-
extracted text
-
I I . 1, 2. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Polesia. B i a l k ó w , g m . S ł u b i c e , w o j . gorzowskie.
Barbara
Kołodziejska
UBIÓR
L U D O W Y
W S P Ó Ł C Z E S N Y C H
W Y Z N A C Z N I K
ICH
M I E S Z K A Ń C Ó W
DAWNIEJSZEJ
ZIEMI
P R Z Y N A L E Ż N O Ś C I
LUBUSKIEJ
JAKO
REGIONALNEJ*
Lubuskie!
ł a n i o m w M u z e u m O k r ę g o w y m w Zielonej G ó r z e — D z i a ł u E t n o
rozpoczęto j u ż w pierwszych latach powojennych. Zaintereso
graficznego, k t ó r y p o s t a w i ł sobie za zadanie gromadzenie zabyt
wania e t n o g r a f ó w
k ó w k u l t u r y ludowej z terenu c a ł e g o ó w c z e s n e g o w o j e w ó d z t w a " ;
Badania tradycyjnego
ubioru
obejmowały
ludowego Ziemi
g ł ó w n i e toren m i ę d z y r z e c k o - b a -
bimojski, zamieszkany przoz r o d z i m ą l u d n o ś ć p o l s k ą , k t ó r a p r z e
2
w ten s p o s ó b przekroczono d o t y c h c z a s o w ą g r a n i c ę
okres p r z y n a l e ż n o ś c i
6
z a i n t e r e s o w a ń badawczych, w y c h o d z ą c poza obszar zamieszkany
do
Rzeszy Niemieckiej
zachowała
wiel
terytorialną
wartości swej polskiej k u l t u r y ludowej. W y n i k i penetracji tere
przez a u t o c h t o n i c z n ą l u d n o ś ć p o l s k ą . P r o g r a m d z i a ł a n i a
nowych z o s t a ł y opublikowano w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m ,
w y b r a n e dziedziny k u l t u r y l u d o w e j , w śród k t ó r y c h z n a l a z ł się
t y t u ł o w a n y m Ziemia
Lubuska^.
W
opracowaniu t y m
za
znalazły
objął
r
również ludowy
ubiór.
się dane o stanie zachowania w terenie u b i o r ó w m i ę d z y r z e c k i c h
i babimojskich, a t a k ż e uwagi d o t y c z ą c e genezy n i e k t ó r y c h ich
e l e m e n t ó w oraz wskazania na ich p o w i ą z a n i a z u b i o r e m Polski
Skierowanie zainteresowania na k u l t u r ę l u d n o ś c i
region m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i b y l s y n o n i m o m Z i e m i L u b u s k i e j ,
środkowej i S ł o w i a ń s z c z y z n y .
zaś kultura ludowa ludności
Monograficzne opracowanie omawianego u b i o r u u k a z a ł o się
w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h , w ramach w y d a w n i c t w a „ A t l a s Polskich
2
Strojów L u d o w y c h " .
osiedleń
czej s p o t k a ł o się z b r a k i e m zrozumienia u w i e l u o s ó b , dla k t ó r y c h
W p u b l i k a c j i tej o m ó w i o n o ł ą c z n i e s t r ó j
międzyrzecki i b a b i m o j s k i , o b e j m u j ą c je w s p ó l n y m o k r e ś l e n i o m
autochtonicznej — j e d y n ą
z e n t a t y w n ą dla obszaru c a ł e g o dawnego w o j e w ó d z t w a
repre
zielono
g ó r s k i e g o . D ł u g o t r w a ł o , z a n i m u d a ł o się p r z e k o n a ć o s ł u s z n o ś c i
prowadzenia b a d a ń nad k u l t u r ą l u d n o ś c i o s i e d l e ń c z e j oraz o po
trzebie gromadzenia r e a l i ó w tej
kultury.
— lubuski, co umieszczono w p o d t y t u l e . Nieco u w a g o ubiorze
ludowym Ziemi Lubuskiej zawiora monografia k u l t u r y
ludowej
L a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e o k a z a ł y się p o r ą dość s p ó ź n i o n ą . Wiole
Wielkopolski'. Drobne w z m i a n k i o ubiorach l u d n o ś c i autochto
cennych r e l i k t ó w k u l t u r o w y c h
nicznej w o j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o z n a j d u j ą
t e ż m o ż l i w o ś ć obserwacji k u l t u r y ludowej w pierwszych l a t a c h
nej literaturze p o p u l a r n o - n a u k o w e j
cjach z a b y t k ó w k u l t u r y
4
oraz w relacjach o
ludowej-ludności
cych się w Muzeum Ziemi
się w regional
rodzimej,
kolek
po zasiedleniu Z i e m i L u b u s k i e j l u d n o ś c i ą n a p ł y w o w ą , w okresie
znajdują
a d a p t a c j i p r z y b y s z ó w do n o w y c h w a r u n k ó w s p o ł e e z n o - g o s p o d a r -
Lubuskiej^.
Padania ludowego ubioru
z a n i k ł o bezpowrotnie; utracono
ludności, która t u p r z y b y ł a
czych oraz w momencie t z w . zderzenia k u l t u r o w e g o odmiennych
po
r. 1U45, p r z y p a d a j ą na l a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e . W i ą ż ą się one z powo
grup regionalnych. Stan istnienia t r a d y c y j n y c h u b i o r ó w l u d o w y c h
u p r o g u okresu powojennego m o ż n a b y ł o o d t w o r z y ć t y l k o
na
89
I I . 3, 4. H a f t o w a n a koszula kobieca przywieziona przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. L i p n a , g i n . Ż a r y , w o j . zielonogórskie.
podstawie relacji
mieszkańców
wsi oraz zachowanych do
lat
Ubiory
l u d n o ś c i miejscowej — to obecnie właściwie
s z e ś ć d z i e s i ą t y c h r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . Opinio r e s p o n d e n t ó w b y ł y
u b i o r y zachowane i p i e l ę g n o w a n e w D ą b r ó w c e
tylk
Wielkopolskie'
zgodne co do f a k t u posiadania znacznej liczby d a w n y c h u b i o r ó w
J a k w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w oraz co m o ż n a s t w i e r d z i ć
regionalnych i z biegiem czasu — w y c o f y w a n i a ich z u ż y c i a .
podstawie z a s o b ó w M u z e u m Etnograficznego w Poznaniu, jeszc
T r a d y c y j n e u b i o r y ludowe spotykano na Z i e m i
w ł a t a c h p o w o j e n n y c h u b i o r y ludowo spotykano t a k ż e na Babi
Lubuskiej
n a l e ż y r o z p a t r y w a ć w d w u aspektach: 1 — w aspekcie t e r y t o r
mojszczyźnie — w Podmoklach Wielkich i Małych, w
i a l n y m , u k a z u j ą c regionalny r o d o w ó d danego w y t w o r u
kulturo
Kramsku, w Babimoście. D o lat sześćdziesiątych dotrwały tylk
Now;
wego oraz 2 — w aspekcie chronologicznym — b a d a j ą c czas ich
nieliczne egzemplarze: czepek, w e ł n i a k , k a b a t y czarne i białe n r
powstania i stan zachowania w r ó ż n y c h latach okresu powojen
jedna „ s u k n i a " m ę s k a . W
nego.
jest kolekcja r y s u n k ó w miejscowoj m a l a r k i
Z i e m i ę L u b u s k ą zamieszkuje l u d n o ś ć miejscowa oraz p r z y
tej
sytuacji cennym
dokumente
A p o l o n i i Krawiec
k t ó r a , j a k t w i e r d z i , p r z e d s t a w i ł a w swoich pracach stroje nowo-
bysze z r ó ż n y c h części P o l s k i i spoza jej granic. W e d ł u g d a n y c h
kramskio, zachowane w p a m i ę c i z d z i e c i ń s t w a . N a t o m i a s t w Di
s t a t y s t y c z n y c h z lat 1945—58 s k ł a d l u d n o ś c i o w y ó w c z e s n e g o w o
b r ó w c e przez c a ł y okres p o w o j e n n y i s t n i a ł y ubiory regionalne
j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o p r z e d s t a w i a ł się n a s t ę p u j ą c o : l u d n o ś ć
noszono z okazji u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h i p a ń s t w o w y c h .
miejscowa s t a n o w i ł a 2,8%, l u d n o ś ć n a p ł y w o w a z obecnego tere"
nu
Polski — 52,7%,
ludności
przybyłej
r e p a t r i a n c i ze
ludność
z
zagranicy — 4 4 , 5 % ;
z zagranicy n a j l i c z n i e j s z ą
Związku
dawne w o j e w ó d z t w a :
spośród
fabrycznego, s a m o d z i a ł o w a jest t y l k o s p ó d n i c a zwana
grupę
stanowią
(jest to pasiak czerwony, rzadziej zielony, w pionowe pasy w ko*
Polesie,
l o r a c h : c z a r n y m , b i a ł y m , g r a n a t o w y m ) . Koszule, n i e g d y ś z płót
stanisławowskie)
n a r ę c z n e j r o b o t y , obecnie szyte s ą t y l k o z p ł ó t n a fabrycznego.
Radzieckiego ( W i l e ń s z c z y z n a ,
lwowskie,
i reemigranci z B u k o w i n y
tarnopolskie,
U b i o r y d ą b r ó w ieekie w y k o n a n e s ą z m a t e r i a ł ó w pochodzeni
7
Rumuńskiej.
„dera
D o d z i ś p r z e t r w a ł y r ó w n i e ż k a b a t y , najczęściej czarne, rzadziej
występo
k o l o r u b r ą z o w e g o , szyte z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h lub jedwabne
obecnie m i a n e m —
go r y p s u . F a r t u c h y zachowane do c h w i l i obecnej są dość liczne
ubiorów Ziomi Lubuskiej. Wszystkie bowiem grupy p r z y b y s z ó w ,
szyto je z j e d w a b i u l u b w e ł n y w k o l o r a c h : b i a ł y m , czerwonym,
w mniejszej l u b w i ę k s z e j mierze, p r z y w i o z ł y ze s o b ą swoje w y t
b r ą z o w y m , f i o l e t o w y m i niebieskim, o z d a b i a j ą c jo naszywkami
w o r y k u l t u r o w e , a w ś r ó d n i c h — regionalne u b i o r y . L u d o w e ubio
z w s t ą ż e k i tasiemek, u d o ł u d o s z y w a j ą c k o r o n k ę .
r y n a l e ż ą do t y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y ludowej, k t ó r e c h ę t n i e prze
z d o b i ł y r ó w n i e ż suknie ś l u b n e i dziewczęco „ o p l e c k i " . Ręcznie
Układ ludnościowy
waniu
ubiorów
znajduje
ludowych
odzwierciedlenie w
obejmowanych
Dodatki
te
c h o w y w a n o i przechowuje się na p a m i ą t k ę ; p r z e c h o w u j ą je zwła
n a t o m i a s t w y k o n a n e są b i a ł e h a f t y na t i u l o w y c h czepkach zwa
szcza osoby starsze, k t ó r e p r a g n ą je z a c h o w a ć a ż do ś m i e r c i .
n y c h „ k o p k a m i " i na k r y z a c h ( „ k r u z " ) , s z y t y c h również z tiulu
T a k w i ę c na terenie Z i e m i L u b u s k i e j m a m y do czynienia
z u b i o r a m i rodzimej l u d n o ś c i polskiej,
zamieszkującej
obszar
m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i ( w b . powiecie wschowskim, zamieszka
n y m r ó w n i e ż przez a u t o c h t o n ó w , u b i o r y l u d o w e nie
zachowały
się) oraz z u b i o r a m i o s a d n i k ó w , r e p a t r i a n t ó w i r e e m i g r a n t ó w .
90
lub płótna.
S p o ś r ó d u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h przez o s a d n i k ó w
na pierw
s z y m miejscu, pod w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m , n a l e ż y w y m i e n i ć ubiory
p r z y b y s z ó w z Ł o w i c k i e g o , j a k k o l w i e k o s a d n i k ó w z t y c h stron nie
p r z y b y ł o w i e l u . K a ż d a j e d n a k Ł o w i c z a n k a p r z y w i o z ł a ze sobą
I I . 5, 6. Gorset przywieziony przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. T u c h o l a Ż a r s k a , g m . L u b s k o , w o j . z i e l o n o g ó r s k i e .
łka ubiorów w ł a s n y c h i odziedziczonych po matce. N a okolicz-
do c h w i l i obecnej, z w ł a s z c z a najstarsze k o b i e t y , k t ó r o
jść tę w p ł y n ą ł zapewne f a k t , iż k o b i e t y te w p r z e w a ż a j ą c e j licz-
aby czepek b y ł ich strojem
,e nosiły ubiory regionalne do m o m e n t u w y j a z d u ze stron rorinnych.
Po osiedleniu przywiezione u b i o r y nie b y ł y noszone,
dynio te części, k t ó r e nie o d r ó ż n i a ł y się w y r a ź n i e od u b i o r ó w
ijbliższego otoczenia. N a l e ż y bowiem d o d a ć , że Ł o w i c z a n i o osie[iii się w nielicznych grupach, we wsiach zamieszkanych przez
dność o r ó ż n y m pochodzeniu. Przywiezione w e l n i a k i
Osadnicy z p o z o s t a ł e j części Polski nie w y o d r ę b n i a j ą się w y
r a ź n i e s w y m i u b i o r a m i , p o n i e w a ż p o s i a d a j ą ich n i e w i e l k ą ilość.
S ą t o w ł a ś c i w i e pojedyncze egzemplarze, takie j a k chusty, s p ó d
nice, f a r t u c h y .
D u ż ą r ó ż n o r o d n o ś ć w y k a z u j ą u b i o r y r e p a t r i a n t ó w ze Z w i ą
znalazły
dnak inne zastosowanie: rozpruwano je, aby u z y s k a ć w ł ó c z k ę
zku
i wyrobu s w e t r ó w ; w e l n i a k i bardziej zniszczono r o z ś c i e l a n o na
w ó d z t w a lwowskiego, tarnopolskiego, s t a n i s ł a w o w s k i e g o .
)dłodze zamiast c h o d n i k ó w .
pragną
pośmiertnym.
Radzieckiego —- z W i l e ń s z c z y z i r y ,
Polesia, dawnego
woje
R e p a t r i a n c i z W i l e ń s z c z y z n y p r z y w i e ź l i zo s o b ą t y l k o nie
Z n a c z n ą ilość u b i o r ó w p r z y w i e ź l i osadnicy z Rzeszowskiego:
liczne o b i e k t y dawnego u b i o r u
ludowego. W e d ł u g ich
relacji,
rłaszcza Ł e m k o w i e z okolic Jasia, K r o s n a , z Gorlickiego. W ś r ó d
u b i o r y l u d n o ś c i wiejskiej w okresie sprzed 1945 r. nie o d r ó ż n i a ł y
eh ubiorów p r z e w a ż a ł y u b i o r y kobiece. Osadnicy z R z e s z ó w -
się zasadniczo od noszonych obecnie. O d z i e ż szyto z t k a n i n
>iego p r z y b y l i na Z i e m i ę L u b u s k ą dopiero w latach 1947—8
chodzenia fabrycznego, z a k u p y w a n y c h w n a j b l i ż s z y c h miastecz
w z w i ą z k u z t y m faktem d ł u ż e j niż osadnicy z l a t 1945—6 u ż y t -
kach oraz z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h . D a w n o koszule w i l e ń
jwali regionalne u b i o r y .
Ze w z g l ę d u na m o t y w y
po
i charakter
skie szyto z p ł ó t n a r ę c z n e j r o b o t y , o z d a b i a j ą c jo wzorem w y k o
kej i p r z e s i e d l e ń c z e j , przybysze z Rzeszowskiego n i e c h ę t n i e de-
n a n y m t e c h n i k ą t k a n i a i h a f t e m k r z y ż y k o w y m , w kolorze czer
lonstrowali swoją p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą i nie nosili
ubiorów,
fcóre by j ą p o d k r e ś l a ł y .
w o n y m i c z a r n y m . S p ó d n i c e codzienne szyto z m a t e r i a ł ó w samo
działowych — pasiaków
U b i o r y o s a d n i k ó w z Rzeszowskiego — to przede w s z y s t k i m
i
kraciaków,
lnianych
i
wełnianych.
D o najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h o b i e k t ó w kobiecego u b i o r u z W i
wsety, przechowywane nawet po k i l k a na p a m i ą t k ę , inne części
l e ń s z c z y z n y n a l e ż y s p ó d n i c a , uszyta z wielobarwnego pasiaka,
bioru są mniej liczne. Osadnicy z okolic J a s ł a przechowali k o l n
farbowanego n a t u r a l n y m i b a r w n i k a m i .
ięty ubiorów- kobiecy oh. S k ł a d a j ą się na n i e : koszula, gorset,
d a j ą się pionowo na tle o barwie w i ś n i o w o - b r u n a t n e j .
lódnica zwana „ k a b a t " , uszyta z r ę c z n i e drukowanego p ł ó t n a ,
irtuch.
„hunia".
Pasy na s p ó d n i c y u k ł a
U b i o r y poleskie z a c h o w a ł y się do c h w i l i obecnej w
znacznym s t o p n i u . W n i e k t ó r y c h m i e j s c o w o ś c i a c h
Osadnicy z W i e l k o p o l s k i , j a k k o l w i e k l i c z n i , nie w n i e ś l i do
dość
województwa
z i e l o n o g ó r s k i e g o jeszcze d z i ś m o ż n a s p o t k a ć k o m p l e t y
ubiorów
ultury ludowej dzisiejszej Z i e m i L u b u s k i e j znacznego w k ł a d u
kobiecych, na k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : koszula, f a r t u c h , s p ó d n i c a , na-
zakresie u b i o r ó w l u d o w y c h
m i t k a ( 3 . 1 , 2). C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h
z tej z r o z u m i a ł e j p r z y c z y n y , że
» ich r o d z i m y m terenie u b i ó r l u d o w y , za w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h
z Polesia jest to, że są one szyto z t k a n i n w ł a s n e j r o b o t y z a r ó w n o
kolie, uległ zanikowi. P o s i a d a j ą jodynie czopki i te p r z e c h o w u j ą
lnianych, jak i wełnianych. Koszula, fartuch i namitka wykona
91
I I . 7, 8. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Tarnopolskiego. P a t y n , gm. L u b s k o , w o j . zielonogórskie.
ne są z lnianego p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o i ozdobionego c z e r w o n y m
Obszar dawnego w o j e w ó d z t w a tarnopolskiego reprezentyf
o r n a m e n t e m . S p ó d n i c a jest uszyta z wielobarwnego pasiaka;
g ł ó w n i e u b i o r y kobiece ( i l . 7, 8), m ę s k i e są r z a d k o ś c i ą . Z zach
pasy u k ł a d a j ą się poziomo na tle w kolorze czerwonym. S p ó d n i c a
w a n y c h części m o ż n a s k o m p l e t o w a ć c a ł y u b i ó r kobiecy, na któ
jest u k ł a d a n a w f a ł d y , t y l k o p r z ó d pozostaje g ł a d k i . F a ł d y „ p r a
składają
sowano" d o m o w y m sposobem, k ł a d ą c na z ł o ż o n ą s p ó d n i c ę go
s p ó d n i c a w e ł n i a n a w f a ł d y , f a r t u c h , kabat l u b gorset i chust
r ą c y chleb, świeżo w y j ę t y z pieca.
Repatrianci
z
s i ę : koszula lniana, zdobiona haftem
krzyżyków
N a k r y c i e g ł o w y zwane „ c z o p c z y k " znane jost t y l k o z rel~
południowo-wschodnich
obszarów
Polski
r e p a t r i a n t ó w . Z u b i o r ó w m ę s k i c h p o z o s t a ł y te
najdawniejs
w granicach sprzed 1939 r. (Lwowskie, Tarnopolskie), j a k w y n i k a
odziedziczone po dziadkach, j a k koszule i k a b a t y oraz te, k t ó
z relacji i n f o r m a t o r ó w , p r z y w i e ź l i ze s o b ą z n a c z n ą ilość u b i o r ó w
noszono do
noszonych do m o m e n t u r e p a t r i a c j i oraz jeszcze czas j a k i ś
( i l . 11, 12) i k u r t k i ( i l . 9, 10).
osiedleniu na Z i e m i L u b u s k i e j . Noszono z w ł a s z c z a o k r y c i a
chnie — k o ż u c h y , sukienne s u k m a n y , zwano przez
po
wierz
repatriantów
czasu r e p a t r i a c j i
i po
osiedleniu — j a k
kożuor
Opisane u b i o r y z Tarnopolskiego o k r e ś l a n e są jako polski
Ponieważ
jednak
teren,
z
którego
pochodzą,
zamieszkiw"
z Lwowskiego — „ s i r a k a m i " a przez r e p a t r i a n t ó w z T a r n o p o l
i
skiego — „ k u r t k a m i " .
polskie p r z e j m o w a ł y pewne cecłiy od u k r a i ń s k i c h i odwrottf
również
Kobiety,
z w ł a s z c z a starsze,
swoje s p ó d n i c e , k a b a t y , f a r t u c h y ,
użytkowały
c h u s t k i na
głowę
i okryciowe. Z biegiem czasu u b i o r y t r a d y c y j n e z a s t ę p o w a n o no
wymi, szytymi
w e d ł u g ogólnie p r z y j ę t e j m o d y . Część u b i o r ó w
przochowywano na p a m i ą t k ę , inne z n ó w przerabiano l u b
wano na
Z
zuży
szmaty.
ubiorów
z
Zawieranie
nasuwa się przypuszczenie, że ubio
mieszanych
małżeństw
powodowało
dalsze pi
mieszczenia i wzajemne w p ł y w y w zakresie w y k o n y w a n i a odzież
Obecnie j e d y n y m k r y t e r i u m
jest polski, czy
do
oznaczania czy
d a n y obie
u k r a i ń s k i , jest opinia d a w n y c h mieszkano'
t a m t y c h t e r e n ó w , k t ó r z y w p e ł n i zachowali ś w i a d o m o ś ć s
Lwowskiego
przetrwały
przede
wszystkim
przynależności
koszule, szyte z lnianego p ł ó t n a , zdobione h a f t e m o m o t y w a c h
kwiatowych
Polacy, i U k r a i ń c y ,
(ił. 3, 4 ) ; m n i e j liczne s ą kamizele, uszyte z
ma
narodowościowej.
Pewne elementy w s p ó l n e ł ą c z ą r ó w n i e ż u b i o r y z Lwowskie
i
Tarnopolskiego, m i m o
że l u d n o ś ć
tych
obszarów
wyraź"
t e r i a ł u w kolorze g r a n a t o w y m lub c z a r n y m i zdobione h a f t e m
o d r ó ż n i a s w ą p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą . P o d o b i e ń s t w a są prze
o motywach kwiatowych,
wszystkim
gorsety ( i l . 5,6), s p ó d n i c e ,
fartuchy
Najstarszo o b i e k t y ludowego u b i o r u z Lwowskiego s t a n o w i ą
lniane t y p u
w
ubiorach
najdawniojszych,
„ p o n c z o " , siraki
takich,
jak
kaba
sukienne, a t a k ż e w nowszyo
k a b a t y ; są to wierzchnie o k r y c i a letnie, szyte z p ł ó t n a lnianego
j a k k o ż u c h y zdobione n a s z y w k a m i . Z p o w o d u b r a k u kompl
w
n y c h u b i o r ó w z obu
dwóch
gatunkach:
grubsze — p o d s z e w k ę .
bez
cieńsze — stanowi
Kabaty
mają
stronę
krój
zewnętrzną,
typu
s z w ó w n a r a m i o n a c h . D l a uzyskania d ł u ż s z y c h
„ponczo",
rękawów,
t e r e n ó w , t r u d n o p o d a ć wszystkie cech
wspólne.
Mozaikę ludnościową
doszywano k a w a ł k i p ł ó t n a . B i a ł e lniane k a b a t y kobiece i m ę s k i e
kowiny
posiadały podobny krój.
Bukowiny
stanowią
polscy reemigranci z B
R u m u ń s k i e j , Z m i a n y granic p o l i t y c z n y c h ,
włączały
do
różnych
organizmów
które obaf
państwowyc
i zdobione haftem k r z y ż y k o w y m i ł a ń c u s z k o w y m ( i l . 10). K o a J
w y k o n a n e w latach t r z y d z i e s t y c h r ó ż n i ą się od t a m t y c h k r o i
oraz w z o r e m h a f t u — jest to
haft
Do
s p ó d n i c a — „ f o t a " — oraz •M
ubioru
kobiecego n a l e ż a ł a
o motywach
kwiatowy*
c z y l i b a r w n a k r a j k a , zwana t a m „ b a j o r " ( i l . 17). O z d o b ę u b i f l
stanowiły
korale, a t a k ż e n a s z y j n i k i z monet.
W ubiorze t y m widoczno jest wiele e l e m e n t ó w u k r a i ń s k i !
czemu nawet nie z a p r z e c z a j ą
sami reemigranci. I c h
zdania!
w Czerniowcach b y ł o tyle g r u p l u d n o ś c i o w y c h , że n a s t ę p o w i
z a p o ż y c z a n i e p e w n y c h cech. M i m o t y c h w y r a ź n y c h
wpływJH
reemigranci c z u j ą się P o l a k a m i , a swój d a w n y s t r ó j
uważl
za
bukowiński.
Potomkowie H u c u ł ó w
rów — tylko
zachowali niewiele ze swych
koszule haftowane
W stanie zachowania
gionalnych, mieszkających
uhl
włóczką.
ubiorów
|j
poszczególnych
obecnie na
Ziemi
grup
Lubuskiej,
I
sra
strzegamy d y s p r o p o r c j ę , b ę d ą c ą w y n i k i e m nie t y l k o ilości p r l
wiezionych czy przechowanych u b i o r ó w , locz przede w s z y s t k i m i
warunków,
okresie
powojenny!
Wszelkie szanso p r z e t r w a n i a m i a ł y więc u b i o r y
dąbrowieckl
istniejące nieprzerwanie we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u
regionalny!
Gorsza
w
była
osadników
jakich
jednak
bytowały
sytuacja
one
w
ubiorów
przeniesionych
pnJ
o d e r w a n y c h od swego rodzimego p o d ł o ż a k u l t u r o ™
go. Z a u w a ż a m y , ż e we wsiach l u b p o w i a t a c h zasiedlonych h l
n o ś c i ą o t y m s a m y m pochodzeniu r o d z i m y m p r z e t r w a ł o
e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j , niż w m i e j s c o w o ś c i a c h
n y c h przez p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron. W e
wie!
zamieszki
wsiach bo w i e !
o l u d n o ś c i w y w o d z ą c e j się z tego samego regionu t w o r z y ł y
1
zwarto s p o ł e c z n o ś c i lokalne, k t ó r e w n o w y m ś r o d o w i s k u s t a r a !
się
stworzyć
jak
gdyby
regionu — poprzez
rekonstrukcję
zachowanie
pielęgnowanie zwyczajów
II.
13. U b i ó r kobiecy r e e m i g r a n t ó w z B u k o w i n y
Brzeźnica, woj. zielonogórskie.
Rumuńskiej.
ludność
reprezentowała
swego
realiów
itp. Natomiast
różne
macierzyste!
materialnej
kultur!
we wsiach,
który!
regiony, elementy
k u l t u r y lir.
dowej, w t y m r ó w n i e ż u b i o r y , z a n i k ł y p r ę d z e j , j a k o te c z y n n i k i
k t ó r o w y o d r ę b n i a ł y p o s z c z e g ó l n e g r u p y osiedleńcze i u t r u d n i a !
i m w s p ó ł ż y c i e w r a m a c h jednej s p o ł e c z n o ś c i wioskowej.
1
Przedstawione t u p o k r ó t c e u b i o r y ludowe, obejmowano o b e l
nie m i a n e m l u b u s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h , s t a n o w i ą w zasadzM
p r z y c z y n i ł y się do n a p ł y w u i p r z e m i e s z c z e ń l u d n o ś c i , a co za t y m
r e l i k t y przeszłości przechowywane przoz l u d n o ś ć m i e j s c o w ą bądfi
idzie — do
Reemigranci
t e ż przez o s a d n i k ó w . Czas ich p o w s t a n i a i u ż y t k o w a n i a obejmuje!
p r z y b y w a j ą c y na Ziemie Zachodnie zachowali ś w i a d o m o ś ć swego
lata m i ę d z y w o j e n n e lub s i ę g a p o c z ą t k ó w bieżącego stulecia, a im-
przenoszenia
wartości
kulturowych.
8
polskiego pochodzenia i nie ulegli w y n a r o d o w i e n i u . Osiedlili się
wet k o ń c a X I X w i e k u . S ą ono przechowywano na p a m i ą t k ę , o ile
g ł ó w n i e na D o l n y m Ś l ą s k u i Ziemi L u b u s k i e j , p r z e n o s z ą c na
te
stan ich zachowania jest jeszcze z a d o w a l a j ą c y . S t a n o w i ą skład-;
tereny swoje regionalne k u l t u r y ludowe. N a podstawie u b i o r ó w
n i k k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r y nie uczestniczy j u ż czynnie w życiu
reemigrantów
ich
s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej, c h o ć nadal stanowi jej w ł a s n o ś ć . D l a osaci
J e d n ą z grup tej l u d n o ś c i s t a n o w i ą G ó r a l e Czadeccy, k t ó r y c h
m n i e n i e m rodzimego regionu, k t ó r y o p u ś c i l i . T y m n a l e ż y tłuma'
z Bukowiny
Rumuńskiej
można odtworzyć
r o d z i m e pochodzenie.
n i k ó w — są w y z n a c z n i k i e m ich p r z y n a l e ż n o ś c i regionalnej, wspo
przodkowie u progu u b i e g ł e g o stulecia osiedlili się na
Na
Ziemi
Lubuskiej
G ó r a l e Czadeccy m i e s z k a j ą
Bukowinie.
w
okolicach
c z y ć w i ę ź e m o c j o n a l n ą , j a k a ł ą c z y p r z y b y s z ó w z w y t w o r a m i przy
w i e z i o n y m i przez n i c h na nowe ziemie.
Ż a g a n i a . D r u g ą g r u p ę r e e m i g r a n t ó w s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Czer-
Obecnie, obok d a w n y c h , p o j a w i ł y się u b i o r y nowe, wykona
niowiec l u b ich n a j b l i ż s z e j okolicy, od d w ó c h l u b trzech p o k o l e ń ,
ne w s p ó ł c z e ś n i e dla potrzeb z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a ; ubiory t«
k t ó r z y w y w o d z ą się znad D n i e s t r u i w ubiorach k t ó r y c h s p o t y k a
szyte są przez c z ł o n k ó w w ł a s n y c h g r u p regionalnych i stanowił
się
zwłaszcza
mniej l u b bardziej w i e r n ą k o n t y n u a c j ę d a w n y c h u b i o r ó w , cha-i
w sposobie zdobienia. T r z e c i ą wreszcie g r u p ę s t a n o w i ą p o t o m
r a k t e r y s t y c z n y c h dla danego regionu. U b i o r y szyje się z materia
kowie H u c u ł ó w z K o ł o m y i .
ł ó w ogólnie d o s t ę p n y c h , d o b i e r a j ą c j o t a k , aby j a k najbardzie
wiele
wpływów
ukraińskich;
widoczno
to
jest
Kobieco u b i o r y G ó r a l i Czadeckich (ił. 13) z o s t a ł y w p e ł n i
b y ł y zbliżono do t k a n i n u ż y w a n y c h k i l k a d z i e s i ą t l a t temu.
zachowane; s t a n o w i ą je koszule lniane l u b b a w e ł n i a n e , zdobione
wzorami
wyszytymi
paciorkami
stroje uszyte przez miejscowe k o b i e t y ; czopki w y k o n a ł a kobieta,
czerwone l u b w k w i a t y , u k ł a d a n e w drobno f a ł d y i jedwabno
j e d y n a , k t ó r a jeszcze z a c h o w a ł a t ę u m i e j ę t n o ś ć i przekazuje ją
fartuchy.
swojej córce — t a p o d jej k i e r u n k i e m szyje d ą b r o w i e c k i o stroje.
dla
ubioru
jedwabne
Z e s p ó ł pieśni i t a ń c a w D ą b r ó w c e Wielkopolskiej otrzymał
spódnice
Charakterystyczne
( i l . 14),
Góralek
Czadeckich
s ą o z d o b y : „ k i s t k a " , czyli czerwona w s t ą ż k a marszczona
po
P o d o b n ą s y t u a c j ę m a m y w zospole G ó r a l i Czadeckich w Brzeź
ś r o d k u i zawieszana na piersi, „ d z i o r d a n " — a ż u r o w y
naszyjnik
nicy,
z paciorków
na
który
d u ż o swoich u b i o r ó w , a zalożonio zespołu pieśni i t a ń c a spowo
tka
d o w a ł o p o t r z e b ę p o w i ę k s z e n i a ich liczby, a częściowo — zrekon
oraz
„piesek" — wąski
pasek p ł ó t n a ,
naszywa się p a c i o r k i , p o k r y w a j ą c n i m i c a ł ą p o w i e r z c h n i ę
niny
( i l . 15).
Wśród
przeważają
XIX
94
wieku.
woj.
zielonogórskie.
Ludność
ta
zachowała
stosunkom
struowania, zwłaszcza ubiorów męskich.
zachowanych
koszule, z
Są one
ubiorów
których
przybyszów
najstarsze
z
Czerniowiec
pochodzą
szyte z lnianego p ł ó t n a
z
końoa
samodziałowego
Obecnie obserwujemy zjawisko zainteresowania własną tra
dycyjną
regionalną
kulturą,
również
regionalnymi
ubiorami.
P r z e d m i o t y przywiezione po wojnie przez o s a d n i k ó w a wskazu-
95
I I . 16. Koszula kobieca przywieziona przez r e e m i g r a n t ó w z Czerniowieo. Zielona G ó r a . I I . 17. U b i ó r
r e e m i g r a n t ó w z Czerniowiec. Zielona G ó r a .
j ą c e na p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą , p o d l e g a ł y wzajemnej
ocenie
kobiecy przywieziony p
m ł o d e g o pokolenia c h ę t n i e sięgają do u b i o r ó w poprzednich
i w a r t o ś c i o w a n i u , k t ó r e nierzadko ł ą c z y ł o się z k r y t y c z n y m sto
neracji, j a k o d o w z o r ó w w s p ó ł c z e s n e j o d z i e ż y , a obecna moda ,
sunkiem do k u l t u r y p r z y b y s z ó w z i n n y c h s t r o n . Obecnie g r u p y
l u d o w o ś ć " sprzyja r o z w i j a n i u
się t y c h tendencji.
o s i e d l e ń c z e c h ę t n i e d e m o n s t r u j ą s w o j ą r o d z i m ą k u l t u r ę , nie u k r y
T a k więc, na terenie Ziemi Lubuskiej współistnieją bes
w a j ą swego pochodzenia regionalnego, p o n i e w a ż w m i a r ę wzra
lizyjnie odmienne g r u p y r o g i o n a ł n e , s t a p i a j ą c e się w j e d n ą
stania m ł o d e g o pokolenia u c i c h ł y a n t a g o n i z m y m i ę d z y g r u p o w o .
t e g r o w a n ą s p o ł e c z n o ś ć , o k r e ś l a n ą mianem „ l u b u s k i e j " . Jed"
Z a i s t n i a ł a w i ę c sytuacja k o r z y s t n a dla zaprezentowania w ł a s n y c h
w zakresie u b i o r ó w nie m a m o w y o integracji, t a k j a k to rao'
u b i o r ó w regionalnych czy t o poprzez z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , czy
z a o b s e r w o w a ć w sferze i n n y c h dziedzin k u l t u r y ludowej. Zac
t e ż poprzez p r z y g o t o w a n i e izb muzealnych, p o ś w i ę c o n y c h
wane u b i o r y l u b p a m i ę ć o nich nadal p o z o s t a j ą dokumentem
turze ludowej p r z y b y s z ó w
z jednego
regionu.
kul
Przedstawiciele
d o w o d u regionalnego m i e s z k a ń c ó w Ziemi L u b u s k i e j .
PRZYPISY
* S k r ó t referatu wygloszonogo na O g ó l n o p o l s k i m Semina
r i u m P o ś w i ę c o n y m Strojowi L u d o w e m u , K r a k ó w , l i s t o p a d 1974 r.
, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Lud i jego zwyczaje (etnografia)
[ w : ] Ziemia Lubuska, P o z n a ń 1950.
A . Glapa, Strój międzyrzecko-bab
imojsk i (lubuski), „ A t l a s
Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. I I , z. 4, W r o c ł a w 1950.
A . Glapa, Ubiory chłopskie [ w : ] Kultura ludowa Wielko
polski, t . I , P o z n a ń 1960.
* E . Rabiega, Wesele babimojskie [ w : ] Ludność
rodzima
na Ziemi Lubuskiej, „ Z e s z y t y L u b u s k i e " , z. 10, Zielona G ó r a 1970.
B . K o ł o d z i e j s k a , W . Sauter, Kultura
ludowa
ludności
rodzimej na Ziemi Lubuskiej id zbiorach muzeów i izb
pamiątek
regionalnych woj. zielonogórskiego
Lubuskiej, op. c i t .
[ w : ] Ludność
rodzima na Zi
1
2
3
5
6
B . K o ł o d z i e j s k a , Zadania i potrzeby muzealnictwa et
graficznego w województwie
zielonogórskim,
„Zielonogórskie
s z y t y Muzealne", t . I V , Zielona G ó r a 1974, s. 204.
7
L . K o s i ń s k i , Pochodzenie ludności Ziem Zachodnich f
Problemy rozwoju gospodarczego i demograficznego Ziem
chodnich w latach 1945—1958, P o z n a ń 1960.
8
M . Meysner-Rostworowska, Z badań nad kulturą lud
reemigrantów
polskich z Rumunii na Dolnym Śląsku,
„Zesz;
E t n o g r a f i c z n e " , t . 1, W r o c ł a w 1963, s. 105.
Fot.: Tadeusz Ambroż
96
