05c999db44f42285c94a3d585055de02.pdf
Media
Part of Zmiany postaw ludności wiejskiej do ziemi / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
- extracted text
-
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
MIROSŁAWA
z. 1
DROZD-PIASECKA
ZMIANY
Założenia
POSTAW
i wyniki
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
ZIEMI
badań wsi południowo-wschodniego
Mazowsza
P r o b l e m a t y k a współczesnych p r z e m i a n t r a d y c y j n e j w s i i j e j
jest podejmowana
etnograficz
n y c h k r a j u . J e d n y m z zagadnień szczegółowych, n a d którymi
prowadzono
wie,
badawcze w
Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w
był proces z m i a n p o s t a w
Celem
badań
było:
lat w
kultury
r ó ż n y c h ośrodkach
ostatnio prace
od k i l k u n a s t u
ludności w i e j s k i e j
1) o d t w o r z e n i e
procesu
w
Warsza
stosunku do ziemi.
zmian
postaw
ludności
w i e j s k i e j w s t o s u n k u do z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y w
'wsiach pd.-wsch. Mazowsza w okresie ostatniego
1 0 0 - l e c i a ; 2)
kilku
odtworze
n i e k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń , k t ó r e są e f e k t e m t y c h p o s t a w w r a z z c z y n n i
k a m i j e determinującymi;
i
stereotypach
nach
i
będących
3) z w e r y f i k o w a n i e
p o d bezpośrednim
u r b a n i z a c j i , które powodują
w
literaturze
wpływem
procesów
industrializacji
głównie z m i a n y s t o s u n k u do ziemi
ł
wartości
popularnego
myślenia poglądu, że z i e m i a t r a c i swą wartość n a t e r e
ekonomiczno-zabezpieczającej,
społecznej
jako
i prestiżowej .
2
Z a p u n k t w y j ś c i a p r z y j ę t o , ż e z i e m i a w chłopskim s y s t e m i e
wartości
p o u w ł a s z c z e n i u (1864 r.) należała d o w a r t o ś c i o r a n d z e n a d r z ę d n e j , c e
n i o n y c h najwyżej.
Była
ogniskową
turowego. T e n agrocentryczny
systemu
ekonomiczno-społeczno-kul-
układ o d n i e s i e n i a d e t e r m i n o w a ł ż y c i e j e d
n o s t k i i całej z b i o r o w o ś c i w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h . Ilustrują g o
przy
toczone poniżej f r a g m e n t y niektórych prac.
J a k zauważa W . G r a b s k i :
1
jej
W
funkcje
s i o w a,
na
rejonie
funkcja
„uprzemysławianym
ujemna
[...]
z i e m i związane
Zawód
przykładzie
rolnika
wybranych
[...]
powstają
a jednocześnie, m i m o
z jej
w
wartością
świadomości
.społeczności
degradacje
ziemi i pojawia
że n i e l i c z n i e , w y d a j ą
profesjonalną".
społecznej
lokalnych
Por. E .
dwóch
Jagiełło-Ły-
pokoleń
i pamiętników,
się
się s i l n i e j s z e
wsi.
Studium
W a r s z a w a 1969,
s. 91.
2
Por. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a ,
powinny
wpływać na tworzenie
Zawód..., s. 7. Oczywiście w tej s y t u a c j i z m i a n y
się n o w y c h
wzorów kariery i
awansu.
160
MIROSŁAWA
„Obserwacja
sunku
życia w i e j s k i e g o
do w a r s z t a t u s w e j
DROZD-PIASECKA
w s k a z u j e , że r o l n i k m a i n n e n a s t a w i e n i e w s t o
p r a c y niż rzemieślnik l u b f a b r y k a n t ,
że z i e m i a n i e j e s t
t r a k t o w a n a wyłączcznie j a k o w a r s z t a t p r a c y , bo j e s t jednocześnie i siedzibą r o d z i n
ludzkich,
chodu,
czyli,
lecz
że z i e m i a
jest p o t r z e b n a
dla prowadzenia
człowiekowi
pewnego t r y b u
życia
nie tylko jako
i zapewnienia
pokoleniom. D l a wieśniaka g o s p o d a r s t w o rolne to cała a t m o s f e r a
źródło d o
go
przyszłym
jego życia, która
m a d l a niego wartość n i e t y l k o j a k o sposób do życia, a l e j a k o sposób życia" .
3
O
w
swoistym
systemie
agrocentrycznym
u s t r o j u f e u d a l n y m t a k pisze K .
ukształtowanym
„ N a przełomie X I X i X X w i e k u w południowej
źródła
zabezpieczającego
jeszcze
Dobrowolski:
egzystencję
chłopa
była
Małopolsce o c e n a z i e m i j a k o
bardzo
wysoka.
Wynikało
to
m.in. z rentowności z i e m i w o w y m
c z a s i e i istniejącego wówczas p o w s z e c h n i e z n a
czenia
posiadanie
ziemi jako
społeczny
wartości, której
ziemiaństwu
w
wyznaczało
s t r a t y f i k a c j i społecznej
[...]
[...]
dużą
najwyższy
rolę w
szczebel
tych
ocenach
odgrywały długotrwałe p r z y z w y c z a j e n i a p r z e n o s z o n e z p o k o l e n i a n a pokolenie,
pione w t r a d y c y j n y s t y l życia i myślenia w i e j s k i e j
wto
społeczności, słabo
powiązanej
d l a środowiska
wiejskiego
z s z e r s z y m światem" .
4
Jak
zauważa
ważnym
autor,
źródłem
posiadanie
ziemi
zabezpieczającym
było
egzystencję
chłopską.
S.
Czarnowski
n a t o m i a s t s t w i e r d z a wręcz, ż e była t o k u l t u r o w a wartość nadrzędna, w y
znaczająca m i e j s c e w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j .
5
„Matka z i e m i a — j a k z a z n a c z a w i n n y m m i e j s c u K . D o b r o w o l s k i
żywą
istotę [...]
życie i życie
ją
[...]
była
świętą. W y m a g a ł a
do niej
wracało
[...]
też o d p o w i e d n i e j
czci. Z
Matka
Trzeba
z i e m i a jest wdzięczna, g d y się
j e j n i e z a n i e d b u j e , g d y ją się s t a r a n n i e u p r a w i a , zgodnie z p r a w e m
się d o b r y m i
wyrastało
O d m a t k i z i e m i zależy życie r o d z i n y .
mieć w szczególnym p o s z a n o w a n i u .
czas o d w z a j e m n i a
— stanowiła
niej
Bożym. W ó w
p l o n a m i , a l e znieważona p r z e z n i e d b a l s t w o
gospo
d a r z y może się mścić" .
6
Ziemia w
odczuciu
chłopskim była z a t e m również i wartością
ną , a o b o w i ą z e k
pracy
ważalną wartością
społeczno-moralną.
P o r . W.
System
7
3
Grabski,
na niej
i szacunek
socjologii
do t e j
pracy
były
wsi, „Roczniki S o c j o l o g i i
sakral
niepod
w s i " , t. 1:
1936, s . 98.
4
5
Trzy
K. D o b r o w o l s k i ,
życiem społecznym
studia
z teorii
kultury
ludowej,
[w:] Studia
nad
i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 112.
Por. S. C z a r n o w s k i ,
Podłoże ruchu
chłopskiego,
[w:] Dzieła,
chłopska
w południowej
t. 2, W a r
s z a w a 1956, s. 173, 175, 184.
6
K.
Dobrowolski,
przełomie
XIX
i XX
Tradycyjna
rodzina
w., [w:] Studia
nad życiem
społecznym
Polsce
i kulturą,
na
Wrocław
1966, s. 224-225.
7
ziemi
Wg badacza
kultury ludowej
z a matkę i świętą
Słowian, K a z i m i e r z a Moszyńskiego,
jest p o w s z e c h n e
n i e t y l k o wśród
uznawanie
ludności p o l s k i e j , a l e
i większej r z e s z y słowiańskiej, co z n a k o m i c i e i l u s t r u j e poniższe s t w i e r d z e n i e : „Bodaj,
że p o w s z e c h n i e j niż matką b y w a z i e m i a u Słowian n a z y w a n a świętą. Zwłaszcza n a
zachodzie Słowiańszczyzny
szyński,
Kultura
ludowa
słyszymy
o świętej
z i e m i n a każdym k r o k u " . К . M o-
Słowian,
Warszawa
1967, t. I I , cz. 1, s. 511.
ZMIANY
POSTAW
T e n s y s t e m wartości —
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
161
ZIEMI
z centralnym miejscem ziemi —
utrzymywał
się p r z e d e w s z y s t k i m n a s k u t e k n i s k i e g o p o z i o m u sił w y t w ó r c z y c h w
rol
nictwie,
oraz
trwałości
osadniczej,
partriarchalnemu ustrojowi rodziny
p r a w n e m u i ekonomicznemu u c i s k o w i . Pewne widoczne s y m p t o m y zmian
8
zaczynamy
w n i m obserwować dopiero w okresie międzywojennym,
ulegają z m i a n i e w a r u n k i ż y c i a i b y t u ludności w i e j s k i e j
karłowacenia
odsetka
gospodarstw,
ludności
przeludnienia
bezrolnej,
wsi,
powstawania
cyklicznych kryzysów
znacznego
rolno-przemysłowych
etc.) u l e g a załamaniu p r z e k o n a n i e , ż e z i e m i a j e s t p o d s t a w o w y m
egzystencji
9
gdy
(np. n a skutek
źródłem
.
Agrocentryczny,
pomocniczy
model
nominalny
(inaczej
pojęciowy,
i d e a l n y c z y też k o n c e p t u a l n y ) , s k o n s t r u o w a n o w i ę c n a p o d s t a w i e
prac
1 0
polskich badaczy
m.in.
k u l t u r y chłopskiej z p i e r w s z e j
S. C z a r n o w s k i e g o ,
J . Chałasińskiego
11
W. Grabskiego,
połowy naszego stulecia,
F. B u j a k a , K.
, a także pamiętników J . S ł o m k i
Dobrowolskiego,
oraz
1 2
pamiętników
zainicjowanych i opracowanych przez I n s t y t u t Gospodarstwa
Społeczne
go
Modelowi
agrocentrycznemu
—
odpowiadającemu w
wistości w s i t r a d y c y j n e j
końca X I X w . —
element
chłopskiego s y s t e m u
strukturotwórczy
i kulturowego, przeciwstawiono
w
zasadzie r z e c z y
którym
ziemia
stanowiła
społeczno-ekonomicznego
m o d e l p r o c e s u p r z e m i a n nadrzędnej
do
tąd w a r t o ś c i a k s j o l o g i c z n e j — z i e m i . D o j e g o s k o n s t r u o w a n i a w y k o r z y s t a
n o współczesne o p r a c o w a n i a poświęcone przeobrażeniom t r a d y c y j n e j
tury
wiejskiej,
m.in. K.
Dobrowolskiego,
B . Gałęskiego,
J.
kul
Turskiego,
J . T u r o w s k i e g o , B . Jagiełło-Łysiowej, B . T r y f a n , B . Kopczyński e j - J a w o r -
Trzy
studia...,
8
Dobrowolski,
s
Por. K . D o b r o w o l s k i ,
z posiedzeń
10
Komisji
PAN
s. 80-81.
Studia
nad
w Krakowie,
Uwagi
Por. K . M a ł k o w s k a ,
teorią
zawodów,
1963 г., K r a k ó w
o modelu,
Sprawozdania
[w:]
1964, s. 206-207.
„Etnografia
Polska",
t. 13: 1969,
z. 1, s. 15-16.
и Wykorzystano
limanowskiego,
Dzieła,
m. i n . t a k i e
Kraków
t. 2, W a r s z a w a
tenże,
Reforma
wolski,
Studia
rolna
1956; W.
i materiały,
jak: F . B u j a k ,
Grabski,
a moralno-religijny
nad życiem
ściańskie rozporządzenie
żenia
prace,
1903; S . C z a r n o w s k i ,
ostatniej
woli
społecznej
na Podhalu
ludności
Zmiąca,
ruchu
w
spratuie
Wrocław
w XVII
w
powiatu
[w:]
włościańskiej;
1937; K .
Dobro
Wło
1966; t e n ż e ,
i XVIII
nad teorią zawodów,
chłopskiej
wieś
chłopskiego,
wsi, W a r s z a w a
i kulturą,
K r a k ó w 1933; t e n ż e , Studia
świadomości
Materiały
stan
społecznym
Podłoże
w., [w:]
tenże,
południowej
Ludowej,
Studia
Przeobra
Małopolsce
II
wojnie
światowej,
[w:]
Przemiany
społeczne
w Polsce
J.
Chałasiński,
Młode
pokolenie
chłopów,
t. 1, W a r s z a w a 1938.
po
W a r s z a w a 1965;
1 2
J . S ł o m k a , Pamiętniki
1 8
Niektóre z t y c h zbiorów zostały w z n o w i o n e , a n a w e t uzupełnione w o s t a t n i c h
latach. W
s e r i i Młode P o k o l e n i e
t. 1, W a r s z a w a
i. 3, W a r s z a w a
i rodzina,
włościanina, K r a k ó w 1912.
Wsi Polski Ludowej
1964; T u j e s t mój dom, t. 2, W a r s z a w a
1967; Od
t. 5, W a r s z a w a
chłopa
do rolnika,
1970; Pamiętniki
11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X X I I , z. 1
wydano:
t. 4, W a r s z a w a
emigrantów,
Awans
pokolenia,
1965; W poszukiwaniu
1967;
drogi,
Gospodarstwo
W a r s z a w a 1973.
162
MIROSŁAWA
skiej
w
i innych
stosunku
1 4
. Autorzy
do ziemi
i
DROZD-PIASECKA
i c h podkreślają
gospodarstwa
zgodnie, że r a d y k a l n e
rolnego
zaszły
dopiero
zmiany
na
skutek
p r z e m i a n ekonomiczno-społecznych, j a k i e nastąpiły p o zakończeniu I I w o j
ny
światowej, postępujących
powstały
n o w e możliwości
procesów
industrializacji i urbanizacji,
wykształcenia,
zatrudnienia,
kariery
gdy
życiowej
etc.
„Znaczniejsze z m i a n y w s y s t e m i e wartości i w poglądach n a ziemię i pracę —
j a k pisze E . Jagiełło-Łysiowa — mogły nastąpić j e d n a k t y l k o w w a r u n k a c h z a s a d
n i c z y c h z m i a n ekonomiczno-społecznych, przełamywania b a r i e r k l a s o w y c h i s p o
łecznej i z o l a c j i w s i , w w a r u n k a c h k o n f r o n t a c j i d a w n e j p r e z a w o d o w e j k u l t u r y chłop
s k i e j z zawodową kulturą miejsko-przemysłową, w w a r u n k a c h u r b a n i z a c j i i i n d u
s t r i a l i z a c j i k r a j u . T a k a całościowa k o n f r o n t a c j a wartości zaczęła występować d o
piero w epoce z m i a n społeczno-ekonomicznych w P o l s c e L u d o w e j " .
15
W
warunkach
współczesnej
w s i , n a której
krystalizują
się n o w e
sy
s t e m y wartości
„ziemia — j a k pisze B . Gałęski — przestała odgrywać dominującą rolę w s y
stemie wartości ludności w i e j s k i e j , chociaż n i e przestała w n i m występować. P o
jawiły się n a t o m i a s t wartości n o w e : u z n a w a n i e k w a l i f i k a c j i i z a w o d u , wykształ
cenia, w y b o r u dróg życiowych i osobistego szczęścia [...] pojawiło się s i l n e p o c z u c i e
e g a l i t a r y z m u obok s i l n e g o k o m p l e k s u chłopskości, poczucie p r a w a do równego
udziału w wartościach społecznych, w dochodach, prestiżu, w wartościach k u l t u
ralnych" .
1G
Obecnie
cem
żenie
J.
obserwujemy
do wzmożonej
do
coraz
częściej,
że
d l a właściciela
działalności
gospodarczej
wysokiego
dochodu
uzyskania
jest
ziemi
bodź
przede wszystkim
pieniężnego.
Ale,
jak
dą
zaznacza
Turowski:
„Od s t a n u , w którym z i e m i a i j e j płody były wspólnym źródłem u t r z y m a n i a
przy
życiu d l a w s z y s t k i c h mieszkańców g r o m a d y , a g o s p o d a r s t w o chłopskie
stawą b y t u rodziny, od u j m o w a n i a
daleka
droga,
w której
uwłaszczenie,
ogólny
do społeczności państwowej i n a r o d o w e j
proces
postęp t e c h n i c z n y , wejście
t e n stwarzał i pogłębiał, stanowił jego podłoże, było oddziaływanie
P o r . chociażby:
Studia
Dobrowolski,
Praca
„Wieś
n r 6: (136) 1968; B . G a ł ę s k i ,
Współczesna",
w Polsce
Ludowej,
podstawie
Problemy
ludzi
jako
wartość
w
17
starych
w okresie
od roku
na wsi. Studium
Warszawa
1971; „Roczniki S o c j o l o g i i
wsi
Przemiany
kujawskiej
do ziemi.
Przemiany
kulturowej
1 5
J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Praca...,
16
Gałęski,
1 7
T u r o w s k i , Zmiany...,
Przemiany...,
s. 21.
s. 295-296.
s. 98.
społeczne
wsi
wsi a
miasto.
społeczne
sytuacji
w Polsce
W s i " , t. 3: 1964; Stosunek
pod r e d . B . Kopczyńskiej-Jaworskiej, Łódź 1974.
E. J a
chłopsko-rolniczym,
1800-1946, L u b l i n 1949; B . T r y f a n ,
porównawcze
cji,
społecznym...;
środowisku
W a r s z a w a 1965; J . T u r o w s k i , Zmiany
wsi Nasutów
miasta
społeczno-kulturalnego" .
nad życiem
giełło-Łysiowa,
Na
chłopów
[...] grały dużą rolę [...] c z y n n i k i e m , który
j a k o r y n k u z b y t u i zakupów oraz wyższego środowiska
1 4
pod
g o s p o d a r s t w a j a k o źródła dochodów prowadziła
hierarchii
wartości.
i we
Fran
mieszkańców
Praca
zbiór,
ZMIANY
Obserwacje
POSTAW
LUDNOŚCI
prowadzone
WIEJSKIEJ
współcześnie
w
DO
163
ZIEMI
różnych
krajach
zgodnie
s t w i e r d z a j ą d a l e k o idące z m i a n y s t o s u n k u m i e s z k a ń c ó w w s i d o z i e m i j a k o
podstawy
zabezpieczenia
egzystencji,
a
także
degradację
jej
nad
r z ę d n e g o d o n i e d a w n a m i e j s c a w s y s t e m i e w a r t o ś c i ludności w i e j s k i e j
Badacze k u l t u r y
wiejskiej
podkreślają,
że wartość
1S
.
pozaekonomiczna
z i e m i z n a c z n i e zmalała o d c h w i l i , g d y d o b r o b y t i p o z y c j a r o l n i k a
zostały
o p a r t e w w i ę k s z e j m i e r z e n a p r o d u k c j i i d o c h o d a c h , niż n a f a k c i e s a m e g o
posiadania z i e m i
1 9
.
Z i e m i a n i e j e s t j u ż u w a ż a n a za w y k ł a d n i k p o z y c j i społecznej i b e z
pieczeństwa, l e c z s p r o w a d z o n a
wiązanie
została d o r o l i t o w a r u . N a p r z y k ł a d
do ziemi, jakie żywili
emigranci
europejscy
A m e r y k i P ó ł n o c n e j , zostało zastąpione p o s t a w ą z d e c y d o w a n i e
ną . L i c z b a
rolników uważających
2 0
rośnie r ó w n i e ż w
przy
przybywający
do
ekonomicz
z i e m i ę g ł ó w n i e z a środek p r o d u k c j i
i n n y c h k r a j a c h . Proces t e n można generalnie
określić
j a k o t r a n s f o r m a c j ę polegającą n a r a c j o n a l i z a c j i p o s t a w w o b e c z i e m i .
Z i e m i a j a k o o b i e k t w a r t o ś c i m a c h a r a k t e r w i e l o w y m i a r o w y , pełni w i e
le
funkcji.
Przedmiotem
2 podstawowe
prowadzonych
badań
były
przede
wszystkim
i j e d n o c z e ś n i e ściśle ze sobą p o w i ą z a n e c e c h y t e j wartości,
a mianowicie: ekonomiczna (w rozumieniu warsztatu pracy) i
stępująca z nią f u n k c j a e k o n o m i c z n o - z a b e z p i e c z a j ą c a
współwy-
(czyli p r o d u k c y j n a
w p r o c e s i e w y t w ó r c z y m ) o r a z s p o ł e c z n o - k u l t u r o w a w r a z z funkcją s p o ł e c z no-prestiżową,
wynikającą
od którego w
przeważającej
z samego f a k t u
mierze
posiadania
uzależniona
(czyli
własności),
była p o z y c j a
jednostki
w r a m a c h społeczności w i o s k o w e j .
P o s t a w y ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y
i
własności
ulegają
zmianie
społeczno-ekonomicznych
przede
struktury
wszystkim pod wpływem
badanej
społeczności,
przemian
oddziaływania
szeroko pojętych procesów i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i (np. przez w z r o s t
wykształcenia, u z y s k a n i e pozarolniczego
wolnej
z a w o d u , możliwości w y b o r u d o
d r o g i życiowej i k a r i e r y , oddziaływania m i a s t a j a k o r y n k u
pracy
i z b y t u itd.). Wpływają n a n i e również a k t y n o r m a t y w n e w postaci prze
pisów i zarządzeń a d m i n i s t r a c j i państwowej.
W
postępowaniu
badawczym
dążono d o o d t w o r z e n i a
procesu
zmian
p o s t a w ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y o r a z
własności n a p r z e s t r z e n i o k o ł o 100 l a t w k i l k u w s i a c h p o ł u d n i o w o - w s c h o d
n i e g o M a z o w s z a o r a z d o w y k r y c i a i s t o t n y c h odrębności b a d a n e j
1 8
N a z j a w i s k o to w E u r o p i e z a c h o d n i e j i P o l s c e zwracał u w a g ę już w
międzywojennym
19
społecz-
C z a r n o w s k i
okresie
w Podłoże..., s. 174-185.
Niektóre z t y c h poglądów zostały z a w a r t e w t. 3: 1964 „Roczników S o c j o l o g i i
W s i " oraz materiałach p o w i e l o n y c h z I Światowego K o n g r e s u S o c j o l o g i i W s i w D i
j o n ( F r a n c j a ) , sierpień 1964 r.
2 0
E . A . W i 1 к e n i n g, Wpływ
n i k i S o c j o l o g i i W s i " , t. 3: 1964.
przemian
w rolnictwie
na cele i wartości,
„Rocz
164
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
ności w s t o s u n k u d o i n n y c h . Odrębności t e m o g ł y zaistnieć p r z e d e w s z y
s t k i m n a s k u t e k o d m i e n n y c h w a r u n k ó w podłoża h i s t o r y c z n e g o
j ą c y c h m . i n . n a u k s z t a ł t o w a n i e się s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j
(wpływa
badanej
społe
czności — i n n e j , n i ż n p . n a t e r e n i e M a ł o p o l s k i c z y Śląska) o r a z
odmien
nych
badanych
warunków
zewnętrznych,
wynikających
w s i w bezpośrednim sąsiedztwie s t o l i c y k r a j u
2 1
z usytuowania
.
W y c h o d z ą c o d i s t n i e j ą c e g o s t a n u w i e d z y z a ł o ż o n o n a w s t ę p i e , że p o s t ę
pująca i n d u s t r a l i z a c j a i u r b a n i z a c j a , będące g ł ó w n y m m o t o r e m z m i a n n a
w s i , p o w i n n y w p ł y w a ć n a t w o r z e n i e się n o w y c h w z o r ó w k a r i e r y i a w a n
su. D l a t y c h , którzy zdecydowali
się n a e m i g r a c j ę , z i e m i a p o w i n n a m i e ć
w a r t o ś ć malejącą, o d w r o t n i e zaś, d l a j e d n o s t e k z d e c y d o w a n y c h
n a pozo
stanie n a w s i i nastawionych n a rolnictwo — z elementu k u l t u r y
skiej
przekształcała
się w
kultury
profesjonalnej.
chłop
Przed
przy
stąpieniem d o badań t e r e n o w y c h założono p o n a d t o , że n a w ł a ś c i w y
obraz
s t o s u n k u mieszkańców w s i do z i e m i w różnych okresach c z a s o w y c h
rzutu
ją w sposób z a s a d n i c z y
element
t a k i e c z y n n i k i egzo- i endogenne,
j a k historyczne
i współczesne uzależnienia wynikające z s y s t e m u k u l t u r o w e g o oraz
wiązującego
ustawodawstwa
na plan pierwszy
centrycznego
państwowego. C z y n n i k i t e były
zarówno w w y k o r z y s t a n y c h m o d e l o w y c h
obo
wysuwane
ujęciach
agro-
stosunku do ziemi, j a k i procesu jego zmian. Zgodnie
z tym
założeniem uważano, ż e :
1) n a s t o s u n e k d o z i e m i i g o s p o d a r s t w a
w sposób z a s a d n i c z y
chodowości
jako warsztatu pracy
wpływa
(obok stopnia jego mechanizacji, u t o w a r o w i e n i a , d o
itd.) istnienie (lub brak)
lokalnego
i
pozalokalnego
rynku
p r a c y o r a z j e g o chłonność ( c z y l i r o z m i a r y ) ;
2) n a s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności
wiązujące u s t a w o d a w s t w o
t y w n y c h zależy b o w i e m
decydujący
wpływ m a
państwowe. O d poszczególnych aktów
m . i n . o b r ó t ziemią, spłaty r o d z i n n e
obo
norma
czy
zasady
dziedziczenia;
3) s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y najpełniej o d
z w i e r c i e d l a j ą s p r a w y k o n f l i k t o w e ,,o z i e m i ę " . D l a t e g o t e ż i s t o t n y m ź r ó d
ł e m d o badań t e g o z a g a d n i e n i a są p r o c e s y
sądowe o ziemię oraz
antago
n i z m y zaistniałe n a s k u t e k k o m a s a c j i .
Konsekwencją powyższego s t a n o w i s k a b y ł o wyodrębnienie, a następ
nie zanalizowanie
mocne
i
przy
endogennych.
struktura
k i l k u n a s t u wskaźników przyjętych
charakteryzowaniu
Najważniejsze
wyżej
wymienionych
za n a j b a r d z i e j
po
czynników
egzo-
z n i c h t o : s t o s u n k i r o d z i n n e i sąsiedzkie;
gospodarczo-społeczna
gospodarstw;
charakter gospodarki r o l -
n o - h o d o w l a n e j , stopień m e c h a n i z a c j i i u t o w a r o w i e n i a g o s p o d a r s t w
skich, plany inwestycyjne
związane z r o z w o j e m
A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
Tradycyjna
społeczność wiejska
przemian
współczesnych.
Studium
wsi Mników
powiatu
krakowskiego,
1968, s. 8.
21
chłop
rolnictwa i hodowli, m o w
procesie
Warszawa
ZMIANY
POSTAW
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
165
ZIEMI
ż l i w o ś c i p r a c y i u t r z y m a n i a ludności p o z a w ł a s n y m g o s p o d a r s t w e m ,
s o b y przejęcia z i e m i ( t u zasady dziedziczenia,
spo
spłat i o b r o t u z i e m i ą ) , s t o
sunek d o komasacji i t d .
W k o n s e k w e n c j i p r z y j ę t y c h założeń i w y s u n i ę t y c h h i p o t e z p y t a n i a s t a
w i a n e w czasie p r a c y t e r e n o w e j dotyczyły p r z e d e w s z y s t k i m :
1) z m i a n z a c h o d z ą c y c h w
s t o s u n k u c h ł o p ó w d o z i e m i j a k o własności
i w a r s z t a t u p r a c y , i c h bezpośrednich p r z y c z y n , c z y l i c z y n n i k ó w
determi
n u j ą c y c h określone p o s t a w y , p r z e j a w ó w k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń b ę d ą c y c h
efektem t y c h postaw;
2) r o l i p o d ł o ż a h i s t o r y c z n e g o ,
wencyjnych
administracji
aktów n o r m a t y w n y c h , czynników i n t e r
państwowej,
wyspecjalizowanych
organów
p r a w n y c h o r a z r y n k u p r a c y w k s z t a ł t o w a n i u się p o s t a w ludności w
sto
s u n k u d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y . C h o d z i ł o t u o o k r e ś l e n i e
c h a r a k t e r u zachodzących z m i a n oraz u s t a l e n i e niektórych k o r e l a c j i m i ę
d z y n i m i a p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u r y gospodarczo-społecznej w s i i s t o p
n i a i c h p o w i ą z a n i a ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m ;
3) okoliczności, w j a k i c h w a r t o ś ć z i e m i w z r a s t a i m a l e j e . W o s t a t n i m
p r z y p a d k u chodziło m . i n . o s p r a w d z e n i e
prawdziwości h i p o t e z y o maleją
cej w a r t o ś c i z i e m i w zależności o d z a w o d u i m i e j s c a m i g r a c j i ;
4) w a r t o ś c i p r z y p i s y w a n e j
ziemi
w
s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h , szcze
g ó l n i e w t o k u p r o c e s ó w s ą d o w y c h o r a z w s p o r a c h zaistniałych w
przeprowadzonej
trakcie
komasacji.
W s i e południowo-wschodniego Mazowsza, w
których
przeprowadzono
b a d a n i a , cechują się z a c h o w a w c z o ś c i ą k u l t u r o w ą , u t r z y m y w a n i e m się s z e
r e g u treści t r a d y c y j n y c h w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h
kultury
budownictwo', f o l k l o r ) . Szczegółowe badania etnograficzne
no w e wszystkich gospodarstwach
3 w s i byłego pow. otwockiego
nie w o j . siedleckie): W o l i D u c k i e j , W o l i Karczewskiej,
Wszystkie
wanymi.
( n p . strój,
przeprowadzo
Woli
(obec
Sufczyńskiej.
o n e są b y ł y m i w s i a m i p a ń s z c z y ź n i a n y m i , n i g d y n i e c z y n s z o Uwłaszczone u k a z e m
(folwarcznych).
Badane
wsie
z 1864 r . należały
charakteryzują
d o dóbr
prywatnych
się m a ł y m i l i c z e b n i e
rodzi
n a m i , niską jakością g l e b y i niedostateczną ilością ł ą k i p a s t w i s k , m a ł y m i
r o z m i a r a m i gospodarstw,
n i e w i e l k i m i działkami g r u n t u (gdzie
s t w a 3 - h a , mają p o 2 0 - 4 0 k a w a ł k ó w z i e m i ) ,
gospodar
szachownicą gruntów,
m i t y w n y m i narzędziami p r a c y i z a b u d o w a n i a m i
gospodarczymi,
znaczną
stałą e m i g r a c j ą d o W a r s z a w y
( d o o k . 1954 г.), w y s o k i m o d s e t k i e m
ności
1945 r . k o e g z y s t o w a ł y
chłopo-robotniczej.
Do
na tych
pry
lud
terenach
z gospodarką chłopską d r o b n e f o l w a r k i s z l a c h e c k i e . W 1970 r . n a w n i o s e k
mieszkańców w e w s i a c h t y c h podjęto pierwsze
masacji
gruntów.
Była t o równocześnie
akcja przeprowadzona
w i c h h i s t o r i i próby k o
pierwsza
po wojnie
n a terenie byłego pow. otwockiego
tego
typu
i jedna z nie
l i c z n y c h w całym b y ł y m w o j . w a r s z a w s k i m .
Podstawową
bazę źródłową,
wykorzystaną
w
pracy
badawczej,
sta-
166
MIROSŁAWA
nowiły
ze
materiały
terenowe zbierane w
spisu powszechnego
materiały
referatu
ku;
archiwalne
w
akta
Otwocku
DROZD-PIASECKA
1970 г.;
latach
materiały
1963-1973;
GRN
w
scaleniowego Powiatowego B i u r a
Wydziału
z l a t 1925-1970;
Cywilnego
Sądu
o b s e r w a c j a uczestnicząca w
Otwoc
aktu
rów
nież
niektóre
zawarte
źródłowe
w
Powiatowego
kilkunastu
„o
dane
GUS
Gliniance;
ziemię". W y k o r z y s t a n o
toczących się p r o c e s a c h sądowych
i
i
Geodezji
i Karnego
alnie
ustalenia
materiały
Kołbieli
w
literaturze
dotyczą
cej t y c h t e r e n ó w .
Najważniejsze
ustalenia wynikające
z analizy zebranych
materiałów
2 2
są n a s t ę p a j ą c e :
1.
Przeprowadzone
podejmujących
Polski
(m.in.
badania
oraz
podobną problematykę
K.
Dobrowolskiego
posiadanie t z w . lepszych
praw
pańszczyźnianą
chłopską
2 2
studia
ludność
z
w
odniesieniu
Małopolski
do ziemi
jest
Całość w y k o n a n y c h p r a c b a d a w c z y c h
od s t r o n y f o r m a l n e j
zagadnienia
i
prac
autorów
do innych
terenów
Podhala)
wykazały,
l u b przejście
na czynsz
równoznaczne
z
n a 3 części i n t e g r a l n i e
że
przez
2 3
efektywniejszą
(szczegółowe p y t a n i a , odpowiedzi,
żenia m e t o d y c z n e itd.) i i c h w y n i k i o p r a c o w a n o
wiono
porównawcze
w formie maszynopisu
zało
podzielonego
ze sobą powiązane. W części I o m ó
związane z ziemią j a k o p o d s t a w o w y m
w a r s z t a t e m p r a c y n a tle
ogólnych u w a r u n k o w a ń
h i s t o r y c z n o - e k o n o m i c z n y c h i k u l t u r o w y c h od uwłaszczenia
po
s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o
współczesność
wynikający
oraz
z tych
uwarunkowań.
Zgodnie
z założeniami
warsztatu
przyjętymi
pracy
n a wstępie
p r a c a n a l i z i e p o d d a n o t u : strukturę gospodarczo-społeczną b a d a n y c h w s i ; g o s p o d a r
kę
rolno-hodowlaną
wych
odmian
ze szczególnym
roślinnych,
uwzględnieniem
modernizacji
procesu
i mechanizacji;
wprowadzania
powiązania
no
gospodarcze
z l o k a l n y m i p o z a l o k a l n y m r y n k i e m p r a c y oraz f a k t y i opinie odnośnie do s t o s u n k u
mieszkańców w s i do p o d s t a w o w e g o w a r s z t a t u
szono p r o b l e m y
nawiązując
pracy — ziemi. W
części I I p o r u
związane z ziemią j a k o własnością ( w r a z z genezą tej własności),
do obowiązujących
aktów
normatywnych
i przepisów
szczegółowych,
którym chłop j a k o właściciel z i e m i musiał się podporządkować, a które rzutowały
n a jego s t o s u n e k do z i e m i . P o d d a n o t u a n a l i z i e i omówiono z a g a d n i e n i a
i
nieformalnego
w
stosunku
mieszkańców
obrotu
ziemią,
zasady
do z i e m i wynikające
w s i do
d z i e d z i c z e n i a , spłat
ze sposobu
obowiązującego
objęcia
gospodarstwa
ustawodawstwa
formalnego
i alimentów,
postawy
oraz
spadkowego.
stosunek
Rozważania
z a w a r t e w części I I obejmują również o k r e s od uwłaszczenia p o l a t a 70-te b. s t u
l e c i a . W części I I I omówiono s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o
pracy
i własności w s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h .
sądowe
„o ziemię"
oraz
sytuację
Analizie
antagonistyczną,
dzonej k o m a s a c j i . C h r o n o l o g i c z n i e część t a o b e j m u j e
s z y n a c i s k położono w niej
zaistniała
warsztatu
niej
po
procesy
przeprowa
ostatnie 70-lecie, a l e n a j w i ę k
współczesne.
na prawie
niemieckim
mógł otrzymać z a pieniądze t z w . lepsze p r a w o do z i e m i , i n a c z e j z w a n e
zakupnym.
2 3
Począwszy
na wydarzenia
jaka
poddano w
od X V w . chłop w e w s i a c h
lokowanych
Ograniczało ono b a r d z o
samowolę p a n a , który chcąc usunąć z z i e m i p r a w o
takiego
chłopa musiał o d niego
wykupić p r z e d t e m
gospo
darki
towarowo-pieniężnej
zamożniejsi
„lepsze p r a w o " .
chłopi
mieli
W warunkach
niejednokrotnie
możliwość
u w o l n i e n i a się od s t o s u n k u poddańczego, n a d r o d z e w y k u p i e n i a pełnych p r a w w ł a
sności
ziemi. Posiadanie
dzieciom, a n a w e t
n a własność
z i e m i pozwalało
i m n a przekazywanie
n a p r z e d o s t a n i e się do s t a n u s z l a c h e c k i e g o .
jej
ZMIANY
i bardziej
POSTAW
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
167
ZIEMI
ś w i a d o m ą działalnością gospodarczą ludności t y c h w s i niż
we
w s i a c h , których mieszkańcy p r a w t a k i c h n i e m i e l i czy n i e b y l i oczynszow a n i . Chłopi p a ń s z c z y ź n i a n i b a d a n y c h w s i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o M a
zowsza nie posiadali lepszych p r a w do ziemi, a gospodarstwa i c h n i e były
oczynszowane.
powstałego
Wyposażenie
małżeństwa)
w
ziemię
leżało
w
(szczególnie
gestii
dworu.
w
przypadku
Dopiero
nowo
mocą
ukazu
u w ł a s z c z e n i o w e g o z 2 I I I 1864 r . chłopi b a d a n y c h w s i n a b y l i p r a w o w ł a s
ności d o u p r a w i a n e j z i e m i . O d t e j p o r y m o g l i nią d o w o l n i e
przekazywać
jami
dzieciom,
Kodeksu
zamieniać,
Napoleona.
szczyźnianą l e p s z y c h
Nieposiadanie
sztatu
pracy)
w
jako
źródła
dochodu,
ale
i
Struktura
darstw
z
wszystkim,
warsztatów
oceny
przywile
ludność
pań
gospodarstw
ziemi (czyli
równocześnie
hamuje
war
rozwój
gospodarczej
jeszcze
opóźnia w y k s z t a ł c e n i e się
tra
ziemi.
gospodarczo-społeczna
przede
(inaczej
tutejszą
inicjatywy
kilkadziesiąt l a t p o uwłaszczeniu o r a z
2.
przez
umiejętności
samodzielności
d y c j i posiadania i dziedziczenia
informująca
dysponować:
i t d . , zgodnie
p r a w do ziemi oraz nieoczynszowanie
w p ł y w a nie t y l k o n a ograniczenie
przedsiębiorczości,
sprzedawać
z jaką
w s i po
kategorią
ludności
uwłaszczeniu,
oraz
gospo
i
i c h samodzielności
ekonomicznej
m a m y do c z y n i e n i a w w y n i k u r e f o r m y
1 8 6 4 г., w y k a z u j e
istnienie obok
n i e z b y t dużych majątków
pracy)
badanych
f o l w a r c z n y c h znacznej
ilości d r o b n y c h g o s p o
d a r s t w chłopskich (3-5 h a ) , w ś r ó d k t ó r y c h posiadające ł ą c z n i e p o 10 h a
z i e m i u c h o d z i ł y za b a r d z o b o g a t e . S t a t y s t y c z n e d a n e p o r ó w n a w c z e z k i l
ku
przekrojów
nowych,
czasowych,
świadczą
gospodarstw
o
uzupełnione i n f o r m a c j a m i z w y w i a d ó w
szybko
chłopskich w
pogłębiającym
wzrost
ludności
procesie
odczuwanych w
zbędnej
produkcyjnie.
tere
rozdrobnienia
l a t a c h następnych, pociągających
obok skutków e k o n o m i c z n y c h
towny
się
za sobą
każdym z n i c h —
Bezpośrednią
—
gwał
przyczyną
t e g o s t a n u r z e c z y są działy r o d z i n n e i n i e f o r m a l n y obrót ziemią. P o s t ę
pujący proces r o z d r a b n i a n i a gruntów, c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a z m i a n s t r u k
tury
gospodarczo-społecznej
całego
Mazowsza,
nacisk n a posiadanie ziemi i gospodarstwa
w
pozwala
wnioskować,
że
n a terenie badanych w s i był
c i ą g u o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t duży, a l e z m i e n n y . D y n a m i k a r o z
drabniania
gruntów w y k a z u j e ,
obok
okresów nasilenia, l a t a
wyraźnego
z a h a m o w a n i a tego procesu. N a przykład w y r a ź n y spadek działów gospo
d a r s t w następuje t a m w l a t a c h 1 9 4 4 - 1 9 5 4 , n a t o m i a s t i c h g w a ł t o w n e n a
s i l e n i e (przede w s z y s t k i m przez działy n i e f o r m a l n e ) w l a t a c h 1954-1970.
3. N i s k a jakość g l e b y
(IV—VI
k l a s y ) , b r a k łąk i p a s t w i s k ,
rozdrobnienie gruntów (gospodarstwa
znaczne
3 h a składają się z p o n a d 20 k a
w a ł k ó w ) , a c o się z t y m w i ą ż e p r y m i t y w n e t e c h n i k i i narzędzia
pracy
o r a z n i e w i e l k a w y d a j n o ś ć z h a ( w y n o s z ą c a d l a 4 zbóż 17-21,5 q , a z i e m
n i a k ó w 1 6 0 - 1 9 0 q) z t r u d e m t y l k o p o k r y w a j ą c a p o t r z e b y
we
r o d z i n chłopskich, w p ł y w a j ą
na
omawianym
terenie
samożywienio-
n a f a k t , że p r o d u k c j a r o l n o - h o d o w l a n a
o d uwłaszczenia
po l a t a 70-te
naszego stulecia
168
ma
charakter
pracy —
w
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wszystkim
ekstensywny.
przede
gospodarstwo
Podstawowy
r o l n e , wykazując znaczne
porównaniu z i n n y m i d z i e l n i c a m i k r a j u ,
warsztat
opóźnienie gospodarcze
nie przejawia
nawet
symp
t o m ó w p r o f e s j o n a l i z a c j i . N a przykład do l a t 7 0 - t y c h w 3 b a d a n y c h w s i a c h
nie było
ani jednego rolnika
specjalizującego
się w
ściśle
określonym
k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . O żadnym z t u t e j s z y c h mieszkań
ców
(właścicieli
gospodarczej
ziemi)
n i e można
powiedzieć,
zmierzał d o profesjonalizacji
że
w
kiem pozytywnego
stosunku do ziemi i gospodarstwa,
staw skierowanych
„ku
gospodarstwu",
wyposażenie w narzędzia i m a s z y n y
skich, inwestycje
swej
działalności
w zawodzie rolnika.
jest
Wskaźni
a t y m samym po
m.in. tempo
mechanizacji,
rolnicze, stan budynków i n w e n t a r
i realne plany inwestycyjne
w
zakresie
r o l n i c t w a czy
h o d o w l i , m o d e r n i z a c j a u p r a w etc. Ś w i a d c z ą o n e r ó w n o c z e ś n i e o
wysokiej
w a r t o ś c i z i e m i . W p r z y p a d k u b a d a n y c h w s i w ciągu o m a w i a n e g o
okresu
postęp w z a k r e s i e
modernizacji gospodarstw
był n i e w i e l k i i bardzo p o
w o l n y . L u d n o ś ć ograniczała d o m i n i m u m s w o j e
duszy
n a j a k i e k o l w i e k poważniejsze
raźniejszy postęp w
t y m zakresie
p o t r z e b y n i e mając
przedsięwzięcia
fun
inwestycyjne.
z a z n a c z y ł się p o I I w o j n i e
Wy
światowej
w l a t a c h 5 0 - t y c h , g d y m i e s z k a ń c y t u t e j s z y c h w s i zaczęli u z y s k i w a ć w i ę k
sze w p ł y w y p i e n i ę ż n e z p r a c y p o z a r o l n i c z e j . W l a t a c h 7 0 - t y c h n a s k u t e k
z n i e s i e n i a o b o w i ą z k o w y c h d o s t a w n a r z e c z państwa, n o w e j
(w zakresie
p o l i t y k i cen
zasad s k u p u ż y w c a ) o r a z w e j ś c i a w ż y c i e u s t a w y o u r e g u l o
w a n i u własności g o s p o d a r s t w ,
interwencyjnych,
c z y l i w w y n i k u oddziaływania
czynników
wzrosło wśród mieszkańców b a d a n y c h w s i
zaintereso
w a n i e przedmiotową ( c z y l i instrumentalną) wartością z i e m i . Z m i a n a s p o
sobu gospodarowania
według o p i n i i zainteresowanych
jest możliwa
jed
n a k dopiero po przeprowadzeniu komasacji.
4. L o k a l n y r y n e k p r a c y n a p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m
tach
1864-1945
czenie p r a w i e
cechują
stosunkowo
w y ł ą c z n i e d o zajęć
niewielkie
sezonowych,
Mazowszu
rozmiary
oraz
wykonywanych
w la
ograni
na
fol
w a r k u , a w y n a g r a d z a n y c h w n a t u r z e i pieniądzach. T y l k o d l a n i e l i c z n e j
g r u p y r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h j e s t o n w z g l ę d n i e stały. O j e g o
powszech
ności i t r w a ł o ś c i z a d e c y d o w a ł o p r z e d e w s z y s t k i m słabe u p r z e m y s ł o w i e n i e
całej
okolicy,
a t y m samym
b r a k możliwości
uzyskania innych
d o d a t k o w y c h , n i e p o c i ą g a j ą c y c h konieczności o p u s z c z e n i a
zajęć
rodzinnej wsi.
R o z w i j a j ą c y się b o w i e m n i e o p o d a l w i e l k o m i e j s k i p r z e m y s ł w a r s z a w s k i —
z b r a k u t r a s i środków d o j a z d o w y c h
— w y m a g a ł m i g r a c j i ze w s i (stałej
l u b sezonowej). Decyzje o opuszczeniu w s i p o d e j m o w a l i
ludzie nie obarczeni
jeszcze rodziną o r a z
c i wszyscy,
z reguły
którzy
tylko
ziemi nie
p o s i a d a l i w c a l e . Chociaż i t a o s t a t n i a g r u p a m i e s z k a ń c ó w w s i w s y t u a c j i ,
g d y m i a ł a j u ż założone w ł a s n e r o d z i n y , starała się r a c z e j o p r a c ę w
rakterze
stałych
robotników
folwarcznych,
a
nie o
pracę
miejskich. Istnienie lokalnego r y n k u pracy, j a k i m były okoliczne
aż
do
1945 г.,
jest
istotnym
czynnikiem
hamującym
cha
robotników
dwory
podejmowanie
ZMIANY
decyzji
o
dzimych
POSTAW
opuszczeniu
LUDNOŚCI
w s i przez
gospodarstwach,
ale
WIEJSKIEJ
ludność
obarczoną
szereg p o t e n c j a l n y c h wychodźców
DO
16»
ZIEMI
produkcyjnie
własną
zbędną
rodziną,
w
dzięki
ro
czemu
pozostawało n a d a l związanych
z
mią j a k o w a r s z t a t e m p r a c y . P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j
zie
lokalny
r y n e k p r a c y przestał t u istnieć.
5. Bliskość i dostępność p o z a l o k a l n e g o
szawy) były
(czyli
bezpośrednią
bezpowrotne
r y n k u p r a c y (szczególnie
p r z y c z y n ą t e g o , ż e stała m i g r a c j a
opuszczenie
ziemi
jako
War
zarobkowa
warsztatu pracy,
a
nawet
własności), o b s e r w o w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o m a s o w a w i n n y c h d z i e l n i c a c h
k r a j u , rozpoczęła
się t u n a w i ę k s z ą skalę j u ż n a p r z e ł o m i e X I X i
stulecia. Jej nasilenie o b s e r w u j e m y
w i e k u . Została o n a z a h a m o w a n a
nistracyjne ograniczenia
nej.
dopiero w latach 50-tych poprzez
meldunkowe w Warszawie
O d o k . 1954 r . f o r m ą p o w s z e c h n ą
codzienne
dojazdy
czenia
i strefie
egzystencji
z a w o d o w e g o r u c h u ludności
n i e były więc j e d y n y m i możliwościami
d l a mieszkańców
tutejszych
są
we wsi.
zabezpie
w s i , ponieważ
zawsze a l t e r n a t y w a m i g r a c j i do m i a s t a , z której —
nia — w ogromnej
admi
podstołecz-
d o p r a c y p o ł ą c z o n e ze s t a ł y m z a m i e s z k a n i e m
Ziemia i gospodarstwo
XX
w l a t a c h 2 0 - t y c h i 3 0 - t y c h naszego
istniała
j a k wykazały
bada
większości k o r z y s t a n o . Dostęp d o p o z a r o l n i c z y c h
źró
deł u t r z y m a n i a z a d e c y d o w a ł o t y m , ż e s t o s u n k o w o s z y b k o p o u w ł a s z c z e
n i u ilość p o s i a d a n e j
z i e m i przestała d e c y d o w a ć o p o w o d z e n i u
n y m . Dewaluację znaczenia
ziemi jako podstawowego
ekonomicz
źródła
egzystencji
p o w o d o w a ł t u w i ę c o d kilkudziesięciu l a t stały w z r o s t atrakcyjności d u
żego c e n t r u m miejskiego.
S y t u a c j a p r z y m u s o w a , j a k a zaistniała n a t e r y
t o r i u m b a d a n y c h w s i , polegająca n a a d m i n i s t r a c y j n y m z a t r z y m a n i u w i c h
granicach
potencjalnych wychodźców,
ności o d w a r t o ś c i zabezpieczającej
powoduje
dalszy
ciąg
i c h zależ
z i e m i oraz w a r u n k ó w życia w
środo
w i s k u w i e j s k i m ( w z n a c z e n i u środowiska społeczno-bytowego i p r z y r o d
niczego). D l a obecnych mieszkańców ziemia n i e jest j e d y n y m i
nym
środkiem zabezpieczenia
egzystencji,
ale jest m i e j s c e m
wyłącz
zamieszka
n i a i p r z e b y w a n i a n i e o m a l p r z e z całe ż y c i e . W ł a ś n i e t e n j e j w a l o r p o
woduje
i
szereg
daleko
idących
ekonomicznych,
a w
6. C h a r a k t e r
tutejszej
konsekwencji
k u l t u r o w y c h , społecznych
t y m m . i n . j e j znaczenie
będącej
przede
konsoli
(a z a t e m
społeczną)
sprzyjała
oraz
również
i
całej
i wewnętrznej
silniejszej
więzi
f o r m o w a n i u się
społeczności,
konfliktów.
w s z y s t k i m społecznością otwartą, p o w o d o w a ł b r a k w e w n ę t r z n e j
dacji
rodziny
j a k o źródła
identyfikacji jednostki z
t e r y t o r i a l n e j . Istniejąca
pozytywnych
opinii
o
grupą
sytuacja
wsi jako
nie
środowisku
społecznym.
7. Z i e m i a j a k o własność p o s i a d a k i l k a c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , m . i n .
jest
przedmiotem
zakupu,
dziedziczenia,
podziału,
sprzedaży,
prestiżu
i b o g a c t w a . Z c h w i l ą w i ę c , g d y c h ł o p s t a j e się j e j p r a w n y m w ł a ś c i c i e l e m ,
może
w
własność
pełni
korzystać
posiada.
W
ze w s z y s t k i c h w ł a ś c i w o ś c i ,
całkowicie
dowolnej
w
które
t y m zakresie
ziemia
jako
działalności
170
MIROSŁAWA
jest o n jednak w
znacznym
normatywne
obowiązujące
oraz
DROZD-PIASECKA
stopniu
ograniczony
prawo
p r z e z istniejące
zwyczajowe.
Stosunek
akty
do
ziemi
j a k o własności b y ł w i ę c w a r u n k o w a n y ( i j e s t n a d a l ) o b o w i ą z u j ą c y m p r a
w e m zwyczajowym
jej
i a k t a m i n o r m a t y w n y m i w zakresie posiadania ziemi,
z a k u p u , dziedziczenia,
Równocześnie w
wania
czy
zagospodarowania,
zabudowy itd.
zależności o d p e r s p e k t y w y d z i e d z i c z e n i a
możliwości
l u b też k i e r o
niekierowania
gospodarką,
różnicują
się
postawy
ludności
wiejskiej w stosunku do ziemi jako warsztatu pracy.
8. W e d ł u g
a r c h i w a l n y c h a k t sądowych
oraz i n d y w i d u a l n y c h w y w i a
d ó w t e r e n o w y c h w b a d a n y c h w s i a c h południowo-wschodniego
o d uwłaszczenia d o l a t 5 0 - t y c h X X w . s p r a w y
sporadyczne.
zatargi
pod
Mazowsza
s p o r n e o g r u n t o r n y są
I c h ilość g w a ł t o w n i e w z r a s t a p o 1954 г., g d y nasilają
o siedliska i odszkodowania
zabudowę
miejską
Otwocka
za z i e m i ę
czy
Mińska
przejętą
się
przez
państwo
Mazowieckiego.
Procesy
s ą d o w e o z i e m i ę , k t ó r e są w s k a ź n i k i e m s t o s u n k u d o z i e m i j a k o własności
i
warsztatu pracy
o swoistej
są
równocześnie
obyczajowości
interesującym
i zachowaniach
ludności
źródłem
informacji
wiejskiej.
Wskazują
o n e n a i s t n i e n i e ściśle o k r e ś l o n y c h n o r m p o s t ę p o w a n i a w r o d z a j u s p e c y
ficznego kodeksu honorowego.
Nieprzestrzeganie
jego zasad p r o w a d z i d o
zadrażnienia s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j , a w d a l s z y c h k o n s e k w e n c j a c h
nawet
d o s p r a w s ą d o w y c h c y w i l n y c h , a często i k a r n y c h .
9. W
stwa
sytuacjach konfliktowych postawy
wykazują
zasadniczą
różnicę
między
względem ziemi i
zachowaniem
i
gospodar
działaniami
a d e k l a r a c j a m i w e r b a l n y m i . P r z y t y m i c h f o r m o w a n i e się n i e z a l e ż y o d
t a k i c h c z y n n i k ó w , j a k w i e k , płeć, w y k s z t a ł c e n i e , w y s o k o ś ć d o c h o d u c z y
wielkość posiadanego
gospodarstwa,
emocjonalnych
posunięć
rządzania,
oraz
a tylko w
pozarolniczego.
ale przede w s z y s t k i m o d czynników
administracji
niewielkim stopniu
państwowej
i
organów
od posiadanego
za
zatrudnienia
N a przykład analiza 4 p o d s t a w o w y c h g r u p p o s t a w w s y
t u a c j i k o n f l i k t o w e j zaistniałej w w y n i k u p r z e p r o w a d z o n e j
komasacji w y
kazała następujące zależności: a) p o s t a w y w
przeprowadzo
nej
k o m a s a c j i n i e są uzależnione
stosunku do
o d płci, w i e k u , w y k s z t a ł c e n i a ,
ilości
kawałków g r u n t u , wielkości gospodarstwa, k a t e g o r i i użytków,
wysokości
uzyskiwanego
scaleniu;
dochodu
i
płaconych
podatków
przed
i
po
b ) i s t n i e j e p e w n a n i e w i e l k a zależność m i ę d z y p o s i a d a n y m z a t r u d n i e n i e m
pozarolniczym
w
a neutralną
postawą
stosunku do przeprowadzonego
wieństwem a zajmowaną
same
postawy
(a n a w e t
brakiem
postawą p r z e j a w i a się w
charakteryzują
zainteresowania)
s c a l e n i a ; c) zależność m i ę d z y
linii
j e d y n i e małą d w u - , m a k s i m u m t r z y p o k o -
l e n i o w ą r o d z i n ę , pracującą w j e d n y m g o s p o d a r s t w i e ,
a n i e są o n e i d e n
tyczne z postawami dalszych k r e w n y c h , nawet stryjecznego
d) i s t o t n e znaczenie
pokre
p r o s t e j , t z n . te
rodzeństwa,
d l a zajęcia j e d n e j z o k r e ś l o n y c h p o s t a w w s t o s u n k u
d o k o m a s a c j i o d e g r a ł y n a t o m i a s t c z y n n i k i e m o c j o n a l n e , działalność i n t e r -
ZMIANY
wencyjna
POSTAW
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
171
ZIEMI
organów a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz k l a s y f i k a c j a g r u n t u z l a t 60-
t y c h naszego stulecia.
10. W
rejonie,
wpływem
o którym
miasta, pojawiła
mówimy,
pozostającym
się s t o s u n k o w o
2 0 - t y c h b. stulecia) degradacja
do ziemi i gospodarstwa
pod
bezpośrednim
w
latach
z i e m i oraz j e j f u n k c j a u j e m n a . U
części
t y c h , którzy n a z i e m i pozostawali w b r e w
wcześnie
(bo już
w ł a s n e j w o l i i chęci, s t o s u n e k
wynikał z b r a k u i n n y c h możliwości
życiowych.
B y ł t o i c h s w o i s t y l o s , chociaż b y l i o n i ś w i a d o m i w y b o r u i n n e j k a r i e r y ,
k t ó r y m k i e r o w a ł o się i c h r o d z e ń s t w o . J e d n o c z e ś n i e o s o b o w o ś ć i m e n t a l
ność t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y p o z o s t a w a l i p r z y p r a c y n a z i e m i , kształto
wała
się n a p o d s t a w i e
poczucia
własności
z i e m i , stanowiącego
do
dziś
i s t o t n y składnik c h ł o p s k i e g o s y s t e m u w a r t o ś c i .
O g ó l n e s t w i e r d z e n i a , j a k i e się nasuwają, są n a s t ę p u j ą c e :
1. Z i e m i a n i e t r a c i w a r t o ś c i a u t o t e l i c z n e j , a t y m b a r d z i e j
wej
(instrumentalnej) w
układach g o s p o d a r c z y c h ,
n y m w a r s z t a t e m zaspokajającym
tomiast
traci
stencji
czy
jące
ziemi,
Zjawisko
darstw,
tę w a r t o ś ć
odmienne
zachodzi
niezależnie
są
kariery. Funkcje
coraz
równocześnie
częściej
we
od i c h struktury
przedmioto
których jest
możliwości
innej
przez
zawody
wszystkich
pozarolnicze.
kategoriach
ekonomiczno-społecznej.
gospo
Wartość
u j e m n a z i e m i jest w i d o c z n a w p o s t a w a c h t y c h w s z y s t k i c h , którzy
zostali z a t r z y m a n i poprzez
egzy
ekonomiczno-zabezpiecza-
własnym aspiracjom życiowym i przekonaniom
rierze
jedy
podstawą u t r z y m a n i a . N a
w ó w c z a s , g d y istnieją
wzory
przejmowane
to
potrzeby —
w
wbrew
o innej „miejskiej" k a
zarządzenie a d m i n i s t r a c y j n e ( l u b i n n e
w y p a d k i losowe) w rodzinnej w s i . Ziemia n i e stanowi d l a n i c h
wartości
o d c z u w a n e j , chociaż często się z d a r z a , ż e j e s t o n a za w a r t o ś ć p r z e z n i c h
u z n a w a n a (ale w y ł ą c z n i e j a k o w a r t o ś ć i n s t r u m e n t a l n a ) . N a t o m i a s t w ż a d
nej s y t u a c j i gospodarczej,
społecznej i k u l t u r o w e j z i e m i a n i e t r a c i
tutaj
s w e j w a r t o ś c i p r e s t i ż o w e j w z n a c z e n i u własności.
2. D o t y c h c z a s o w e
„samą w
sobie"
ujęcia
kładą
zbyt
duży
oraz i r r a c j o n a l n e (emocjonalne)
nacisk
n a wartość
ziemi
p r z y w i ą z a n i e chłopa d o
z i e m i . T e n o s t a t n i p o g l ą d w p r z y p a d k u o m a w i a n y c h w s i został
znacznie
podważony m . i n . przez wyłącznie racjonalne a r g u m e n t y , j a k i e w y s u w a l i
m i e s z k a ń c y z a r ó w n o w p r z y p a d k u w a l k i o s e r w i t u t y , podział
czy
też o b e c n i e
postawach
domość
gospodarstw
o u z y s k a n i e siedliska p o d zabudowę. O i c h r a c j o n a l n y c h
świadczy również powszechna
realizacji
2 odmiennych
modeli
już p o d k o n i e c
X I X w.
kariery życiowej:
świa
prowadzenie
r e n t o w n e g o g o s p o d a r s t w a n i e o b c i ą ż o n e g o spłatami i p o d a t k a m i ( n a w z ó r
dobrze
prosperującego
niewielkiego
f o l w a r k u dworskiego)
l u b migracja
stała d o m i a s t a .
3. W s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h z i e m i a m a g ł ó w n i e z n a c z e n i e
wartości
nadrzędnej
(autotelicznej), p r z y c z y m najwyraźniej
u w i d o c z n i a się w ó w
czas
wartości
prestiżowa
obok
własności.
instrumentalnej jej
wartość
w
sensie
172
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
4. W o k r e ś l o n y c h s y t u a c j a c h s p o ł e c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h ( n p . p r z y z a
ostrzonych przepisach m e l d u n k o w y c h w dużych miastach), w z r a s t a
t o w n i e wartość z i e m i j a k o m i e j s c a zamieszkania,
gwał
środowiska społecznego,
r e k r e a c j i ( n p . t a k a s y t u a c j a powstała n a t e r e n i e b a d a n y c h w s i n a s k u t e k
zamknięcia a d m i n i s t r a c y j n y c h g r a n i c W a r s z a w y o r a z w w y n i k u
miasta
sytuacji
i
n a dotychczasowe
wpływ
urbanizacji)
miasta
tereny
( i związanych
jest n e g a t y w n y
Dlatego
też
każdej
d o wartości z i e m i i
pociąga
jednocześnie obserwować można g w a ł
j e j wartości i n s t r u m e n t a l n e j , doskonale w i d o c z n y
cesach sądowych „ o ziemię".
ekspansji
nie w
z n i m procesów i n d u s t r i a l i z a c j i
n a stosunek
j e j degradację. W r ę c z p r z e c i w n i e ,
towny wzrost
wiejskie).
w
pro