-
extracted text
-
Janusz
Kamocki
mil
orał
iv
,tę,
2
PRZYCZYNY
SIĘ U B I O R U
Y
W
u
Ą
Y
B K O K Ł f i '
R O Z P O W S Z E C H N I A N I A
K R A K O W S K I E G O
JAKO
STROJU
N A R O D O W E G O *
Ubiór krakowski
przyjęty
z o s t a ł przoz s p o ł e c z e ń s t w o
nie
tylko dla swej e f o k t o w n o ś c i , b a r w n o ś c i czy t e ż z w i ą z k ó w , j a k i e
łączyły go z ó w c z e s n y m c e n t r u m k u l t u r a l n y m
kraju — Krako
wem, lecz przede w s z y s t k i m dla t r a d y c j i k o ś c i u s z k o w s k i e j . S t a ł
się on j a k b y synonimem p o l s k o ś c i .
J e d n a k ż e , wbrew c z ę s t o s p o t y k a n e m u przekonaniu, nie
dowodów na
bezpośrednie
oddziaływanie
powstania
ma
kościusz
kowskiego na ubiór l u d o w y . Możria jednak m ó w i ć o jego w p ł y w i e
pośrednim. Przede w s z y s t k i m tradycje walk
kościuszkowskich
nic ograniczały się t y l k o do jednego zaboru — w p r z e c i w i e ń s t w i e
do powstań p ó ź n i e j s z y c h , ale b y ł y ż y w e tak na terenie tzw. Galicji,
jak i Kongresówki. P a m i ę t a n o o t y m , że K o ś c i u s z k o nazwa! ko-
ciwnie, c z a p k ę t ę s p o t y k a się w wielu okolicach Polski, a t a k ż e
-\ nierów spod R a c ł a w i c „ B a t a l i o n e m G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h " ,
innych
1
krajów
E u r o p y i A z j i . R ó w n i e ż na
terenie M a ł o p o l s k i
nadając sukmanie c h ł o p s k i e j r a n g ę m u n d u r u . W przekazie t r a
czerwona r o g a t y w k a w y s t ę p o w a ł a znacznie częściej w ś r ó d
tzw.
dycji, armia Kościuszki jest a r m i ą c h ł o p s k ą — co starano się
Krakowiaków
woje
później w y k o r z y s t a ć p r z y wszelkiej propagandzie n i e p o d l e g ł o ś c i o
w ó d z t w a sandomierskiego, aniżeli na terenach rdzennie k r a k o w
wej. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć p a r t y z a n t k a Zaliwskiego w r o k u
skich .
byłego
7
ls:i.'t. k t ó r a p r z y j ę ł a j a k o m u n d u r s u k m a n y krakowskie obu t y
2
Wschodnich, a więc m i e s z k a ń c ó w
R o g a t y w k a — w r ó ż n y c h swych f o r m a c h — b y ł a
używana
pów, białe i b r ą z o w e , p r z y c z y m o ile białe s u k m a n y kawalerii
w całej n i e m a l Polsce, gdzie w y s t ę p o w a ł a co n a j m n i e j od X V w .
mogły być t y l k o wzorowane na l u d o w y c h , to piechota w y s t ę p o
C z ę s t o u ż y w a n a nazwa „ k o n f e d e r a t k a "
wała w oryginalnych sukmanach
szlacheckiej", a w okresie n i e w o l i c z ę s t o ł ą c z o n o j ą z konfedera
brązowych
(zwanych
w p a m i ę t n i k a c h czarnymi). Ś w i a d c z ą o t y m r a p o r t y
zresztą
nawiązuje
do
8
tradycji
agentów
cją b a r s k ą , j a k o ruchem n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , m i m o że tzw. kon
rosyjskich, d o n o s z ą c y c h , że do e k w i p o w a n i a p a r t y z a n t ó w oby
federatka, u ż y w a n a przez regularne o d d z i a ł y konfederackio, nie
watele ziemscy w Galicji kupowali po wysokiej cenie czarne, w ł o ś
miała kształtu kwadratowego . W
ciańskie sukmany.
b i o r o w y c h r o g a t y w k a w e s z ł a — z r e s z t ą nie bez o p o r u • — w pow
10
o s t a t n i c h l a t a c h przedroz
1
Należy t u zaznaczyli, że p a r t y z a n c i działali na terenach za
szechne u ż y c i e w wojskach r e g u l a r n y c h . P o s p o l i t o ś ć
używania,
mieszkałych nie przez l u d n o ś ć k r a k o w s k ą (np. w L u b e l s k i e m ) ,
jej w Polsce nie pozwala na stwierdzenie, czy r z e c z y w i ś c i e pow
a. więc, że nie może b y ć t u m o w y o przebieraniu się w odzież c h ł o p
stanie k o ś c i u s z k o w s k i e w p ł y n ę ł o na rozpowszechnienie się
ską, w celu zmylenia wroga i n i e s p o s t r z e ż o n e g o przedarcia się
s i ę g u tej części
za
ubioru.
w głąb kraju, ale o uznanie s u k m a n y k r a k o w s k i e j za m u n d u r pow
Marsze g ł ó w n y c h sil a r m i i K o ś c i u s z k i , w ś r ó d k t ó r y c h
stańczy. P o n i e w a ż w ś r ó d z a d a ń , j a k i e s t a w i a ł y sobie stowarzy
d o w a ł y się o d d z i a ł y k o s y n i e r ó w k r a k o w s k i c h , o d b y w a ł y się na
znaj
szeniu organizujące p a r t y z a n t k ę , b y ł o szybkie u w ł a s z c z e n i e włoś
terenie w o j e w ó d z t w a krakowskiego ( K r a k ó w , R a c ł a w i c e , J ę d r z o -
cian, niewątpliwie chodziło t u o zaagitowanie c h ł o p ó w . O p e w n y m
j ó w , Szczekociny), sandomierskiego (Wiślica, P o ł a n i e c , S z y d ł ó w ,
pa
P i ń c z ó w , Kielce, R a d o m ) i mazowieckiego ( W a r k a , G r ó j e c , W a r
miętnika jednego z p a r t y z a n t ó w : „ C h ł o p i w K r ó l e s t w i e , nie p r z y j
szawa), a n a s t ę p n i e ponownie w w o j e w ó d z t w i e sandomierskim —
powodzeniu tej propagandy ś w i a d c z y n a s t ę p u j ą c y fragment
—
t y m razem w Z i e m i S t ę ż y c k i o j (Maciejowice). Czerwone r o g a t y w
Niech Bóg wam szczęści kochani k r a k u s y . A s k ą d e ś c i e się wzięli,
k i noszono n a w s z y s t k i c h trasach przemarszu K o ś c i u s z k i w woje
czy spod ziemi, bo t y l k o coś ludzie gadali, że k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y
w ó d z t w i e k r a k o w s k i m oraz w p o ł u d n i o w e j części sandomierskie
mując od p a r t y z a n t ó w p i e n i ę d z y za chleb, m ó w i l i do n i c h :
biołyoh i cornych k r a k u s ó w Pan B ó g spod ziemi
Strój krakowski
3
wyprowadzi!" .
b y l t e ż c z ę s t o u ż y w a n y w okresie powsta
nia styczniowego. N o s i ł y go r ó ż n e o d d z i a ł y , j a k np.
kawaleria
go ( i l . 5). Znano jo t a k ż e w o k o l i c y Kielc i Ostrowca Ś w i ę t o k r z y s
12
k i e g o , z n a j d u j ą c e g o się jeszcze bardziej na p ó ł n o c niż
Langiewicza, u m u n d u r o w a n a w białe s u k m a n y krakowskie z czer
wonymi
wyłogami
i krakowskie
w stroju krakowskim
Oprócz
chodzili też
oddziałów
rogatywki''.
Niejednokrotnie
5
oficerowie .
partyzanckich,
w
ubiory
Kielce
i b ę d ą c e g o w znacznej odległości od trasy przemarszu.
W p r a w d z i e A d a m C h ę t n i k w p r a c y o stroju k u r p i o w s k i m p i
sze: „ . . . n i e k i e d y noszono czapki z c z e r w o n y m denkiem i s i w y m
b a r a n k i e m . M o d a ta m i a ł a p o w s t a ć w czasach, k i e d y K u r p i e w a l
krakowskie
c z y l i pod K o ś c i u s z k ą i b y ł a podobno z a p o ż y c z o n a od
„Kraku
umundurowywano o d d z i a ł y regularnej a r m i i . Miało to miejsce jesz
s ó w " . . . — j e d n a k ż e zaraz dodaje: „ C h o c i a ż czapki takie w y r a
cze w powstaniu l i s t o p a d o w y m . U b i o r y k r a k o w s k i e noszono więc
biane b y ł y r ó w n i e ż w G d a ń s k u , s k ą d nasi oryle p o w r a c a j ą c z p ł y -
między i n n y m i w 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j e w ó d z t w a krakowskiego
w a n k i p r z y w o z i l i ze s o b ą w u p o m i n k u " ' .
1
(il. 1), a t a k ż e w specjalnych p u ł k a c h j a z d y k r a k u s ó w (ił. 6). N o
C h a r a k t e r y s t y c z n ą t a k ż e jest r z e c z ą , że podczas powstania
siła je również w 1848 r. G w a r d i a N a r o d o w a ( i l . 7). T a k ż e polskie
listopadowego, b y n a j m n i e j nie wszystkie p u ł k i k r a k u s ó w
formacje za g r a n i c ą niejednokrotnie w z o r o w a ł y s w ó j u n i f o r m
czerwone r o g a t y w k i — m i ę d z y i n n y m i
sukmanie krakowskiej,
na
jak o t y m świadczy biała z czerwonymi
wyłogami wołoszka m u n d u r u Legionu Polskiego na
Węgrzech
pułk
miały
„Kraku
s ó w K o ś c i u s z k i " b y ł u m u n d u r o w a n y w czerwone p ó ł k o l i s t e cza
k a ' «.
6
w latach 1848—49, u z u p e ł n i o n a c z e r w o n ą r o g a t y w k ą ( i l . 2 ) .
Rogatywki te, zwane „ k r a k u s k a m i " , t r a d y c j a l u d o w a bardzo
właśnie
za
Podobnie i w r o k u 1794 nie u w a ż a n o widocznie
rogatywki
czapkę
słynnych
t y p o w o k r a k o w s k ą , skoro na
sztandarze
często wywodzi od n a k r y c i a g ł o w y k o s y n i e r ó w k o ś c i u s z k o w s k i c h
Grenadierów Krakowskich
(il. 4), mimo że nosili oni o p r ó c z rogatywek t a k ż e kapelusze i ma-
g i e r k ę ( i l . 1), a w otoczeniu Naczelnika podobne m a g i e r k i s t a ł y
gierki. Świadczą o t y m w s p ó ł c z e s n e I n s u r e k c j i r y s u n k i
Stacho
się n a j m o d n i e j s z y m n a k r y c i e m g ł o w y - ' . M i m o to j e d n a k czerwo
wicza i Norblina. Nie ma t e ż ż a d n y c h d o w o d ó w na t o , że czerwo
na r o g a t y w k a , noszona przez d r u ż b ó w w czasie h u c z n y c h , t y l e -
ne r o g a t y w k i
k r o ć m a l o w a n y c h i o p i s y w a n y c h wesel k r a k o w s k i c h , z o s t a ł a uzna-
b y ł y noszone j e d y n i e przoz K r a k o w i a k ó w . Prze
umieszczono nie r o g a t y w k ę , lecz ma1
16
na
za
W
3
I I . 1. Sztandar K o s y n i e r ó w K r a k o w s k i c h . B a t a l i o n G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h . (Repr. z: Żołnierz Polski, t . 2, Warszawa 1962, t a b l .
218). U . 2. Legionista p o l s k i w a r m i i w ę g i e r s k i e j , 1848/49 r. (Repr. z: R . K n o t t e l , Uniformenkunde, B a n d I X , n r 54, Rathenov 1898).
I I . 3. Oficer i kosynier 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j . krakowskiego z r o k u 1831. Wojsko Polskie z czasów Kościuszki
[ w : ] Wojsko polskie po r.
1700. Serya II. N a k ł a d e m W l . B a r t y n o w s k i e g o . R . Zadrazil na Czarnej wsi f o t o l i t o g r a f o w a ł . R y s . M i c h a ł Stachowicz (kopia K . W a w rosz): ił. 4. Z lewej — kosynier z okolic K r a k o w a , w ś r o d k u — z w o j . sieradzkiego, siedzi — z w o j . sandomierskiego. N a d r u g i m planie
(z k a r a b i n a m i ) — g w a r d i a m u n i c y p a l n a m . K r a k o w a ; i l . 5. W kapeluszach — kosynierzy z w o j . sandomierskiego i z okolic K r a k o w a ,
w r o g a t y w k a c h — z w o j . sandomierskiego i z K u r p i . W ś r o d k u , na d r u g i m planie — Tadeusz K o ś c i u s z k o z a d i u t a n t e m . U . 6. 2 p u ł k
„ K r a k u s ó w K o n n y c h " . (Repr. z: F r y d e r y k K . D i e t r i c h , Ubiory wojska polskiego z r. 1831. 30 a k w a t i n t b a r w n y c h ) . I I . 7. K r a k u s z p u ł k u
j a z d y ( I l u s t r a c j a : K . S. W o l s k i , Wojsko polskie. Gwardie Narodowe w r. 1848, K r a k ó w 1906). U . 8. K o ł n i e r z s u k m a n y z Zaborowa,
g m . Szczurowa, w o j . tarnowskie.
76
na za c h a r a k t e r y s t y c z n ą część u b i o r u krakowskiego. Z n a j o m o ś ć
zaś tego stroju
rozpowszechniały utwory
Władysława Anczyca Kościuszko
pod
sceniczne w
Racławicami
rodzaju
oraz liczne
obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e K o ś c i u s z k ę w sukmanie. Obrazy te, j a w
nie rozpowszechniane w Galicji, a potajemnie w p o z o s t a ł y c h za
borach, d o p o m a g a ł y rozpowszechnieniu się przekonania, że s t r ó j
chłopski, to przede w s z y s t k i m u b i ó r
1 6
krakowski .
W szoregach k o ś c i u s z k o w s k i c h w a l c z y l i obok k r a k o w i a k ó w
w swoich ubiorach t a k ż e i c h ł o p i z i n n y c h okolic ( i l . 4, 5), j a k
np. regimont g r e n a d i e r ó w lubelskich czy b a t a l i o n
grenadierów
17
sandomierskich — a i sami k r a k o w i a c y w y s t ę p o w a l i t a k w bia
łych, jak i w b r ą z o w y c h sukmanach.
Te ostatnio z o s t a ł y p r z y j ę t e w r o k u 1831 przez te p u ł k i pow
stańczo, k t ó r e w z o r o w a ł y się w swoim u m u n d u r o w a n i u na ludo
wym ubiorze k r a k o w s k i m . M o g ł o b y się więc w y d a w a ć , że obie te
sukmany powinny b y ć jednakowo znane i popularno, tymczasem
za s u k m a n ę
kościuszkowską
uchodzi j o d y n i e s u k m a n a
biała.
Dzieje się to dlatego, że m ę s k i s t r ó j zachodnio-krakowski, skła
dający się z białej s u k m a n y z czerwonymi w y k ł a d a m i , jest —
zwłaszcza po p r z y w d z i a n i u czerwonej r o g a t y w k i — w p e w n y m
sensie d e m o n s t r a c j ą polskich b a r w n a r o d o w y c h . Dlatego na
te
renach i w okresach, w k t ó r y c h nie wolno b y ł o legalnie w y w i e
szać barw polskich, u b i ó r w t y c h kolorach b y ł manifestowaniem
swych p r z e k o n a ń n a r o d o w y c h , z w ł a s z c z a że p r z y p o m i n a ł
za
razem strój k o s y n i e r ó w . T o t e ż u ż y w a n o go z a r ó w n o t a m , gdzie
wśród chłopów b y ł a rozbudzona ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a polska,
jak też i tam, gdzio ta ś w i a d o m o ś ć b y ł a r o z w i n i ę t a jedynie w ś r ó d
księży i szlachty, p o n i e w a ż obie te w a r s t w y p r o p a g o w a ł y u b i ó r
krakowski w organizowanych przez siebie procesjach, a z w ł a s z c z a
18
banderiach .
R o s n ą c a p o p u l a r n o ś ć stroju krakowskiego w ś r ó d w a r s t w nieludowych nie zawsze szla w parze z o k s p a n s j ą tego s t r o j u w spo
c z a ń s k i e g o a nawet szlacheckiego. W i ą z a ł o się to z rozwarstwie
łeczności c h ł o p s k i e j . R o z s z e r z a ł on s w ó j zasięg t a m , gdzie sąsia
n i e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m wsi i ze wzrostem p r e s t i ż o w e j - f u n
dował z i n n y m
strojom c h ł o p s k i m , gdzie przeciw sukmanie kra
k c j i stroju. P r z e j ę c i e u b i o r u bliższego m i e s z c z a ń s k i e m u , a zarazem
tych
kosztowniejszego (na s u k m a n ę s a n d o m i e r s k ą trzeba było. znacz
zwłaszcza
nie więcej sukna a n i ż e l i na k r a k o w s k ą ) — o d p o w i a d a ł o a m b i c j o m
jako paradny s t r ó j d r u ż b ó w . W ogóle s u k m a n a b i a ł a zdecy
gospodarzy, t o t e ż np. na toronie dawnego p o w i a t u staszowskiego
kowskiej
występowała
inna
sukmana
chłopska.
terenach biała sukmana k r a k o w s k a w y p i e r a ł a inne,
Na
1 9
dowanie w k o ń c u w i e k u w y p i e r a ł a k r a k o w s k ą s u k m a n ę b r ą z o w ą
2 0
Tam jednak gdzio s t r ó j k r a k o w s k i
z a m o ż n i c h ł o p i chodzili w s u k m a n a c h sandomierskich, podczas
gdy
(il. 8).
s ą s i a d o w a ł ze
strojem
biedota — w k r a k o w s k i c h . A m b i c j e
stanowe z n a c z y ł y
więcej niż t r e ś c i narodowe, j a k i e w i ą z a n o zo strojem
tu
krakowskim.
zbliżonym bardziej do m i e s z c z a ń s k i e g o , u s t ę p o w a ł m u , z w ł a s z c z a
Z r e s z t ą — trzeba t u d o d a ć — nawot r u c h y ludowo nie b y ł y kon
jako ubiór z a m o ż n y c h gospodarzy. W i d a ć to w y r a ź n i e na
pogra
sekwentne w s w y m stosunku do stroju krakowskiego. N i e k t ó r o
niczu ze strojem sandomierskim, bardziej z b l i ż o n y m do miesz
bowiem b u d z i ł y poczucie c h ł o p s k i e j d u m y i p o d k r e ś l a ł y g o d n o ś ć
77
s t r o j u c h ł o p s k i e g o , inne z a ś w y r z e k a ł y się go j a k o s y m b o l u pod
d a ń s t w a i niższości warstwy chłopskiej.
K o n s t a t a c j a t a d o t y c z y przede w s z y s t k i m stroju
męskiego,
bowiem s t r ó j kobiecy r o z p r z e s t r z e n i a ł się na terenach pogranicz
n y c h o wiele szerzej, z a s t ę p u j ą c strojo miastowe l u b — co
na
stępowało częściej—występując
reg-
r ó w n o c z e ś n i e obok s t r o j u
gionalnego, z w y k l e z r e s z t ą w formie
2 1
skażonej .
O wielo j e d n a k w i ę k s z y z a s i ę g t e r y t o r i a l n y niż sam w ł a ś c i w y
ubiór krakowski osiągnęło określenie „ k r a k o w s k i e " ,
oznaczając
wszystko co k o l o r o w e i ł a d n e . T a k się n a z y w a b a r w n o w s t ą ż k i
w k w i a t y . Stare s u k m a n y ś w i ę t o k r z y s k i e do d z i ś m ł o d z i e ż nazy
2 2
wa „ k r a k o w s k i m s t r o j e m " ,
z p o w o d u n a s z y t y c h czerwonych
o z d ó b , a wielobarwne zapaski naramienne, nie u ż y w a n e
przecież
na terenach k r a k o w s k i c h , n a z y w a się w wielu okolicach zapaskami
2
krakowskimi -'.
Jak
gandzie
z powyższego wynika, strój krakowski,
patriotycznej,
wzrostowi
uświadomienia
d z i ę k i propa
narodowego
i t r a d y c j o m n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , u w a ż a n y b y ł , z w ł a s z c z a w od
mianie zachodniej, o b i a ł y c h s u k m a n a c h , za w a r t o ś c i o w s z y spo
łecznie aniżeli inno stroje; m a ł o p o l s k i e . C h o c i a ż — j a k j u ż m ó w i l i ś
m y — w a r t o ś ć ta nie b y ł a j e d n a k w oczacłi l u d u aż tak
wielka,
ż e b y p r z e w a ż y ł a urok s t r o j u w t y p i o m a z o w i e c k i m , j a k o bardziej
„pańskiego",
p o d n o s z ą c e g o niejako s p o ł e c z n i e posiadacza tego
ubioru, W t y m przypadku chłop wyżoj stawiał wartości społecz
ne, reprezentowane przez s u k m a n ę m a z o w i e c k ą , a n i ż e l i narodowe,
k t ó r y c h wyrazicielom
b y ł a b i a ł a sukmana k r a k o w s k a .
PRZYPISY
* F r a g m e n t V r o z d z i a ł u nie p u b l i k o w a n e j jeszcze p r a c y
Wpływy
polityczne na strój ludowy Małopolski
północnej w dobie
porozbiorowej 1772—1918.
S. Zawierucha, Powstanie Kościuszkowskie,
K r a k ó w 1911,
s. 45.
T . I s k r z y c k i , Ubiór partyzantów
Zaliwskiego w
1833,
„ A r s e n a ł " , n r 5, 1958, s. 137—139.
Ze wspomnień
partyzanta
Wścieklicy,
opublikowanych
w pracy L . Zalewskiego, Z dziejów partyzantki r. 1833 w woj.
lubelskim, L u b l i n 1934, s. 3 1 .
J . K o z o l u b s k i , Notatki o mundurach z łat 1863—1864,
„ B r o ń i B a r w a " , n r 3, 1937, s. 71.
T a m ż e , n r 1, 1937, s. 15.
T . I s k r z y c k i , Mundury formacji polskich na
Węgrzech
w latach 1848/49, „ S t u d i a i m a t e r i a ł y do dziejów dawnego uzbro
jenia i u b i o r u wojskowego", cz. 1, 1963, s. 67—75; 1848—49
A szabadsdghare katoniiinak egyenruhai, Budapest 1950. K s i ą ż k a
w y d a n a przez M u z e u m W o j s k a w Budapeszcie. W t ł u m a c z e n i u
na j ę z y k p o l s k i : 1848—49 Uniformy żołnierzy
wojny Wiosny
Ludów. W rozdziale Legia polska — ilustracja na s. 127 pod
pisana: „ L a n s j o r i piechur. N a czapce (lansjera — J . K . ) —
g o d ł o " . Piechur m a w o ł o s z k ę w z o r o w a n ą na sukmanie k r a
kowskiej.
Por. S. Udziela, Krakowiacy, K r a k ó w 1924, s. 20: „ K r a
k u s k i niskie, ponsowe, opasane c z a r n y m barankiem, z p a w i m
p i ó r e m n o s z ą po wschodniej s t r o n i e " .
K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian,
Cz. 1,
Kułtura
materialna, K r a k ó w 1929, s. 409.
J . Horoszkiewicz, Strój narodowy w Polsce, K r a k ó w 1900,
s. 53. Ł ą c z y n a z w ę „ k o n f e d e r a t k a " z K o n f e d e r a c j ą W a r s z a w s k ą
z r o k u 1773, j e d n a k ż e tezy tej nigdzie nie udowadnia. Raczej
n a l e ż y się s p o d z i e w a ć , że nazwa t a jest o wiele w c z e ś n i e j s z a ,
z t y m , że niekoniecznie p o k r y w a ł a się ściśle z konfederatka
w dzisiejszym tego s ł o w a znaczeniu; M . G u t k o w s k a , Historia
ubiorów,
L w ó w 1932, s. 95, pisze: „ C z a p k i o c z w o r o k ą t n y m
wierzchu o t r z y m a ł y p ó ź n i e j n a z w ę konfederatok i w okresie
Sejmu Czteroletniego b y ł y powszechnie u ż y w a n e " .
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1 0
J . Benda, O rogatywkach i czapkach ułańskich,
„Arsenał",
n r 3, 1957, s. 54: „ K o n f e d e r a t k i , k t ó r e K i t o w i c z zwie r u s k a m i ,
b y ł y zupelnio inne w formie. Szyto je z k i l k u t r ó j k ą t n y c h części,
o k a l a j ą c w ą s k i m futerkiem. S t a n o w i ł y o k r ą g ł e i p ł a s k i e n a k r y c i a
g ł o w y , podobne nieco do t a k z w a n y c h „ c z e r k i e s e k " u ż y w a n y c h
p o t e m w formacjach k r a k u s ó w . " ; B . Gembarzewski,
Żołnierz
Polski. Ubiór uzbrojenie i oporządzenie,
t . 2, od 1697 do 1797 r.,
Warszawa 1962, t a b l . 160—162.
Przepisy z r o k u 1785, ogłoszono w r o k u 1789; B . Gem
barzewski, op. c i t . , t . 2, t a b l . 108, 110 i i n n e ; J . Benda, op. cit.,
s. 55—56, c y t u j e list w tej sprawie m j r P e r o k ł a n o w s k i e g o do
k s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego; K . G ó r s k i , Historya jazdy polskiej,
K r a k ó w 1895, s. 233.
1 1
1 2
T . Seweryn, Strój
Krakowiaków
wschodnich,
„Atlas
Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1960, s. 4 1 ; K . W . W i ś
l i c k i , Środa popielcowa w Sandomierskim,
„ T y g o d n i k Ilustro
w a n y " , n r 129, 1862 r., s. 103—116.
A . C h ę t n i k , Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, „ A t l a s
Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 25.
K . K o z ł o w s k i , Wojsko Polskie z roku 1830J31, P o z n a ń
1908, t a b l . 16; J . C i s z y n a - W i l c z y ń s k i , Krakusi
polscy [ w : ]
Księga jazdy polskiej, Warszawa 1938, s. 283.
S. Zawierucha, op. cit., s. 45.
J . B y s t r o ń pisze na ten t e m a t w p r a c y : Kultura ludowa,
Warszawa 1947, s. 388: „ F a k t , że K o ś c i u s z k o p o d k r e ś l a j ą c
znaczenie elementu w ł o ś c i a ń s k i e g o , demonstracyjnie w k ł a d a
b i a ł ą k r a k o w s k ą s u k m a n ę , jest niejako podniesieniem tego
u b i o r u do g o d n o ś c i s y m b o l u narodowego i demokratycznego.
Nie dziw w i ę c , że n a ś l a d u j ą c t a k dostojny p r z y k ł a d , z a c z ę t o
k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y u w a ż a ć za l u d o w y par excellence i nosić
go, oczywiście j u ż t y l k o j a k o u b i ó r reprezentacyjny nawet i t a m ,
gdzie n i g d y w p ł y w y krakowskie nie s i ę g a ł y . "
S. P ł o s k i , Historia piechoty polskiej w okresie powstań
narodowych 1794—1863 [ w : ] Księga chwały piechoty, Warszawa
1937—1939, s. 40.
J.S. B y s t r o ń , op. cit., s. 389: „ W drugiej polowie X I X
w i e k u w c h o d z ą w m o d ę w dawnej Galicji „ B a n d e r i e k r a k o w
s k i e " ; b y ć m o ż e , że o d d z i a ł y w a ł y t u tradycje lekkokonnych
p u ł k ó w „ K r a k u s ó w " w a r m i i K s i ę s t w a Warszawskiego i K r ó l e s
t w a Kongresowego. J e ź d ź c y w k r a k o w s k i c h strojach towa
r z y s z ą u r o c z y s t y m pochodom najczęściej z okazji witania biskupa
przez p a r a f i ę , czasem t a k ż e p r z y oficjalnych przyjęciach dy
g n i t a r z y , j a k c h o ć b y z okazji w i z y t c z ł o n k ó w d o m u p a n u j ą c e g o
w K r a k o w i e , na k t ó r e t o u r o c z y s t o ś c i z a r z ą d miejski o r g a n i z o w a ł
t a k ż e te w ł a ś n i e banderie, m a j ą c e d a ć barwny wyraz uczuciom
lojalności m i e s z k a ń c ó w okolic K r a k o w a . Z K r a k o w a p r z e n i o s ł y
się te banderie do i n n y c h miast i miasteczek; nawet t a m , gdzie
n i g d y przedtem krakowskiego stroju nie widziano, przebierano
walecznych j e ź d ź c ó w w uroczystej banderii w krakowskie suk
m a n y i w k ł a d a n o i m czerwone r o g a t y w k i . "
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
F . B u j a k , Maszkienice, wieś powiatu brzeskiego, K r a k ó w
1914, s. 132: „ D r u ż b o w i e na wystawniejszych weselach u b i e r a j ą
się czasom po k r a k o w s k u , czego przedtem b y ł y zaledwie po
czątki".
Badania terenowo M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e .
K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 7 3 : „ C o do Podhalanek, to ich
dzisiejsza odzież stoi p o d znakiem m o d y krakowskiej, szerzonej
t a m — horresce referens! — przoz f a b r y c z n ą t a n d e t ę ! ! "
M . i J . K a m o c c y , Strój świętokrzyski,
„ A t l a s Polskich
S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 21.
T a m ż e , s. 7, 39—40; R . Reinfuss, Z badań nad sztuką
łudową w Radomskiem. „ P o l . Szt. l u d . " n r 1, 1955, s. 39; Z wy
stany pokonkursowej w Łukowie, „ P o l . Szt. l u d . " nr 1, 1952, s. 55.
2 0
2 1
2 2
2 3
Fot.: J. Świderski - i l . 8
Zdzisław
Szewczyk
PRZEMIANY
W OKRĘGU
STROJU
W O L N E G O
L U D O W E G O
MIASTA
K R A K O W A *
1
Zagadnienie w p ł y w u barier gospodarczych czy granic p o l i
Według postanowień traktatu wiedeńskiego, K r a k ó w
miał
tycznych na k s z t a ł t o w a n i e się s t r o j u ludowego w X I X w . jest
b y ć M i a s t e m W o l n y m , N i e p o d l e g ł y m i ściśle N e u t r a l n y m
wraz
widoczne m . i n . na p r z y k ł a d z i e Wolnego Miasta K r a k o w a z O k r ę -
z O k r ę g i e m . S a m o d z i e l n o ś ć p o l i t y c z n a b y ł a j e d n a k mocno ogra
I giem, istniejącego w latach 1815 do 1846. Ton m a l e ń k i organizm
niczona przez d w o r y o p i e k u ń c z e . M i m o tego b y ł to j e d y n y skra
państwowy z a w d z i ę c z a ł samodzielny b y t p o l i t y c z n y
wek P o l s k i c i e s z ą c y się w o l n o ś c i ą , gdzie m o ż n a b y ł o k o r z y s t a ć
wi W i e d e ń s k i e m u , na k t ó r y m postanowiono
Kongreso
przyznać
dawnej
z p r a w n a r o d o w y c h . S t ą d n i e p o ś l e d n i a rola m i a s t a j a k o ogniska
stolicy Polski status wolnego miasta z n i e w i e l k i m o k r ę g i e m gos
narodowej k u l t u r y polskiej.
podarczym.
s t o l i c ą Polski, a p o d k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y podniesiony z o s t a ł
1
Okręg ten o b o j m o w a ł 244 m i e j s c o w o ś c i , g ł ó w n i e po stronie
zachodniej miasta i nieliozno po
stronie wschodniej. C i ą g n ą ł się
pasem, szerokim na o k o ł o 20 k m , w z d ł u ż lewego brzegu W i s ł y , od
Przemszy po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i , na przestrzeni mnioj
więcej
K r a k ó w s t a ł się niejako
duchową
do rangi s t r o j u narodowego. K o ś c i u s z k o w s k a czerwona ł o g a t y w k a i b i a ł a s u k m a n a s t a ł y się s y m b o l e m w a l k i o narodowe w y z
wolenie.
B i a ł a sukmana, o k t ó r e j m o w a , jest najbardziej r z u c a j ą c y m
się w oczy p r z y k ł a d e m w p ł y w u na s t r ó j l u d o w y p r z e m i a n , j a k i e
05 k m .
P r z y p a d k o w y , bo raczej narzucony w z g l ę d a m i m i l i t a r n y m i ,
obszar ten ani geograficznie, ani gospodarczo nie b y ł
z a c h o d z i ł y w o b r ę b i e malej
Rzeczypospolitej K r a k o w s k i e j .
Ty
jednolity.
p o w y m p a r a d n y m o k r y c i e m K r a k o w i a k ó w zachodnich jest suk
Po stronie zachodniej p r z e w a ż a ł y liche gleby piaszczyste, k t ó r y c h
m a n a b i a ł a . .Tej obszar w y s t ę p o w a n i a jest bardzo r o z l e g ł y i sięga
ubóstwo w y r ó w n y w a ł y w p e w n y m s t o p n i u bogactwa mineralno,
mnioj więcej od J ę d r z e j o w a na p ó ł n o c y po d o l i n ę R a b y na p o ł u d
po stronie natomiast wschodnioj w y s t ę p o w a ł y urodzajno gleby
n i u oraz, i d ą c z zachodu na w s c h ó d , od Przemszy po okolice Boch
lessowe. W części zachodniej r o z w i j a ł się g ł ó w n i e p r z e m y s ł oraz
n i i po części Proszowic. S p o ś r ó d k i l k u t y p ó w w y s t r o j u s u k m a n ,
rzemiosło i h a n d e l , we wschodniej d o m i n o w a ł o t r a d y c y j n e r o l
w y s t ę p u j ą c y c h na t y m terenie, n a j w i ę k s z y z a s i ę g w y k a z u j e zdo
nictwo. W s a m y m K r a k o w i e korzystne w a r u n k i r o z w o j u
miało
bienie sznurem, znane j u ż z X V I I I w., a stosowano r ó w n i e ż w ubio
również r z e m i o s ł o a g ł ó w n i e handel. R z e m i o s ł o b y ł o z r e s z t ą j e d y
rach warstw w y ż s z y c h ( i l . 1, 2). W s p ó l n ą c e c h ą tego t y p u zdobnic
2
ną formą rozszerzenia p r o d u k c j i , g d y ż p r z e m y s ł s k r ę p o w a n y po
t w a dla t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h na p ó ł n o c o d K r a k o w a oraz na po
stanowieniami n a r z u c o n y m i przez p a ń s t w a o p i e k u ń c z e nie m i a ł
łudnie i południowy wschód są m o t y w y pętłowe, wite w
żadnych m o ż l i w o ś c i rozwoju.
niewielkich k r z y ż y k ó w . R ó ż n i c e z a ś p o l e g a ł y m . i n . na t y m , że
Nowy
twór państwowy
uznany
został bowiem za s t r e f ę w o l n o c ł o w ą , do k t ó r e j m o ż n a b y ł o spro
krzyżyki sukman, nazwijmy
wadzać wszystkie t o w a r y z zagranicy bez
b y ł y w i t e w p e ł n e , kolisto p ę t l o ( i l . 3, 4), n a t o m i a s t o d m i a n a po
jakiegokolwiek
cla.
umownie — t y p u
formie
jędrzejowskiego,
Stal się więc K r a k ó w g ł ó w n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla malej
ł u d n i o w a , to znaczy s u k m a n y t y p u
Rzeczypospolitej, j a k r ó w n i e ż p u n k t e m t r a n z y t o w y m z w ł a s z c z a
ś c i ś n i ę t e , j a k g d y b y zgniecione na p ł a s k o ( i l . 5). Granica m i ę d z y
dobczyckiego, m a j ą
pętle
Rosją.
obu t y p a m i s u k m a n p o k r y w a się w zasadzie z k o r d o n e m austria
W a ż n y m wydarzeniem dla rolniczego w s w y m charakterze
cko-rosyjskim, j a k i p r z e c i n a ł z i e m i ę k r a k o w s k ą na dwie części.
w handlu m i ę d z y P r u s a m i a
3
Okręgu b y ł o p o w o ł a n i e K o m i s j i W ł o ś c i a ń s k i e j .
Przeprowadziła
ona z a m i a n ę p a ń s z c z y z n y na czynsze, k t ó r e b y ł y zdecydowanie
korzystniejsze dla materialnej s y t u a c j i c h ł o p a . Reforma
N a l e ż y w i ę c p r z y p u ś c i ć , że p o w y ż s z o r ó ż n i c e m o g ł y p o w s t a ć po
ostatecznym ustaleniu się zaborczych p o d z i a ł ó w Polski.
objęła
T y p trzeci, o k t ó r y m b y ł a m o w a na p o c z ą t k u , posiada zdo
głównie dobra narodowe i duchowne, t y l k o w części p r y w a t n e ,
bienie s z n u r k i e m w formie prostej l i n i i c i ą g ł e j , wzbogaconej do
ogółem około 5 0 %
d a t k o w o j e d w a b n y m i chwastami ( i l . fi). Z a s i ę g tej s u k m a n y , zna-
majątków.
79
nej j a k o t y p chrzanowski, g d y ż w Chrzanowie b y ł a głównie Ą
k o n y w a n a , miości się przede w s z y s t k i m w o b r ę b i e granic Okra
Wolnego Miasta K r a k o w a i t u też c z ę s t o t l i w o ś ć
występował
tej s u k m a n y w ogóle jest n a j w i ę k s z a w p o r ó w n a n i u z p o z o s t a ł
m i , s ą s i e d n i m i t e r e n a m i ziemi krakowskiej.
Ś w i a d c z y ć to m l
z jednej s t r o n y o w z g l ę d n i e szybkiej poprawie w a r u n k ó w ł.yt
w y c h c h ł o p a krakowskiego, z drugiej — o s t o p n i o w y m zanij
feudalnej s t r u k t u r y wsi w n o w y c h w a r u n k a c h , w w y n i k u kra
go sukmana p r z e s t a ł a b y ć r e p r e z e n t a t y w n y m okryciem war.stu
kmiecej, a s t a ł a się na wsi powszechnym i n i e z b ę d n y m okrycia
wyjściowym.
D r u g i z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e m e n t ó w narodowego strc
polskiego — to czerwona r o g a t y w k a . N a k r y c i e to noszone w obi
bie dawnego Wolnego Miasta K r a k o w a i O k r ę g u r ó ż n i się nie
f o r m ą i sposobem w y s t r o j u od r o g a t y w e k w y s t ę p u j ą c y c h na tei
nach s ą s i e d n i c h , j a k n p . w Miechowskiem, Proszowickiem czy dakł
aż po P o w i ś l e D ą b r o w s k i e . R o g a t y w k i
tamtejszo b y ł y
niski
z bardzo w ą s k i m , b a r a n k o w y m o t o k i e m i d u ż y m i rogami,
o p a d a j ą c y m i w dół. R o g a t y w k i
„ k r a k o w s k i e " s ą nieco wyższ
denka m a j ą mniejszo i n a r o ż n i k i mniej zaznaczone, n a t o m i a
b a r a n k o w y o t o k jest d o s y ć szeroki. N i e jest wykluczone, że pie
I I . 1. S t r ó j k r a k o w s k i oficera ze ś w i t y K o ś c i u s z k i . F r a g m e n t
m i e d z i o r y t u Thomasa Gaugaina w g A l e k s a n d r a O r ł o w s k i e g o Pa
wel I uwalnia Kościuszkę
z niewoli. M u z . Narodowo, Warszawa.
Grafika Polska, i n w . 3206. I I . 2. R e p r o d u k c j a s u k m a n y „ P o l n i s
cher R o c k m i t faltigen Schoss, schwarzes T u c h m i t orange
V e r s c h n ü r u n g " [ w : ] H a n s M ü t z e l , Kostümkunde
für
Sammler,
B e r l i n 1919, s. 114. (Rys. A u t o r ) . I I . 3. S u k m a n a t y p u j ę d r z e j o
wskiego, M i r o s z ó w , g m . R a c ł a w i c e , w o j . k r a k o w s k i e . Szyta w
K r a k o w i e ok. 1910 r. U . 4. F r a g m e n t s u k m a n y t y p u j ę d r z e j o w s
kiego. U . 5. S u k m a n a t y p u dobczyckiego, F a ł k o w i c e , g m .
G d ó w , w o j . k r a k o w s k i e . P o d s u k m a n ą czarny k a f t a n . I I . 6.
S u k m a n a t y p u chrzanowskiego, R u d a w a , g m . Krzeszowice,
woj. krakowskie.
w o t n a forma, k t ó r ą z n a m y z ilustracji J a n a Kantego Wojnarom
skiego, u l e g ł a m o d y f i k a c j i pod w p ł y w o m p o d o b n y c h n a k r y ć gł<
wy
„krakowskich"
formacji
wojskowych.
Wpływ
wojskowej
m u n d u r u jest bardzo widoczny w sposobie przystrajania rogi
t y w k i w i e c h ą p a w i c h piór. N a k r y c i a starszego, powszechniejszeg
t y p u m i a ł y pawio p i ó r a u ł o ż o n o w formio d u ż e g o wachlarza, czyi
z b l i ż a ł y się do d a w n y e ł i , szlacheckich n a k r y ć g ł o w y . R o g a t y w l
„ k r a k o w s k i e " m a j ą n a t o m i a s t wiechy w ą s k i e a wysokie, na pc
d o b i e ń s t w o s t e r c z ą c y c h k i t , znanych z w o j s k o w y c ł i n a k r y ć g ł o w
k o ń c a X V I I I czy 1. p o ł . X I X w i e k u .
Z okresem istnienia Wolnego Miasta, K r a k o w a w i ą ż e się p r a w
wsi M o g i ł a : , , D o b r y b y t j a w i się szybko m i ę d z y n i m i ,
szkoda
dopodobnie upowszechnienie się w s t r o j u l u d o w y m granatowego
t y l k o że t o n l u d d a w n y . . . z b y w a ć zaczyna d a w n ą k r a k o w s k ą pos
kaftana bez r ę k a w ó w , k t ó r y dziś u w a ż a n y jest za element t r a d y
t a ć , zmieniając swój ubiór. B y ł ż e b y
cyjny i stanowi n i e o d z o w n ą część reprezentacyjnego u b i o r u k r a
teraz p e r k a l ó w , m u ś l i n ó w , w e ł n i a n y c h do o k r y c i a chustek, t a k
kowskiego. O p i e r a j ą c się na pracach malarzy i r y s o w n i k ó w , j a k
k r o j e m j a k i b a r w ą rozmaite stroje k o b i e t . M o ż n a rzec, że o d l a t
Michał Stachowicz, Aleksander O r ł o w s k i , J a n K a n t y W o j n a r o w
k i l k u m a j ą swoje m o d y , tymczasem s t a r o ś w i e c k ą s p ó d n i c ę i boga
t o skutek d o s t a t k u ?
Pełno
ski, Jan Piotr N o r b l i n i i n n y c h i m w s p ó ł c z e s n y c h , n a l e ż y p r z y p u ś
t y czepiec c h y b a j u ż w i e k i e m z g i ę t a nosi staruszka. U m ę ż c z y z n
cić, że kosynierzy k o ś c i u s z k o w s c y k a f t a n ó w nie nosili. D o wsi
pas z k ó ł k a m i i czerwona czapka p r a w i e nie widoczne za t o suk-
podkrakowskich p r z e s z ł y ono prawdopodobnie dopiero w 1. p o ł .
kienne granatowe k a f t a n y czerwono podszyto, granatowe p ł a s z
X I X w. z u b i o r ó w m i e s z c z a ń s k i c h czy podmiejskich, wzorowa
cze... kapelusze wysokie z s z o r o k ą a k s a m i t n ą o p a s k ą , pasy nad
nych na modzie francuskiej, k t ó r a z u p ł y w e m lat p r z e m i j a ł a wraz
zwyczaj szerokie, z a s t ę p u j ą d a w n ą , czysto n a r o d o w ą o d z i e ż " .
4
z przechodzącą do h i s t o r i i e p o k ą n a p o l e o ń s k ą . Procesowi przeni
R z e c z ą u d e r z a j ą c ą jest brak szerszego zastosowania w s t r o j u
kania e l e m e n t ó w u b i o r u m i e s z c z a ń s k i e g o do w s i , co jest zjawis
krakowskim materiałów samodziałowych, a zwłaszcza całkowity
kiem historycznie z n a n y m , s p r z y j a ł o z jednej strony podnoszenio
b r a k b a r w n y c h p a s i a k ó w w e ł n i a n y c h . W przeszłości
się standardu ż y c i o w e g o c h ł o p a krakowskiego, o c z y m b y ł a mowa
wie w y s t ę p o w a ł y one, j a k z r e s z t ą w całej Polsce. M u s i a ł y j e d n a k
wyżej, z drugiej — r o z l u ź n i e n i e barier stanowych, w m y ś l
z a i s t n i e ć j a k i e ś c z y n n i k i , k t ó r e w y r u g o w a ł y pasiak w e ł n i a n y t a k ,
jących wówczas zasad l i b e r a l i z m u , co p r o w a d z i ł o do
panu
niewątpli
zacierania
że p o z o s t a ł on t y l k o na peryferii ziomi k r a k o w s k i e j ; z jednej st ro-
się nii równości s p o ł e c z n y c h m i ę d z y p r z e d m i e ś c i a m i a wsią. W ko
n y w etnicznie odmiennej grupie w rejonie W i l a m o w i c i H a ł c n o -
lorystyce i dekoracji kaftana krakowskiego u w i d a c z n i a j ą się toż
wa ( w o j . B i e l s k o - B i a ł a ) , z drugiej — w grupie w p r a w d z i e p o l
wpływy mundurowe wojska polskiego z 1. p o ł . X I X w .
skiej, j a k ą s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Spiszu, ale oddzielonej g r a n i c ą
Równie widoczne z m i a n y z a c h o d z i ł y w s t r o j u k o b i e c y m . N i e
były ono tak jednolite j a k w p r z y p a d k u u b i o r u m ę s k i e g o . Szcze
gólnie w y r a ź n i e z a z n a c z y ł y się one w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części
Okręgu (mniej więcej od Bronowie po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i ) , zwa
nej potocznie w X I X w . „ Z a k r a k o w i o m " . Urodzajne ziemie i za
możne gospodarki s p r z y j a ł y t u rozwojowi bogatego s t r o j u rep
rezentacyjnego,
k t ó r y zmodernizowany p o d w p ł y w e m
mieszczańskich
i w y z b y t y całkowicie
materiałów
ubiorów
samodziało
wych, p r z e t r w a ł do p o c z ą t k ó w X X w . ( i l . 7).
p a ń s t w o w ą . N a z w i e „ k a n a f a s " , o z n a c z a j ą c e j b a r w n y pasiak spisski, przypisuje J ó z e f Grabowski pochodzenie czesłuo, n a t o m i a s t
n i e k t ó r z y etnografowie
węgierscy
(Balasa, V a r g h a ) s k ł o n n i
są
p r z y z n a ć pasiakowi spiskiemu pochodzenie polskie. T r z e c i ś l a d
w y s t ę p o w a n i a w e ł n i a n e g o pasiaka na ziemi k r a k o w s k i e j stano
w i ą d w a s p o ś r ó d trzech osiemnastowiecznych c z e p c ó w , nie p u b l i
kowane jeszcze w l i t e r a t u r z e , a s t a n o w i ą c e w ł a s n o ś ć M u z e u m
Etnograficznego w K r a k o w i e . P o c h o d z ą ono ze wsi W o l a R a d ł o w s k a w w o j . t a r n o w s k i m , a s ą podobno do wykopanego
na
grodzisku w Chrobrzu. O t o k p r z y d w ó c h czepcach s t a n o w i cienki
I l u s t r a c j ą do tego m o ż o b y ć w y j ą t e k z p a m i ę t n i k ó w w s p ó ł
s a m o d z i a ł w e ł n i a n y , t k a n y w drobno p r ą ż k i ( i l . 8, 9). K o l o r y s t y c z
cześnie żyjącego Kazimierza G i r t l e r a . Pisze on w odniesieniu do
nie z b l i ż o n y jest on do p a s i a k ó w w i l a m o w i c k i c h . N i e jest w y k l u -
81
!
I I . 7. K o b i e t y w d a w n y c h strojach k r a k o w s k i c h , Radwanowice, g m . Krzeszo
wice, w o j . k r a k o w s k i e . I I . 8, 9. Czepce weselne z X V I I I w . , W o l a R a d ł o w s k a ,
g m . Zabawa, w o j . tarnowskie. M u z . E t n o g r . K r a k ó w , i n w . 186 i 9883.
czone, że i w materiale i k o n o g r a f i c z n y m z n a l a z ł y b y się w y r a ź n i e j -
k o w i e łokieć k o l o r o w y c h p o r k a l i k ó w po groszy p i ę t n a ś c i e . . . t i u l u
sze ś l a d y istnienia pasiaka w e ł n i a n e g o w K r a k o w s k i e m .
szerokiego łokieć k u p o w a n o . . . po groszy d w a n a ś c i e . . . " .
5
J e d n y m z c z y n n i k ó w , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ę ł y na w y
Reasumując,
wyjątkowa
koniunktura
gospodarcza,
jaka
rugowanie t r a d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w z omawianego terenu, b y ł a
w 1. p o ł . X I X w. p o w s t a ł a na terenie Rzeczypospolitej K r a k o w
wspomniana już w y j ą t k o w o korzystna sytuacja handlowa, jaka
skiej, s p o w o d o w a ł a szybszy r o z w ó j s t r o j u ludowego, z m i e r z a j ą
panowała w Wolnym
Mieście K r a k o w i e .
Współcześnie
żyjący
cy w k i e r u n k u szerszego w y k o r z y s t a n i a d o s t ę p n y c h
materiałów
A m b r o ż y Grabowski przedstawia j ą w swoich p a m i ę t n i k a c h w na
fabrycznych, jak
wyższych.
s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ N i e z n a l i ś m y ż a d n y c h ceł i k o m ó r i k a ż d y
W p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h teren ten s t a ł się o ś r o d k i e m , z k t ó r e g o
s p r o w a d z a ł sobie s k ą d c h c i a ł , wszelkiego r o d z a j u
towary
również wzorów ubiorów warstw
bez
nowe m o d y w l u d o w y m s t r o j u k r a k o w s k i m r o z c h o d z i ł y się z a r ó w
ż a d n e j o p ł a t y . . . W y r o b y wszelkie r ó ż n y c h k r a j ó w : t k a n i n y j o d -
no w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m , j a k i przez k o r d o n graniczny w kie
wabne, w e ł n i a n e , b a w e ł n i a n e , lniane i t p . p o c h o d z ą c e z
fabryk
r u n k u p ó ł n o c n y m . Jest to sytuacja podobna, j a k ą w sto lat póź
francuskich, angielskich, c a ł y c h Niemiec, m i a ł y do nas
wolny
niej n o t u j e m y n a p r z y k ł a d w s t r o j u p o d h a l a ń s k i m . W e wzbo
w s t ę p i bez ż a d n y c h o p ł a t . N a j p i ę k n i e j s z e t o w a r y paryskie, l o n
gacającym
d y ń s k i e i wszelkie inne z n a j d o w a ł y się w sklepach do n a b y c i a . . . "
o k r ę g u z a k o p i a ń s k i m r o z w i n ą ł się d o ś ć szybko s t r ó j l u d o w y i jego
się p o d
wpływem
ruchu
turystyczno-lotniskowego
I s t n i a ł a nie t y l k o wielka p o d a ż , ale i n i e s ł y c h a n a t a n i o ś ć : „ ( . . . ( m a
zdobienie, a n a s t ę p n i e , j a k o gotowe w z o r y m o d y , objął on s p o r ą
m y przeto w i e l k i n a p ł y w z f a b r y k niemieckich, francuskich i t p . ,
część N o w o t a r s z c z y z n y i sięgnął nawet na teren Z a g ó r z a n . Ana
a nade wszystko w y r o b ó w b a w e ł n i a n y c h do u b i o r ó w kobiecych
l o g i c z n ą rolę — c e n t r u m w y t w a r z a j ą c e g o nowe m o d y — pełniło
t a k dalece, że t o przechodzi pojęcie j a k m o ż n a s p r z e d a w a ć w K r a
kiedyś również Księstwo Łowickie.
PRZYPISY
* O p r a c o w a n y t e k s t w y s t ą p i e n i a na O g ó l n o p o l s k i m Semi
n a r i u m P o ś w i ę c o n y m Zagadnieniu S t r o j u L u d o w e g o , K r a k ó w ,
9—10. X I . 1974 r.
H . Meciszewski, Sześć lat politycznego bytu Rzeczypospolitej
Krakowskiej, B e r l i n 1846, s. 3 1 .
Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, K r a k ó w 1969,
s. 156—158.
Sz. W a c h h o l z , Rzeczpospolita Krakowska, Warszawa 1957,
s. 63.
* K . G i r t l e r , Opowiadania. Pamiętniki
z lat
1803—1831,
K r a k ó w 1971, t . 2, s. 174.
1
2
3
5
St. Estreicher, Wspomnienia
Ambrożego
Grabowskiego
K r a k ó w 1909, t . 1, s. 129. Podobnie pisze w odniesieniu do roku
1827 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a w Opisy
różnych
okolic Królestwa Polskiego: „ W s z y s t k o t u p r z y n a j m n i e y o połowę
taniey iak w Warszawie, t o w a r y , ż y w n o ś ć , r z e m i e ś l n i c y , po
mieszkanie; d o r o ż k i n a w e t za p ó ł z ł o t k a ... P r z y c z y n a tey ta
n i o ś c i i a k m ó w i ą iest w tern, że dostatek wszystkiego wielki,
a l u d n o ś ć m a ł a ; p r z y t e m miasto wolne, ela n i k t nie o p ł a c a . . . " —
Wybór
pism Klementyny
z Tańskich-Hoffmanowej,
Wrocław
1833, t . 5, s. 161.
Fot.: Autor — i l . 5; S. Deptuszewski — i i . 1; .T. Kubiena — i l . 8, 9; M. Maśllński — i l . 4; M . Przeżdziecka — i l . 6, 7; St. Stępniowski — ¡1. 3
