-
extracted text
-
Stanisław Krajewski
PRZYKŁADY EPITAFIÓW HEBRAJSKICH
NA CMENTARZACH ŻYDOWSKICH W POLSCE
1. Najstarszy żydowski nagrobek w Polsce (przeniesiony ostatnio
na cmentarz), Wrocław, 1203 r.
Ten kamień jest pomnikiem
Na grobie pana Dawida
O słodkim głosie, syna
Sara Szaloma; odszedł
(...) 25-go
Dnia miesiąca aw w roku
cztery tysiące i osiemset
(i) sto sześćdziesiąt trzy od stworzenia świata
(Niech) jego dusza będzie związana w węzeł życia
W pierwszym wersecie trawestacja Rdz 31:51—52, w czwartym
— słowo „sar" oznacza władcę, dowódcę, księcia, być może
przeniośnie — uczonego
2. Najstarszy prawdopodobnie nagrobek żydowski w Polsce, który
przetrwał na swoim miejscu, Lublin, 1541 r. (il. 6)
Żałobą i trenem obudzę,
We łzach będę opiewał to, że
Tu jest pochowany gaon, nasz nauczyciel i rabin
Kopelman pan Jaakow lewita
To jego imię; a jego rozum i jego argument
Z nim, znawca mądrości wszystkich
Ksiąg a zwłaszcza sześciu
Porządków (Miszny). I kto krzewił Torę
Tak jak on? I kto będzie mógł opisać
jego chwałę? On, mistrz Tory,
Drogi kamień węgielny, którego
Imię jest zapisane na tronie mocarza
(Jakubowego). Jakub, mąż prawy, syn pana Jehudy
lewity, błogosławionej pamięci,
zmarł 23 siwan a pochowany został
w niedzielę 301 (roku) według małej rachuby.
W pierwszym wersecie trawestacja Psalmu 150:3, w przedostatnim
— gra słów w imieniu Jakub.
3. Jeden z najstarszych nagrobków na cmentarzu Remu w Krako
wie na grobie babki sławnego rabina Mojżesza Isserlesa, zwanego
Remu, Kraków, 1552 r.
Tu pochowana jest kobieta, chlubą wszystkich jej uczynków była
wierność. Giteł, córka Mojżesza Auerbacha, ubogim oddała wszyst
kie dni swoje, wstawała wcześnie do modlitwy i pochyliła się
w starość dobrą. Odeszła do wieczności 27 siwan 312 roku według
małej rachuby, pomiędzy sprawiedliwych w raju.
4. Nagrobek Mojżesza Isserlesa, zwanego Remu, słynnego talmudysty, filozofa i autora komentarzy rabinicznych—cmentarz Remu,
Kraków, 1572 r. (il. 7)
Światło Zachodu, największy gaon pokolenia, rabbi Mojżesz
Pasterz Izraela, w dniu 33 omer została odebrana
Cześć z Izraela, Mojżesz był pasterzem
Trzody Izraela, sprawiedliwość czynił, ustawy przedłożył.
Izraelowi i rozpowszechniał naukę (Torę) w Izraelu,
Pozostawił uczniów dla wielu tysięcy wśród Izraela,
Od Mojżesza do Mojżesza nie powstał nikt jak Mojżesz
W Izraelu, a oto nauka o ofiarach
I nauka o całopaleniu, którą Mojżesz przedłożył
Synom Izraela roku 332 według małej rachuby.
Słowo gaon" oznacza wyniesiony ponad innych rabinów autorytet
5. Nagrobek rabina Kairu i Krakowa, lekarza Eliezera Askenazego
na cmentarzu Remu, Kraków, 1585 r. (il. 50)
Tu spoczywa gaon rabbi Eliezer,
Syn lekarza Eliasza Askenazego, błogosławionej pamięci.
Opłakuję burzliwy los,
Który jest udziałem wszystkich ludzi
Me serce płacze w ukryciu,
Silny jesteś Boże, który koisz ból,
Miałem ja ojca jak wieniec złoty
I oto odszedł w roku 5346
Przetrwała tylko górna część nagrobka (cztery linijki powyższego
tłumaczenia), zaginął też sarkofag przylegający do tablicy od tyłu
i pokryty inskrypcjami.
6. Nagrobek Natana Nata Spiry, rektora krakowskiej jeszywy,
uczonego i mistyka, na cmentarzu Remu, Kraków, 1633 r.
Tu spoczywa
Mąż Boży, świątobliwy po swoich przodkach
66
II 66 Instrumenty muzyczne oraz dzban i misa lewitów na grobie muzyka z rodu lewitów. Warszawa; il. 67. Dłoń ścinająca drzewo na grobie
zamordowanego. Warszawa; il. 68. Przykłady kaligrafii. Warszawa, Mszczonów, Chęciny
60
Odsłaniający ukryte tajniki
Ten — o którym powiadają, że mówił
Z nim prorok Eliasz, twarzą w twarz
Gaon, przełożony Bet Din (sądu rabinackiego), rektor uczelni
Nauczyciel nasz i rabin Natan Nata
Syn r. Salomona Spiry, błogosławionej pamięci,
Umarł we środę dnia 13 aw roku 5393
Niechaj dusza jego przyjęta zostanie w grono żyjących
7. Nagrobek Jaakowa syna Awrahama, Warszawa, 1821 r.
Tu spoczywa
Jaakow mąż prostolinijny i prawy
Odszedł w pokoju i zacności
Czyste i prawe jest jego dzieło, uczony
Pełen dobrych przymiotów
Nasz nauczyciel Jaakow, błogosławionej pamięci, syn uczonego
Sławnego przywódcy, naszego nauczyciela
Awrahama, oby jego światło świeciło nadal.ze świętej gminy
Opoczno,
Umarł w wigilię nowiu miesiąca szwat 581
Według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana
w węzeł życia.
8. Nagrobek Jehudy Lejba syna Azriela, Warszawa, 1822 r. (il. 11)
Napis na książce będącej częścią płaskorzeźby:
„A oto o Judzie; I rzekł: słuchaj, Panie, głosu Judy, i do ludu jego
przywiedź go; rękoma swymi za niego walcz, bądź mu pomocą
przeciwko gnębiecielom jego." (Cytat z Pwt. 33:7)
Właściwe epitafium:
Jehuda wzniósł się ku górze, ku górze
Chwała jego będzie przebywać w kraju życia
Dusza jego została uniesiona w chwale
Uczony, znakomity, bogobojny,
Odwracający się od zła, zmarły pan Jehuda
Lejb, syn zmarłego pana Azriela, błogosławionej pamięci,
Zmarł w niedzielę, 28 ijar roku
„A ty idź i spocznij, i wytrwaj
Do kresu dni (nadejścia Mesjasza)" według małej rachuby.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.
Suma wyróżnionych znaczkiem liter w podanej w cudzysłowie części
napisu w ostatnich dwu wersetach daje rok (5) 582.
9. Nagrobek Sary córki Zachariasza, Warszawa, 1826 r.
„I umarła Sara" i została pochowana
Tak jak wszędzie na ziemi; przez to
Zasmuci się każdy i przepełni się
Serce każdego z powodu odejścia kobiety
Poważanej i cnotliwej
W swych dobrych uczynkach
Aż do swojego końca(...)
Była i odeszła do miejsca
Swego pochodzenia, pani Sara
Córka naszego nauczyciela Zecharia, oby światło jego świeciło
nadal, umarła 4 tewet roku 587
Według małej rachuby. Niech jej dusza będzie związana w węzeł
życia.
W pierwszym wersecie cytat z Rdz. 23:2.
10. Nagrobek Berachiahu syna Jehudy Lejba, Warszawa, 1827 r.
(il.35)
Wszyscy przechodzący będą rozpaczali i opłakiwali
Śmierć męża bogobojnego,
Był „rączy jak jeleń i silny jak lew"
W wypełnianiu przykazań Stwórcy, mędrzec
Berachiahu Berach, syn naszego nauczyciela
Jehudy Lejba, błogosławionej pamięci, zmarł 16
Tewet roku 588 według małej rachuby.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.
W trzecim wersecie cytat z Talmudu (Awot 5:23)
11. Nagrobek Tuwiego syna Jechiela, Warszawa, 1829 r.
Mąż sędziwy, szacowny, o szlachetnym obliczu,
Pomnażał miłosierdzie przez swoje długie życie,
Mąż o czystych rękach i czystym sercu od młodości,
Przełamywał się chlebem z biednymi, jego dom otwarty był
szeroko,
Wspierał tych, którzy studiowali Torę; błogosławionej pamięci,
Szedł prostą drogą, czynił sprawiedliwość, imię jego sławne,
Senior i przywódca gminy, pasł swą świętą trzodę,
Ulubiony przez żywych a także umiłowany przez niebiosa,
Zasłużył by jego imię błogosławiły usta ludzi.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.(...)
Nasz nauczyciel pan Tuwie syn pana
Jechiela, błogosławionej pamięci, odszedł w czwartek 20 adara I roku 589 (...)
Epitafium jest rymowane. Adar I oznacza pierwszy miesiąc adar
w latach przestępnych.
12. Nagrobek Jaakowa Icchaka syna Jechaskela, Nowy Wiśnicz,
1811 r.
Tu
Jest pochowany uczony, pan Jaakow
Icchak, syn uczonego, pana Jechaskela
Błogosławionej pamięci, który zmarł i odszedł do świata
Prawdy, w czwartek 14 ijara
571 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana
w węzeł życia.
W czwartym i piątym i piątym wierszu zwrot w języku aramejskim.
13. Podwójny nagrobek ojca i syna, Przytyk, 1822 r.
Prawa strona:
(... — brak pierwszego wiersza)
Człowiek, który kochał
Pana wielką miłością
Uczony i pobożny
Nasz nauczyciel pan Szmuel
Zajnwel, syn uczonego
Naszego nauczyciela Josefa Jehudy
Lejbusza, błogosławionej pamięci, zmarł
16 menachem aw
Lewa strona:
„i wyszedł Icchak
Na pole"
Opłakujemy pobożnego uczonego
Naszego nauczyciela pana
61
Icchaka Zeliga
Syna uczonego, naszego nauczyciela
Szmuela Zajnwela,
Błogosławionej pamięci, zmarł 15 ijar
Wspólne dla obu stron
Roku 582 według małej rachuby. Niech ich dusze będą związane
w węzeł życia.
Na początku lewej części cytat z Rdz. 24:63
14. Nagrobek Beniamina Zeewa Wolfa syna Gamaliela, Bieruń
Stary, 1832 r. (il. 13)
Tu spoczywa pan rabin Beniamin Zeew Wolf
Syn rabina Gamaliela, błogosławionej pamięci, zmarł 8 tewet
Roku 593 według małej rachuby, naczelnik Bractwa
Pogrzebowego,
Spełniał uczynki pełne łaski i prawdy,
Mąż pełen cnót i szlachetnych zalet,
Szczodrobliwego serca, kroczył prostą drogą
Za swoich dni w prawości i wierze,
ile dobra uczynił, by
Dusze biednych i ubogich zostały przywrócone do życia.
Nasze oczy zalały się łzami nad tą stratą.
Nie ma dla mnie ucieczki i nie ma ratunku,
Płaczcie, płaczcie nad tym, który odszedł i nie wróci.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.
Epitafium zawiera akrostych utworzony z liter wyróżnionych wiel
kością. W czwartym wierszu mowa o posługach wobec chorych
i zmarłych, w jedenastym i dwunastym — zwroty z Talmudu.
15. Nagrobek Symchy Hejmann, Pyskowice, 1846 r.
Tu spoczywa
Kobieta cnotliwa, miłosierna dla biedaków, a byli nędzarze
jej domownikami,
Pani Symcha, żona
Czcigodnego Chaima Hejmanna, oby jego światło nie gasło,
Zmarła w dobrej sławie
W czwartek 5 kislew 607 według małej rachuby.
Radość i zadowolenie umknęły a przyszło wzburzenie
Śmierć okrutna, źródło wszystkich westchnień,
Jej jad wylał się nagle jak ulewa na skoszoną trawę,
(...)
Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia.
Ostatni czterowiersz (nie licząc końcowego wiersza) zawiera imię
zmarłej na początku, na końcu i w formie akrostychu.
16. Podwójny nagrobek matki i córki, Szydłowiec, 1868 r. (il. 51)
Wiersz wspólny dla obu stron:
Och, och! Lament nad śmiercią niewiasty i jej córki
Prawa strona:
Tu spoczywa
Płaczcie gorzkim głosem
Nad śmiercią drogiej niewiasty
Chwała jej jest jej wieńcem i koroną,
Światło jej duszy jest czyste,
K.
Cnotliwa i pobożna pani
*
Basza córka naszego nauczyciela pana Mordechaja
W
Zeewa kohena, zmarła dnia 9
Cheszwan roku 629 według małej rachuby.
Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia.
Lewa strona:
Tu spoczywa
Zabrana do wysokości,
Niech twoja dusza promieniuje pokorą,
W miłych uczynkach
Odeszłaś na zawsze.
Cnotliwa dziewica, pani
Liba córka naszego nauczyciela pana Jom Tow
Lipmana, zmarła dnia 9
Cheszwan roku 629 według małej rachuby.
,
Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia.
Po obu stronach pierwsze cztery wiersze po zwrocie „Tu spoczywa"
tworzą rymy.
17. Nagrobek Jechaskela Szragi, pierworodnego syna cadyka cha
sydzkiego Chaima Halbersztama, Sieniawa, 1899 r.
Dzień ciemny i ponury, dzień chaosu przyszedł na nas,
Zaćmiło się słońce, kiedy został zabrany nasz gaon,
nasza potęga,
Tę wielką tragedię (dosł. pożogę) będzie opłakiwać cały
lud Izraela,
Jego świętość broniła nas, w jego cieniu
znajdowaliśmy schronienie, gorzko łkamy,
O biada nam, ponieśliśmy wielką stratę z powodu
naszych grzechów,
Do kogo się teraz zwrócimy? Kto zapełni lukę w ochronie
naszej Tory?
Nasza klęska jest jak morze, bo spadła korona z naszej głowy.
Nasz rabin, nasz pan, książę Tory, nasz mistrz i przewodnik,
Gaon i święty, jego służba i miłosierdzie w prawdzie
i prostocie,
Miłość ludu Izraela była jego koroną i ozdobą przez wszystkie
jego dni,
Rabin, gaon i święty, światło diaspory pan Jechaskel
Szraga, niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona,
przewodniczący sądu rabinackiego świętej gminy, syn rabina,
świętego gaona
Męża Bożego rabina Chaima, niech pamięć sprawiedliwego
będzie błogosławiona, przewodniczącego sędu rabinackiego
świętej gminy Nowego Sącza.
Zmarł 6 tewet 659 według małej rachuby.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.
Epitafium jest rymowane i zawiera akrostych utworzony z liter
wyróżnionych wielkością.
18. Nagrobek Mordechaja Zeliga, Białystok, zapewne pocz. X X w.
Tu spoczywa
Nieliczne i złe były dni twego życia,
Dużo cierpiałeś, ach, do twego rozstania (z nami),
Śmierć obwieściła wolność grobu,
Cześć twemu spoczynkowi, a twym synom — rozpacz.
Byłeś najdroższy w oczach mieszkańców miasta,
Pamięć zostawiłeś po sobie — lśni wspaniałością,
Przestrzegałeś prawości i zacności na drodze wiary,
Sprawiedliwość w twojej prawicy, a w lewej ręce — mądrość,
Twoja pamięć (będzie) najdroższa dla synów twojego narodu,
Z błogosławieństwem będą zawsze pamiętać twe imię.
Uczony, prawy i zacny, bogobojny, wykształcony (...)
Nasz nauczyciel pan Mordechaj Zelig syn Judy Cwi,
błogosławionej pamięci,
(zakończenie nieczytelne)
19. Nagrobek Sary Fiszler, Katowice, 1926 r.
Tu spoczywa
.'•. •
Kobieta czysta, cnotliwa, pani
Sara córka zmarłego uczonego, pobożnego pana
Awrahama, błogosławionej pamięci, Herciga,
pokój jego odpoczywaniu w Ziemi Świętej,
W mieście Cfat, oby było odbudowane i odnowione.
Żona zmarłego uczonego, pobożnego
,*
Jehudy, błogosławionej pamięci, Fiszlera
Z miasta Przemyśl,
Zmarła w nowiu miesiąca aw roku 686 według małej rachuby.
Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia.
W powyższych tłumaczeniach miejsca nie dające się odczytać
zostały zaznaczone trzema kropkami w nawiasie. Liczne w oryginale
hebrajskim skróty zostały w tłumaczeniu rozwinięte. Sposób rozwi
nięcia różni się nieco w tłumaczeniach zaczerpniętych z innych
źródeł; są to: tłum. 3 — wzięte od Eugeniusza Dudy (Remu—miasto
umarłych, „Kraków" nr 2, 1984), tłum. 4,5,6 — wzięte z książki
Ozjasza Mahlera (Przewodnika po zabytkach żydowskich Krakowa,
Kraków 1931), tłum. 16 — autorstwa Zbigniewa Targielskiego.
W pozostałych tłumaczeniach korzystałem z konsultacji między
innymi Adama Bieleckiego, Ofry Bruno, a najwięcej — Mortona
Halperna. Wszystkim im bardzo w tym miejscu dziękuję.
