.

w

roku

ogół

BARBARA

2.

wykonana

F.

Solowskiego.

zakończenia gotyckie,

a

kopułą. Małe

szopki

trójwieżowe

stożkowatymi

lub

Stefanem

„modelu"

kursie,

wśród

skiego,

Zygmunta
Rutę

z Barbakanu.

Połączenie

Krakowa

z

częścią

środkową

dały

względem

lakteru szopki
w

ciepłym

c z e r w o n o , z a ś na

łukowatym

środkowej

tektury
pod

wykonane

trzy

elementów
w

krakowskiej.

nakrytą

kopuł

wspartych

umieszczoną

zostały

schodki.

i

wyklejona

jednolitą,

Druga

szopka

kolorycie,

utrzymana

posiadała

zakończeniach,

płaską

na

w

w

Pozostałe

szopki

kle, szopki ś r e d n i e j
duża

nie

roku.

odbiegały

w

Najliczniejsze

wielkości,

wykonanych

p i ę c i o w i e ż o w a , ze

Ludwika,

Władysława

nagrody

otrzymali:

Morys

(ryc.

do

Zdzisław

fragmenty

szopki
je

żach

pomysłowe
wziętym

znalazły

welskich.
sposób,
zaś

się

Ściany
że

w

w

jego

szopce
bocznymi

z

Sukiennic

przeniesione
wieże

mur

podparte

są

z

autora, k t ó r y

w

wypełnienie

roku

w

ten

ciosów,

u

dołu

przyporami.

bardzo

tych,

studiów

zwy­

m ę i o d tego czasu k o n s e k w e n t n i e r o z w i j a

sumiennych

stworzył nową

tyl­

menty

(np.

wykusze

i przypory)

przedstawień

ku­

z a p o ż y c z a ć i i n n i szopkarze.

for­

ją i udosko­

nala, p r z y c z y m n i e k t ó r e z a s t o s o w a n e przez n i e g o

i jedna

wa­

są

„kamiennymi"

1949

mo­
naro­

z murów

oklejone

dużych

Kra­

całość

krakowskich. Na

wykusze

no­

wpro­

a środkową

szopki

i

na

starego

jest

Du­

przed­

harmonijną

wieżami

naśladują

narożniki

architektury

umiejętnie

od

małych

którą

do

szeroką

kilka

Turskiego,

2). D u d z i k

były, jak

poza t y m

Zdzisława

Wojciechow­

stapiając

Przed

typie

przez m ł o d z i e ż )
sceną

jak

Antoniego

Szopka D u d z i k a j e s t w y n i k i e m

o g l ą d a m y co

(przeważnie

szopkarzy,

kon­

spotkaliśmy

wadził

tywem

żółtym

konkursu

kowa

postaci

kolorze

Tarnowskim,

j e j d u ż o b a r w n o ś c i , poza t y m

w

„posadz­

daszkami

konkursie szopkę zeszłoroczną,

Bardzo

zbudowane

barokową

są

wo o k l e i ł n a d a j ą c

przestrzeni m i ę d z y

pokrywała

szachownicę

dwie

część

środkowej

są

Morysa,

( r y c . 1) i W a c ł a w

s t a w i ! na

kryte

innych.

wieża­

filarach.

szopki

Pierwsze
dzik

i

zaś

czterech

Podstawę

dwie

wybitniejszych

Przed

kopułą.

w

części

cha-

brązowym.

które

ko

całość

pozbawioną

się dwie niskie p r z y b u d ó w k i

wnękę
ka"

archi­

rezultacie

żóltobrązowym

mi znajdowały

zabytkowej

zaprojektowaną

architektonicznym

niższą

wzięte

nowocześnie

wieże narożne o iglicowatych
środkową,

wieżyczki

lub

nakryte

nie b r a l i u d z i a ł u w

uczestników

Tadeusza

zakończeniach

trzy

przeważnie

i Franciszkiem

którzy już i w zeszłym roku

Wacława

części

Mitką

przeróbkę

piętrowego

wielkości
po

posiadają

środkowe

sta­
1948

ostrosłupowymi.

Dudzika,

p o m a l o w a n e j na

mają

boczne

a

roku

średniej

roku

których

w

Szopki

z

Poza

Reinfuss.

dwupiętrowe

wież,

się

Wacława

R.

konkursu

pięć

wszystkich

sklepieniu

z

więk­

szopki w y r ó ż n i a ł y

lub

s c e n o g r a f i c z n e g o , z t y m ż e a u t o r d o d a ł po b o k a c h d w i e
z dykty

znanej

jedno

trój-

przez

Fot.

1 — 4)

wyrów­

KURKOWA

d o s t a r c z o n a przez R y s z a r d a K i j a k a ,

przeróbkę

wieże mariackie

o gotyckich

Szopka

Wojciechowskiego.

(ryc.

corocznie,

Jedna s t a n o w i ł a

zeszłym

ryc.

Antoniego

Hi­

notujemy

jak

R. Reinfuss.
przez

zwy­

szą ilość z g ł o s z o n y c h

i

Fot.

wykonana

Muzeum

Dyrekcję

Krakowa,

porównaniu

Dudzika.

3. Szopka

1951 r. o d b y ł s i ę d o r o c z n y m

zorganizowany

szopek

Zdzisława

R. Reinfuss.

ZOFIA

zaczynają

od

ele­
niego

at

D r u g ą z d w ó c h p i e r w s z y c h n a g r ó d o t r z y m a ł laure-.

skonalenia s w y c h prac,

zeszłorocznego

przyszłość.

konkursu, W a c ł a w

Morys.

Szopka

jego { r y c . 2) ś r e d n i e j w i e l k o ś c i , posiada trzy w y s m u k ł e
wieże

(boczne

kończona

w

charakterze gotyckim,

barokową

kopułą),

środkowa

za­

między

nimi

przestrzeń

jest nieco pusta, mimo ż e autor stara s i ę j ą
dwoma

czworobocznymi

siada

galeryjkę

Pewną

nowością

wprowadzenie

z

wieżyczkami.

szeregiem
(przyjętą

Na

tychczasowej

po­

kolumienek.

szopek

Dudzika)

Woj­

polityki

polegającej

nawiązujących
krępuje

szopkarstwie

sów

mające

dycji

i danie

co

form n o w y c h .

na celu

możności

ciem

aktualizować.

wprowadzenia

nie

robi w r a ż e n i a

posiada

silnie

poziomy,

dość

elementów

przeładowanej.

zaznaczony

jedna

nad

i

smukłość.
Wśród

drugą

nadają

daszkami
wnęki

całości

na

wyróżnienie

tzw.

powstania

zamierających
się

tra­

niewątpli­

plastycznym

i twórczość wiązać z ży­

Szopkarstwo

krakowskie

stanę­

udało

się znaleść

potrzebom.

umieszczo­

zastosowanie

odpowiadające

nowym

to

przy d a l s z y m

zeświec­

Byłoby

możliwe

c z e n i u szopki, k t ó r a przerobiona na k u k i e ł k o w y teatrzyk

pewną

lekkość

dostosowany do w y s t a w i a n i a b a j e k dla dzieci spotka­

zasługuje

szopka

wy

gotyckie,

ośmiopromienna

wypełnia

gotycka

gwiazda.

któ­

i

przedszkolach

się rozpowszechnić
dając

wiele

w

radości

świetli­
dzieciom,

a autorom z a p e w n i a j ą c zbyt dla i c h prac.

umiesz­

Miejsce

ściana szczytowa

typ szopki m ó g ł b y

cach

zaś środ­

k o w a barokowe. N a s z c z y c i e ś r o d k o w e j w i e ż y
jest

do typu

ł o b y na gruncie o wiele mocniejszym, gdyby dla szopki

podział

T u r s k i e g o (ryc. 6) z trzema w i e ż a m i ,

r y c h boczne p o s i a d a j ą z a k o ń c z e n i a

wieżami

i

do­

ł a b y s i ę n i e w ą t p l i w i e z ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m . T a k i no­
innych

Władysława

czona

całość

A r c h i t e k t u r a szopki

wąskimi

z a ś trzy, coraz to w ę ż s z e

ne

różnorodnych

dekoracyjnych

stano­
od

nagradzaniu

w i e i s t n i e j ą c y m w ś r ó d szopkarzy talentom

wieżach.

na

O r g a n i z o w a n i e konkur­

wypowiedzenia

zarazem t ę t r a d y c j ę

Mimo

od

możliwość

podtrzymanie

powinno

skomplikowanych

na

„ezenekierowskiego",

c i e c h o w s k i e m u (ryc. 3) z a s z o p k ę d w u p i ę t r o w ą o trzech
i

jest j e d n a k ż e

k t ó r e musi o d s t ą p i ć

przede w s z y s t k i m szopek
w

jest

wykuszy.

D r u g a nagroda z o s t a ł a p r z y z n a n a A n t o n i e m u

ta u z a l e ż n i o n a

w i s k a j u r y konkursowego,

zapełnić

piętrze

drobnych
z

Przyszłość

co stanowi d o b r ą p r o g n o z ę

Podobno p e w n a a k c j a

między

z

kierowania

cztero­

szopkarstwem

w c e l u takiego w ł a ś n i e
została

przez

po­

orga­

ma oknami, p o d c i ą g n i ę t a do w y s o k o ś c i

kopuły. W na­

nizatorów

rożach

D u d z i k a przy­

domieni w ostatniej c h w i l i o n o w y c h w y t y c z n y c h kon­

była

kursu

nie

zmian

w gotowych

Turski

pory. S z o p k a

wprowadza

za

Turskiego

roku

z

wzorem
1951

znacznie

lepsza od tej, k t ó r ą p r z e d s t a w i ł w r o k u poprzednim.
Należało

by

jeszcze w s p o m n i e ć

o pojawieniu

przy

się

piętrowej,
kowych
sława

p ł a s k i e j , z trzema n i s k i m i w i e ż a m i

kopułach

wykonanej

przez

Tegoroczny
technice

w

ce,

dwu­

koncepcji

które

Szopka
lipanowicza.

wykonana

przez

do

Zygmunta

Fot . R. Reinfuss.

ryc.

wykazał

zadatki n a

wytworzenie

właśnie

modelem

nowego

teatrzyku k u k i e ł k o ­

byłaby

szopka ż ó ł t o b r ą z o w a

moim

zdaniem

(ryc. 4). D z i ę ­

ona bardzo dobre w a r u n k i „ k o m u n i k a c y j n e " d a j ą c e re­

świad­

ż y s e r o w i d u ż e m o ż l i w o ś c i w operowaniu lalkami, drob­

ciągłego

Ludwika,
6.

mało

k i swemu rozbudowanemu

wież)

zmierzający

żadnych

konkursowy

ani

ne

i wysiłek

sąd

żad­

wować

}c- 4.

posiadają

wego. T a k i m

c z ą one, ż e u p e w n e j grupy szopkarzy daje s i ę zaobser­
rozwój

a

zbyt

Mieczy­

szopek,

w y k o n a n i a c z y zdobienia, niemniej

również

typu szopki w postaci ś w i e c k i e g o

d a ł nam w p r a w d z i e

ogólnej

wprowadzenia

już szopkach,

rozdawaniu n a g r ó d

wspomniana w y ż e j

k o n k u r s nie
ani

możliwości

o baro­

Lipanowicza.

nych rewelacji
w

(ryc. 5)

mieli

j e d n a k szopkarze z a w i a ­

starania, by w y ł o w i ć z dostarczonego m a t e r i a ł u te pra­

na k o n k u r s i e szopki bardzo typowej dla o k r e s u przed­
wojennego i p i e r w s z y c h k o n k u s ó w p o w o j e n n y c h ,

k o n k u r s u . Niestety

podjęta

Szopka

do­

bot.

R.

zaś

Reinjuss.

wykonana

przeróbki

nadałyby

przez

ryc.

architektoniczne

całości

5.

Władysława

rzutowi poziomemu

(np.

c h a r a k t e r bardziej

Szopka

wykonana

Turskiego.

przez

posiada

zakończenia
świecki.

Mieczysława

Fot. R. Reinfuss.

61

X X V I W A L N E ZGROMADZENIE POLSKIEGO
T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O W ŁODZI

rozmaitych
schematu.

W dniach 24—25 listopada 1951 r. o d b y ł o s i ę w auli
uniwersytetu

łódzkiego

XXVI

Polskiego T o w a r z y s t w a
ło udział o k o ł o

80

Walne

Ludoznawczego, w k t ó r y m w z i ę ­

etnografów

z c a ł e j Polski.

obrad, obok dorocznych s p r a w o z d a ń ,
kół

zagadnienia

Zgromadzenie

etnografii

Tematy

skupiały się

historycznej

wo­

i

badań

tere­

wygłoszony

przez

prof.

nowych.
W

p i e r w s z y m dniu z o s t a ł

Bogdana B a r a n o w s k i e g o odczyt i n a u g u r a c y j n y
dokumentów

historycznych w

ficznych",

którym

i

w

dokumentów

teczności

dla

„O

roli

p o s z u k i w a n i a c h etnogra­

prelegent

dał

przegląd

źródeł

h i s t o r y c z n y c h z punktu w i d z e n i a
etnografii. W

Jażdżewski wygłosił

drugim dniu prof.
„Wykopaliska

gdań­

skie j a k o ź r ó d ł o poznania kultury materialnej —

Przy­

czynek

do

badań

p r e l e k c j ę pt.

uży­

Konrad

etnograficznych

nad

typów

i

przyjęcia

jakiegoś

wspólnego

W
części
sprawozdawczej
został
zanalizowany
i poddany k r y t y c e dorobek Polskiego T o w a r z y s t w a L u ­
doznawczego* za rok 1950/1951 b ę d ą c y c z ę ś c i ą 6-letniego
planu naukowego. O b e j m u j e on p o d j ę c i e prac biblio­
graficznych i i n d e k s o w y c h , k t ó r e s t a n ą s i ę p o d s t a w ą
p r z y s z ł e j E n c y k l o p e d i i Etnografii
i Polskiego A t l a s u
Etnograficznego, k o n t y n u o w a n i e w y d a w n i c t w T o w a r z y ­
stwa: „Ludu", „Prac Etnograficznych", „ A t l a s u Pol­
s k i c h S t r o j ó w L u d o w y c h " ( k t ó r y c h w y s z ł y już 4 zeszy­
ty), „Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" i
Archiwum
etnoaraficzneao" prowadzenie b a d a ń t e r e n o w v c h i a k o
okres w s t e n n v do o n r a c o w a n i a monoarafii r e a i o n a l n v c h
w ramach r e e d v c i i d z i e ł K o l b e r a a N a osobna u w a o e

•>a ł„«ri łv s n r a v L d a n i a Sekrii MetodoloeiezLi i P o
™drnrtw
S e V H r ń e r w . ™ miała d w
role n o a ł e L n i e
4

monografiami

wa

a

a

a

regionalnymi". Poza tym prelegent z a z n a j o m i ł uczestni­

n?5u»rb

nych.

przSowanir

Podczas

zwiedzania

specjalnej

wystawy

zaape­

l o w a ł do z e b r a n y c h o pomoc w oznaczaniu olbrzymich
m a t e r i a ł ó w , co z p o w o d u i c h z n i s z c z e n i a i f r a g m e n t a ­
ryczności

nastręcza

prof. J a ż d ż e w s k i
z

etnografią,

wielkie

podkreślił

ponieważ

trudności.
ścisły

W

prelekcji

związek

przedmiot

archeologii

ich

badań

jest

wspólny.
Postawione

przez

obu

prelegentów

zagadnienie

rozszerzenia b a d a ń etnograficznych w oparciu o doku­
menty historyczne w y w o ł a ł y
w y p o w i a d a l i się

dyskusję, w

której

profesorowie: G a j e k , Reinfuss,

żywą

Szczot­

ka, Seweryn, Antoniewicz, Czekanowski,
Adamska,

Burszta,

Baranowski,

Frankowska,

Jażdżewski

i

Szcze­

pański.
Zagadnieniu etnograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h po­
ś w i ę c o n y b y ł referat prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m skiej pt. „ B a d a n i a terenowe do monografii regional­
n y c h w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e ń o ś r o d k a ł ó d z k i e g o " oraz
p r e l e k c j a dr J a n i n y
Krajewskiej
poprzedzająca
wy­
ś w i e t l e n i e filmu etnograficznego p o ś w i ę c o n e g o o b r ó b c e
garncarskiej w Medyni G ł o g o w s k i e j . Cennym uzupeł­
nieniem obu prelekcji b y ł a w y s t a w a prac, kwestiona­
riuszy, r y s u n k ó w i p o m o c n i c z y c h s z k i c ó w u c z e s t n i k ó w
badań
oraz
świeżo
wydany
tom
VIII
i
IX
„Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" z a w i e r a j ą c y prace
o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . W d y s k u s j i nad badaniami terenow v m i poruszone zostaiv n a i w a ż n i e i s z e momentv ł ą c z a ce Sie z tvm nroblemem m anowirie- cel i o m a n i z a c i a
b a d a ń technika n r a c v kwestionariusze o k o l e n i e kadr
i u c z e s t n i k ó w b a d a ń w v n a „ * i P i'tn
Wv^ninnn
badania i n w e n t a r v ^ v i n e
JLrtJ n
| 1 п Т ь , Г
nhLwvrh
nheirnuiare JL™
„h.
I T
Г
m

m

Л

~

Y
h

a r i

^LL"

:

ń

J J ,JLb
ni

a

r „ 7 . °

b

s

z

a

r

'

V ? , ! Г

Z T I Z ! 3 T h u t o ™ 3 h

62

ZTJ

k ó w zjazdu z w y n i k a m i g d a ń s k i c h b a d a ń archeologicz­

o

b

o

l

c

z

a

s

a

d

m

'

opracowaniu
у

1

W

Y

™

a

g

a

j

ą

c

y

c

h

,

r o w

;

mez p o s z u k i w a ń n i s t o r y c z n y c n . Ze w z g l ę d u na w a ż n o r
. a k t u a l n o ś ć problemu kwestionariuszy do badan tere­
n o w y c h postanowiono z w o a c w c i ą g u stycznia 952 r.
p s o b n ą k o n f e r e n c j ę s p e c j a l i s t ó w w celu ujednolicenia

«vl«!

ZnnrL

L i w

r«J

^wM^^v^Tdob^^^^ov^.

Sprawa kwestionariuszy roboczych w y w o ł a ł a ż y w ą
d y s k u s j ę , w k t ó r e j stwierdzono, ż e p o s z c z e g ó l n e o ś r o d ­
ki p o s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i kwestionariuszami, co utrud­
nia ujednolicenie a k c j i b a d a w c z e j .
W
c z ę ś c i sprawozdawczo-informacyjnej
delegaci
P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki przedstawili działalność
Instytutu w z a k r e s i e b a d a ń sztuki ludowej, a miano­
w i c i e dyr. T a d e u s z Z y g l e r z r e f e r o w a ł dorobek S e k c j i
Badania F o l k l o r u M u z y c z n e g o i M u z y k i L u d o w e j — dr
Roman Reinfuss p r z e d s t a w i ł prace Z a k ł a d u
Badania
Plastyki i Z d o b n i c t w a Ludowego. Prelegent s t w i e r d z i ł ,
ż e s z ł a ona w trzech k i e r u n k a c h : o b e j m o w a ł a prace te­
renowe, opracowanie n a g r o m a d z o n y c h m a t e r i a ł ó w oraz
a k c i e w v d a w n i c z a w oparciu o czasopismo
Polska
Sztuka Ludowa". Ponadto przygotowano do""cTruku p r a c ę
monoaraficzna o sztuce ludowei O D o c z v n s k i e a o oma¬
w i a j ą c ą w y n i k i b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r 1949 W dy¬
s k u s j i nad obu sprawozdaniami p o d k r e ś l o n o w a ż n o ś ć
P a ń « t w n w p n n Tn4tvtutu Sztuki oraz
omówiona
! | ^ п . Г З « п
r l a v r t w ,
L u d o z n a w c z e a o do
р а Т Г 1 0 п 1 l ^ J l ^ Z i J i
n r ™ rzvm o o d k r e ś l o n o
n

W drugim dniu obrad dyr. Zofia S z y d ł o w s k a zazna­
j o m i ł a o b e c n y c h z pracami C e n t r a l i P r z e m y s ł u Ludo­
wego i A r t y s t y c z n e g o . W d ł u ż s z y m p r z e m ó w i e n i u prele­
gentka s t w i e r d z i ł a , ż e c e l e m C . P . L . i A . jest popieranie
ludowego p r z e m y s ł u artystycznego, organizowanie pro­
d u k c j i i w p r o w a d z e n i e j e j do miasta,; n a
koniec
z a a p e l o w a ł a " ~ o w i ę k s z e zainteresowanie i w s p ó ł p r a c ę
e t n o g r a f ó w z tą i n s t y t u c j ą . W odpowiedzi Z a r z ą d Pol­
skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego p o s t a n o w i ł odbyć
o s o b n ą k o n f e r e n c j ę z k i e r o w n i c t w e m C . P . L . i A . co do
o m ó w i e n i a form w s p ó ł p r a c y .
Do w a ż n y c h p o s t a n o w i e ń X X V I W a l n e g o Zgroma­
dzenia n a l e ż y u c h w a ł a o przeniesieniu siedziby Pol­
skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego z L u b l i n a do Poz­
nania.
O. G .