b40882743bef19ab30f94038b1fff9fd.pdf
Media
Part of Świąteczne zdobnictwo wnętrz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2
- extracted text
-
Barbara Ogrodowska
ŚWIĄTECZNE Z D O B N I C T W O WNĘTRZ
Skłonność
wszystkim
potrzeb.
do
upiększania
najbliższego
wnętrza mieszkalnego
Indywidualne
otoczenia,
jest w y r a z o m
odczucie
piękna,
bardzo
przede,
Boże
Narodzenie
różnych
h a r m o n i i , łączy
Najpowszochniej
się
w
Polsce
występującymi
i
najbardziej
z a s p i r a c j a m i s p o ł e c z n y m i (naśladowania i n n y c h ) , chęcią z a m a n i
z n a n y m i a k c e s o r i a m i t y c h świąt, s p o t y k a n y m i zarówno w i z b a c h
festowania
wiejskich
zamożności,
wzbudzania
w s i , w czasie g d y dominowały
pojawiały
się w o k r e s a c h
kreśleniu u r o c z y s t e g o
wspomniane
Obyozaj
czystości
—
wyżej
świątecznych. Służyły
domu
wówczas
wnętrz
zboża,
słoma,
siano
, , N a stół w i g i l i j n y k ł a d z i o n o słomę, p o c z y m
dopiero
przy
stawiano
też
ziarno.
pod
zarazem
w okresie świąt i ważnych
byl punktem
d e k o r a c j i mieszkań w i e j s k i c h .
t o „okres niezwykły,
Uroczysty
i
krywano
j a k i we
dworach
były
snopy
3
stół
obrusem
i
zastawiano
potrawy;
w kątach s n o p y ż y t a i rozścielano słomę n a podłodze. C z y n i o n o
religijnych, rodzinnych —
zwyczajności".
dawnej
potrzeby.
zdobienia
2
itp. Na
c h a r a k t e r u święta, zaspakajając
d l a późniejszej, trwałej
Święta
podziwu
k u m o chałupy, dekoracje
wyjścia
świąt
wymagał
—
wedle
powszechnego
przekonania
—
czas
na
pamiątkę
w którym Dzieciątko Jezus leżało: stary zwyczaj
chrześcijańskie d o m y , n a B o ż e N a r o d z e n i e
1
który odmienia i dzieli
charakter
uro
żo w s t a j n i Ś w i ę t a P a n n a l e ż a ł a
oprawy
Encyklopedia
w t y m mają
p o i z b a c h siać s ł o m ę ,
połogiem".
4
zamieszcza informację
staropolska
to
żłobu,
następują
podkreślającej niezwykłość, niecodzienność świątecznego o k r e s u -
cą: „Stawianie snopów zboża p o r o g a c h i z b y w której
zasiadają
Jest
do
zwyczajem
t o c z a s s z c z e g ó l n e g o n a s i l e n i a d z i a ł a n i a sił
nadprzyrodzo
n y c h , o b w a r o w a n y z a k a z a m i i n a k a z a m i , sprzyjający
magicznym.
wnętrza
Toteż
miały
przedmioty
przede
zaś i c h w a l o r y e s t e t y c z n e
ne.
stanowiące
wszystkim
bogatą
działaniom
świąteczny
treść
uczty w i g i l i j n e j , dotąd n a p o t y k a n e
niegdyś we w s z y s t k i c h w a r s t w a c h powszechnym.
wystrój
wojewodziny
symboliczną,
w pierwszej
można traktować jako zjawisko
wtór
u l u d u było
żyta
po
Dobrzyckiej
w
Pęsach
na
U
pani pod-
Mazowszu,
jeszcze
połowie X I X w . n i e s i a d a n o d o w i g i l i i bez snopów
rogach
komnaty
stołowej
ustawianych. L u d wiejski,
p o u c z c i e w i g i l i j n e j , zo s ł o m y t y c h s n o p ó w k r ę c i m a ł e
powrósła
95
I
I I . 1 . B u d y n k i m a l o w a n o лл- „ k o ł a o y k i " , z a g r o d a A n n y Z w o l i ń s k i e j , N o s z a c o w i c c , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1 9 8 1 ; i l . 2.
święta, f o t . z p o c z ą t k u X X w .
i лvyЫegłszy d o s a d u o t w i ą z u j c n i e m i d r z e w a o w o c o w e w
k o n a n i u , że będą l e p i e j
rodziły."
prze
S n o p y zboża układano n a różne s p o s o b y : n p . j e d e n okazały
snop żyta
stawiano
Ważnym
i
bardzo
Bożego Narodzenia
5
w kącie i z b y , a l b o
we wszystkich
kątach
zielenią
charakterystycznym
Godnie
atrybutem
b y ł a j o d ł o w a l u b ś w i e r k o w a , a wiąc
o k r y t a , gałązka.
Źródła
interpretują
życia, radości, zapowiedź o d n o w y
ją
jako
i лл-zrostu r o ś l i n .
świąt
trwałą
symbol
Gałązkami
7
u m i e s z c z a n o s n o p y z b ó ż podstaлл oлл*ych: p s z e n i c y , ż y t a , j ę c z m i e
tymi
n i a i олл-sa. P ę k i s ł o m y , t z w . „ d z i a d y " , s t a w i a n o p o d ś c i a n a m i ,
o b r a z y , p r z y b i j a n o d o ścian mieszkań, d o d r z w i d o m ó w i obór.
,
kładziono
p o d stołem,
z
ОгуЬолуа
okolic
ławy
na
których
i
albo
wieszano
Krynicy,
siedzieli
przed
podczas
p o d powałą.
wigilią
W
niektórych
podłodze. Częściej j e d n a k u m i e s z c z a n o t y l k o p o d stołem
mało
obrusem
wiązki
układano
słomy
i woreczek
cienką warstwę
wigilij-
z i a r n a , zaś n a s t o l e
siana. N a obrusie
pod
rozsypy-
луапо z i a r n a z b ó ż , m a k u , g r o c h u i n a n i o s t a w i a n o m i s k i z j e d z e
niom
t y m i ZAviazane b y ł y l i c z n e w r ó ż b y i
zabiegi
magiczne . Z i a r n a p r z y l e p i o n e do d n a m i s k i miały wskazywać n a
1
j a k i e rośliny będzie u r o d z a j ; słoma r z u c a n a p o w i e c z e r z y
powałę
i zaczepiona
o
drzazgi
„tragarza"
miała
pod
spowodoлл-a ó
b u j n y лл-zrost z b o ż a ; олл-ijanie d r z e w e k o w o c o w y c h s ł o m ą ( t a k j a k
podaje
(radomskie,
sądeokie), z a t y k a n o
je
za
Polsce p l d . - z a c h o d n i e j , n a P o d h a l u , Śląsku Cieszyńskim,
Sądecczyźnie i Z i e m i K r a k o w s k i e j , w d n i u лvigilii w i e s z a n o n a d s t o
ł e m „ p o d ł a ź n i c z k i " , zwane
też „ p o d ł a ź n i k a m i " , „ s a d a m i " , „rajs
k i m i " l u b „ b o ż y m i d r z e w k a m i " . B y ł a t o gałąź jodłowa l u b r o z w i
d l o n y c z u b e k świerku, obręcz p r z e t a k a c z y d r u c i a n e koło opleciono
jedliną
a l b o też słomiane t a r c z e l u b d a s z k i z p r z y p i ę t y m i d o n i c h
jodloлл•ymi
gałązkami.
Wszystkie
to
przedmioty
ozdabiano
jabłkami, złoconymi orzechami, w y c i n a n k a m i z opłatków, koloro
(sądeckie, g o r l i c k i e ) .
Ze z w y c z a j a m i
W
słomą
w s i a c h z o k o l i c Ncra*ego S ą c z a s ł o m ę i s i a n o r o z ś c i e l a n o n a c a ł e j
nym
izby
Łemkowie
wyściełali
wieczerzy.
dekorowano
c y t o w a n e wyżej źródło) miało zapewnić u r o d z a j
w y m p a p i e r e m i bibułką. W
środku i nieco niżej niż i n n e o z d o b y
umieszczano
„świat"
duży
kulisty
rannie
przygoto\4 ana
miała
zapewnić
a
T
dzieлл'Cz^tom
i pięknie
domownikom
powodzenie
w
z
opłatka.
Ta
bardzo
przybrana
świąteczna
pomyślność,
dostatek
miłości
i szybkie
sta
ozdoba
i
zgodę,
zamążpójście.
owoców
Z
i c h r o n i ć j c p r z e d s z k o d n i k a m i ; s i a n o i z i a r n o zo s t o ł u w i g i l i j n e g o
czaje.
o r a z r e s z t k i p o t r a A v i калл-alki o p ł a t k a z a n o s z o n e d o s t a j n i i k u r n i k a
właściwości m a g i c z n e : m i a ł y one zapewniać z d r o w i e i płodność,
aby
sproлvadzaó d o d o m u z a l o t n i k ó w i sprzyjać m a ł ż e ń s t w o m . W i z y t a
bydło dobrze
się c h o w a ł o , a k u r y o b f i c i e n i o s ł y .
Zdrowie
6
i u r o d z a j m i a ł o t e ż z a p e w n i ć лл'zajemne о Ь з у р у л У а ш е się
poŚ44'ięconj'm
w kościele, w
dniu
Św. S z c z e p a n a
Wszystkie
to zabiegi nawiązujące do p i e r w o t n e g o ,
agrarnego
charakteru
w
96
nadchodzącym
roku
zimowych
obrzędów,
u r o d z a j , płodność,
owsem,
„ p o d ł a ź n i c z k a m i " związane
Zawieszanym
na nich
były liczne wierzenia i
jabłkom i orzechom
zwy
рггур!зулл апо
г
калуакзга w o k r e s i e ś w i ą t e c z n y m b y ł a t r a k t o w a n a j a k o d e k l a r a c j a
(20 g r u d n i a ) .
z a w a r c i a małżeństwa, zwłaszcza w t e d y , k i e d y próbował
pogańskiego,
z p o d ł a ź n i c z k i j a b ł k o l u b o r z e c h . B r a k p r o t e s t u ze s t r o n y dzioлл'-
гарелл'шо
dostatek
i
miały
zdrowie.
c z y n y oznaczał wzajemność j e j uczuć. Jabłka i o r z e c h y
na
podłaźniczce oraz
resztki wieczerzy
wigilijnej
zerwać
wiszące
pozostawione
U . 5. K r z y ż z w y d m u s z e k z d o b i ą c y p o w a ł ę n a d o b r a z a m i ś w i ę t y m i , W i e r z a w i c e k . Leżajska, wł. M a r i i Gęślak, 1057
n a stole t r a k t o w a n o j a k o p o k a r m przeznaczony
łych, w n o c wigilijną
odwiedzających
domy.
d l a dusz
pojawiły
szeroko
i powszechnie
się o n e d o p i e r o
niemieckiego
przyjęte
w X I X
pochodzenia
następnie
przez
spotykane
były
przede
Prusaków
jest
zwyczaj
stosowane
polskie
w
i
Warszawie,
i żyjących
n a swobodzie,
jeleni
kręgi,
obwodzie
„nowe
umieszczano
mieszczan
latka",
gąski, k u r k i ,
czyli
na
np.
których
k r ó w k i z c i a s t a , a w środku
postać
ludzką, wyobrażenie p a s t e r z a l u b gospodarze.. K r ą g t e n i n t e r p r e
t o w a n y bywał j a k o s y m b o l życia i płodności, a u s t a w i o n e n a n i m
inteligencję,
upominkiem dla
oraz
f i g u r k i zwierzęce j a k o pozostałość m a g i i myśliwskiej i h o d o w l a n e j .
od
„Nowe
dzieci
l a t k a " wieszano
domowego,
cukierkami,
one
Łukasz
pomyślny rozwój
9
u pułapu, z w y k l e
w miejscu poczesnym
jabłuszkami i m n ó s t w e m ś w i e c z e k " ; — pisał o c h o i n k a c h w r. 1830
Gołębiowski.
zwierząt
h o d o w l a n y c h : krów, k o n i , owiec
miastach. „Przyjęty
w wilię: sosienka z o r z e c h a m i włoskimi, złocistymi,
Trzech
figurki
Polsce
ewangelickiego,
mieszczaństwo
wszystkim
w
wyznania
z c i a s t a i następnie w y p i e k a n o
zielenią
choinki. W
w . i t o głównie u
i ludności
W a r m i i i M a z u r a c h , w wigilię N o w e g o R o k u l u b święta
Króli, lepiono
Z n a c z n i e młodszą odmianą z d o b i e n i a wnętrz żywą
są b a r d z o
zmar
3
element
świątecznej
w pobliżu
ołtarzyka
i o t a c z a n y m czcią.
Stanowiły
dekoracji
hodowli.
wnętrza
i miały
zapewnić
1 1
N a w s i p i e r w s z e c h o i n k i p o j a w i ł y się w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n
n y m , a upowszechniły
w ostatnim trzydziestoleciu.
ich
n a t e n cel pieczone
ozdoby:
specjalnie
jabłka, o z d o b y
fabryczne
W
z opłatka, kolorowego
wyroby
z dmuchanego
Tradycyjne
ciastka,
orzechy,
p a p i e r u i słomy
zastąpiły
szkła i
niektórym
świątecznym
zdobnictwie
wnętrz związanym z
n a szczególną
uwagę zasługują
s p o t y k a n e wyłącznie n a terenie P o l s k i o z d o b y
nych
opłatków.
Wykonywano
wspólnoty,
okresem
je
z
opłatków,
z
życzeniami
które
na
d o chrześcijańskiej
tradycji
znak
świątecznymi
dzielenia
Zwyczaj
i
rozda
w a n i a chlebów o f i a r n y c h .
powszecłmio
w
tych
kiem,
postać
krążków
lub gwiazd,
układanych z
śliną. W y k o n y w a n o
formy
„światy"
przestrzenne,
geometrycznych,
tzw.
ćwiartek
„pisania"
pomalowanej
koła,
z nich
budowane
rzadziej
z
małych
wąskich
również
elementów
świąt.
wyskrobywania
ozdób
rdzeniem
lub
„kraszankami",
na
sitowia,
na
„malo
„owijankami".
n y c h n a O s t r ó w k u w O p o l u i o k o l i c a c h W r o c ł a w i a . D a t u j e się j e
n a X — X I I w . zaś w z m i a n k i o i c h działaniu l e c z n i c z y m i c u d o w
n y c h u z d r o w i e n i a c h przynoszą źródła pisane z X I I w .
1 2
W e d ł u g wierzeń l u d o w y c h j a j k o posiadało n i e z w y k ł e właści
wości
występowanie
i „ ś w i a t y " w okresie świątecznym umieszczane były n a
woskiem,
skorupce, oklejania
„rysowankami",
bryły. Podobnie
gwiazdy
wzorów
uprzednio
się j e „ p i s a n k a m i " , „ b y c z k a m i " ,
l u b t r ó j k ą c i k ó w z l e p i a n y c h śliną i ł ą c z o n y c h w w y m y ś l n e , b a r w n e
kościelnych
atrybut
Najstarsze p o l s k i e p i s a n k i pochodzą z w y k o p a l i s k p r o w a d z o
prostokątów,
j a k opłatki używane w m i s t e r i a c h
jako nieodzowny
tkaniną, kolorową włóczką, l u b w y c i n a n k a m i z p a p i e r u —
zywa
wankami",
pasków opłatka, łączonych
występującym
z okresem
W zależności o d t e c h n i k i z d o b i e n i a j a j — m a l o w a n i a b a r w n i
O z d o b y w y k o n y w a n e z białych i k o l o r o w y c h opłatków miały
najczęściej
związanym
też
n y c h , przede w s z y s t k i m p i s a n k o m do c h w i l i obecnej
Polsce
akcesoriom
przypisywano
Wielkanoc
z białych i b a r w
wraz
funkcjo obrzędowe i magiczne
świąt
oryginalne,
p r z y n o s i l i do d o m ó w s w y c h p a r a f i a n księża łub organiści.
ten nawiązywał
Rozliczne
cynfolii.
Bożego Narodzenia
chrześcijańskiej
Wielkanoc
i
przeciwdziałania
złym
jaj, zwykle
praktykach magicznych.
mocom.
Tłumaczyć
malowanych,
Stosowano
w
t y m n a t ży
wielu
jo więc w
obrzędach
obrzędach k u
b e l k a c h pułapu, j a k o s a m o d z i e l n a o z d o b a wnętrza, a l b o też j a k o
c z c i z m a r ł y c h , w l e c z n i c t w i e i m a g i i miłosnej, m i a ł y też
element dekoracji podlaźniczki, l u b c h o i n k i . Symbolizowały one
p r z e d o g n i o m i i n n y m i klęskami, sprowadzać u r o d z a j , zapewniać
pojednanie,
bezpieczeństwo
wspólnotę,
braterstwo
i
miłość,
d o m o w i spokój, szczęście, błogosławieństwo
Ważne
funkoje
świąteczne. W
98
obrzędowe
spełniały
też
miały
Boże.
zapewniać
stanowiły
1 0
niektóre
wypieki
Polsce pbi.-wschodniej, n a K u r p i a c h , Podlasiu,
spożywano
pewnić
pasterzom
i
dowód życzliwości
podczas
zdrowie,
trzodzie.
obrzędowej
pomyślność
Dawane
w
i s y m p a t i i . Dzielone
uczty
i
podarunku
i
wielkanocnej
płodność.
chronić
Skorupki
uroczyście
miały
za
pisanek,
I I . 6. W n ę t r z e i z b y z o k o l i c P o d e g r o d z i a w czs,sie B o ż e g o N a r o d z e n i a , f r a g m e n t w y s t a w y „ Ś w i ą t e c z n e z d o b n i c t w o
w n ę t r z " , P a ń s t w o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w W a r s z a w i e , 1 9 8 1 / 1 9 8 2 ; i l . 7. R o d z i n a F r a n c i s z k a P l a t y z G o s t w i c y
k . N o w e g o Sącza, 1941
И . 8 . W n ę t r z e i z b y , w . S u k ó w k . K i e l c . P r z y g o t o w a n e n a k o n k u r s w 1 9 5 5 г. I I . 9. W n ę t r z e i z b y J u s t y n y
Grzegory, Zlaków B o r o w y k . Ł o w i c z a , zachowujące d a w n y c h a r a k t e r , z o k r e s u p r z e d I I wojną.
I
102
т
rzucane
do
sadu
i n a podwórze,
p o w o d o w a ć nośność k u r i o b f i t e
miały
zbiory
odstraszać
szkodniki,
owoców. Wierzono
też,
druków k u p o w a n y c h n a t a r g u l u b w mieście. Pojawiają
trwałe
że z a k o p a n e p o d w ę g ł y b u d o w a n e g o d o m u sprowadzą pomyślność,
że r z u c o n e
w płomienie
ozdoby
powały,
Najbardziej
parapetów
o k i e n , później
rozpowszechnioną
ozdobą
się t e ż
stołu.
wnętrza
(o
zasięgu
ugaszą p o ż a r , a o b m y c i e
się w
wodzie
ogólnopolskim) b y ł y zawieszano u pułapu p a j ą k i .
z n a c z y n i a n a dnie którego spoczywało m a l o w a n e
jajko
zapewni
f o r m y , dzisiaj już r z a d k o s p o t y k a n o , w których w y k o r z y s t a n o n p .
z d r o w i e , urodę i szczęście. P i s a n k i b y ł y też z w y c z a j o w y m
wyku
kłosy zbóż, g r o c h , o z d o b y z opłatka, wskazują n a i c h p i e r w o t n e
Dyngu
f u n k c j e o b r z ę d o w e . F o r m y p'>™.;riojszc, w s w e j k o n s t r u k c j i i k s z t a ł
p e m dziewcząt przed o b l e w a n i e m
wodą w Poniedziałek
Niektóre ich
1 5
s o w y . Zanoszono w Niedzielę P r z e w o d n i ą n a c m e n t a r z i składane
cie nawiązujące d o ś w i e c z n i k ó w i żyre,ndoli d w o r s k i c h i kościel
n a mogiłarCli j a k o p o k a r m i o f i a r a d l a z m a r ł y c h m i a ł y za.pownić
n y c h , pełniły już t y l k o f u n k c j e z w y c z a j o w e j
ich przychylność i pomoc.
tychczas
przez
rubieże
Polski.
Są
też
ludność
Zwyczaj
prawosławną
były
mieszkalnych
zamieszkującą
wschodnie
1 3
do
np.
ozdoby
w
przykładom
„maików",
łowickiem
gdzie
sztuki
do
zdobniczej.
dekoracji
oklejano
i to
j a k i Wielkanocy — na parapetach
o k i e n n y c h , n a s t o l i k u z pasyjką, n a w e t n a s k r z y n i a c h w i a n n y c h .
B y ł y też w y k o r z y s t y w a n e
obecnej
kolorowe
jako element
jaja
nocnych
dekoracji pająków.
są p o w s z e c h n ą
stołów świątecznych w okresio
Typową
w
Polsce
b a r a n k i ozdobione
czerwonymi
chorągiewkami
z k r z y ż y k i e m , chrześcijański s y m b o l t y c h świąt. O z w y c z a j u t y m ,
w
r . 1 7 3 9 , pisał k s . N e w e r a n i
prawdziwego
zwyczajnie
„święcą
B a r a n k a Chrystusowego
baranki
przypominające
i jogo t r i u m f
dlatego
toż
chorągiewki n a p i e c z o n y m b a r a n k u stawiają", a także
L a b o u r e r „ m a j ą wszyscy togo d n i a b a r a n k a święconego n a stole,
sucho
pieczonego z p l a c k a m i pełnymi szafranu i r o d z y n k ó w " .
Podstawowym
znaczeniem
jest i c h funkcja, aspekt
w y m i e n i o n y c h wyżej
estetyczny
2 poł. X I X w . p r z y n o s i
1 4
akcesoriów
schodzi n a d r u g i plan.
duże z m i a n y . S t o p n i o w e
z nawleczonymi
na
Formy
po
w s z e c h n i e . C z y s t e ś o i a n y s t a j ą się p o l e m d l a r ó ż n y c h d e k o r a c j i
malowanek,
104
naklejanych
papierowych
ozdób,
obrazów
i
końcu
można
w
zo w z g l ę d u n a z a s a d y
następujących
ich
grupach:
budowy
krystaliczne,
t a r c z o w e i ś w i e c z n i k o w e , r o z w i n ę ł y się w o g r o m n e j i l o ś c i o d m i a n
powstających
wych
przez
rozmaite
Najpopularniejsze
z
zestawianie
i łączenie
podstawo
elementów k o n s t r u k c y j n y c h .
cewek
słomianych,
i łączonych
w
z n i c h , pająki
k r y s t a l i c z n e , składają
się
l u b kawałków
sitowia
na
nawlekanych
konstrukcje przestrzenne
ostrosłupy, często z e s t a w i o n e
przypominające
podstawami, dekorowane
papiero
w y m i k w i a t k a m i , piórkami, w y d m u s z k a m i j a j , nasionami.Pająki
tarczowe
konstruuje
się
z
kwadratów
plecionych
ze
słomy
l u b wełny, rozpiętej n a d r e w n i a n e j r a m i e , układanych piętrowo.
Zdobione
są
bombkami
z
resztek
włóczki,
papierowymi
lub
b i b u ł k o w y m i łańcuchami różnoj k o n s t r u k c j i . Pająki świecznikowe
powstają
przez
połączenie
obręczy z d r u t u
słomy,
owiniętych
bibułką
lub
płótnem
łańcuchami n a n i z a n e g o n a n i t k i g r o c h u , p a p i e r u ,
l u b odpowiednio
strzępionymi
paskami
płótna.
Pewną
o d m i a n ą t y c h o s t a t n i c h są p a j ą k i t z w . p r o m i e n i s t e l u b ł a ń c u c h o
we, których c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem mogą być k u r p i o w
wprowa
potom
młodsze, które
sklasyfikować
skie
„kierce"
lub
gospodarzy,
kuliste,
z piórek, l u b c i e n k i c h słomek
początkowo
najbogatszych
pająki
budowane
girlandy
domach
dekoracji.
rzadkie
lub „światami"
d z a n i e p r z e w o d ó w k o m i n o w y c h p o z w a l a n a b i e l e n i e ścian w a p n e m ,
w
„jeżami",
już
„pierzakami"
nitki
wielka
też
i c h t y p , niezwykło
p a p i e r o w y m i k w i a t k a m i , w b i t y c h w bryłę g l i n y , w o s k u , l u b ciasta.
Do
ozdobą
Wielkanocy.
i dotyczczas powszechną dekoracją stołów
są t e ż
zwane
wnętrz
papierowymi
w y c i n a n k a m i w y d m u s z k i j a j u s t a w i a n o w okresie świąt —
zarówno Bożego Narodzenia
chwili
Najstarszy
były
pisanki ciekawym
Stosowano
t o n p r a k t y k o w a n y jest do
—
oleo
oraz
złożone
z
łowickio
ozdoby
rozchodzących
skręconych s p i r a l n i e pasów
Osobliwością
z ciekawszych
polskiej
form
pułapu,
przypominające
promieniście
bibuły.
sztuki
świątecznej
się
łańcuchów
1 6
ludowej, a przy
dekoracji
wnętrza
tym
jedną
była
wyci-
папка p a p i e r o w a ,
powstała w
1 poł. X I X
narda Strojnowskiego.
wieku
była
—
to
W
n a t e n okres
ozdoba
2 pol. XlX-go
przypada
bardzo
nach
Polski.
Obecnie
sprzedawany
o
Leo
t o ślimacznice, k r a t y , spirale, l i n i e faliste, s t y l i z o w a n e
XX-go
roślinne. O d p o w i e d n i k i t y c h rysunków znaleźć m o ż n a w
jej
rozwój
później
z
motywach
zdobniczych
spotykanych
w
czonych
jedynie
jako
regio
wyrób
ludowy
na pisankach.
Odrębną
malatury
rzadziej
Opoczna,
Sporządzano je z b a r w i o n y c h
kupowanych, gotowych,
wach
glansowanyoh,
i
formą
ściernie.
zdobnictwa
niektórych
Łowicza, K r a k o w a ,
Kaszubach
zręby chałup oraz
z
umiesz
1 9
ludowego
W
analo
malaturaoh
ściennych, p o l i c h r o m i a c h m e b l i , w y c i n a n k a c h , w z o r a c h
wielu
W y c i n a n k i w y k o n y w a n o z reguły p r z e d Wielkanocą,
domu, a
gicznych
znana w
„Cepelii".
także przed B o ż y m N a r o d z e n i o m .
w
—
motywy
zasięgu t e r y t o r i a l n y m
pająków,
występuje
w sklepach
i n a początku
najbujniejszy
powszechna,
n i e m a l t a k s z e r o k i m j a k zasięg
z p i a s k u również n a podwórzu i dróżce wiodącej d o d o m u . B y ł y
w . a o d k r y t a około
1901 r. w o k o l i c a o h Złakowa p o d Ł o w i c z e m przez m a l a r z a
Dąbrowy
okazji
są
wspomniane
regionach,
świąt
np. w
już
okolicach
Tarnowskiej, na Kuja
wielkanocnyoh
malowano
i c h wewnętrzne' ściany. P o c z ą t k o w o b y ł y t o
b a r w n y c h papierów, p r z y p o m o c y nożyc sprężynowych i następnie
„ z ą b k i " , spirale, szlaczki, gałązki, później s k o m p l i k o w a n e
w
k o m p o z y c j e k w i a t o w e . T a o d m i a n a l u d o w e g o m a l a r s t w a rozwinęła
określonym
zwyczajowo
porządku,
odmiennie
w
różnych
r o g i o n a c h , p r z y k l e j a n o j e d o świeżo w y b i e l o n y c h ścian i d o b e l e k
się n a j b a r d z i e j , b o aż d o c h w i l i o b e c n e j , w o k o l i c a c h
stropowych.
T a r n o w s k i e j , a przede w s z y s t k i m we w s i Zalipie.
W y c i n a n k i , w zależności o d t e c h n i k i w y k o n a n i a , m o g ą
jedno i wielobarwne, symetryczne
być
(cięte z podwójnie, l u b k i l k a
k r o t n i e złożonego p a p i e r u ) i a s y m e t r y c z n e ;
ażurowe b ą d ź płasz
czyznowe. Najczęściej s p o t y k a n e m o t y w y w y c i n a n e k t o s t y l i z o
w a n e w z o r y roślinne ( d r z e w k a , r ó z g i , „ l e l u j a " , b u k i e t y ) , zgeomet r y z o w a n e postacie l u d z i , zwierząt, p t a k i (pojedyncze,
podwójne,
l u b w y c i n a n e w postaci fryzu), oraz f o r m y geometryczne
„kwadraty",
„kółka",
cztero
i
ośmiopromienno
S z c z e g ó l n i e b o g a t ą f o r m ą są ł o w i c k i e „ k o d r y " —
poziomo
bukiety —
kwiatowe.
1 7
W
oraz
„tasiemki"
—
(ażurowe
„gwiazdy").
Omówione
świąt,
Najczęściej
były
trwałą
odnawiane
ale
w
zmieniającą
wykonywane
Dąbrowy
okrosach
się
własnoręcznie
ważnych
dekorację
przez
izby.
gospodynie,
p r z o d s t a w i a l y różny p o z i o m , zależnie o d warunków m a t e r i a l n y c h ,
umiejętności, staranności. W i e l e z n i c h m a duże w a l o r y
świadczy
o i n w e n c j i i pomysłowości w
surowców,
stosowanych
Istotne
rozbudowane
pasowe
ozdoby
stanowiąc
bogato
znaczenie
technik,
miało
zakresie
kompozycji
dopasowanie
i
estetyczne,
wykorzystania
i
kolorystyki.
sharmonizowanie
t y c h w s z y s t k i c h okolicznościowych ozdób z architekturą wnętrza
kompozycje
i jego stałym wyposażeniem, sprzętami, o b r a z a m i i t p .
okresie międzywojennym
w zdobnictwie ludowym
Świąteczna
poja
dekoracja
była
i jest
dotychczas
źródłem r a
w i a j ą się s z t u c z n e k w i a t y w y k o n y w a n e g ł ó w n i e z b a r w n e j , g ł a d
dości, p r z y n o s i satysfakcję g o s p o d y n i , będąo w y r a z e m j e j s t a r a n
k i e j l u b k a r b o w a n e j bibuły, z p a p i e r u , a także z i n n y c h m a t e r i a
ności i umiejętności. L i c z n i w okresie ś w i ą t e c z n y m goście m o g ą
łów: piórek, włóczki, płótna, j e d w a b i u , a o s t a t n i o także z t w o
ocenić z a l e t y g o s p o d y n i , podziwiając piękne wnętrze. O n a s a m a
rzyw
c z u j e się d u m n a w i d z ą c s w ó j d o m p i ę k n i e j s z y m n i ż i n n e .
sztucznych. K w i a t y
przypominająoe
t e układano w
piramidki, wianki
b u k i e t y płaskie, l u b
i tzw. „półwianki",
Służyły
To
i służą d o dziś d o d e k o r a c j i ścian, r a m o b r a z ó w , a p r z e d e
wszyst
Zwolińska
właśnio t y m i
potrzebami powodowana,
84-letnia
z N a s z c z o w i c k / N o w e g o Sącza, p r z e d
Anna
ważniejszymi
k i m ołtarzyków d o m o w y c h . B u k i e t y sztucznych kwiatów ustawia
świętami m a l u j e
się t a k ż e n a s t o l a c h i p a r a p e t a c h o k i e n . U w a g ę z w r a c a j ą i c h w a l o r y
i zewnętrzne ściany d o m u w okrągło, białe t z w . „ k o ł a c y k i " , l u b
dekoracyjne, bogactwo
„placki"
(niegdyś
wydaniu,
w
lub
stylizacja
form
o d m i a n i barw, ciekawe
spotykanych w
naturze.
naśladownictwo
1 8
W y s t r ó j i z b y uzupełniały też często f i r a n k i z
odpowiednio
w y c i n a n e j białej bibuły l u b p a p i e r u , zawieszane w o k n a c h
stosowane
do dekoracji
ikon
i obrazów.
W
okrefie
oraz
Zielonych
powszechnej
własnoręcznie
znak,
że
d o d a t k u biegłe
wszystkie
dom
w
budynki
zamieszkują
gospodarcze
dziewczęta
wykonywaniu tej
na
świątecznej,
n i e g d y ś d e k o r a c j i ) , cieszy się, że j e j d o m j e s t
taki
p i ę k n y , że n i e m a t a k i e g o d r u g i e g o w całej w s i , że z w r a c a u w a g ę
i
jest z daleka
j e s t też d e k o r a o j a ś w i ą t e c z n a : gałązki j o d ł o w e i b a r d z o s k r o m n i e
W
Polsce
centralnej
wysypywano
piaskiem
geometryczne
w z o r y . R y s u n k i t e są i n t e r e s u j ą c ą d z i e d z i n ą l u d o w e g o
zdobnictwa
ozdobiona
Ta
w n ę t r z u n i e z m i e n i ł o się n i c o d
czano
ptaszki.
dzieciństwa.
We
czasu
n a ścianach d r e w n i a n e l u b w y d m u s z k o w e
jej
widoczny.
Świąt i W i e l k a n o c y zawieszano n a n i t k a c h u pułapu, albo umiesz
sama
co
przed
kilkudziesięciu
laty
o h o i n k a , którą g o s p o d y n i p r z y n o s i z l a s u n a miesiąo
p r z e d świętami w o b a w i e p r z e d późniejszą ewentualną złą p o g o
wnętrz i obejść. W
okresie W i e l k a n o c y , czasem także Z i e l o n y c h
dą,
Świąt, p o k r y w a n o
nimi
e l e m e n t a m i d e k o r a c y j n y m i są t y l k o p r z y p i ę t e d o ś c i a n i l u s t r a o j e
całą p o d ł o g ę . N i e k i e d y
sypano
wzory
n i e wyobraża
sobie
bowiem
świąt
bez
choinki.
Nowymi
I I . 2 1 . W i e n i e c z i m o w y , w y k . K a t a r z y n a S i k o r a , P o d e g r o d z i e ; i l . 2 2 . W i a n e k ś w i ę c o n y w d n i u B o ż e g o Ciała, w y k . E l e o n o r a J u r o z y k ,
T o k a r n i a , 1981 r.
105
1
Pająki
106
к rys i и liczne: i l . 23. w y k . Władysława
G r u d z i ń s k a , w . G r a b o w i e c , w o j . z a m o j s k i e ; i l . 2 4 i 2C>. G e n o w e f a
Jaroszki, woj. radomskie
Czachor.
w.
Podłaźniczki, w y k . : i l . 27. L u d w i k a , Gitic, w. P o d e g r o d z i e ; i l . 28. Franciszek H e n d z o l , S k o m i e l n a Biała, w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1 9 6 1 ;
i l . 29. J a n Gacek, R a b k a , w o j . nowosądeckie; i l . 30. L u d w i k a Gluc, Podegrodzie
I I . 31. Pająk
wycięte z tygodników
i laurka
wykonana
z okazji D n i a Kobiet. Wszystko
kulisty, w y k . Kozelia
przez dzieci
t o jest w y r a z e m
szkolne
pieczołowitej
Mosińska, L d z a ń , w o j . sieradzkie
Jako
obecnoj
relikty
dawnej
obyczajowości
niektóre e l e m e n t y
dawnego
przetrwały
świątecznego
do
t r o s k i o d o m r o d z i n n y , p r z e d m i o t a u t e n t y c z n e j , w i e l k i e j miłości
S t a w i a się j e s z c z e n i e k i e d y w o k r e s i e B o ż e g o N a r o d z e n i a
i
z b o ż a w i z b i e ; r o z ś c i e l a się s i a n o p o d o b r u s e m , „ u b i e r a "
d u m y , opierającej
się k p i n o m s ą s i a d ó w , k t ó r z y
uważają za d z i w a c t w o
i objaw
jej starania
świąteczne, przetrwały
zdziecinnienia.
P o d o b n i e t r a k t u j e s w ó j d o m K a t a r z y n a S i k o r a , 1. 7 5 , z P o d e
grodzia, niegdyś j e d n a z najlepszych
we w s i hafciarek i
specja
zwyczaj
Świąt); plecie
Ciała i u m i e s z c z a
t a k i c h właśnie t r a d y c y j n y c h o z d ó b .
zwykle
d o rzadkości, dzisiaj
świątecznego
zdobnictwa
Pod
upowszechniających
wpływem
żenia
wnętrza
i
tradycyjne
tataraku
w
się w i a n u s z k i z z i ó ł , ś w i ę c o n e w o k t a w ę
pobliżu
świętych
tradycje
trwałe i powszechne
Zwraca
uwagę
fakt,
że
także
z d o b i o n e j a j a , s t a ł y się p r z e d e w s z y s t k i m ś w i ą t e c z n y m i o z d o b a m i ,
dekoracji. Elementy
wyposa
tracąc swe s y m b o l i c z n e , m a g i c z n o
ozdoby
zanikają,
przedmioty.
stare
wyparte
przez
mieście.
obrazów.
są t e e l e m e n t y t r a d y c j i , k t ó r e k u l t y w u j e się
kultury
jedynie
w
Bożegb
j e n a d r z w i a c h , n a d o k n a m i l u b n a ścianach,
kobiety.
standardowe, produkowano masowo
108
wielkanocne,
się n a w s i w z o r ó w
pielęgnują
m i e j s k i e j z a t r a c a się sens d a w n e j
snopy
drzewka
n a podwórkach, l u b u s t a w i a n i e go w w a z o n a c h (w d n i u Z i e l o n y m i
w y o h . Chętnie p o z u j e d o zdjęcia w e własnym m i e s z k a n i u p e ł n y m
t a k i e należą już
wypieki, pisanki
z d o b i e n i a o k i e n b r z o z o w y m i gałęziami, sypanie
l i s t k a w zakresie w y k o n y w a n i a różnego r o d z a j u ozdób c h o i n k o -
Przykłady
niektóro
chwili
zdobnictwa.
Niektóre
z nich,
j a k ubierane
znaczenie,
rozścielane p o d o b r u s e m —
są w y r a z e m
nego, potrzeby
ciągłości
zachowania
drzewka
inne —
przywiązania
tradycji.
czy
j a k siano
do
daw
II.
32. Pająk
krystaliczny,
w y k . Franciszek
P К
i Wanda
1
2
Cytuję za Т . M . Ciołek, J . Olędzki, A . Zadrożyńska
Wy— o świętowaniu
w Polsce,
W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 2 6 6
I r e n a D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny
„ P o l . S z t . L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 1
3
4
s.
J . S t . B y s t r o ń , Dzieje
obyczajów
sens
kolędowania,
Polsce,
Т. I I ,
staropolska,
War
w dawnej
40
5
szawa
C y t u j ę z a Z . G l o g e r e m , Encyklopedia
1 9 7 4 h a s ł o „ w i l j a " , s. 4 3 7
P o r . J . M ą d z i k , Zwyczaje
doroczne
Łemków
(w:)
Nad
rzeką Ropą,
zarys
kultury
ludowej
powiatu
gorlickiego,
Kraków
1 9 6 5 s. 2 7 8 ; t a m ż e : Z . W ó j o i k
Zwyczaje
doroczne
Podgórzem,
s. 2 5 9 — 2 6 0 ; B . S t e l m a c h o w s k a ,
Rok obrzędowy
na
Pomcnzu,
T o r u ń 1 9 3 3 , s. 4 7 . I n f o r m a c j a o o b w i ą z y w a n i u d i z e w e k s ł o m ą ,
6
skierniewickie
Z Y P I S Y
P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje
obyczajów
w dawnej
Polsce,
XVI—XVIII
w . , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 3 9 3 , n a s. 4 0 4 c y t . „ d l a
ozdoby p o k o j u a także dla nadania miłego zapachu
rozrzucano
po p o d l o d z o zioła, zwłaszcza w d n i świąteczno"; tenże,
Etno
grafia
Pclslca,
P o z n a ń 1 9 4 7 , s. 2 2 1 — 2 2 4
rzeczysko
Brzozowskie, Sromów, w o j .
i
z a k l i n a n i u u r o d z a j u ; b a d a n i a własne dotyozące obrzędowośoi
d o r o c z n o j i r o d z i n n e j b . p o w i a t u N . Sącz p r o w a d z o n e n a t o i e n i e
g m i n : Grybów, Łącko i Podegrodzie, w latach
1976—1979.
P o r . W . K l i n g e r , Zwyczaje
doroczne
a tradycja
grecko-rzymska,
K r a k ó w 1 9 3 1 , i o z d z i a ł Drzewko
wigilijne,
jego
począ
tek... Boże Narodzenie,
s. 9 5 — 1 0 3 , w y j a ś n i a j ą c y m . i n . s y m b o l i k ę
zielonej gałęzi.
7
T . S e w e r y n , Podlaźniczki,
K r a k ó w 1 9 3 2 , s. 7 — 1 9 . Z a s i ę g
występowania, podstawowe f o r m y , funkoje obrzędowe, zdob
n i c t w o ; b a d a n i a własne j . w .
C y t u j ę z a Ł . G o ł ę b i o w s k i m , Lud
polski,
jego
zwyczaje
i zabobony,
W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 3 1 7
T . S e w e r y n , Podlaźniczki,
s. 2 0 — 2 7 ,
rozdz.
Światy
P o r . J . Olędzki, D o r o c z n e p i e c z y w o obrzędowe, pół
n o c n o - w s c h o d n i e j P o l s k i , „ P o l . S z t . L u d . " , R . X V , 1 9 6 1 n r 1,
s 3 — 3 0 . F o r m y i funkcje obrzędowe w y p i e k ó w świątecznych
w y k o n y w a ł w wigilię N o w e g o R o k u , l u b święza T r z e c h K r ó l i
Por
t e ż T . A m b r o ż o w i c z Polskie
ozdobne
pieczywo
ludowe
cz. I,
„ P o l Szt L u d . " , R
X X X I I , 1978 n r 1
8
9
1 0
1 1
109
I
U.
33. Pająk
z kłosami z b o ż j , w y s t a w a , w P a ń s t w o w y m M u z e u m
w Warszawie
P o i . Z . G l o g e r , Encyklopedia
Staropolska,
hasło „ p i s a n k i "
20—27
P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje
obyczajów
w dawnej
Polsce,
s. 5 9 ; J . S t . B y s t r o ń , Etnografia
Polska,
r o z c l z . Obrzędy
doroczne,
s. 1 7 9 — 1 8 0 ; C z . W i t k o w s k i , Doroczne
polskie
zwyczaje
ludowe,
K ł a k ó w 1 9 6 4 , r o z c l z . Wiosna,
i Pisanki,
s. 4 1 — 4 2 . O p i s f o r m
zdobniczych, barwników i zwyczajów związanych z p i s a n k a m i ,
m . i n . s k ł a d a n i a j a j na, g r o b a c h , o i c i i w ł a ś c i w o ś c i a c h m a g i c z n y c h ,
k o j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w ; F . K r e e k , Pisanki
w Galicji
Lwów 1 SI8;
zestawienie materiału zebranego w r. 1897 s t a r a n e m T o w a r z y s
twa Ludoznawczego, formy
i t e c h n i k i zdobnicze,
zwyczaje
z w i ą z a n e z p i s a n k a m i m . i n . z w y c z a j o b d a r o w y w a n i a się p i s a n
k a m i , składania n a g r o b a c h , z w y c z a j e h o d o w l a n e ,
związana
z n i m i m a g i a m i ł o s n a , s. 3 9 — 4 8 ; C z . P i e t k i e w i c z ,
Wielkanoc
na Białorusi,
o d b i t k a z n r 3 „Ziemia", 1932; funkcje obrzędowe
p i s a n k i związane głównie z obrzędami z a d u s z k o w y m i występu
jącymi w okresie W i e l k a n o c y , przykłady m a g i c z n y c h właści
wości j a j e k , używanych m . i n . do gaszenia pożaru, d l a zacho
wania zdrowia.
1 2
s.
1 3
110
Etnograficznym
C y t u j } z a J . S t . B y s t i ' o n i e m , Dzieje
obyczajów
w
dawnej
s. 59
I ' »r. R . R e i n f u s s , Badania
terenowe
w rejonie
kielecko-sandomierskim,
„ P o l . S z t . L u d . " , R . V I , 1952 n r 1. Część a r t y k u
łu poświęcona, j e s t z d o b n i c t w u w n ę t r z , o m a w i a p o c z ą t k i i r o z w ó j
m e b l a r s t w a i d e k o r a c j i wnętrz oraz najważniejsze f o r m y z d o b n i
c z e : p a j ą k i , w y c i n a n k i , m a l o w i d ł a ś c i e n n e , s. 4 1 — 4 2 .
P o t . T . " S e w e - y n , Podłaźniczki,
s. 2 9 — 7 3 . W
rozdziale
Pająki
przedstawił n e są: zasięg, geneza, t y p o l o g i a
pająków,
g ł ó w n o e l e m e n t y z d o b n i c z e ; Z . B . G ł o w a , Zdobnictwo
wnętrza
Lasowiaków,
„ P o l . S z t . L u d " , R . X I I I , 1 9 5 9 n r 1/2, s. 1 2 — 1 9
Podział i t y p e logię w y c i n a n k i podaję za J . G r a b o w s k i m ,
Wycinanka
ludowa,
W a r s z a w a 1955; p o r . też A . Świątkowska,
Wnętrze chałupy księżackiej XIX
i XX w. „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X ,
1 9 6 6 n r 1 , s. 2 3 — 4 8 , m . i n . c h a r a k t e r y s t y k a g ł ó w n y c h t y p ó w
w y c i n a n k i łowickiej i rozmieszczenia w e wnętrzu; H . Olędzka,
Z badań nad wycinanką
kurpiowską,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I ,
1 9 5 9 n r 3 , s. 1 5 9 — 1 7 8 ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Z wystawy
wy
cinanek
ludowych
w Sieradzu,
„ P o l . S z t . L u d " , R . V I , 1952 n r 1,
1 4
Polsce,
1 5
1 6
1 7
Ill
I I . 35. F i r a n k a bibułkowa, Z a l i p i e ; i l . 30. M a l o w a n y piec F e l i c j i Curyłowej, Z a l i p i e 19C0; i l . 37. „ Z ą b k i " p o d
obraz, w y k . M a r i a Owca, Zalipie
9. 5 2 — 5 4 ; A . Ś l e d z i e w s k i , Wycinanki
ludowe
z pow. gar woliń
skiego,
otwockiego,
mińsko-mazowieekiego,
katalog
wystawy
Por. A. Kunczyńska-Iracka,
Ludowe
kwiaty
sztuczna
( u w a g i po warszawskiej w y s t a w i o ) „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X ,
1 9 6 5 n r 3 , s. 1 6 7 — 1 7 2
P o r . O . M u l k i e w i c z , Ozdoby
rysowane
piaskiem,
„Pol.
S z t . L u d . " , R . X I , 1 9 5 7 n r 4 s. 2 1 6 — 2 3 2 . C h a r a k t e r y s t y k a
lysunków p i a s k o w y c h s t o s o w a n y c h w świątecznej
dekoracji
wnętrz m i e s z k a l n y c h i zagród w okresie Zielonych Świąt i W i e l k a
nocy, w Polsce Centralnej
1 B
1 9
Fot.;
112
J . G r a b o w s k i , Polska
sztuka,
ludowa;
formy
i
regiony,
W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 9 ; E . F r a n k o w s k i , Malowanki,
Kraków
1928; t y p y malowanek papierowych stosowanych do dekoracji
ś c i a n w Z a l i p i u , Ć w i k o w i e , W o l i Ż e l i c h o w s k i e j ; S. K r z y s z t o f o w i c z ,
O sztuce ludowej
w Polsce,
W a r s z a w a 1972, rozdz. I I I
Malarstwo,
część p o ś w i ę c o n a m a l o w a n k o m ś c i e n n y m , s. 7 7 — 7 8 ; Z . Ciośla- R e i n f u s s o w a , Wystawa
sztuki
ludowej
w Dąbrowie
k/Tarnowa
„ P o l . S z t . L u d . " , R . I V , 1 9 5 0 n . 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5
2 0
J . C h o d y i m , i l . 9 ; K . C h o j n a c k i , i l . 1, 1 2 , 1 3 , 1 5 — 1 9 , 2 1 , 2 2 ; B . C z a r n e c k i , U . 3 5 , 3 6 ; J . Ś w i l c r s k i , i i . 5, 1 0 , 1 1 , 2 3 — 2 1 . 37