86ddaa493fa5961a3958e87a8780cf22.pdf
Media
Part of Historycyzm w sztuce ludowej cz.IV / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4
- extracted text
-
HISTORYCYZM
C Z E Ś
С
W
SZTUCE
IV.
LUDOWEJ
WITOLD
DYNO W SKI
14
awiązując do poprzednich wypowiedzi wypadnie dodać,
że etnografom często przychodzi się mozolić nad tym, jak
wobec piętrzących się trudności w sposób poprawny od
tworzyć obraz „początków" i przekształceń w k r ę g u ludowej
twórczości artystycznej. Wysiłki te wprawdzie nie zawsze
bywają uwieńczone pełnym rezultatem. Nie zawsze też po
za środowiskiem
etnografów, wysiłki te i ich w y n i k i są
właściwie
rozumiane i przyswajane.
Wystarczy
tutaj
przytoczyć dość szeroko rozpowszechniony zwyczaj swoistego
określania
stosunku poszczególnych
wytworów
kultury
i sztuki ludowej do tła cywilizacyjnego. Często mówi się,
że taki czy inny w y t w ó r „spotyka się", co w gruncie rzeczy
niczego nie określa i bez bliższego sprecyzowania pozbawione
jest głębszego sensu. W określeniu „spotyka się", najczę
ściej streszcza się cała bezradność badacza, zwłaszcza w sto
sunku do metryki w y t w o r u — jego przeszłości i pochodze
nia. Otóż taki czy inny w y t w ó r nie może się tylko „spo
tykać", jest to zbyt daleko posunięte uproszczenie; w y t w ó r
musi być albo zrośnięty z zespołem kulturowym i w t y m
wypadku musi on posiadać właściwe miejsce w szeregu
rozwojowym oraz mniejszą lub większą ilość jemu współ
rzędnych w innych szeregach, bądź też jako zwiastun no
wego u k ł a d u stosunków cywilizacyjnych nawet gwałtownie
odcinając się od przeszłości, zawsze jednak powinien po
zostawać w j a k i m ś logicznym związku z całokształtem prze
mian w zespole. W każdym innym mniej w y r a ź n y m przy
padku w y t w ó r taki istotnie tylko „spotyka się", nie repre
zentując nic po za t y m i nie odzwierciedlając w kulturze
środowiska żadnych istotnych wydarzeń.
Nie ulega wątpliwości, że przy „wypełnianiu ram" za
kreślonych rozwojem historycznym, pewna ilość w y t w o r ó w ,
o których da się powiedzieć niewiele więcej ponad to, że
się „spotykają", mogła trafić do kultury i sztuki ludowej.
Być może w niektórych wypadkach da się stwierdzić, że
R$c.
2. M a l o w i d ł o
na
г o w а n у
d r z e w o r y t
z
s z k l e ,
S ł o w a c j a
p o c z ą t k ó w
XVIII
wg.
V a c l a v i k a .
s t. S ł o w a c j a
w g.
Ryc.
3.
К o l oV a c l a v i h a .
67
Rye.
4.
P o l i c h r o m o w a n e
o p a r c i e .
ł a w k i .
S ł o w a c j a
wg.
V a c l a v i k a
te luźno występujące wytwory, trafiając na podatny grunt
zdołały tu i owdzie się przyjąć. Być może nawet da się
.stwierdzić, że wytwory te kojarząc się ze zrębem k u l t u r y
środowiska zdołały wejść w pełny jej system i w jakimś
stopniu wzbogacić skarbnice ludowej twórczości artystycz
nej. Błędem atoli było by budować na tych przestankach
jakieś szersze koncepcje, gdyż taki czy inny, luźnie w y s t ę
pujący w y t w ó r , czy też nawet „spotykająca się" pewna ich
ilość nie będą w stanie zastąpić ani ogniw
brakujących
w łańcuchu przemian, ani też nie wypełnią luk powstałych
w procesie przetwarzania. To też zmierzając do ustalenia
związków pomiędzy twórczością historyczną i tradycyjną
oraz dążąc do uwypuklenia przejawów paralelizacji zjawisk
podstawowych (przede wszystkim wypływających z tych
samych k i e r u n k ó w przeobrażeń), w dalszych wywodach
całkowicie odgrodzimy się od wszelkiej
przypadkowości.
Nie będą więc nas interesowały ani w y t w o r y o niepewnej
pozycji w zespołach kulturowych, ani też procesy o m a ł y m
rezonansie i o krótkim, przemijającym żywocie. Dociekania
swe natomiast skierujemy ku zjawiskom typowym, kształ
tującym się na długiej i ciągłej fali historycznej.
Uwagą
tą wkraczamy w k r ą g zagadnień bezpośrednio nas intere
sujących.
Układ stosunków cywilizacyjnych w Europie po usta
bilizowaniu
się
osadnictwa
pod
pewnym
względem
będzie przypominać zjawisko powstałe w w y n i k u połączenia
naczyń
wypełnionych
(wyrównanie
poziomu).
Co
raz wyraźniej bowiem rysuje się obraz, gdzie rozpędzone
koło historii rozmachem swym wiąże i jednoczy bliżej
i dalej położone skupiska ludzkie.
Co więcej, sprzęgnięte
obrotami koła historii dotychczas obce sobie społeczności,
zostają jakby ustawione na równoległych torach, wzdłuż
których w następstwie wzajemnych
oddziaływań poczęły
68
Л у с . 5. Polichromia
szczytu
Słowacja
Vaclavika.
Rye. 7. Fragment polichromii
wg. Vaclavika.
Ryc. 6. Fragment barwnej
wycinanki,
m. Kanovice,
zewnętrznej
ściany budowli,
Okolice Kelniky,
Biskupice,
Słowacja
Słowacja
we.
wg.
Vaclavika
8
się
formować
sposób na
i narastać
różnorodnym
paralele
etniźmie
cywilizacyjne.
ludów,
które
w a ł y Europę, jakby na
wielokorzennym pniu
bujnie korona,
każda
gdzie
W
ten
skolonizo
rozrosła
uszlachetniony historyczną szczepionką.
cywilizacyjnych
będziemy
świata
się
gałąź i każdy listek został
Poza t y m
z prze
nikaniem światła historycznego w krąg zamkniętych
dów
9
plemiennego,
jako
również łączyli proces dekompozycji
i początki tworzenia się odrębnych poziomów
ukła
skutek,
kulturalnej
cywilizacyjnych
w e w n ą t r z grupy. Z oświetlenia źródłowego wynika bowiem,
że z rytmem przemian historycznych sprzęgały się przede
wszystkim
warstwy
eksponowane,
i w skutek tego zarówno dawka,
ekonomicznie
jak i sposoby działania
szczepionki
historycznej w kulturze tych
inne niż
zespołach
w
kulturowych
najszersze rzesze ludności.
silniejsze
środowisk
były
przetwarzanych
przez
Podchodząc
od tej
strony
do
zagadnienia dekompozycji i punktu zwrotnego w dziele bu
dowania k u l t u r y
skonstruować
i sztuki nie
podziału,
który
możemy
jednak
odseparowałby
poprawnie
kulturę
od dołów społecznych (zastrzeżenie to w całej
góry
rozciągłości
da się zastosować zarówno do wczesnych, jak i późniejszych
czasów historycznych). W dowolnie bowiem wziętym
mencie historycznym nie u s t a w a ł a wymiana treści
mo
kulturo
wych między zespołami już to zacieśniając, już to zluźniając
łączące je węzły, zawsze jednak jednocząc środowisko wspól
nym kierunkiem przeobrażeń. Gdybyśmy stosunek ten
po
równali do słupka barwnej substancji, wypełniającej
prze
źroczyste naczynie, — góra w y p a d a ł a b y bardziej nasycona,
podczas, gdy spód zdradzał by o wiele
pigmentacji.
mniejsze
Warstwy zaś pośrednie, nie
nasilenie
tworząc nigdzie
wyraźnego przejścia, d a w a ł y by całą gamę odcieni, ale, i to
jest właśnie najważniejsze, że tego samego koloru.
Ryc. 8. Fragment
krzyż,
nagrobkowy
Ryc. 11. Fragment
polichromii
pieca
kuchennego
m. Cataja,
Słowacja
wg.
Vaclaviha.
Słowacja
wg. Vaclaviha.
Ryc. 10. Polichromia
ściany
m. Kanovice
polichromii
zewnętrznej
ściany
budowli,
okolice
Kelnihi,
Biskupice,
11
Ryc.
9.
Słowacja
Słowacja
Polichromowany
wg.
Vaclaviha.
wg.
Vaclaviha.
69
ИСТОРИЧНОСТЬ Н А Р О Д Н О Г О
ИСКУССТВА.
Связь м е ж д у историческим и традиционным творчеством
м о ж е т быть правильно о п р е д е л е н а при условии, если мы
опираемся на характерных, типичных явлениях.
Поэтому
в своих р а с с у ж д е н и я х мы о т м е ж е в ы в а е м с я от всякой слу
чайности: нас не будут и н т е р е с о в а т ь п р о и з в е д е н и я , не
и м е ю щ и е б о л е е устойчивых позиций в культуре отдель
ных групп, ни п р о ц е с с ы с малым р е з о н а н с о м , ни с к о р о
п р е х о д я щ и е п р о ц е с с ы . П о с л е того, как улеглись великие
к о л о н и з а ц и о н н ы е движения, в формировании
цивилизационных о т н о ш е н и й в Е в р о п е мы м о ж е м видеть
зачатки
п р о ц е с с о в , нивелирующих этнические о с о б е н н о с т и о т д е л ь
ных племен. Х о д истории своим размахом связывает и о б ' е диняет как с о с е д с т в у ю щ и е с с о б о й , так и д а л ь ш е о д н о от
другого находящиеся
скопления л ю д е й .
Б о л ь ш е того,
связанные ходом исторических событий о б щ е с т в а , д о этого
ч у ж д ы е с е б е , как бы ставятся на п а р а л л е л ь н ы е
пути,
вдоль которых, в р е з у л ь т а т е взаимно о к а з ы в а е м о г о вли
яния, начали формироваться и нарастать цивилизационные
параллели. Таким о б р а з о м , на р а з н о р о д н о м этнизме на
р о д о в , колонизировавших Европу, как бы на пне с много
численными корнями, б у й н о р а з р о с л о с ь д е р е в о , в котором
каждая ветка и каждый листок о б л а г о р о ж е н исторической
прививкой.
L'HISTORICISME
I I faut p r e n d r e
des
relations
DANS L'ART
POPULAIRE.
les p h e n o m e n e s t y p e s
entre
la
creation
V o i l a p o u r q u o i nous r e t r a n c h o n s
p o u r base si l ' o n v e u t
historique
et
la
construire
creation traditionelle.
dans nos c o n s i d e r a t i o n s
t o u t ce q u i est
a c c i d e n t e l , nous ne nous a r r ć t o n s n i a u x p r o d u c t i o n s d o n t l a p o s i t i o n est
i n c e r t a i n e dans les a r r a n g e m e n t
de c u l t u r e , n i a u x p r o c e s
r e s o n n a n c e et de corn te duree. D a n s l a r r a n g e m e n t
les
en
Europe,
apres 1 ' e x t i n c t i o n des
grands
nous p D u v o n s a p e r c e v o i r les
commencements
des
tribus.
differences
ethniques
des
manquant
des r e l a t i o n s
mouvements
des
proces
de
culturel-
colonisateurs,
de n i v e i l e m e n t
La roue de l ' h i s f o i r e dans se r e v o l u t i o n a c c e l ć r e e , e n t r a i n e et u n i t des g r o u pes h u m a i n s p r o c h e s et l o i n tains. I I у a e n c o r e cela e n p l u s , que le m o u v e ment
r o t a t o i r e de
la roue
de
l'histoire rapproche
des
societes
naguere
etrangeres les unes a u x a u t r e s et les p l a c e sur des v o i e s p o u r a i n s i d i r e parallelles.
C'est
la
que
commence
l'echange
v o i t se f o r m e r et c r o i t r e des p a r a l l e l l e s de
mutuel d'mfluence
et
qu'on
civilisation.
C'est a i n s i que sur l ' e t h n i s m e d i v e r s des p e u p l e s q u i c o l o n i s e r e n t 3'Europe
c o m m e sur
u n t r o n c a u x r a c i n e s m u l t i p l e s , le t e m p s f i t c r o i t r e une e x u b e -
rante
ou
cime
chaque
branche,
cheque
rameau
s'ennoblit
d'une
greffe
historique.
HISTORICISM
I N POPULAR A R T .
A p r o p e r c o n s t r u c t i o n of
c r e a t i o n is p o s s i b l e u n d e r
t a k e n for basis.
the u n i o n b e t w e e n h i s t o r i c a l a n d t r a d i t i o n a l
the c o n d i t i o n t h a t t y p i c a l p h e n o m e n a w i l l be
I n our c o n s i d e r a t i o n s w e e x c e p t a l l a c c i d e n t a l i t i e s , w e s h a l l n o t be i n t e
rested i n p r o d u c t s w h i c h h a v e an u n c e r t a i n p o s i t i o n in t h e c u l t u r a l sets,
nor i n processus w h i c h h a p p e n w i t h o u t r e s o n a n c e a n d are of s h o r t
duration.
I n the a r r a n g e m e n t of c i v i l i s e d r e l a t i o n s i n E u r o p e , after the a b a t i n g of
great c o l o n i s i n g m o v e m e n t s , w e c a n d i s c o v e r the b e g i n n i n g of processus
l e v e l l i n g a l l e t h n i c a l differences.
The accelerated
and unites
r o t a t i o n of the w h e e l of H i s t o r y n o w i n f u l l speed, binds
near
a n d m o r e d i s t a n t g r o u p s of peoples.
Societies a l i e n t o
one a n o t h e r , c a u g h t b y the w h e e l of H i s t o r y seem t o be p l a c e d o n p a r a l
l e l l i n e s a l o n g w h i c h , as a c o n s e q u e n c e of m u t u a l r e a c t i o n s , a
nal
parallel began
to f o r m
a n d to g r o w . I n t h i s m a n n e r ,
civilisatio-
o n the
diversi
f i e d e t h n i c i s m of the peoples w h i c h h a v e c o l o n i s e d E u r o p e , as o n a m a n y
70
Rye.
12.
polichromii
Słowacja
F r a g m e n t
ściany
wg.
Vaclavika.
r o o t e d stem, a n e x u b e r a n t c r o w n has e x p a n d e d w h e r e o n e v e r y b r a n c h , o n
e v e r y leaf a h i s t o r i c a l a n d e n n o b l i n g e l e m e n t has been g r a f t e d .
Polichromia
pieca
kuchennego.
Słowacja
wg
Vaclaviha.
D r z e w o r y t
w
M u z e u m
z
o k ł a d k i
k a t a l o g u
w y s t a w y
N a r o d o w y m
w
W a r s z a w i e
c z e c h o s ł o w a c k i e ;
s z t u k i
— m a r z e c
—
k w i e c i e ń
l u d o w e j
19 4 9
r.