e6e25641b2a2bab02fcb7c63b696774d.pdf
Media
Part of Pozaeuropejskie badania etnograficzne / LUD 1986 t.70
- extracted text
-
Lud, t. 70, 1()':!G
III. OMOWIENL\,
MAREK
MATERIAŁY
G,\ 'vVf;CKI
Pczn,u'j
POLS.KIE
POZAEUHOPEJSKTE
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
1
Szczegółowe
przedstawienie
zaangażowania
polskiej
etnografii
w studia nad społecznościami
pozaeuropejskimi
na przestrzeni
dzie})w
to zsdanie niezmiel me trudne
i niemożliwe
do zrealizowania
w ramach
tego.
z konieczności
krótkiego
opracowania.
Z tego względu
nic omówion
pozostać muszą z jednej
strony
takie zagadnienia,
jak wkład Polaków
w poznanie
kultur
pozaeuropejskich
z okresu
"przednaukowego",
kiedy
to trudno jeszcze mówić o etnografii
polskiej jako samodzielnej
dyscyplin.e naukowej,
z drugiej
zaś strony udział Polaków
w badaJli2cb,
których
rezultaty
nic w pełni mogą być traktowane
jako ich widad
do nauk:
polskiej.
Tak więc nic będcl przedmiotem
niniej:,zego
omówienia,
mimo ni2ro z
wybitnych
walorów poznawczych,
takie badania
jak lia przykład
Wad>
Wel
Siero~zewskiego
w odniesieniu
do terenów
Azji czy Ignacego
Domeyki w odniesieniu
do Amery~{i Południowej.
Twórczo.ść
tych wczesnych autorów
doczekała
się już na gruncie
naszej
dy:ocypliny
kompetentnych
analiz. Poza tematem
opracowania
pozostaje
także zasadniczy
Znjl) naukowej
działalności
Bronisława
J'v1alinows:-<;iego, którego
trzeb]
ty"l'\:tować jednak jako reprezentanta
brytyjskiej
antropologii
społecznej
czy wcześniejsze
badania
Jana Czekanowskiego
il11
tegralnie
związane
z l1auką niemiecką.
Zajmując
się zaangażowaniem
polskiej
etnografii
w badania
pozeeuropejskie
nałeży stwierdzić,
że stanowiły
one zawsze margines
- często bardzo ważny i znaczący
- ale jednak
margines,
dominującego
jej
nurtu. jakim były w przeszłości
i są obecnie
badania
własnej
kultury.
Etnografia
polska wyrosła bowiem z doświadczeń
historii własnego
kraj u
i narodu.
a przedstawiciele
niemal
wszystkich
występujących
w niej
1 Referat
wygłoszony na 61 \Valnym
oje w dniu 21 września 1985 1'.
Zgromadzeniu
Delegatów
PTL
IV
Lub\:-
202
Marek
Gatl'ęcki
:';:erunków, jak .słusznie zauważa Anna Kutrzcba-Pojnarowa~,
budowali
<ormułowania
teoretyczne przede wszystkim na materiałach czerpanye.tl
;: opisów kultury wsi naszego kraju. Jednakże szersza perspektywa etno··
:i.'giczna, uwzględniają,ca obserwacje tak zwanych "kultur egzotycznyel:"
.>ż w okresie kształtowania
się naszej dyscypliny
jako samodzielnej
i)'iuki, bynajmniej nie była jej obca.
Polska humanistyka,
w tym etnografia, nigdy nie ogra niczała si~ do
':vlasnego podwórka, które zawsze było dla niej zbyt ciasne.
Etnografia polska na przestrzeni swych dziewięćdziesięcioletnich
cizi,,·
/N nigdy nie przeżywała okresu, który byłby szczególnie sprzyjaj<'lcy
~Ja badań terenowych
poza własnym krajem, zwłaszcza na terenach
~;0zaeuro-pejskich. Przodowały pod względem rozwoju tych badaJl kraje
!: usiadające
kolonie bądź terytoria zRmorskie oraz pali.stwa wielonal"o'':JJwe prowadzące
na szerok~ skalę kolonizację wewnętrznq.
Konta:;; c
<nografów
z terenem był tam niepomiernie
łatwiejszy, a badania naj
.,::-:
ulturami tubylczymi" zazwyczaj były wręcz preferowane przez władze.
Polskie badania pozaeuropejskie
nigdy nie miały silnego instytucjun;,lnego oparcia i jeśli były realizowane, to łączyło się to zawsze z ko.,.ecznością przezwyciężania
v.rielu przeciv,;ności natury admi nistracy jnc J,
'.'.<ganizacyjnej i finansowej. ~ożl1a jednak już teraz stwierdzić, że w lX':'.wnaniu z innymi krajami o podobnej etno- i geopolitycznej przeszlo~t:i
j 'eraźniejszości,
dorobek polskiej etnografii na tym polu jest znaczącY.
Prześledźmy
obecnie, w jakim stopniu etnografia polska zaangażo.\Clna była w terenowe i "gabinetowe"
badania kultur ludów pozaeu]',:'"
.. "·jskich na przestrzeni swych dziejów. ~ajogólnie.i rzecz bionjc mob:}
.vydzielić cztery okresy w rozwoju tych badań:
1. do roku 191:8,
:2. okres międzywojenny,
3. okres 1945 - 1956,
4. od roku 19516 do chwili obecnej.
O"zywiście, periodyzacja
ta nie upoważniCl nas do t\\'ierdzenia,
że koi,;unktura
dla badań pozaeuropejskich
,:t,. poszczególnych
wyróżnio:l)Til
vl'resach była niezmienna.
Etnografia polska w procesie usamodzielniania
się. zachowujqc w znJ.';;;.))ym stopniu regionalną
specyfikę, znalazła się w kręgu tzv\'. l';au.:c
:JJ,tropologicznych
i trzeba przyznać. że z najnowszymi
osiągnit;cian;i
':"ch dyscyplin w przodujących
krajach zaznajamiala
się ze stosunkowo
,');.cwielkim opóźnieniem. I tak na przyklad dzieło J. Lubbocka The Or~~iiL of Civilization
ukazało się w polskirn przekładzie w roku 1873, a wit:c;
~ A. Kutrzeb<l-Pojanowa,
\'.'z,l'szawa 19'77, s. 12.
Kultura
!tldoll:a
i jej
hnc/ac.:c.
Mity
i r:cc:yll'istl):ii',
POLSKIE
FOZAEUROPEJSKIE
BADANIA
.203
ET='IOGRAFlCZNE
~iledwie w trzy lata pO wydaniu oryginału. Nauka o ludach O. PescheLl
,ydana została w dwa lata po niemieckiej edycji z lS'fi6 roku. Cywilć:icja pieru;oLna E. B. TyloTa z cennymi przypisami
Jana Karłowicz:l
.;~azała się po polsku w latach 18,9,6 - 918 jako tłumaczenie angielskiego
,ydania z roku lSg,1. Nadto osiągnięcia nauk antropologicznych
przyswz,"ne były polskim odbiorcom przez artykuły
sprawozdawcze,
jak na
_izyklad opublikowany w 18818 roku w II tomie "Wisły" artykuł L. Krzy· :ckiego Zdobycze naukowe etnografów-socjologów
amerykańskie/t,
zu:ła·. ,c.za Morgana. Doniosłą rolę w rozwoju "etnografii po\',-szechr~ej" ode~Jało w swoim czasie dzieło tegoż autora Lndy. Zarys antropologii etn:iWj, wydane w 1892, roku.
W pracach i publikacja,ch powstałego 90 lat temu Towarzystwa
Lu·'Jznawczego problematyka
pozaeuropejska
nie zajmowała wiele miejsca .
. \m,wdzie już w pierwszym tomie "Ludu" znajdujemy
rozprawy \vy-n-lczające tematem poza wąsko pojmowane ramy ludnozawstwa
kojD"ego, to jednak większość re'lacji z ówczesnych badan pozaeuropejskich
..kazywała się poza łamami tego czasopisma. O pewnej rezerwie ÓWCZbej redakcji organu Towarzystwa
w stosunku do problematyki
pOZ2'·;ropejó'kiej świadczy nota, jaką opatrzono artykuł J. Witorta Ze stepów
: :::ji Środkowej opublikowany
w piątym roczniku tego czasopisma z 1'0:'::'.1
: .-,99: ,.Praca powyższa ma wprawdzie pośredni z\viązek z polskim ludD~':awstwem, jednak, ze względu na to, że jest ona ważnym przyczynkie:il
',) etnologii, która wchodzi w zakres programu ,.Ludu", nie mniej, że
.,artil jest na autopsji autora, gruntownego
znawcy stosunków sybe.,-js~ich, została pomieszczona w "Ludzie".
;Przeiom XIX i XX wieku przynosi wiele cennych relacji etnogra::anych będących wynikiem często długoletnich i \-vnikli\'."ych, jak byśm.y
" . dziś określili, obserwacji uczestniczących z terenów Azji, polskich ze.ClnCÓW
politycznych. Zawierucha dziejowa tego okresu rzuciła Polakó''''
i ,1et inne kontynenty.
Rezultatem tego są liczne relacje. często bogate
· walory etnograficzne.
Analizę dorobku tych badaczy zawierają war" ~ciowe publikacje historyków etnograficznych
badan terenowych, zwla·.:cza A. Kuczynskiego 3, M. Paradowskiej 4 czy W. Slabczyilskiego!i.
,:,dnakże sam materiał, głównie z powodu rozproszenia
często w trud··
3 A.
Kuczyński,
Syberyjskie
szlaki,
.~,ch obserwacji
i badań
etnograficznych
d [w:) Polskie
badania
obcych
kultur
Wrocław
w
Azji
ludow-ych,
po!..
i Wschod··
Vlrocła \\. 19'~1, Acta Univcrs;tatis
W7r2;
tenże,
Północnej,
Zarys
historii
Srod-kowej
,atislilviensis", No 5n, s. 49 - ;80.
, M. Paradowska,
Polskie relacje
o Iraku w wieku XIX jako źródło etnog"iJ· :ne, Poznań 1973; t a ż e, Polskie penelracje
etnograficz'ne
w "lmeryce Poludni'J ..
'.. ,·j(do
1939 r.), [w:] Polskie badania ... , s. 121 -129.
5 W. Słabczyński,
Polscy podróżnicy
i odkrywcy,
Warsza\ya 1973.
204
Marek
Gawęcki
no dostępnych
i niskonakładowych
krajowych
i zagranicznych
wydav,cnictwach,
nie wszedł nigdy do obiegu naukowego
w stopniu,
w J(:,~;n
na to zasługuje.
Z utworzeniem
pierwszej
w Polsce
uniwersyteckiej
katedry
etr:::Jgrafii w lWa roku we Lwowie zwykło się łączyć pełne usamodzieln'en::.ó
i profesjonalizację
dyscypliny.
Wraz z objęciem
jej w 1913 ro:-<u przez
Jana Czekanowsi<iego,
już jako katedry
antropologii
i etnologii,
jJ!'oble'matyka
pozaeuropejska
w polskich
badaniach
etnograficznych
zyskaL,
wyższą. naukową
rangę oraz możliwości
instytucjonalnego
op:ucia,chGciaż sam Cze;-<anowski w tym okresie 0:1 badań pozaeuro;>ej:::l-;:ich 0:bZ2:1'
na długie lata, by pO'Arćcić do nich dopiero pod koniec w/ego pn:co'Ą··
tego życia.
Jednocześnie
kOI1czy się etap długotrwałych
badań terer:owych
pru··
wadzonych
najintensywniej
w azjatyckiej
części Rosji przez pol<-<icil
zesłańców.
Korzystając
z wybuchu
wojny
rosyjsko-japońskiej
powrac:,
do :uaju.
kończąc
tym samym
długoletnie
badania
lu·dów Dałekieg::>
Wschodu
Bronisław
Piłsudski.
Temu wybitnemu
etnografowi
i języ;wz:lawcy
objęcie
stanowiska
uni\versyteckiego
uniemożliwiła
formaIw,
przeszkoda
- brak tytułu naukowego
6.
Za jedne z najważniejszych
i najlepiej
metodycznie
prowc'.dzonyc·j
cadań terenowych
w okresie
poprzedzającym
I wojnę światową
możn~(
uznać
zakończone
w 1 SOS roku
badania
Juli,;ma
Talko-IIryncewicz:,
w Obwcdzie
Zabaj:{alskim.
Bezpośrednio
po powrocie
do kraju objął 0·1
Katedrę
Antropologii
na Uniwersytecie
Jana
Kazimierza
we Lwow>
i ::Ho\vadzil ją do 193'3 ro:-\:u.
W latach
19:14 - 15 prowadziła
badania
n3 Syberii
Maria AntoninJ
Czaplicka,
która jako stypeYJdystka
Kasy im. Mianowskiego
studio\v:>!.'
w Anglii. Badania
te fil;am:owane
były przez uniwersytety
filadelfijsi: '
i oxfordzki.
Wyniki
prac terenowych
na temat
etnografii
S;;n-:.oj~dós
Oi~Jublikowane
były w języku
angielskim
i przyniosły
ich autorce
nzgc-odę Royal Geographical
Society.
W 1 m 4 ro~u
prowadzil
badania
etnograficzne
i all tropołog::zn::
w Kraju Nadamurskim
Stanisław
Poniatowski.
Badania
te [inansowan,~
przez Smithsonian
Institution
realizowane
były w ramach
szerokiegJ
p~ogramu
prowadzonego
przez W. Bogoraza,
W. Jochelscna
i A. Hrd,·
J:ckę, miały przyczynić
się do udowodnienia
tezy o azjatyckim
pochodzeniu Indian. Ze względu na wybuch I wojny światowej
i póżniejszą
zmi~," Do dziś 'Nyniki prac B. Pilsudskiego są wys'oko cenione w Japonii, gdzie je
on mvażany za ojca etnografii narodowej. We wrześniu 1'9'8.j odbyła się tam mi';d:y'1<uooo\ •..
·a ~onfe! encja (z udziałem Polaków) poświęcona jego zasługom. W prz::·
g~:oxan:u
jest ta:n rÓ'Nn:eż pełne \",cydanie jego prac.
POL~KIE
POZAEUROPEJSKIE
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
205
tematów
prowadzonych
badań, materiały
Poniatowskiego
nie mogły
cdcgrać
w międzynarodowym
środowisku
naukowym
roli, na jaką ZR::Jug;wały. Znajomo:ść Syberii
wyraźnie
odcisnęła
jednak
piętno na licz;lych przyczynkach
publikowanych
przez tego badacza
w okresie
mięcz}vvojernym
oraz na jego działalności
dydaktycznej.
'w o:~resie tym ukazują się drU'l\:iem pierwsze publikacje etnograficzE8
Eumislawa
Malinowskiego.
Jest to obszerny,
trzyczęściowy
artykuł
Totemizm
i egzogamia
drukowany
w "Ludzie"
w latach
lU 1- 13, praca
',~Tier:::.enia pierlCotne
i formy
ustroju
społecznego.
Pogląd na genezę re.Jt;
!igii ze szczególnym
uwzględnieniem
totemizmu,
wydana
w Krakow:e
w l i}j;) rOKu oraz kilka drobniejszych
pozycji.
Wszystkie
one powstały
'N .. pl zedterenowym"
okresie
twórczości
tego wielkiego
etnologa
i za!y;ykaJą zarazem polski ukres jego naukowej
działalności.
Pierwsza
wojna światowa
zastała go w terenie
na wyspach
Pacyfiku.
Dopiero
tam
;rowadzone
badania
przyniosły
mu światową
sławę jako Polakowi,
lecz
',v pierwszym
rzędzie wpłynęły
w ogromnym
stopniu
na rozwój nauki
b:yty jsi\:ie j.
W ouesie
międzywojennym
utrwalił
się w nauce polskiej
pogląd, ż:.;
1~"daniami nad kulturą
ludową narodów
europejskich
i kulturą
tak zwanych ludów niecywilizowanych
zajmują
się dwie odrębne
dyscypliny:
emografia
i etnologia.
Wyrazem
tego była oficjalna
Ecmenklatura
ówczesnych katedr uniwersyteckich.
Problematyka
pozaeuropejska
w badaniach
polskich
ośrodków
etnoJcgicznych
tego okresu,
zwłaszcza
oparte
o badania
terenowe,
zdecydo',\i,)]ie
ustępowała,
ze zrozumiałych
względów,
potrzebom
badawczym
"ccd etnografią
Polski. Pozapolskie,
głównie jednak słowianozna wcze, bac1nclia koncentrowały
się we Lwowie i w Krakowie.
Ważniejsze
pozaeuropejskie
badania
etnologiczne
w okresie
między'.\D.icnnym ograniczają
się w zasadzie
tylko do podróży
naukowej
HD"""ana Stopy do południowo-zachodniej
Afryki w 1925 roku, gdzie badd
c ;,uItUf(~ i język Buszmenów
i Hotentotów,
oraz do zrealizowanych
fI'zy pomocy Muzeum Etnograficznego
w Łodzi badań Aleksandra
Lech~ł
Godlew~'kiego
na wyspach
Oceanii. Większość
wyników
tych badań OpLiblikowana
została już po wojnie.
Druga wojna światowa
zahamowała
niemal całkowicie
badania
terenowe. Warto tu jednak zasygnalizować
prowadzone
w tym czasie per.c~rac.ie etnograficzne
w Azji Środ wwej
i na Bliskim
\Vochodzie
prze..:
Leonarda
Turkowskiego,
późniejszego
profeó::ora na Polskim
Uniwer::;yeecie na Ojczyźnie
w Londynie 7.
1
7 PD śmierci
tego badacza jego niepublikowane
z L',ndynu do lnstytutu
EtnolDi:'ii UAM w PDznaniu.
materialy
zostaly
przekazane
206
Marek Gawęcki
Również po wOJnIe przez długi czas nie było w Polsce warunków d·
podejmowania \vypraw badawczych za granicę. Do wyjątków należał,
indywidualne badania Andrzeja Waligórskiego w Kenii, dokąd wyjechc\'
na dwa lata z Anglii w 1946 roku oraz Anny Kowalskiej-Lewickie!
która w 1948 roku prowadziła badania etnograficzne wśród Indian Pen.
l Kolumbii.
Ze zrozumiałych względów, w pierwszych latach po wojnie, gd,
w dziedzin~e etnografii trzeba było zwracać przede wszystkim uwagę n
reaktywowanie katedr uniwersyteckich i muzeów, a także na tworzen:'.
rowych placówek naukowych, koncentrowano się na problematyce po].
skiej rezygnując z szerszych programów badawczych nad kulturami pozaeuropejskimi. Zaś ponure dla polskiej humanistyki lata pięćdziesiąt::
ograniczyły znacznie możliwości badawcze. Pozaeuropejskie badania te·
,'enowe w tym okresie stały się wręcz niemożliwe.
A jednak wtedy właśnie, dzięki działalności na uniwersytetach nauczycieli tej miary, jak Kazimierz Moszyński i Andrzej Waligórski w Kra·
kowie, Eugeniusz Frankowski w Poznaniu, a następnie Witold Dynowski w Warszawie i Alesander Lech Godlewski we Wrocławiu, mimo odcięcia od badań empirycznych udało się podtrzymać nurt zainteresowa:
pozaeuropejskich w polskiej etnografii. Możliwe to było dzięki znaczneml.
w praktyce rozszerzaniu, zawężonej w oficjalnych programach szkole·
nia, tematyki v,'ykładów z tej dziedziny, opracowywaniu dla studentóv
pomocy naukovlych i publikowaniu skryptów omawiających kultury lu·
dów pozaeuropejskich.
Szczególną uwagę zagadnieniu współczesnych społeczności plemien.
nych poświęcił prof. Moszyński, wydając w latach 191511 i 191;y3 ·d\\'
f:Uypty dla studentów ówczesnego Studium Historii Kultury Materialne;
Jeden poświęcony był ludom zbieracko-łowieckim drugi, obszerniejszy
J udom pasterskim. W 1949 roku ukończył pracę nad dziełem Człowiel,.
Wstęp do etnografii pOl.vszechnej i etnologii, które ukazało się drukier:
dopiero w 1958 roku.
Nie sposób nie docenić roli, jaką odegrały prace Moszyńskiego w raz·
budzaniu zainteresowań kulturami ludów pozaeuropejskich wśród etno·
grafów dzisiejszego średniego i młodszego pokolenia. Prace te, mim;
że oparte były na wtórnych źródłach, dzisiaj już znacznie zdezaktuali·
zowane, nadal w pewnym stopniu funkcjonują w nauczaniu etnograL
w wyższych uczelniach. Podobną rolę w tym okresie odegrał Atlas [ingwistyczny
języków śU,'iata Tadeusza Milewskiego, a także praca Jane:
Czekanowskiego Człowiek w czasie i przestrzeni. Dodać trzeba, że womawianym okresie wyraźnie wzrosła liczba publikacji z dziedziny etnograL
powszechnej zamieszczanych w wydawnictwach Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
rOL5KIE
l'OZAEUHOPEJSKIE
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
207
TClkwiqc okresu powojennego, do roku 19\5 6, mimo iż etnografia po~była od możliwości prowadzenia pozaeuropejskich badal1 krenowych, absolutnie nie można uznać za lata stracone. Śmiem twie>
dzić, że właśnie te lata, przez fakt dużego na·cisku położonego na pr.;blematykę pozaeuropejską
w akademickim nauczaniu etnografii ora;:
przez znaczące publikacje z tej dziedziny, przy jednoczesnym odcięciu
od możliwości konfrontacji z terenem, zrodziły głód badań terenowycL.
który w kilka lat później zaowocował swego rodzaju "eksplozją" (oczy',;'iście na miarę ograniczonych nadal możliwości) bardziej lub mniej
intensywnych pozaeuropejskich
etnograficznych badań terenowych.
Do wzrostu zainteresowań etnografią powszechną przyczynił się takz·.::
fakt, który w swoim czasie w pewnej mierze hamował poczynania w tym
zakresie - mianowicie przesunięcie punktu ciężkości w naszej etnogra L
z badań zjawisk reliktowych na badania zjawisk współczesnych. Tell
proces przesuwania się, czy raczej roz3zerzania kręgu zainteresowań, nilwątpliwie wiązał się z coraz szybciej postępującymi przemianami, jClk.c
zachodziły i nadal zachodzą w życiu mieszkańców wielu o'bszarów zaJiczanych do tak zwanego Trzeciego Świata. Procesy etno:polityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych i wchłanianie nowych elementc)\~;
kulturowych, skłoniły polskich etnografów do zwracania uwagi na teg·.)
rodzaju fakty, na konieczność informowania o nich i, z czasem, W18czenia się do ich badania zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i prai-':tycznym. Było to tym bardziej ważne, że istniało i istnieje obecnie u na;;
voJyraźne zapotrzebowanie społeczne na prace podejmujące tego rodzaJL;
pro blema tykę.
Przełomowy dla powojennej etnografii rok 19-56, rok znaczącej kr2.kowskiej konferencji metodologicznej, nie przyniósł bezpośredniego WZTCEtu badań pozaeuropejskich. Pozycja problematyki pozaeuropejskiej ;11(gIa jednak wyraźnemu wzmocnieniu w ramach dyscypliny. Lata następn·:
to okres nadrabiania pewnych zaległości metodologicznych (m.in. w 195·::;
roku ukazuje się polski przekład Szkiców z teorii kultury Malinowskiego) oraz podjęcia na szeroką skalę badań nad współczesnością - poczc\,!kowo jednak w odniesieniu do 'własnego społeczeństwa.
Z czasem, w ramach sukcesywnie przyrastających
publikacji POŚWJE;conych etnogra,fii Trzeciego Świata, w których przeważała dotychcza,
pro~lemat.Y'ka etnohistory-czna, zaczynają pojawiać się. następnie zaś dominować badania nad współczesnością i problematyką
zmiany k"j:urowej.
Wyra,tną intensyfikację pozaeuropejlskich etnograficznych
badań terenowych przyniosła dopiero połowa lat sześćdziesiątych, a ich apogeum
przypada na połowę lat siedemdziesiątych. Przeja.wem owej intensyfikacji jest znaczny wzrost publikacji z tego zakresu na łamach facho1
sJ~a odcięta
208
Marek
Gall'ęcki
wych czasopism
- "Ludu",
"Etnografii
Polskiej"
i "Ethnologii
Polony",
Należy tu przede
wszystkim
wymienić
duże przedsięwzięcie
badawcze,
jakim były zainicjowane
w 1963 roku i prowadzone
przez szereg lat kierowane
przez prof. W. Dynowskiego
badania
w Mongolii.
Jest io, jak
dotąd,
największa
polska
pozaeuropejska
ekspedycja
badawcza,
której
program
n<lukowy, sprawy organizacyjne
i finansowe
były w gestii jednej instytucjiPolskiej Akademii
Nauk. Kilkuosobowe
grupy naukowców systematycznie,
co dwa lata, wyjeżdżały
na kilkutygodniowe
badania terenowe
w ramach
długoletniej
współpracy
za wariej
między Akademiami
Nauk Polski i Mongolii.
Całość badań mOl:golistycznych
obejmowała
dwa etapy. W pierwszym
koncentrowano
się na analizie
tradycyjnej kultury
pasterskiej
w ścisłym zwiąZiku z jej ramami
zewnętrznymi, szerszym
układem
wykraczającym
poza wewnętrzne
prawidłowości
kultury
ludowej,
a mianowicie
z układem
państwowo-politycznym.
W drugim etapie prowadzono
badania
o charakterze
etnograficzno-.:ocjologicznym,
których
przedmiotem
było mlode pokolenie
mongolskich
pasterzy. E tnograficzna
część tych bm:::ań obejmowała
głównie
zaga:inienie
międzypokoleniowej
transmicji
kulturowej.
Pro,vadzono
również badan;"
pod kątem opracowania
monografii
Torgutów s.
Badania
ekspedycji
mongolskiej
przyniosły
wiele cennych
publikacJJ
i należy żywić nadzieję,
że stosownie
do wielkości przedsięwzięcia.
liczba
ich będzie się jeszcze powię::\.Szać.
Inną, również
w pełni profesjonalną
pozaeuropejską
ekspedycje!
byla
Etnologiczna
Wyprawa
Azjatycka
do Afganistanu
w 1£76 roku. Zorganizował ją Zespół do Badania
Kultury
Ludów Azji Środkowej,
działający
przy Katedrze
Etnografii
UAiM w Poznaniu.
Przygotowywano
ją na zupełnie
mnych
zasadach.
Finansowana
była, bardzo
z resztą
skromnie,
z wielu źródeł, w sposób typowy raczej dla ówczemych
wypraw
studenckich. Badania
w Afganistanie
miały
być powtarzane
co cztery
la ta,
jednak
wydarzenia
roku 19718 w tym kraju
plany te udarcmnily.
Nie
mniej jednak i tu wyniki kilkumiesięcznych
badań są znaczące,
co znaI&zło wyraz w licznych publikacjach
naukowych
i popularnych
oraz wystawach muzealnych.
W okresie
tym miało miejsce
jeszcze kilka innych,
z reguły
interdyscyplinarnych
wypraw
naukowych,
w których
brali udzial również etnogra~owie.
Nie zawsze
jednak
specjalizacje
naukowe
badaczy
byłyszczqśliwie
zestawio-ne,
co nie ułatwialo
realizacji
programu
naukowego.
Mimo częstokroć
interesujących
badań. liczba publikowanych
ich wYl:ików jest znacznie mniejsza.
b
J. S:- Wasi1cwski,
interpJeiacji
tTadycyjnej
b2d~n:u .. _, s. 91 - 96.
Prace
poLskiej
kul.tury
ekspedycji
mOllf/oiskiej
",lIlOlo(Jic:::lIej
jako
systelllu
II'
l\.1on(Jolii
:::llaC':::eil, f'.\·:]
--
próby
l'o!sk;e
POLSKIE
POL;AEUROPEJSKIE
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
209
Bardzo istotnym elementem rozwoju zainteresowań etnografią poza·(J_ropejską były wyprawy studenckie, których apogeum przypada na lata
: ;J<74 - {'i8. Jako prekursorkie
należy tu wymienić warszawskie Akademickie Wyprawy Afrykanistycz-ne "AWA". Zdołały one uzmysłowić mło('zieży, iż przedsięwzięcia takie są w ogóle możliwe. Inne, to na przykład
~;;znańskie wyprawy "Afryka" oraz "Amped" do Ameryki Południowej.
;,zykłady moż,na by tu z resztą mnożyć.
Wyniki naukowe tej kategorili wypraw nie zawsze były imponujące.
-~'Lęsto przygotowanie młodych badaczy do badań w trudnych warurl~<ich nie było wystarczające, gdyż skomplikowane przygotowania orga~-J"zacyjnepochłaniały tyle czasu i energi, że na merytoryczne przygoto',ania nie starczało czasu. Częstym błędem tej kategorii wypraw bylo
;-'Jzdrobnienie dość enigmatycznie sprecyzowanych
zadań badawczych,
n:zsianych na zbyt długich trasach. W licznych jednak wypadkach, jak
na przykład miało to miejsce w sytuacji wyżej przykładowo wzmianko-_\'unych wypraw, wyniki ich były doniosłe. Rezultatem zaś ich były war-'_i;;":;cioweprace magisterskie a nawet doktorskie oraz liczne artykuły.
l:totnym jest tu jednak i to, że stosunKowo znaczna liczba młodych
;nografów w ten sposób zapoznała się naocznie z problemami Trzeciego
:)cviata.
Zupełnie odrębną grupę stanowią indywidualne
badania pracownlk,JW naukowych. Szczególną pozycję, z racj'i chociażby swej powtarzal:lli3ci, co w naszych badaniach pozaeuropejskich
niestety jest zjav,ri·''ilem niezmiernie rzadkim, i lic·zby publikacji, stanowią badania K. Wol-; ~iego w Pakistanie i Afgani'stanle 9. Do tej kategorii trzeba też zaliczyć
Ladania M. Frankowskiej
w Meksyku, L. Dzięgiela w Afganistanie,
Z Jasiewicza w Uzbekistanie, J. Kamockiego w Indonezji, M. Tracza
·'.v
Egipcie, A. Rybińskiego w Algierii czy R. Vorbricha w Kamerunie.
Hóżne były okresy badań tych etnografów, różne były też środki pro-vadzące do ich realiza'cji (wyjazdy prywatne, stypendia, kontrakty), lecz
:_spólną ich cechą są interesujące wyniki przejawiające się w wartośclo',vych publikacjach oraz w działalności dydaktycznej.
iW zasadzie wszystkie przedstawione tu badania nie miały bezpośred:;:ego związku z praktyką, może z wyjątkiem pewnych aspektów badań
;nongolistycznych. Rola badań etnograficznych
w realizacji przedsię-'.vzięć gospodarczych za granicą (ale również i w kraju), tak powszechna
j oczywista w krajach
wysoko rozwiniętych, jest u nas zupełnie niedoctniana. Chlubnym wyjątkiem jest udział etnografa Leszka Dzięgiela
',V
rolniczym projekcie zagos-podarowania' rejonów wiejskich w północi.
, K. Wolski,
- :975, "Lud",
1-4 "Lud"
-
Badania
polskich
1978, t. 62, 5. 1-5,3 -170.
t. 10
etnografów
na
$rodkowym
Wschodzie,
196-0--
210
Marek
Gawęcki
nym Iraku, realizowanym
w ramach kontraktu
przez Instytut
Rolnictw2Krajów
Tropikalnych
i Subtropikalnych
Akademii
Rolniczej
w Krukow~-,_
Odrębnym
nurtem
tDCZą się etnograficzne
badania
terenowe
prow':dzone przez polskich misjDnarzy,
:::zczególnie rekrutujących
si~l ze Zgnmadzenia
Słowa BDżego (Werbistów),
rozsianych
po odległych
placóv\kach misyjnych
niemal
na całym
świeciE:. Obok badan o charaktcrc
amatorskim,
posiadających
mimo to często wielkie
walmy
poznel wc:;::'
coraz częściej mamy tu do czynienia
z w pełni naukowymi
opracowani'.·
mi wytrawnych
naukowców,
jak na przykład
związani z Katedrą
lIisto:
i Etnologii
Religii Katolickiego
Uniwersytetu
LubelskicgD
oraz Instyt!..itern AntrDpDS o. prDf. Teofil ChDdzidło, czy obecnie o. dDc. Henryk
ZmDn SVD. Problematyka
etnologiczna
rozwijana
jest w Akademii
1'e<;logii KatDlickiej
w Warszawie.
Etnograficzme
publikacje
polskich misj_lnarzy, zamieszczane
CZęstD w specjalistycznych,
krajowych
i zagranic':nych czasDpismach,
są zbyt mało znane w naszym
środowisku,
a P:l
uerszą
ich prezentację
brakuje
tu miej,sca 10.
Obok badan etnDgraficznych
opartych
o własne terenowe
penetrac.l:
autorów,
które
w ostatnich
latach
dominują,
co jest zjawiskiem
ni:zmiernie
pozytywnym
i co pozwala nadrabiać
zaległości
z lat minionyci,_
we wszystkich
placówkach
etnograficznych
kontynuowane
Scl bada·r.."
oparte o inne, wtórne źródła. Ten rodzaj badan, szczególnie
w odniesi::niu do etnografii
ludów Oceanii, preferowany
jest w ośrodku
wrocla\'.Ekin1.
W tym krótkim
z konieczności
omówieniu
nie sposób było przedst~·\vić wszystkie
dawne i współczesne
polskie badania
w dziedzinie
etn:lgrafii ludów pozaeuropejskich.
Nie to było zresztą mym celem. Chodzi")
raczej o zaznaczenie,
że nauka
nasza w tym zakresie
ma liczącą jlj:'.
kilka dziesiątków
lat tradycję,
a korzenie
jej mocno tkwią w obserw>
cjach i badaniach
Polaków
z minionych
stuleci.
Etnografia
polska, mimo niesprzyjających
często jej warunków,
nigdy
z badan pozaeuropejskich
nie zrezygnowała.
Również
lata o wyjątkow)
niesprzyjającej
dla badan poza własnym
krajem
koniunkturze.
wplynę~y
tylko na ich przeorientowanie,
by w konsekwencji
dopr-owadzić
do ich
rozwoju.
Niestety,
stosunkowo
niewiele naszych publikacji
funkcjonuje
w świ:ttowym obiegu wiedzy etnologicznej.
Z pewnością,
gdyby były publiku -
10
H. Zimoń,
l'ig.ii Katolickiego
FienIężno
naukowo-dydalvt'yczna
Uniwersytetu
Lubelskiego,
17: 198-0,s. 23'1-45. E. Perczak,
tl,~eni1 Słowa
s.13'5-142.
Działalność
Bożego
w
poznanie
ludów
katedry
Materiały
Wkład
polskich
pierwotnych,
historii
i Studia
i etnologii
Księżjj
misjonarzy
[w:]
Polskie
T"-
Werbistó
ze ZgroTI"badania ..
('.
J'OLSKJE
POZAEUHOPE.TSKJF:
BADAN!A
ETNOGHAFJCZNE
21 ]
wane częscleJ, niż to ma miej~ce obecnie,
w {ęzykach
o szerszym
J'.ii:
polski odbiorze, rola ich mogła by być niepomiernie
wic;~sza.
Na wstępie już stwierdziłem,
że problematyka
poz&europej~ka
stal'.<Jwija w przeszłości
i stanowi obecnie margines
w stosunku
do etnogrc.cj
Polski. Jest to jednak margines
znaczący.
Wystarczy
wspomnieć,
że pJLa::i WO/Ii prac magisterskich.
doktorskich
i habilitacyjnych
realizovv:,r:ych w naukowych
p!a2:)wkach
ebnologicznych
dotyczy
tej właśnie
proI::lcmatyki 11.
Społeczny,
wykraczający
poza wąskie
jednak
środowisko
nau'kowe.
odbiór wyników
tych badań
jest znacznie
szerszy.
Często właśnie
t3
f:robłematyka
rzutuje
w pierwszym
rzędzie
na kształtowanie
wiedlY
e-.:nołogicznej
w społeczeństwie.
Z tego też powodu
winni jesteśmy
Bbeg8ć o jej wysoki poziom oraz szerszą popularYZ8.cję.
11
G. E. Kurpińsku,
T. Kulesza-Zakrzewska,
f:;1i.ropejska i europejska
w;;konanych
- :9,5,
••••
w
katedrach
[w:] Polskie
baJania
1V
pracach
etnogr:rtii
E. Pietruszek,
magisterskich,
doktorskich
i pracowniach
p AN
... , s. 143 - 150.
w
Problematyka
pfE'.(i habilitacyjnych
trzydziestoleciu
19'!';-