6364839852e23d81f22d1ea97208ef97.pdf
Media
Part of Kultura ludowa a etnografia w Belgii / LUD 1978 t.62
- extracted text
-
I.
S
T
U
D
I
A,
R
O
z
P
R
A
Lud,
w
y
t. 62, 1978
ZOFIA STASZCZAK
KULTURA LUDOWA A ETNOGRAFIA BELGII
Specyficzne warunki Belgii skłaniają do podjęcia próby dostrzeżenia
relacji, jaka zachodzi mIędzy kulturą ludową a etnografią w kraju: 1)
o silnych zróżnicowaniach i nawarstwieniach
etnicznych, a słabych
zróżnicowaniach etnograficznych; 2) który został wcześnie i bardzo
szybko zurbanizowany i zindustrializowany; 3) w którym zainteresowania
etnografią dość wcześnie znalazły ujście w badaniach ludów prymitywnych w koloniach.
Realizacja powyższego zamierzenia wydaje się jednak możliwa dopiero w szerszym kontekście zjawisk historyczno-kulturowych.
Ten mały
kraj (o dziesięciokrotnie mniejszej powierzchni niż Polska, a z trzykrotnie wyższym wskaźnikiem zaludnienia na 1 km2) odznacza się bowiem pewną odrębnością, nawet wśród krajów Europy zachodniej.
Podejmując próbę hierarchizacji elementów świadczących o jego specyfice, wydaje się, że na pierwszym miejscu można wymienić fakt, że hi~
storyczna wspólnota rozwoju gospodarczego i politycznego Belgii nie
zatarła różnic narodowościowych, językowych ,j kulturowych jej mieszkańców. Nie ma tu, podobnie jak w innych krajach zachodniej Europy,
oficjalnego wyróżnienia "narodowości", ponieważ stosowane określenie
"nationalitE~" oznacza "obywatelstwo" i w związku z tym ważne jest jedynie stwierdzenie przynależności państwowej. Opierając się jednak na
różnicach językowych i nawiązując do poczucia odrębności etnicznej
mieszkańców Belgii, można wyróżnić na jej obszarze dwie główne grupy
narodowościowo-językowe 1. Część północną kraju (prowincje: Flandria
I Zob. M. Jahn,
L. Ratajski, BeLgia, [w:] Geografia
powszechna
pod red. A.
Wrzoska, t. 2, Warszawa 1965, s. 304-319; WieLka encykLopedia
powszechna
PWN,
t. 1, Warszawa 1962, s. 675-683, hasło: BeLgia; J. Kozłowska, Belgia, [w:] Słownik
geografii
Europy
pod red. A. Wrzoska, Warszawa 1976, s. 124-136; W. i R. Koronowie, BeLgia, Warszawa 1976, s. 67-68.
14
ZOFIA
STASZCZAK
Zachodnia i Wschodnia, Antwerpia, Limburgia) zamieszkują Flamando~
wie mówiący językiem flamandzkim zbliżonym do języka holenderskiego,
określanego przez Flamandów jako język flamandzki (vlaams), a przez
Walonów jako język holenderski (neerlandais) 2. Być może, że fakt ten
objawia ze strony Walonów tendencje wyrównacze, skoro i oni używają języka nie tylko im właściwego. Mimo pewnych różnic leksykalnych i fonetycznych, w językach flamandzkim i holenderskim obowiązują te same normy składniowe, gramatyczne i ortograficzne. W związku
z tym, w literaturze przedmiotu brak zgodności w zakresie ich klasyfikacji 3. Niektóre opracowania wymieniają język holenderski i język
flamandzki jako zbliżone, ale odrębne języki. W innych źródłach język
flamandzki wymienia się jako dialekt języka holenderskiego, w uzasadnieniu podając, że język literacki, pominąwszy niewielkie rozbieżności
w zakresie słownictwa, nie różni się od holenderskiego języka kulturalnego. Dodać można, że poczucie wspólnoty językowej belgijskich Flamandów z obszarem języka holenderskiego znalazło także wyraz w opracowaniach etnograficznych '.
Południową Belgię (prowincje: Hainaut, Namur, Liege, Luksemburg)
zamieszkują Walonowie, posługujący się językiem francuskim 5. W regionie tym wieś posługuje się walońskim dialektem języka francuskiego.
Brabancja wraz ze stolicą kraju jest prowincją dwujęzyczną, zamieszkałą przez ponad milion ludności, z których ponad 80'% stawia język francuski na pierwszym miejscu 6.
Na podstawie danych zawartych w belgijskich rocznikach statystycz2 W tym
miejscu należałoby wyjaśnić relację określenia "j. holenderski"
do
określenia
"j. niderlandzki"
niestety literatura
nie dostarcza pewnych wskazówek.
3 Por.
T. Milewski, Zarys językoznawstwa
ogólnego, cz. 2. "Prace i Materiały
Etnologiczne" t. 1, Lublin 1948, s. 292 - gdzie autor wymienia jako bliskie dwa
języki: holenderski i flamandzki oraz zaznacza, że j. flamandzki różni się od holenderskiego głównie słownictwem; zob. też Wielka encyklopedia powszechna PWN,
op. cit., s. 676 gdzie wymieniono
Flamandów
jako używających
odmiany j. holenderskiego
(dialektu flamandzkiego);
tamże, t. 3, Warszawa 1963, s. 728 - por.
hasło: j. flamandzki;
por. też J. Staszewski,
Słownik
geograficzny.
Pochodzenie
i znaczenie nazw geograficznych,
Warszawa 1959, s. 110.
4 Np. Volkskunde
Atlas, Red. P. J. Meertens i M. de Mayer, cz. 1, Antwerpia-Amsterdam
1959; por. też M. Zender, Belgien-Luxemburg-Niederlande,
[w:]
Iro-Volkskunde.
Europaische Lander pod red. T. Gebhard i J. Hanika, Monachium
1963, s. 73-95.
5 Zob.
J. M. Remouchamps,
Carte systematique
de la Wallonnie,
"Enquetes
du Musee de la vie Wallanne" 1935, t. 3, nr 34-36, s. 323-384 i mapa; tenże, tamże
1948, t. 5, nr 49-52 i mapa; M. Legros, La Frontiere
des Dialectes
romans
en Belgique, Liege 1948 i mapa.
6 J. Kozłowska,
op. cit., s. 126.
KuLtura
15
w BeLgU
Ludowa a etnografia
nych, można przeprowa~zać interesujące porównania w zakresie zmian
ilościowych, jakie zachodzą w posługiwaniu się określonymi językami
w poszczególnych prowincjach i okresach czasu 7. Można wskazać w tym
zakresie na dane z 1920 i 1947 r., kiedy to po raz ostatni uwzględniono
tego rodzaju zestawienia, które powtarzano jeszcze w rocznikach do
1964 r. ale już nie w dziale "ludność", lecz "kultura". Nowych spisów
tego rodzaju już nie robiono.
Ludność znająca język francuski i język flamandzki
(w procentach ogółu mieszkańców)
1. Antwerpia
2. Brabancja
3. Flandria zach.
4. Flandria Wsch.
5. Hainaut
6. Liege
7. Limburgia
8. Luksemburg
9. Namur
całość Belgii
Zródło:
Annuaire
rok 1947
rok 1920
Nazwa prowincji
statistiąue
j. franc.
j. f1aman.
j. franc.
15,3
59.3
18,1
12,5
95,4
93,6
13,1
93,0
96,7
52,6
93,5
67,9
91,7
94,5
6,0
7,5
91,6
0,8
1,8
56,6
19,0
65,7
26,5
18,0
93,8
89,8
14,5
95,7
95,6
53,3
I j. flaman.
o
._----_ ..
de la Belgiąue et du Congo BeIge 1948
95,4
66,5
91,9
95,5
8,0
9,1
90,3
2,7
4,6
60,1
Z zestawienia wynika, że w trzech prowincjach (Hainaut, Liege,
Namur) nastąpił spadek mieszkańców znających język francuski, w dwu
zaś prowincjach (Brabancja, Limburgia) podobna sytuacja zaistniała
w odniesieniu do języka flamandzkiego, ogólnie zaś zwiększył się procent
ludności dwujęzycznej. Wynik powyższy można z kolei skonfrontować
z danymi uwzględniającymi ludność mówiącą t y l k o po francusku,
t y l k o po flamandzku oraz po francusku i po flamandzku:
Ludność mówiąca tylko danym językiem
(w procentach ogółu mieszkańców)
7
Rok
j. francuski
j. flamandzki
j. francuski
j. flamandzki
1920
1930
1947
38,5
37,6
34,2
43,0
42,9
41,7
13,5
17,0
18,0
"Annuaire
statistique
de la Belgique".
16
ZOFIA STASZCZAK
Pogłębiający się bilingwinizm w państwie, w którym panują trzy
języki urzędowe (francuski, flamandzki, niemiecki), uznać należy za
zjawisko w pełni uzasadnione. Nie można jednak zapominać, że język
flamandzki doczekał się równouprawnienia z językiem francuskim dopiero w 1899 r., kiedy to postanowiono sporządzać wszelkie akta państwowe
i prawne w obu językach. W wyniku silnych starań o zbudzenie Flandrii
z językowego letargu i w wyniku antagonizmów narodowośc,iowych, od
1963 r. weszła w życie "granica językowa", która przebiega równoleżnikowo - od granicy francuskiej, po granicę z Holandią {mapka).
Belgia.
Obszary
Linguistic
językowe.
regions.
(After:
(źródło: Słownik
geografii
Europy
pod red. A. Wrzoska, Warszawa 1976, s. 127)
Słownik
geografii
Europy,
ed. A. Wrzosek, Warszawa
1976, p. 127)
Rysująca się niechęć wspólnot narodowościowo--językowych, bo o takiej może być w Belgii mowa, ma wyraźnie ekonomiczny i kulturowy
charakter. Wśród Flamandów mówi się częściej o równouprawnieniu obu
kultur, Walonowie zaś chcieliby widzieć uznanie ze strony Flamandów
KuLtura
lUdowa
a etnografia
w Belgii
17
dla wyŻSZOSCl
kultury walońskiej, o której sami są przekonani. Bardziej
jednak od tych subiektywnych odczuć liczą się fakty obiektywne. Walonom chodzi bowiem o utrzymanie dotychczasowego prymatu gospodarczego, który przejmuje flamandzka część kraju. Do przewagi Flamandów należy zaś zaliczyć wskazane wyżej zjawisko znajomości obu języków (Walonowie nie przejawiają natomiast zbytniego entuzjazmu do
nauki języka flamandzkiego) oraz przewagę liczebną. Przyrost naturalny
w Belgii należy do niższych w Europie. Najgorsze wskaźniki w tym
zakresie ma Walonia, gdzie po przeszło 40 latach dopiero po 1950 r. odnotowano minimalny wzrost ludności, podczas gdy we Flandrii przybyło
w tym czasie ok. miliona osób 8.
W tym zróżnicowanym pod względem językowo-narodowościowym
kraju, ze względu na rozwój gospodarczy zacierają się natomiast różnice w poziomie życia ludności miast i wsi 9. Rozwój miast i przemysłu
odegrał poważną rolę w kształtowaniu się historii tego kraju. Dzięki położeniu geograficznemu Belgii, sprawnej komunikacji lądowej i rzecznej, mieszczaństwo miało dogodne warunki do rozwijania działalności
handlowo-rzemieślniczej. Zamiłowanie do handlu i rzemiosła cechuje
Belgów od najdawniejszych czasów. Pokłady węgla i rudy sprawiły, że
w Walonii (w dolinie Mozy i Sambry) rozwijał się przemysł metalurgiczny, podczas gdy we Flandrii rozwijały się manufaktury włókiennicze
i warsztaty tkackie. W Antwerpii powstawały pierwsze warsztaty obróbki diamentów. Intensywny rozwój miast sprawił, że prawie 80% ludności współczesnej Belgii mieszka w miastach i osiedlach liczących powyżej 5 tys. mieszkańców, w tym blisko połowa mieszka w wielkich aglomeracjach miejskich. Obecnie aglomeracje wielkich miast przemysłowych (Antwerpia, Bruksela, Charleroi) charakteryzuje
duża spójność
ekonomiczna, spełniają one równorzędną ekonomiczną rolę i stanowią
typowy przykład konurbacji na obszarze zachodniej Europy. Belgia jako
kraj wysoko uprzemysłowiony o dużym potencjale gospodarczym stwarza warunki dla istnienia ostrych przedziałów społecznych. W społeczeństwie belgijskim wyróżnia się potomków dawnych rodów arystokratycznych, wielką burżuazję, klasy średnie i robotników 10. Ci ostatni
w 1970 r. na 3,9 mln. zawodowo czynnych osób stanowHi aż 73,40/0. Do
klas średnich zaś (akcentowanie "teorii nowej klasy średniej" doprowadziło tu do utworzenia do ich spraw osobnego ministerstwa) zalicza
się drobnych właścicieli, rzemieślników, kupców, sklepikarzy, lekarzy,
inżynierów, nauczycieli, drobnych producentów i rolników. Rolnictwo
J. Kozłowska, op. cit., s. 127; W. i R. Koronowie, op. cit., s. 66.
M. Jahn i L. Ratajski, op. cit., s. 304-319.
10 Tamże, s. 310-312; W. i R. Koronowie,
op. cit., s. 68-69; J. Kozłowska,
cit., s. 126-133.
8
9
2 -
Lud
LXII
op.
,
',o
18
ZOFIA
STASZCZAK
belgijskie odznacza się niskim wskaźnikIem zatrudnionych w rolnictwie.
W 1970 r. w rolnictwie w Belgii pracowało zaledwie 3,7fJ/o ogółu zatrudnionych, a przynosiło ono 4,10/0 dochodu narodowego. W rolnictwie belgijskim należy bowiem odnotować wysoką wydajność z ha, specjalizację pTodukcji i intensywną mechanizację. Rolnictwo belgijskie charakteryzują przy tym przestarzałe formy własności i niezmiernie duże
rozdrobnienie. Wystarczy nadmienić, że tylko 1% właścicieli posiada
fermy powyżej 50 ha,82% zaś gospodaruje na działkach od kilku arów
do 10 ha. 2/3 właścicieli oddaje swe gospodarstwa dzierżawcom, którym
pie opłaca się zbytnio w nie inwestować.
Krajobraz osadniczy wsi belgijskiej cechuje gęsta zabudowa osiedli
wiejskich. Sporo wsi z zagrodami przylega do samej drogi, zwłaszcza do
dróg lokalnych i podrzędnych. Pola uprawne znajdują się w najbliższym sąsiedztwie zagród. W tej ciasnocie zabudowy wiejskiej często
cmentarz miejscowy graniczy bezpośrednio z wiejską zagrodą. W podziale administracyjnym osiedla przynależą do gmin (których jest 2590,
gminy tworzą 33 okręgi, a te z kolei należą do 9 prowincji), które korzystają z dużych uprawnień autonomicznych, zagwarantowanych ustawą
z 1836 r., a zatem niemal od zarania wywalczonej niepodległości. Autonomia gmin jest przyczyną trudności w realizacji planowanego zagospodarowywania przestrzennego poszczególnych prowincji.
Współczesnych Belgów, poza przynależnością państwową, łączy jeszcze druga więź, tj. religia rzymsko-katolicka. Wobec jednak zaawansowanej laicyzacji społeczeństwa belgijskiego, znaczenie i rola tej więzi
słabnie, zmienia się w związku z tym i rola samego Kościoła. Mimo
laicyzacji szkolnictwa publicznego Kościół utrzymał wprawdzie aparat
szkolny, zaczynając od przedszkoli, a kończąc na Uniwersytecie w Leuven
(zal. 1476 r.), gdyż zakłady prowadzone przez jezuitów cieszą się nadal
uznaniem ze względu na wysoki poziom nauczania. Natomiast wobec
ograniczonych możliwości oddziaływania w sferze ideologicznej, Kościół
stał się w społeczeństwie belgijskim jednym z naj gorętszych rzeczników
podtrzymywania
tradycji ludowych, świadczących w gruncie rzeczy
o specyfice narodu, o jego odrębności. Przywiązanie do tradycji, starych
zwyczajów i obrzędów jest czymś niezmiernie charakterystycznym dla
całej Belgii. Stąd jest tu tyle uroczystych procesji, obrzędów, pochodów
przebierańców, które odbywają się wedle ustalonego tradycyjnego porządku, a którym bardzo często patronuje właśnie Kościół. Widowiskowo-ludyczna strona tych obrzędów stanowi przedmiot ciągłych zainteresowań ze strony folklorystów 11. Zjawisko powyższe w nowoczesnym,
11 J. Delmelle,
Guide du Folklore
permanent
en Belgique. "Collection Nouveaux
Guides de Belgique", Bruksela 1974; por. też W. Fostier, Folklore vivant, Bruksela
1960; H. Frency-Cid, Nouveau Folklore, Bruksela 1949.
KultaTa
ludowa
a etnograf ta w Belgit
19
zindustrializowanym
społeczeństwie
może nawet dziwić. Chcemy jednak
przypomnieć,
że tradycje ludowe w społeczeństwie
belgijskim
od dawna
przechodziły do dobrze rozwiniętych
miast feudalnych,
dopiero następnie
zakorzeniły
się one w nowoczesnym
społeczeństwie.
Awans społeczny
był harmonijny,
nie było w tym procesie nagłych skoków i zahamowań.
Na tym tle tradycje ludowD-miejskie
są wystarczająco
dawne i w związku z tym pielęgnuje
się je, jako wyraz własnej odrębności. Obrzędowość
ludowa utrzymuje
się więc w społeczeństwie
belgijskim
jako: a) substytut wspólnoty
religijnej,
b) dezalienacja
wczesnego
uprzemysłowienia.
Powyższa analiza, przeprowadzona
w dużym skrócie, ogranicza się do
najistotniejszych
cech społeczeństwa
Belgii. W nawiązaniu
do tych uwag
wydaje się usprawiedliwione
przejście do omówienia organizacji
i stanu
etnografii
belgijskiej
jako źródła, którego
analiza
świadczy
o stanie
i kontrowersjach
kultury
ludowej
Belgii. Podstawę
źródłową
stanowią
dane zebrane w czasie pobytu w Belgii or3Z literatura
przedmiotu.
Nurt
zainteresowań
badawczych
kulturą
ludową
własnego
kraju
został w Belgii poprzedzony
rozwojem badań afrykanistycznych
(Kongo),
które znalazły ramy organizacyjne
w specjalnie
w tym celu powołanych
instytucjach
12. Jest to ważna
karta w rDzwoju myśli etnologicznej
Belgii,
która wykracza
jednak poza zakres niniejszego
szkicu. Można jedynie
wyrazić uwagę, że rozwój etnologii belgijskiej nie zdołał przesłonić obrazu własnej kultury
ludowej, którą systematycznie
zaczęto badać już na
początku naszego stulecia. Oddanie działaczy-regionalistów
sprawom kultury rodzimej sprawiły, że powstały placówki etnograficzne,
które stwarzały ramy organizacyjne
mniej lub więcej dogodne dla badań kultury
ludowej. Instytucje
te decydowały
w dużym stopniu o możliwościach
prowadzenia
pracy badawczej
i jej kierunkach.
Główny wysiłek naukowo-badawczy
koncentrował
się w placówkach
muzealnych
oraz komisjach problemowych
(w zakresie folkloru), mniejsza rola, zwłaszcza w początkowym
okresie, przypadła
placówkom
etnograficznym
na uniwersytetach. Dlatego też przedmiotem
naszych zainteresowań
będą instytucje
etnograficzne,
pretendujące
do roli reprezentacyjnych
na poszczególnych obszarach narodowościowych
Belgii.
Jako przykład pierwszy dla obszaru Walonii posłuży nam Musee de
la vie Wallonne w Liege, posiadające
siedzibę w gmachu dawnego klasztoru Franciszkanów,
który odbudowano
w "stylu mozańskim"
odtwarzając jego stan z lat 1655-1668 i przeznaczono
w 1970 r. na siedzibę mu-
12 Zob. L'Ethnologie
BeIge, '[w:l Ethnologie
generale pod red. J. Poirier, Paryż
1968, s. 100-103; m. in. w 1899 r. powstało "Musee du Congo" w Tervuren pod
Brukselą·
20
ZOFIA
STASZCZAK
zeum. Muzeum zostało założone w 1913 r. przez Josepha Maurice Romouchamps (1877-1938), którego syn, Edouard Remouchamps, jest aktualnym dyrektorem muzeum. Przeszło sześćdziesięcioletni okres działalnośc.i muzeum pozwolił okrzepnąć placówce, sformułować i sprawdzić zadania badawcze.
Z zebranych danych wynika, że osią przewodnią jego zainteresowań
jest rejestracja wszelkich przejawów szeroko pomyślanego "życia ludu
Walonii i Belgii romańskiej" 13. W takim sformułowaniu zadań przede
wszystkim wymaga wyjaśnienia przyjęte tu rozumienie pojęcia "lud".
W świetle zgromadzonych materiałów wynika, że użyte ono zostało wieloznacznie. Użyto go bowiem dla określenia zbiorowości ludzkiej o powiązaniach etnicznych, kształtującej się na gruncie języka, kultury, zamieszkania, pochodzenia (chodzi o Walonów). Przyjęte ono zostało równocześnie dla określenia ludności wiejskiej oraz ludności miast, której
kulturotwórcza działalność służy nie tyle własnej warstwie społecznej,
lecz klasom uprzywilejowanym. Według tych kryteriów wyodrębnienia,
"lud" rozumiany jest więc bardziej jako kategoria kulturowa, aniżeli
kategoria społeczno-kulturowa. Stanowisko powyższe ma dalsze konsekwencje badawcze, muzeum nie unika w związku z tym gromadzenia
wytworów kulturowych należących do innych warstw społecznych (tj.
burżuazji, arystokracji), stanowiących wyroby miejscowego rzemiosła
i rękodzieła. Dla gromadzenia zbiorów wystarczy jedynie stwierdzenie,
że określone wytwory kulturowe były używane przez Walonów, a niekoniecznie przez ludność woiej'SkąWalonii. Muzeum stara się przy tym
gromadzić i badać wytwory kulturowe powszechnie w Walonii używane.
Zbiory muzeum nie przedstawiają w związku z tym kolekcji przedmiotów rzadkich, ani muzeum nie specjalizuje się w zbiorach z zakresu
sztuki ludowej, chociaż zarówno jednych, jak i drugich nie brak w jego
kolekcji i publikacjach 14. Często bowiem gromadzone przedmioty codziennego użytku mają równocześnie wysokie walory artystyczne. Przez
lokalizację w Liege, muzeum reprezentuje przede wszystkim region
Jeodyjski (dawne kościelne Księstwo Liege - typowy twór polityczny
średniowiecza), który został najlepiej przebadany. Muzeum uwzględnia
również w badaniach dalsze regiony WalonE i Belgii romańskiej.
W ogromnych zbiorach muzeum (przeszło 240 tys. eksponatów, z którychzaledwie
2.fJ/o jest eksponowane w salach wystawowych muzeum),
znajdują się wytwory tzw. kultury materialnej, społecznej i duchowej,
13
Extraits
juillet
Guide
du
Visiteur
des Statuts
Musee
approuvćs
de la vie Wallonne, Liege 1958, s. 1-6; por. też
et publies Ii l'annexe du Moniteur
BeIge du :;
1955.
u L'art
populaire
en Wallonie,
Liege 1970, wyd. Musee de la vie Wallonne.
J(uttllra
ludowa
a etnografia
w BelgU
21
które wchodzą w zakres terminu etnografia i folklor 15. Wydany przez
muzeum katalog informuje o całości zbiorów, ich zakresie i organizacji 16.
W świetle jego lektury zrozumiała jest tendencja do unikania określenia
"kultura ludowa" na rzecz konsekwentnie stosowanego (nawet w nazwie
muzeum), nieprecyzyjnego zresztą, określenia "życie ludu". W ten sposób starano się podkreślić, że nie chodzi tylko o rejestrację ginących
wytworów przeszłości, ale i o uwzględnienie ich aktywizująco-integrującej roli w' życiu badanych społeczności. Podkreślono w ten sposób
funkcjonalne podejście do zjawisk kultury ludowej. Jednocześnie chodzik; o zasygnnlizowanie, że zjawiska kultury ludowej są badane i rozpatrywane także na tle naturalnego środowiska. Zresztą już sam wykaz
haseł głównych katalogu jest w tym zakresie wymowny (1. środowisko,
2. życie materialne, 3. życie rodzinne, 4. praca, 5. rozrywki, 6. życie społeczne, 7. życie polityczne, 8. życie umysłowe, 9. życie artystyczne,
10. historia, 11. muzea).
Ponieważ muzeum powstało dostatecznie wcześnie, a przy gromadzeniu zbiorów zdołano większość wytworów kulturowych zarejestrować
jeszcze w okresie ich funkcjonowania, nie czekając na godzinę ich schyłku, stanowią one dobrą podstawę dla dalsżych studiów nad stanem, rozwojem i przemianami kultury ludowej Walonów. Bogactwo i wszechstronność zgromadzonych materiałów wykorzystuje
się równocześnie
dla podkreślenia odrębności, a niekiedy i wyższości kulturowej Walonów
wobec Flamandów. Ostatnią możliwość ułatwia konfrontacja zjawiska
uwzględniania sztuki ludowej i rękodzieła na potrzeby klas posiadających, co Walonowie dokumentują w muzeum kultury mieszczańskiej,
tzw. Maison Curtius w Liege 17. Jean Curtius, dostawca armii hiszpań-
15 Stała
ekspozycja zajmuje dwa piętra (1977 r.). Tematyka sal parteru: magia,
wierzenia, religia, zwyczaje i obrzędy doroczne. Budownictwo: wnętrze izby z Ardenów, ogrzewanie i oświetlenie. Rzemiosła: kowalstwo, tkactwo, garncarstwo,
dekar~two, szklarctwo, bednarstwo, fajczarstwo, wyroby z cyny, mosiądzu (eksponowany
jest proces tcchnol0giczny, narzędzia oraz pełny asortyment wyrobów). Piętro: teatr
ludowy (zbiory marionetek).
Rolnictwo: narzędzia związane z uprawą ziemi, żniwami, omłotem zbóż, uprawą winorośli. Rzemiosła: pracownie
wyrobu sabotów,
mioteł, kowalstwo, koronkarstwo,
miary i wagi, koszykarstwo,
wyrób broni, obróbka kości i rogu. Przemysły: młynarstwo, górnictwo, wydobywanie
i obróbka krzemieni, gliny, fosfatów, cynku i ołowiu. Jedna z sal zawiera zbiory zegarów słonecznych (najbogatsza kolekcja na świecie, najstarsze
okazy pochodzą z XV w. por.
R. Michel, Les cadrans sol aires de Max Elskamp, Liege 1966, wyd. Musee de la
"ic \Vallonnc).
16 Principales
divisions
du Catalogue
suivies des regles principales
de L'Orthograp/de Wallonne,
Liege 1966.
17 La
Maison Curtins,
[w:] UeQC ma ville pod red . .J. Lejeune, Liege 1976,
s. 99-101.
22
ZOFIA
STASZCZAK
skiej, wybudował swoją siedzibę w Liege w latach 1600-1610 w stylu
"mozańskim", który rozwinął się w WalonE już w XII w. jako rodzima
kontynuacja stylu romańskiego w architekturze. Wystrój i wyposażenie
wnętrza zawierają wiele elementów typowych dla środowiska bogatego
mieszczaństwa Walonii. I chociaż dom Curtiusa reprezentuje w tym zakresie standard wyższy (książęcy), nie brak w nim - co jest podkreślane - i świadectw rękodzieła ludowego, których formy wyjściowe
można odnaleźć w zbiorach Musee de la vie Wallonne 18.
Na obszarze Belgii flamandzkiej nie ma instytucji w pełni odpowiadającej profilowi Musee de la vie Wallonne. Podobną rolę stara się pełnić
Vlaams Openluchtmuseum te Bokrijk, które zostało pomyślane w formie
parku etnograficznego. Flamandzkie muzeum w Bokrijk zostało założone dopiero w 1953 r., a otwarcie nastąpiło w 1958 r. Duże zasługi przy
jego realizacji położył były kustosz, Josef Weyns, autor kilku wydań
przewodnika po muzeum i innych prac 19. Obecnie funkcję tę pełni
Marc Laenen, autor m. in. publikacji o budownictwie w Belgii, wydanej w języku polskim 20.
Op enlucht mus cum te Bokrijk stanowi jedną z kilku części składających się na tzw. Domane Bokrijk Provincie Limburg (o obszarze
540 ha), w skład której wchodzą: rezerwat przyrody arboretrum (12 ha),
rosarium, kompleks rekreacyjno-zabawowy
dla dzieci im. Królowej
Astr-id, nowoczesny pawilon wystawowy, muzeum natury oraz trzy
restauracje.
W początkowym okresie założenia parku etnograficznego w Bokrijk
zamierzeniem jego było odtworzenie kultury ludowej regionu Campine,
który zresztą jest najlepiej reprezentowany
w najstarszej części parku.
Następnie zbiory poszerzono o region Hesbaye oraz Flandrię Zachodnią
i Wschodnią i w ten sposób Bokrijk stał się regionalnym muzeum flamandzkiej części Belgii.
Park etnograficzny w Bokrijk ma za zadanie odtworzenie życia warstw
ludowych oraz relacji, jaka zachodzi między człowiekiem a zbiorowością
w ramach całośoiowego prezentowania
infrastruktury
materialnej 21.
Przy realizacji powyższej koncepcji natrafiono na szereg problemów
18 Np. kute
wyroby z żelaza składające się na osprzętowienie
kominków, wyroby tkackie, meble.
19 J. Weyns, K~einer
Fuhrer fur das Fliimische
Freilichtmuseum
in der Domiine
Bokrijk
der Provinz Limburg,
wyd. 4, Beringen 1976 (wyd. 1: 1966 r.).
20 Marc
Laenen, Ochrona zabytków budownictwa
tradycyjnego
w Be~gii, Warszawa 1976 (praca wydana z okazji wystawy zorganizowanej
przez Flamandzkie
Muzeum
na Wolnym Powietrzu
w Bokrijk
i prezentowanej
w Państwowym
Muzeum Etnograficznym
w Warszawie).
21 Tamże,
s. 6-18; J. Weyns, op. cit., s. 1-102.
Kultura
ludowa
a etnografia
w Belgi!
szczegółowych, odnoszących się np. do: zagadnienia readaptacji i integracji budynków w zakładanym parku; zagadnienia zgodności historycznej gromadzonych w parku obiektów (realizacja parku na planie wsi
i zgromadzenie obiektów z jednej wsi oraz odtwarzanie planu zabudowy
wsi w oparciu o różne obiekty); zagadnienia relacji rekonstruowanych
form architektury do całokształtu życia i atmosfery wsi. Park etnograficzny w Bokrijk wypracował i zastosował w tym zakresie wiele
własnych rozwiązań, które zadecydowały o jego specyfice. Niemałą rolę
odgrywa tu decyzja włączenia w jego obręb (od 1959 r.) części poświęconej zabudowie miejskiej. Chodzi o prezentację prywatnej architektury
miejskiej Flandrii. Pierwsza część zaprojektowanej dzielnicy miejskiej
Brabancji, tzw. "zakątek gotycki", jest już w dużej mierze zrealizowany.
W kompleksie tym najcenniejszyzabytek
drewnianej architektury
Antwerpii stanowi obiekt pochodzący z XV w. Z założeń parku etnograficznego w Bokrijk wynika, że część miejska będzie nieco inaczej realizowana niż wiejska, tzn. w pierwszym wypadku główny akcent zostanie
położony na odtworzenie formy architektonicznej, a nie, jak w części drugiej, na przedstawieniu relacji między sposobem zamieszkiwania a budownictwem.
Założenia parku etnograficznego w Bokrijk dostarczają więc kolejnego przykładu, że w etnografii Belgii istnieje tendencja do łącznego traktowania tradycyjnej kultury wiejskiej i miejskiej. Jak bardzo ważne
i istotne w badaniach kultury ludowej Beligii są owe miejskie tradycje
świadczy właśnie przykład parku etnograficznego w Bokrijk. Przeniesienie bowiem w jego obręb budowli miejskich, pozhawionych swego otoczenia, i skonfrontowanie ich z tłem typowym dla osadnictwa wiejskiego,
może być sprawą dyskusyjną. Twórcy owej koncepcji dowodzą, że zadecydowały o tym przede wszystkim względy dydaktyczne, że dopiero
z konfrontacji budownictwa wiejskiego z miejskim uwidocznia się zależność i rozwój form architektonicznych. Uzasadnienie powyższe nie
jest chyba całkowite. Nie obojętny jest tu zapewne aspekt narodowościowego widzenia zjawisk kulturowych. Rola mieszczaństwa i jego kultury
była w Belgii na tyle zjawiskiem powszechnym, dominującym i świadczącym o obliczu narodowym kraju, iż uwzględnianie jej na jednym
tylko obszarze narodowościowym (np. w Walonii) mogłoby stwarzać niekorzystną dla Flamandów platformę porównań. Dodać można, że park
etnograficzny w Bokrijk zdecydowaną większość zgromadzonych zbiorów
eksponuje w poszczególnych obiektach (dotychczas zgromadzono 135 zabytków budownictwa). I chociaż świadomie przestrzega się zasady, aby
muzeum dokumentowało nie tylko warunki materialne ludności Flandrii,
ale w ich ramach całokształt życia społecznego i duchowego - to jednak
możliwości ekspozycji w tym zakresie są ograniczone.
24
ZOFIA
STASZCZAK
Ekspozycji muzealnej w Bokrijk nie wspomagają natomiast tak bogate
i wszechstronnie zgromadzone materiały empiryczne zorganizowane w ar- .
chiwum naukowym, jak to dzieje się w Musee de la vie Wallonne. Materiały te, obejmujące różne dziedziny kultury, związane z procesem
i organizacją produkcji oraz zaspokojeniem podstawowych potrzeb ludności, dotyczące organizacji życia społecznego i duchowego, wykorzystywane są w pracach naukowych i częściowo publikowane.
Działalność wydawniczą prowadzą obydwie porównywane placówki.
Ogólnie można zauważyć, że w publikacjach etnograficznych splata się
dążenie do ściśle naukowego poznania z pragnieniem podniesienia wartości kultury ludowej, jako podstawy dla określenia odrębności własnej
grupy etnicznej. Toteż na wybór tematów opracowań, dokonywanych
często przez amatorów, miały wpływ momenty uczuciowe. Przedmiotem
zainteresowań stawały się w pierwszym rzędzie miejscowości z dobrze
zachowaną tradycyjną kulturą ludową, z której uwzględniano niekiedy
jeden wąski wycinek całokształtu obrazu kultury ludowej. Z biegiem lat
poszerzono zakres tematyczny, dostrzegano bowiem nowe zagadnienia
i dążono do jak najbardziej pełnego i wszechstronnego odtworzenia różnorodnych przejawów kultury ludowej, w określonych warunkach czasowych. Jednakże zasięg terytorialny tych opracowań najczęściej nie
przekraczał granic jednej lub paru miejscowości.
Równocześnie stwierdzić jednak należy, że między dorobkiem etnograficznym Walonów i Flamandów istnieją pewne różnice. Zaznaczają
się one również w publikacjach porównywanych tu placówek etnograficznych. W publikacjach muzeum w Bokrijk preferowane są zagadnienia
związane bezpośrednio z realizacją parku etnograficznego. Toteż zwrócono baczną uwagę na kulturę materialną, a zwłaszcza zagadnienia architektury ludowej 22. W związku z tym wydawane monografie ograniczały
się przede wszystkim do inwentaryzacji zabytków miejscowej kultury
ludowej. Opracowania te przyniosły sporo materiału szczegółowego, nadającego się do zestawień porównawczych z materiałem pochodzącym
z innych obszarów Belgii. Monografiom tym brak jednak szerszej
perspektywy do oceny ważności i typowości opisywanych zjawisk. Najbardziej wartościowym osiągnięciem tego typu monografii jest więc
szczegółowy i źródłowy opis poszczególnych dziedzin życia wiejskiego.
Prace te mają równocześnie na celu podkreślanie zasiedziałości Flamandów w północnej części Belgii. Wartość naukowa opracowań jest bardzo różna, w zależności od przygotowania naukowego autorów.
22 Tym celom służy wydawana
przez muzeum seria "Bokrijkse Berichten" i zamieszczane tam prace, np. J. Weyns, De stoffelijke
volkskultuur
in Belgisch-Limburg en haar uitbeelding in het Openluchtmuseum
te Bokrijk,
"Bokrijkse Berichten"
(Bokrijk) 1964, z. 8 i in.
Kultura
ludowa a etnogratta w BelgU
25
Nieco odmiennie przedstawia się publikowany dorobek etnograficzny
Walonów. W publikacjach Musee de la vie Vallonne nie brak wprawdzie
również materiałów przyczynkarskich, często ze szczególnym uwypukleniem interesujących autora problemów, ale gromadzone są bardziej
planowo, z myślą o przyszłym, całościowym ujęciu zagadnienia. W ten
sposób tworzy się porównywalne podstawy dla przyszłych syntez i prac
teoretycznych 23. Wydawane w tej części B€lgii prace, częściej obejmują
teren szerszy i w zainteresowaniach kulturą ludową nie ograniczają się
w takim stopniu do środowiska wsi. W dążeniu do zarejestrowania wszechstronnych przejawów "życia Walonów", idą one w kierunku ujęć problemowych, pogłębionych spojrzeniem historycznym i szczegółową analizą
opisywariych zjawisk. Jednocześnie podkreślić trzeba dążenie do uwypuklania związków kultury ludowej Walonów z pozostałym obszarem romańskiej Europy.
W świetle dotychczas zestawionych faktów nietrudno
zauwazyc
w obydwu częściach Belgii dążenie do odtworzenia całokształtu obrazu
kultury ludowej własnej grupy etnicznej. Jednakże ten bogaty (szczególnie w części walońskiej) dorobek etnograficzny jest w sumie trudny do
skonfrontowania. Zjawisko powyższe nie wynika - jak można by sądzić - z odmiennego profilu działających placówek' etnograficznych, nie
jest też rezultatem różnic wynikłych z okresu ich powstawania. Przyczyn należy chyba szukać w zależności kultury ludowej od historycznych i współczesnych układów stosunków społeczno-gospodarczych w wymienionych częściach Belgii. I one niewątpliwie mają wpływ na istnienie
specyficznego uznawania konfrontacji kultury ludowej Walonów i Flamandów za kłopotliwą. Można w tym zakresie wskazać kilka przyczyn:
1. U Walonów wystąpił wprawdzie wczesny zanik ludowości, proletaryzacja ludu, ale odrębność kulturowa utrwaliła się dobrze w kulturze
reprezentacyjnej, co Walonowie chętnie podkreślają i wszechstronnie dokumentują (np. w muzeum Curtiusa). U Flamandów natomiast istnieją
wprawdzie silne i poświadczone w sztuce tradycje ludowości, ale jednocześnie wystąpiły związane z tradycjami podrzędności braki w jej transmisji do mniej elitarnej, albo bardziej kosmopolitycznej kultury mieszczaństwa (dlatego zapewne muzeum w Bokrijk rezygnuje z konfrontacji
wyposażenia wnętrza budownictwa miejskiego).
23 Dużą rolę odgrywa
w tym zakresie biuletyn "Enquetes du Musee de la vie
Wall one", którego t. 1. (nr 1-12) ukazał się w latach 1924-1925, a ostatni wydany
t. 12: 1969-1971 (nr 133-144); następnie
seria "Collection D'Etudes", w której publikowane są różne monografie problemowe, np. nr 2: L. Remacle, Les noms du
porte-seaux
en Belgique romane. Le terme liegeois harke, Liege 1968; ponadto muzeum wydaje wiele prac zwartych, katalogów.
26
ZOFIA
STASZCZAK
2. Wczesna urbanizacja wywołała charakterystyczne zjawisko uwzględnienia sztuki ludowej na potrzeby klas posiadających. Tendencja ta
znalazła szczególnie korzystny grunt u Walonów, co wiąże się z tradycjami ich hegemonii, natomiast elementy populistyczne wystąpiły raczej
u Flamandów {dla ich ekspozycji bardziej odpowiednie ramy stwarza
muzeum w formie parku etnograficznego, co właśnie zrealizowano
w Bokrijk).
3. Dawna dominacja Walonów przejawia się częściej w zainteresowaniach manifestacjami językowymi; można po stronie Walonów odnotować bogatsze zbiory i publikacje dotyczące folkloru, obrzędów, rzemiosł.
Walonowie podkreślają w związku z tym swój wkład w kulturę literacką
i nawiązują, zwłaszcza do tzw. kultury duchowej. U Flamandów rozwinęły się manifestacje pozajęzykowe, malarstwo, architektura,
rzemiosła i podkreślają oni w związku z tym materialną kulturę ludową.
Na marginesie warto wskazać na interesujące studium J. Weynsa dotyczące realiów życia wsi flamandzkiej uwzględnionych w malarstwie
P. Bruegla-chłopskiego (1525-1569), które w niezm1enionej formie przetrwały do czasów współczesnych i zostały zabezpieczone w zbiorach parku
etnograficznego w Bokrijk 24.
Uzasadnienia dla zasygnalizowanych wyżej hipotez wyjaśniających
może dostarczyć również działalność dalszych placówek etnograficznych,
a zwłaszcza Komisji Folkloru.
Commission Royale BeIge de Folklore powstała w 1956 r. z połączenia
dawnej Komisji Folkloru i Komisji Pieśni Ludowej. Obecna Komisja
pracuje w dwu sekcjach: walońskiej i flamandzkiej. Członków sekcji
(do 15 osób) powołuje minister spośród najwybitniejszych specjalistów.
W skład sekcji wchodzą ponadto członkowie korespondenci i członkowie
zagraniczni. Ostatnio opublikowano wykaz członków sekcji walońskiej,
ich dane biograficzne i bibliograficzne 25. Wymieniona publikacja za24 J. Weyns,
Bij Bruegel
in de leer voor honderd-en-een
dagelijkse
dingen,
"Bokrijkse Berichten" 1975, t. 9.
25 La Commission
Royale BeIge de Folklore,
ses statut s, ses membres, ses publications.
(Bibliographie
Complete), Bruksela 1975 (wyd. Commission Royale BeIge
de Folklore, Section Wallonne), s. 13-32 członkowie Komisji: 1. Maurice A. Arnold
(Mons, Profesor Wydziału Filozofii i Literatury Uniwersytetu
w Brukseli); 2. Albert
Dopagne (Bruksela, dyrektor Centre d'Etude des Arts, Traditions et Parlers, Institut
de Sociologie, Universite libr e de Bru,xelles); Edmond Fouss (Virton, emerytowany
nauczyciel); 4. Samual Glotz (Binche, kustosz Musee international
du Carneval du
Masque, fi B'inche); 5. Albert Lelup (Malmedy, administrator
Musee de la vie
Wallonne);
6. Albert Marinus (Bruksela, folklorysta-samouk);
7. Leon Marquet
(Spa, profesor Athenee de Spa); 8. Rene Meurant (Bruksela); 9. Ernest Montellier
(Namur, profesor, kompozytor, dyrygent, muzykolog); 10. Roger Pinon (Liege, profesor Ecole normale· secondaire de la Ville de Liege); Edouard Remouchamps (Liege,
KuLtura
Ludowa a etnoy"a!ia
w Belgit
27
\\'iera rówmez zestawienie i wykaz zawartości publikacji wydawanych
z ramienia Komisji Folkloru w sekcji walońskiej, która na tym odcinku
przejawia ożywioną działalność 26.
Badania folkloru, nieprzerwanie kontynuowane
i rozwijane, leżą
u podstaw wyodrębniania się belgijskiej etnografii narodowej. Zmienia
się jedynie zakres badań oraz doskonali się i rozwija metody badawcze.
W związku z tym zrozumiałe są dyskusje, jakie zaznaczają się i w belgijskiej etnografii, dotyczące ustalenia zakresu samego terminu folklor.
W tej sprawie zarysowały sIę dwie tendencje: do przyjmowania terminu
folklor w jego szerszym, słownikowym znaczeniu i wówczas obejmuje on
zjawiska: zwyczaje i obrzędy, wierzenia i przesądy, literaturę ustną,
muzykę i tańce oraz sztukę ludową. Taki zakres badań przyjęła Komisja
Folkloru 27. Druga tendencja zmierza do zawężenia zakresu folkloru,
który np. w ujęciu E. Legros - jest po prostu wiedzą ludu 28. Następny
problem żywo dyskutowany dotyczy procesu innowacji zachodzącego
w obrębie folkloru. Jest to zagadnienie szczególnie aktualne w belgijskiej
etnografii, która czyni wysiłki skierowania badań z przeszłości - na
teraźniejszość tradycji ludowych. Miarodajne w tym względzie jest stanowisko A. Marinusa, który podkreśla dynamiczną stronę zjawisk wchodzących w zakres folkloru i w związku z tym dowodzi, że folklor integruje się w życiu społecznym jako jeden z jego elementów. Toteż
A. Marinus w podejmowanych badaniach, jeżeli nawet zajmuje się tradycją, nie przeciwstawia się bynajmniej "innowacji" pod warunkiem, że
ta ostatnia usprawiedliwiona będzie tradycyjnym wyjaśnieniem "dawnością wnoszącą rodzaj notoryczności i autentyczności" 29. Natomiast
R. Meurant proponuje w badaniach zjawisk folkloru odróżniać ich aspekt
historyczny od socjologicznego. W tym ostatnim wypadku - zdaniem
autora - ważna jest intensywność uczestnictwa, bez względu na to czy
jest to folklor tradycyjny, świeży czy efemeryczny 30. Rozeznania w rozmiarach i znaczeniu permanentnego folkloru widowiskowego we współdyrektor Musee de la vie Wallonne); 12. Joseph Roland (Namul', emerytowany profesor folkloru walońskiego i sztuki ludowej Uniwersytetu
w Louvain); 13. Felix
Rousseau (Jambes, emerytowany
wykładowca Uniwersytetu
w Liege); 14. Joseph
Xhavet (Verviers, emerytowany profesor Ath€mee royal de Verviers).
26 Brak
analogicznych materiałów z Sekcji Flamandzkiej
uniemożliwia w tym
zakresie porównania.
27 Zob. m. in.: A. Marinus,
Folklore
Belge, cz. 1-3, 1938-47, reed. Bruksela 1975;
E. Yernauy i F. Frevel, Le Folklore WaHon, Charleroi 1956.
28 E. Legros, Sur
les noms et les tendences du folklore.
"Collection d'Etudes
Publiee par Ie Musee de la vie Wallonne", nr 1, Liege 1962.
29 A. Marinus,
Folklore
vivant,
[w:] "Annuaire. Commission Royale BeIge de
Folklore", section wallonne 1960-1961, t. 14 (publik. 1967).
30 J. Delmelle,
op. cit., s. 7.
28
ZOFIA
STASZCZAK
czesnym społeczeństwie Belgii dostarcza opracowanie J. Delmelle. Godzi
w nim autor obydwa wskazane wyżej aspekty badań przyjmując, że
"folklor identyfikuje się z życiem i człowiekiem. Jest więc w istocie
swej dynamiczny. Jednak chętnie uznajemy zainteresowanie, które w tym
względzie podnosi studium zdewaluowanej ekspresji i tego co Georges-Henri Riviere nazywa kopalnymi reliktami epoki przedmaszynowej, albo
jej elementami archeo-kulturowymi" 31. Przy doborze zestawionych form
folkloru widowiskowego autor uwzględniał również fakt, że są to przejawy folkloru najbardziej frapujące współczesnych odbiorców.
Wszechstronny zestaw materiałów i studiów folklorystycznych znajdujemy w publikacjach Komisji Folkloru, która w tym celu (w sekcji
walońskiej) prowadzi następujące serie wydawnicze: I. Rocznik 32, II. Prace nad odnowieniem folkloru Walonii 33, III. Folklor i sztuka ludowa
Walonii 34, IV. Kolekcja pieśni ludowych 35, V. Kolekcja tańców ludowych 36.
Wskazane prace dotyczą zarówno przejawów żywego folkloru, obserwowanego we współczesnym, przemysłowym społeczeństwie Belgii, jak
i form folkloru tradycyjnego, charakterystycznego dla dawnej wsi belTamże, s. 8.
"Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore" t. 1, 1939 - t. 19, 1966-1967
(publik. 1967), cz. 1-2; wykaz zawartości wydanych dotychczas tomów "Rocznika"
zob. w La Commission ... op. cit., s. 45-61.
33 "Collection
Contributions
au renouveau du folklore en WaHonie"; zawiera:
t. 1 La Renaissance du fokLore en WaHonie, actes du coHoque de 1962, Bruksela
1964; t. 2 La Danse foLkLorique et Le renouveau
de La danse popuLaire, actes du
coHoque de 1963; Le FoLkLore musicaL au service de La renaissance
regionaLe, actes
du coHoque de 1964, Bruksela 1965; t. 3 Le FoLkLore dans Le monde moderne, actes
du coHoque de 1965, Bruksela
1965; t. 4 L'Habitation
traditionneHe
li L'heure de
l'amenage'ment
du territoire,
actes du cottoque
de 1966, Bruksela
1970; t. 5
SocioLogie de La musique
popuLaire,
Harmonies
et fanfares,
actes du coHoque de
1967, Bruksela 1971.
34 "Collection
Folklore et Art Populaire en Wallonie"; zawiera: tom nie numerowany: L. Marquet, Le CarnevaL de MaLmedy, Malmedy 1968; t. 1 R. Trions, La
Saboterie
dans Le canton de Chimay,
Bruksela 1969; t. 2 F. Rousseau, Legendes et
coutumes du Pays de Namur, Bruksela 1971; t. 3 P. J. Foulon, La scuLpture popuLaire, AnaLyse d'un cas: Le caLvaire du bois du Grand
Bon Dieu ci Thuin,
Bruksela 1972; t. 4 J. Roland, Escortes armees et Marches foLkloriques,
etude ethnographique
et historique,
Bruksela
1973. Niektóre z wymienionych
publikacji
są
wznowieniem wcześniej wydanych prac.
35 "Collection
des Chansons Populaires";
zawiera: cz. A. Chansons Populaires
de L' Ancien Hainaut
(w tej części wydano dotychczas t. 1-6, 1939-1963); cz. B.
Chansons Populaires
de La Flandre WaHonne (t. 1-2, 1965); cz. C. Chansons Populaires de L'Ardenne
(t. 1-2, 1965).
36 "Collection
des Danses Populaires"
(wydano dotychczas 9 części zawierających wiele szczegółowych materiałów z tego zakresu).
31
3Z
Kultura
ludowa
a etnografia
w BelgU
29
gijskiej. Ten ostatni jest szczególnie troskliwie traktowany nie tylko
w aspekcie naukowym, ale również z myślą o przekazaniu dziedzictwa
kulturowego współczesnym pokoleniom. Tym celom służy właśnie wspomniana wyżej seria "prac nad odnowieniem folkloru Walonii". Folkloryści
świadomie podejmują również współpracę z instytucjami kulturalnymi,
środkami komunikacji masowej, aby za ich pośrednictwem upowszechniać
rodzimy, autentyczny folklor Walonii. Kontynuację dziedzictwa kulturowego uważa się bowiem za nieodzowny czynnik dla wzmacniania poczucia odrębności narodowościowej Walonów. Wykorzystuje się w tym celu
każdą możliwość.
Zgromadzone i publikowane materiały z zakresu folkloru Belgii zadziwiają wszechstronnością poruszanej tematyki, szczegółowością dokumentacji oraz ilością przebadanych miejscowości 37. Nie można jednak
zapominać, że te prace realizuje nie tylko Komisja Folkloru. Ogromne
zasługi ma tu przede wszystkim Musee de la vie Wallonne, którego główny organ wydawniczy "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" służy
w przeważającej mierze tej problematyce. Rola tego biuletynu jest podwójna. Za jego pośrednictwem (publikowane ankiety) zbiera się materiały
i na jego łamach zamieszcza się studia folklorystyczne. Z innych czasopism, wydawanych poza Walonią, a poświęconych także problematyce
folkloru, zasługuje na uwagę np. "Le Folklor Braban90n. Organe du
Service de Recherches Historiques et Folkloriques de la Province de
Brabant" 38.
Popularyzacji folkloru Walonii służy miesięcznik "La Vie Liegeoise",
którego poszczególne numery eksponują te treści, które mają charakter
komunikatywny dla szerokich rzesz odbiorców 39. Silna więź emocjonalna łączy np. mieszkańców Walonii z Teatrem Marionetek, działającym
od 1931 roku przy Musee de la vie Wallonne, który ma już sporą literaturę przedmiotu 4.0. Wystrój sceny i wnętrza teatru, repertuar, mario37 Oczywiście
bardziej bogaty i wszechstronny
dorobek w tym zakresie mają
Walonowie, ale można w tym miejscu wskazać opracowania
dotyczące folkloru
flamandzkiego, np. G. Goyert i K. Wolter, Vliimische Sagen, Legenden und Volksmiirchen, Jena 1917; A. de Cock, Vlamsche Sagen uit den Volksmond,
Antwerpia
1921; M. de Meyere, De Volks-en Kinderprent
in' der Nederlanden
van de 15e tot
de 20e eenv., Antwerpia 1962; tenże, L'art populaire flamand, Bruksela 1934.
38 Z wykazu
zawartości np. Rocznika 1973 wynika, że 2/3 objętości zajmują
publikacje z zakresu folkloru zawarte w działach: folklor obrzędowy,
legendy,
anegdoty, sztuka ludowa.
3D "La vie liegeoise".
(Office du Tourisme de la Ville de Liege), por. np. J. D.
Boussart, Quelques traditions
populaires
du Temps de Noel au Pays de Liege,
tamże, 1973, nr 12, s. 3-16; tenże, En Suivant le Fil ... D'Arehal, tamże, 1977, nr 3,
s. 3-15; tenże, Carneval d'automne, Printemps de la Wallonnie, tamże, 1976, nr 9,
s. 5-17.
30
ZOFIA
STASZCZAK
netki - zachowały swój pierwotny kształt teatru ludowego. Funkcję wychowawczo-umoralniającą
odgrywa bohater ludowy "Tchantche 41. Moda
na tę postać pochodzi z lat 1885-1900, kiedy to jako typ ludowy z wszelkimi zaletami i wadami swego środowiska wszedł do folkloru. Zbiory
marionetek gromadzone są w specjalnym muzeum - Musee Tchantches 42, a w 1936 roku odsłonięto w Liege pomnik poświęcony tej postaci.
Główne cechy przypisywane tej postaci, tj. odwaga i oddanie sprawom
Walonii, pozwoliły reprezentantowi ludu osiągnąć godność bohatera na.;.
rodowego. W tym wypadku folklor jest aktem porozumienia całego społeczeństwa Walonii. Podobne walory bohaterów ludowych mają również
i inne postacie,' np. kobiece, tzw. Botteresses i Cotiresses, typowe przedstawicielki zawodu domokrążcy, które wędrowały między wsią i miastem jako dostarczycielki warzyw, kwiatów i węgla. W czasie walk
o niepodległość Belgii przenosiły w koszach również broń 4~. W przemysłowym społeczeństwie Walonii chętnie nawiązuje się do wymienionych
postaci bohaterów ludowych, zwłaszcza gdy chodzi o wzmocnienie
i podkreślenie odrębności i solidarności Walonów wobec Flamandów.
Ogólnej orientacji o publikowanym dorobku etnografii belgijskiej
dostarczają istniejące bibliografie. To pożyteczne zadanie realizuje przede
wszystkim Komisja Folkloru na łamach "Rocznika" 44. Autorem tychże
zestawień bibliograficznych
jest Roger Pinon, z którego inicjatywy
w belgijskiej bibliografii zastosowano układ przyjęty w bibliografii
Hoffmann-Krayera,
zmodyfikowany przez CIAP 45. Ostatnio wydana
40 M. Piron,
Les marionnettes de Wallonnie. "Enquetes du Musee de la vie
Wallonne" 1949, t. 5, nr 53-54, s. 130-154 i podana tam dalsza literatura;
zob. te±
E. Remouchamps, Le Congres international de la marionette traditioneHe (Liege
1958). "Annuaire Commission Royale BeIge de Folklore" 1957-1958, t. 11 (publik.
1959).
"Annuaire Commission Royale BeIge de Folklo·re" 1957-1958, t. 11 (publik. 1959).
4l Na temat tej postaci istnieje
spora literatura przedmiotu; por. np. J. D. Boussart, En Suivant... op. cit., s. 10-15 i podana tam dalsza literatura. Nazwa postaci
jest dziecinną deformacją imienia Franciszka.
42 Musee
de la Republique libre d'Outre Meuse, Liege.
MI Por.
M. Ponthir, Les "botresses" de Monteghee aux 18° et 19° siec/es.
"Enquetes du Musee de la vie Wallonne" 1953, t. 6, nr 69-70, s. 355-372. Rzeźby tych
postaci, wykonane z terrakotyprzez
Leopolda Harze, znajdują się w Musee de la.
vie Wallonne. Artysta utrwalił wiele scen rodzajowych z życia ludu Walonii.
ł4 Por.
"Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore", section wallonne.
t. 1 (1939) bibliografia za rok 1939; t. 2 (1940-1948) bibliografia za lata 1940-1948;
t. 4 (1951, publik. 1953) bibliografia za rok 1951; t. 5 (1952) bibliografia za rok 1952;
t. 6 (1953, publik. 1956) kompletna bibliografia za lata 1939-1952; t. 8 (1954-1955.
publik. 1960) bibliografia za lata 1953-1955; t. 17 (1963-1964, publik. 1969) bibliografia za lata 1956-1958; t. 18 (1966-1967, publik. 1967) cz. 1-2 kompletna bibliografia za lata 1959-1964.
45 Bibliografia
zawiera następujące
działy: 1. Folklor ogólny, II Mieszkanie,
III. Budynki IV. Przedmioty, V. Zamki i insygnia, VI. Technologia, zawody, sztuki
Kultura
lUdowa
a etnografia
w Belgii
31
bibliografia (za lata 1959-1964) kończy się na 6.199 kolejnej pozycji, co
daje pojęcie o rozmiarach dorobku etnografii belg,ijskiej. Natomiast przegląd tego dorobku, dokonany ze względu na zakres poruszanej problematyki, pozwala na sformułowanie następujących uwag:
1. Zaznacza się przewaga wąskich studiów genetycznych (nawet w nawiązaniu do historii rodów (6) nad szerszą problematyką wyjaśnień klasowych i porównawczych. Być może, stan ten należy wiązać z małymi
rozmiarami kraju i dużą gęstością zaludnienia oraz z dużym zainteresowaniem ze strony regionalistów sprawami kultury ludowej.
2. Istnieje wyraźna tendencja do unikania wzajemnych perspektyw
porównawczych między Walonami a Flamandami, nawet z nastawieniem
na integrujące wydobycie elementów wspólnych, co wynika chyba
z wzajemnej tendencji do nacjonalistycznego separatyzmu, przy wzajemnej chęci narzucenia hegemonii.
3. Zaznacza się dążność do nawiązywania szerokiej współpracy międzynarodowej, w której etnografia belgijska poszukuje szerszej perspektywy przestrzennej dla realizacji studiów porównawczych poprzez uak-:
tywnienie kontaktów i wymianę doświadczeń w wybranych dziedzinach.
Większość zorganizowanych przez Belgów międzynarodowych konferencji,
sympozjów, kolokwiów dotyczyła, ogólnie mówiąc, zagadnień folkloru
europejskiego 47. Szukanie nawiązań do wspólnoty kultur europejskich
i przemysły ludowe, VII. Charakter i typy ludowe, VIII. Ubiór i ozdoby, IX. Pożywienie, X. Zwyczaje, święta, zabawy, XI. Zwyczaje społeczne, prawo ludowe,
XII. Wierzenia ludowe, XII. Medycyna ludowa, XIV. Wiedza ludowa, XV. Folklor
literacki, XVI. Poezja ludowa, XVII. Muzyka i tańce, XVIII. Podania, opowieści,
mity, legendy, XIX. Przedstawienia ludowe, XX. Inna literatura, XXI. Język ludowy, XXII. Nazewnictwo.
46 Np. J. Weyns, De Uitschoolhoeve
uit Oevel. "Bokrijkse Berichten" 1955, t. 2;
tenże i J. Nijssen, Het boerenhuis uit de voerstreek in het V~aamse Open~uchtmuseum te Bokrijk.
"Bokrijkse Berichten" 1972, t. 12; wiele drobnych przyczynków
drukuje się również na łamach "Enquetes du Musee de la vie Wallanne" w rodzaju
np. M. A. Arnauld, Les gateaux de Noe~ et ~eur decoration en Hainaut, tamże, 1954,
t. 7, nr 73-76, s. 1-74; L. Maes, Croyances et rites mortuaires
en F~andre Wallonne,
tamże, 1953, t. 6, nr 69-70, s. 300-314 i in.
47 Actes de ~a Conference
de Namur de la Commission Internationale
des Art
et Traditions
Populaires,
[w:] "Annuaire Commisssion Royale BeIge de Folklore"
1953, t. 6 (publik. 1956); Actes de la Section de Folklore du XXXVIIle
Congres de
la Federation
Archeologique,
Historique
et Folklorique
de Belgique (Arlon
1960),
tamże, 1959-1960, t. 13 (publik. 1962); Actes de la Conference Europeenne de Folklore (Bruksela
1962), tamże, 1961-1962, t. 15 (publik. 1967); Actes des Journees
d'Etude du Comite International
d'Etude des Geants Processionneles
(1963), tamże,
1962-1963, t. 16 (publik. 1968); CoHoque International
sur le Theme "Les Escortes
Ar,mees Fo~k~oriques"
li L'Occasion des JouTnees de Charleroi
(1966), taffiZe,
1964-1966, t. 18 (publik. 1972); por. też A. Kutrzeba-Pojnarowa,
Jedność kultury
32
ZOFIA
STASZCZAK
ujawnia etnografia belgijska w realizowanych studiach szczegółowych,
w postaci np. pracy E. Legros 48. Dalszym wyrazem tej tendencji jest
organizacja placówek etnograficznych o profilu międzynarodowym, jak
np. Musee international du Carneval et du Masque w Binche 49.
4. Zaznacza się tendencja do podejmowania studiów z pogranicza
etnografii i innych dyscyplin, a zwłaszcza językoznawstwa, literaturoznawstwa, historii. Znalazło to wyraz w opracowanych słownikach (na
wzór Worter und Sachen 50), atlasach językowych 51 i licznych studiach
szczegółowych 52. Rozbudowanie w etnografii belgijskiej tych ostatnich
studiów należy zapewne wiązać z przygotowaniem zawodowym osób
pracujących na polu etnografii belgijskiej. Na Uniwersytetach w Belgii
nie ma dotąd studiów kierunkowych w zakresie etnografii 53. Istniejące
placówki etnograficzne na Uniwersytecie w Brukseli, Gandawie, Leuven,
LiE~ge54 prowadzą jedynie zajęcia dydaktyczne z zakresu etnografii na
krajów
europejskich.
Międzynarodowe
kolokwium
etnograficzne
w
Liege,
poświę-
i małżeństwu
w Europie"
oraz wystawy
folkloru
europejskiego
w Belgii
w 1975 r. "Etnografia
Polska" 1977, t. 21, z. 1, s. 73-79 oraz katalog
Liebe und Hochzeit. Aspekte des Volkslebens in Europa, Antwerpia 1975.
48 E. Legros,
Sur les types de ruches en Gaule romane et leurs noms. "Collection D'Etudes Publiee par Ie Musee de la vie Wallonne" nr 3, Liege 1969.
49 W Binche
w ostatnich trzech dniach karnawału
organizowane
są coroczne
pochody przebierańców,
tzw. Gilles, którzy przywdziewają
bogato zdobione szaty,
na głowach noszą cylindry ozdobione strusimi piórami, tańczą, ciskając w tłum
pomarańczami,
dawniej chlebem. Ze znalezionych dokumentów
miejskich wynika,
że zabawy te pochodzą z XIV stulecia. Tylko stroje są podobno reminiscencją
jakiegoś festynu ludowego zorganizowanego
przez Marię Węgierską z okazji zdobycia Peru przez Hiszpanów.
50 J. Haust,
Dictionnaire
liegeois, Liege 1933 i reedycja 1972; tenże, Dictionnaire
frant;ais-liegeois,
Uege 1948, wyd. MUB'ee de la vie Wallonne.
51 E. Legros
i L. Remacle, Atlas lingistique
de la WaUonnie, Liege 1953-1955.
52 Np. E. Legros,
La viticulture
hutoise. Etude ethnographique
et dialectologique, Liege 1948; L. Warnant,
La culture en Hesbaye liegeoise. Etude ethnographique et dialectologique,
Liege 1949; J. Roland, Escortes armees et marches folkloriques.
Etude ethnographique
et historique,
Liege 1976; F. Frenay, M. Freson
i J. Haust, Le tressage de la paille dans la vallee du Geer. Etude dialectale, Liege
1974, wyd. Musee de la vie Wallonne.
53 R. Haeseryn,
Situation
universitaire
de l'ethnologie
europeenne en Belgique.
"Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 4, s. 257-259.
54 Na Uniwersytecie
w Brukseli istnieje: Centre d'Etude des Arts, Traditions
et Parlers Populaires de l'Institut de Sociologie działający na Wydziale Nauk Społecznych; na Uniwersytecie
w Gandawie: Institut Superieur d'Art et d'Archeologie
działający na Wydziale Filologii i Literatury;
na Uniwersytecie w Leuven i w Liege
nie ma odrębnych placówek etnograficznych,
wykłady i seminaria z etnografii prowadzą pracownicy z różnych instytucji. Tematyka podejmowanych
wykładów i seminariów na wszystkich wymienionych
Uniwersytetach
dotyczy najczęściej zagadnień: sztuki ludowej i prymitywnej
oraz metodyki badań etnograficznych
i wybranych zagadnień z etnografii i folkloru Belgii.
cone
"miłości
Kultura
ludowa
a etnografia
w BelgU
33
wydziałach historii, prawa, nauk społecznych dla studentów różnych
kierunków, tj. historii, filozofii, socjologii, poszczególnych filologii, archeologii i historii sztuki. Studenci tychze kierunków mogą podejmować
wykłady z etnografii na poziomie "kandydatury" (dwuletnie studia) lub
"licencji" (czteroletnie studia), mogą również z tego zakresu pisać prace
dyplomowe, po ukończeniu których uzyskują dyplom magistra (licencie).
Istnieje także możliwość przygotowywania prac doktorskich z zakresu
etnografii i folkloru u prowadzących wykłady uniwersyteckie. Ilość prac
magisterskich i doktorskich podejmowanych na uniwersytetach belgijskich z zakresu etnografii jest niewielka. Zarysowany stan uniwersyteckiej etnografii rzutuje na ogólną sytuację etnografii Belgii i jednocześnie tę sytuację odzwierciedla. Dodać tu można, że porównanie do
warunków polskich obsady zawodowej belgijskich placówek etnograficznych może wywołać pewne zdziwienie, jeżeli nie uwzględni się specyfiki
studiów etnograficznych w Belgii 55.
5. W zarysowanych wyżej warunkach Belgii tworzą się takie podejścia
etnograficzne zachodnie do badań kultury ludowej, które w większym
stopniu nawiązują do historii, socjologii, niż do etnografii. W belgijskiej
etnografii mamy do czynienia z następującą sytuacją; ponieważ istnieją
trudności w wyjaśnianiu procesu historycznego, ze względu na dyfuzję
czy nawarstwienia kulturowe, więc w studiach etnograficznych uwzględnia się mikroproces kontekstu historycznego w czasie i różne ujęcia synchroniczne kontekstu socjologicznego. Ujęcia porównawcze dotyczące kultury Walonów i Flamandów kojarzą się z polityką (bo w warunkach
Belgii jest to problem polityczny) i wydaje się, że unika się ich z obawy
rozmycia własnej odrębności narodowościowo-językowej, którą etnografia belgijska stara się raczej podkreślać i dokumentować.
Można więc powiedzieć, że etnografia belgijska jest dość typowym
przykładem zachodnioeuropejskich uwarunkowań w pojmowaniu kultury ludowej. Duża gęstość zaludnienia, wczesna urbanizacja, rozwój rzemiosła i przemysłów, a także handlu, ekspansja kolonialna, niejednolity
(szczególnie w wypadku Belgii) skład etniczny, przewaga narodotwórczych funkcji państwa (w wypadku Belgii nawet w wersji XIX w. pań55 Np. w Musec
de la vie WaIIonne z ogólnej ilości 45 zatrudnionych
osób
(1977 r.), tylko 9 ma wykształcenie
wyższe (nie wszyscy z nich są zatrudnieni
w pełnym wymiarze). W Openluchtmuseum
te Bokrijk z zatrudnionych
32 osób
(1977 r.) dwie mają wykształcenie
wyższe (konserwatorzy).
Dyrektor
muzeum
(kustosz) jest z wykształcenia
historykim
starożytnym,
z uprawnieniami
konserwatora (studia podyplomowe). Skład zawodowy pozostałego personelu:
2 prac.
administracji, fotograf, magazynier, 4 rysowników, 5 cieśli, 5 murarzy, 3 dekarzy,
11 prac. fizycznych. Ponadto zatrudnia
się 60 osób dziennie jako pracowników
sezonowych (dozorcy).
3-
Lud LXII
34
Kuttura
ludowa a etnografia
w BelgU
stwa kapitalistycznego) powodują ni€chęć do ujęć porównawczych w skali własnego kraju. Eksponuje się elementy tej tradycji ludowej, która
może być służebna dla dawnych klas posiadających, względnie te, które
wiążą się z ambicjami nowych klas posiadających, zwłaszcza jeśll ich
przynależność etniczna nie je·st ta sama. Klasowe zantagonizowanie takich faz zainteresowań powoduje jednak utrzymywanie się pewnych
przemilczeń związanych z nadrzędnością politycznych i gospodarczych interesówogólnopaństwowych.
Dlatego też woli się monograficzne, ograniczone do społeczności lokalnych, wyjaśnienia diachroniczne (nawiązujące do metod historycznych) i synchroniczne (nawiązujące do metod
socjologicznych). Czy jednak w ujęciach takich nie ulega zagubieniu
specyfika badań etnograficznych i czy są one do naśladowania w społeczeństwach homogenicznych etnicznie pozostaj-e sprawą do dyskusji.
ZOFIA STASZCZAK
LA CULTURE
POPULAIRE
ET L'ETHNOGRAPHIE
DE LA BELGIQUE
(R e s u m e)
L'article est un essai d'analyse de la relation de l'ethnographie
et de la culture
populaire
dans les conditions
specifiques
de la Belgique, Ie pays ou: 1° les
differences et la composition ethnique sont plus importantes,
que les differences
etnographiques,
2° qui est depuis longtemps tres urbanise et industrialise
3° ou
l'ethnographie
s'inclinait depuis longtemps aux etudes de peuples primitifs.
Une analyse des activites de quelques institutions ethnographiques
importantes
en Belgiques permet li tirer quelques conclusions sur l'etat actuel et les controversions dans les approches li l'etude de la culture populaire beIge.
Comme dans la plupart de pays occidentaux d'Europe l'interet scientifique de
la culture traditionelle
du propre peuple n'etait ni tres ancien, ni tres developpe
d'abord. On apre\;oit une certaine hesitation s'ił s'agit d'approches
comparatives,
qui evoqueraient
jusqu'au present de questions politiques meme si leur but principal serait de trouver d'elements communs dans les traditions populaires flama ndes et wallonnes. Pour souligner tout de meme l'autenticite
et la specificite nationale et pour ne pas enflammer de confrontations
ethniques interieures on choisit
a expliquer des phemomenes de la culture populaire par les microprocessus diachroniques du contexte historique, ou bien par de contextes sociologiques synchroniques plut6t, que par des comparaisons et confrontations
des traits specifiques dans
un contexte plus large.