-
extracted text
-
Lu d, t. 62. 1978
ANTONI
KUCZYŃSKI
POLSKA LITERATURA SYBERYJSKA DO XX WIEKU I PROBA
OKREŚLENIA JEJ ROLI W STUDIACH ETNOGRAFICZNYCH
NAD NARODAMI ZWIĄZKU RADZIECKIEGO
"Na to są potrzebne kroniki,
ażeby czyny pamięci
god'1e
z życia ludzkiego w zapominek nie poszły ..."
S. Orzechowski,
Kl'OJliki
Zapoczątkowany jeszcze wojnami Stefana Batorego, a następnie ciągnący się przez trzy stulecia łańcuch zdarzeń społecznych i politycznych
między Polską a jej wschodnim sąsiadem spowodował, że szlakiem niewoli wielu Polaków zawędrowało na rozległe obszary państwa rosyjskiego. W konsekwencji zaludniły się obszary Rosji jeńcami z Polski. Jest to
zjawisko bardzo znamienne w naszej historii, wielu bowiem uczestników
tej "migracji po niewoli" związało się na stałe z dziejami Rosji, jej kulturą, gospodarką i nauką. Kontakty te noszą mało jeszcze znane w dziejach naszej nauki znamiona wkładu Polaków w poznanie Syberii, rewolucyjnych związków między polskimi i rosyjskimi patriotami przebywającymi na zesłaniu oraz osiągnięć naukowych w dziedzinie etnografii
tych ziem, cenionych współcześnie przez naukę radziecką 1. Na Syberii
I Z
opracowań
poświęconych
tej problematyce,
które ukazały się ostatnio
w Związku Radzieckim, przykładowo wymienić należy: L S. Wejsztejn, Antropologićeskije
i etnografićeskije
issledovanija
Feliksa Jakowlewicza
Kona, "Sovietskaja
Etnografija",
nr 4: 1965; tenże, Feliks Jakowlewicz
Kan kak etnograf,
"Oc erki
lstorii Ruskoj Etnografii, Folkloristiki
i Antropologii"
t. 3: 1965; L S. Gurwicz,
l. w. Puchow, E. K. Piekarskij, K stoletiju
sa dnja rozdenija,
"Sovietskaja
Etnografija", nr 6: 1958; G. F. Szamow, Naućnaja
diejatielnost
O. M. Kovalevskago
Ul kazanskom
universitetie,
"Ocerki po lstorii Russkogo Wostokoviedenija",
t. 2:
132
ANTONI
KUCZYNSKI
bowiem uczestniczyli Polacy w odkryciach na polu geografii, zajmowali
się badaniami etnograficznymi, archeologicznymi, antropologicznymi i językoznawczymi oraz zagospodarowywali ten kraj kładąc podwaliny pod
nowe gałęzie rzemiosła, pod rolnictwo i przemysł. Zakładali biblioteki,
sklepy oraz apteki i szkoły 2. Pobyt ten stworzył ponadto jakby dwunarodowe formacje psychiczno-społeczne, tj. rodziny, wśród których przez
pokolenia dziedziczona była, podczas pobytu w Rosji świadomość polskości, kultura i język. Część z tych ludzi w różnych okresach wracała
do kraju, inni natomiast, wrośnięci w nowe środowisko, pozostawali na
ziemi wygnania, a ich potomkowie do dzisiaj żyją na Syberii. Dzieje tej
tułaczki znane są z polskiej literatury syberyjskiej, zwłaszcza z dużej
ilości pamiętników. "W dziejach naszego pamiętnikarstwa grupę osobną - pisze Jan Krzyżanowski - i to nie byle jaką, stanowią wspomnienia Sybiraków, turystów z musu, jeśli tak godzi się nazwać zesłańców, przeważnie «przestępców politycznych», skazanych na przymusowy
pobyt w wyznaczonych miejscowościach, na więzienie, na wieloletnią
służbę żołnierską, niejednokrotnie na katorgę, a więc ciężkie roboty w kopalniach rudy. Ci, którym udało się wrócić, spisali swe wspomnienia,
które niekiedy okazywały się sensacjami 'i zdobywały poczytność europejską" 3.
Polskie pamiętnikarstwo syberyjskie jest czymś wyjątkowym w dziejach naszego piśmiennictwa 4. Brak mu również odpowiedników w literaturze światowej. W żadnym bowiem piśmiennictwie światowym dobrowolny czy przymusowy exodus nie pozostawił tak bogatej spuścizny.
Nie posiadamy np. relacji wygnańców irlandzkich ze Stanów Zjednoczonych, nie pozostawili ich także Francuzi zsyłani do Gujany czy walczący
o wolność Kubańczycy przebywający w więzienIach na Fernando Po.
Również Anglicy zamieszkali w swoich koloniach okazali się bardzo
wstrzemięźliwi i nie pozostawili za wiele wspomnień, tak aby można
było mówić o odrębnym zjawisku literackim, jak w przypadku sybe,1965;
G. S. Sapargaliew,
W. A. Djakow,
Obscestvienno-politiceskaja
diejatelnos(
Ałma-Ata
1971; B. S. Szostakowicz, Poljaki - politiceskije
ssylnyje konca 70 - na cala 90 godov XIX vieka w Sibiri,
[w:] Ssylnyje
revolijucjonery
w Sibiri,
pod red. N. N. Szczerbakowa,
Irkutsk 1973; Russko-polskije
svjazi v oblasti nauk o ziemle, pod red. N. S. Czoczi,
Moskva 1975.
2 M. Janik,
Dzieje Polaków
na Syberii,
Kraków 1928; W. Pob6g-Malinowski,
Syberia, [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach
świata, pod red. W. Pobóg-Malinowskiego, t. 1. z. 3-4, Warszawa 1939; A. Kuczyński, Syberyjskie
szlaki, Wrocław Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972.
3J. Krzyżanowski,
Pierwszy
nasz pamiętnik
jeńca Sybiraka,
"Pamiętnikarstwo
Polskie", nr 3-4: 1973, s. 214.
4 H. M. Małgowska,
Sieroszewski
i Suberia, Toruń 1973, s. 23.
ssUlnych
Poljakov
v dorevoljucijonnom
Kazachstanie,
Polska
literatura
syberyjska
do XIX
w.
133
ry jskiego pamiętnikarstwa polskiego. Rosjanie natomiast, których literatura syberyjska jest o wiele skromniejsza od polskiej, stworzyli bardziej zróżnicowane gatunkowo utwory np. Wspomnienia z domu
umarłych znanego pisarza Fiodora Dostojewskiego, czy cykle opowiadań
syberyjskich Władimira Kowalenki, z wybijającym się wyraźnie brakiem pamiętników z zesłania. Nie brakło jednak w literaturze rosyjskiej twórczości opartej na wątkach zaczerpniętych z polskich pamiętników syberyjskich. Wymieniając przykładowo, wspomnieć należy, że
tworzą ją takie utwory, jak Za co, Lwa Tołstoja lub Byłoje w nie bywalam i niebywałoje w byłom, Władimira Dala - naj słynniejsze pozycje
rosyjskiej literatury inspirowane polskim pamiętnikarstwem
syberyjskim 5. Ponadto pamiętnikarstwo to budziło szerokie zainteresowanie nie
tylko w kraju, ale i poza jego granicami, dlatego niektóre pamiętniki
doczekały się obcojęzycznych wydań - np. rosyjskich, angielskich, francuskich i innych 6. Ten rodzaj pisarstwa należy rozpatrywać jako zjawisko kulturowe całkowicie oryginalne dla Polski, a jednocześnie mające europejską rangę. Niestety, nie posiada ono do dzisiaj historyczno-literackiej monografii.
Także we współczesnej prozie radzieckiej spotkać można polskie tematy syberyjskie, biorąc chociażby pod uwagę twórczość Franca Taurina,
autora utworów Katorżnyj zawod, Daleko w stranie irkutskoj, Partizanckaja bogurodzica i tłumaczonej u nas książki Strome brzegi Bajkalu. Tak
jak w Stromych brzegach Bajkału, również w innych utworach przedstawia Taurin Syberię jako miejsce zesłania, kreśli towarzyskie i rewolucyjne związki między polskimi a rosyjskimi zesłańcami walczącymi
z caratem 7. Podobne obrazy odnajdujemy również w książce Georgija
Markowa zatytułowanej Sybir, za którą otrzymał on w roku 1976 Nagrodę Leninowską. Książka ta jest epickim freskiem obrazującym życie
Zachodniej Syberii tuż przed Rewolucją Lutową. Jej główny bohater,
zbiegły jeniec, styka się podczas swej ucieczki z przedstawicielami
wszystkich warstw społecznych - zamieszkujących tajgę plemion koczowniczych, po rewolucyjną inteligencję syberyjskich miast. Dla czytelnika polskiego interesującym jest to, że w powieści Markowa znaleźć
można, nakreślone z dużą sympatią, portrety Polaków - dzieci powMałgowska, Op. cit., s. 23-37.
Zobacz np. K. Lach Szyrma, Revelations
of Siberia,
by banished
Landy,
London 1852; R. Piotrowski, Souvenirs d'un Siberien, Paris 1880 - następnie ukazał się przekład angielski, niemiecki, szwedzki, holenderski,
duński i rosyjski;
J. Gordon, Mes prisons en Russie, Leipzig 1861; A. Januszkiewicz,
Dnievniki
i pisma iz putiesestvija
po kazachskim stiepjam, Ałma-Ata 1966.
7 H. M. Małgowska,
Posłowie [w:] Franc Taurin, Strome brzegi Bajkału,
Warszawa 1975, s. 342-347.
5
6
13J
ANTONI
KUCZYŃSKI
stańców Z 1863 roku. Ich losy wprzęgnięte są w książce w codzienne życie
Syberii, którą zagospodarowywali i cywilizowali rozwijając różnorodną
działalność społeczną i kulturalną. W porównaniu jednak z obfitą kroniką zesłania, jaką zawierają pamiętniki i wspomnienia, literatura książek Taurina i Markowa jest zapisem o wiele skromniejszym. Wchodząc
w dłuższy kontakt z ziemią wygnania, polscy zesłańcy utrwalili w swych
wspomnieniach ówczesną rzeczywistość społeczno-gospodarczą Syberii,
panujące tu stosunki polityczne, osiągnięcia kulturalne, historię tej ziemi oraz zwyczaje i obyczaje tubylczych ludów. Ten sposób opowiadania
o okresie niewoli powtarzał się u wielu autorów, jedynie proporcje ma- _
teriału faktograficznego były u nich bardzo różne, stąd też nie we wszystkich wspomnieniach znajdują się relacje o tematyce etnograficznej lub
są one mniej lub bardziej rozbudowane. "Motywowane wychowaniem,
uczuciowością, a wreszcie sytuacją polityczną, zainteresowanie pamiętnikarstwem syberyjskim, dające się zauważyć w dziewiętnastowiecznej
Polsce - powodowało znaczną unifikację sposobów wypowiedzi. Czytelnik domagał się więc od autora syberyjskich wspomnień relacji wyraźnie
ukierunkowanych uczuciowo, potęgujących niechęć do władzy carskiej.
Najczęściej też jego zamówienie było realizowane. Nie zawsze jednak
z powodu podporządkowania się pisarzy wymogom czytelnika. Pamiętajmy, że droga na Sybir była najczęściej rezultatem działalności spiskowej, podporządkowanej ideom patriotycznym lub społecznym, stąd też
typ zachowań i sposobu reagowania na represje carskie bywał nie tak
bardzo zróżnicowany" 8.
Generalnie jednak obraz Rosji ukazany na kartkach pamiętników ma
zróżnicowany charakter. Autorzy nie stawiali z reguły znaku równości
między narodem rosyjskim, a przedstawicielami administracji carskiej.
Zdawali sobie sprawę z tego, jakie są polityczne mechanizmy zesłań,
które dostarczały na Syberię także licznych przedstawicieli narodu rosyjskiego walczącego z caratem. Jedni i drudzy cierpieli tak samo za
umiłowanie wolności i nieraz w pamiętnikach przewija się echo tych
walk, np. słynnej sprawy dekabrystów. O przyjaznym stosunku polskich
zesłańców wobec ludności rosyjskiej decydowały nie tylko sprawy znajomości 'prowadzonej przez nią walki z caratem, czy też spotkania z rosyjskimi patriotami na katordze, lecz nie mały wpływ miały tutaj dowody serdeczności i opieki ze strony ludności rosyjskiej. Często podczas
długich marszów miejscowa ludność starała się dostarczyć więźniom
pożywienia, przyjmowała od nich korespondencję, która później docierała do kraju, lub w inny sposób sprzyjała zesłańcom.
Pamiętnikarstwo
syberyjskie,
rozpowszechnione
kontynuowane
8
Małgowska,
Sieroszewski ..., op. cit., s. 106.
Polska ttteratura
syberyjska
do XIX
w.
135
naszej tradycji literackiej przez trzy stulecia, ma jedną ogólną cechę
dla badacza kultury, socjologa czy historyka. Wnosi ono bowiem wiele
autentycznego materiału, faktów z danej epoki, do której się odnosi,
gdyż autorzy pamiętników nie występują nigdy w oderwaniu od środov/iska społeczno-kulturalnego, w którym tkwią. Natomiast zawsze są
\v jakiś sposób uwikłani w różne powiązania społeczne i kulturalne charakterystyczne dla historycznej epoki miejsca i czasu oraz określonej
społeczności. Ponadto dziewiętnastowieczne wspomnienia z pobytu na
Syberii charakteryzują się rozbudowanymi partiami dotyczącymi opisu
katorgi, uwypuklają martyrologię zesłańców, charakteryzują życie w niewoli, bądź oskarżają carat i jego politykę znakomicie rejestrując postawy
carskich urzędników wobec zesłańców. Ten zakres tematyczny sprawia,
że są one doskonałym źródłem dla historyków stosunków społeczno-politycznych, historyków nauki, etnografów oraz innych specjalistów zajmujących się różnymi dziedzinami życia na Syberii. Każdy, kto jednak zetknął się z tekstami pamiętników syberyjskich, zdaje sobie sprawę, jak
trudny stanowią one materiał do interpretacji. Zwłaszcza zaś niełatwa
jest ocena zawartych tam zdarzeń społeczno-politycznych, które już
same w sobie dowodzą, jak pełna dramatycznych napięć i rozterek była
osobowość niektórych autorów. Literatura ta była też odbiciem wielkiego
kryzysu społeczeństwa polskiego znajdującego się pod wpływem wstrząsów politycznych i społecznych spowodowanych zaborami. Poszukiwanie
formuły niepodległościowego istnienia raz po raz wiązało postępowe
warstwy społeczeństwa polskiego z konspiracyjną walką o wolność i sprawiedliwość społeczną. Stąd też nierzadko tematem rozważań pojawiających się w pamiętnikach są sprawy odzyskania wolności i carskiej niewoli, widziane nie tylko w aspekcie historii społeczno-politycznej, ale
także historii duchowej naszego narodu.
Pierwsze polskie publikacje wspomnieniowe, zawierające informacje
etnograficzne o ludach Syberi, pojawiły się w XVII stuleciu. Powszechnie
przyjmuje się, że najwcześniejszym jest Dyaryusz A. Kamieńskiego-Dłużyka, pochodzący z drugiej połowy XVII wieku, który przeleżał w rękopisie ponad dwieście lat zanim został opublikowany. Później pojawiły się
kolejne pamiętniki, a listę tę rozpoczyna Dokument L. Sienickiego, autora, który w drugiej połowie XVIII wieku zawędrował do dalekiej Jakucji 9. Wiadomo też, że wiele fragmentarycznych przekazów z tego zakresu pozostawili Polacy w różnych raportach administracyjnych skła\V
9
A. Kuczyński,
t. 12: 1968; tenże,
lncji
Ludwika
Sibiri
XVIII
"Sowietskaja
Pierwsza polska relacja o ludach Syberii,
"Etnografia Polska",
Etnograficzny
obraz Syberii
w świetle
osiemnastowiecznej
re-
Sienickiego,
"Etnografia
w.
L. Senickogo
Materiały
Etnografija",
nr 1: 1972.
Polska", t. 14: 1970, z. 1; tenże, Opisanije
o sibirskich
aborigenach
i ich kultura,
136
ANTONI
KUCZYŃSKI
danych w urzędach gubernialnych Syberii. Formułując jednak najogólniej, podkreślić trzeba, że geneza polskiego pamiętnikarstwa dotyczącego
Rosji przebiega paralelnie z chronologią wypadków historycznych. Wyprawy Batorego "na Moskwę" przyniosły bowiem nieco relacji z krwawych walk i bitew, pochodów i szturmów. Pierwotnie relacje dotyczące
tych zdarzeń są bardzo skąpe i sprowadzają się do suchych faktów, "by
z kolei u późniejszych zaprawionych w żołnierskim rzemiośle pamiętnikarzy rozrosnąć się w całe bogactwo motywów (udział w walkach połączony z ciągłym niebezpieczeństwem śmierci, laury zdobyte na bitewnych polach, zaszczytna rola obrońcy ojczyzny, starożytne wzory Cezara
i chwalebny przykład dla potomnych)" 10. Później natomiast lata dymitriady sprawiły, że na terenie Rosji zaroiło się od różnego rodzaju poszukiwaczy przygód, niespokojnych duchów i niebieskich ptaków 11. Dzięki
temu wydarzeniu - które związało w pewnym okresie dzieje Rosji
i Rzeczpospolitej szlacheckiej - powstało wiele różnych odmian diariuszy, relacji i raptularzy 12. Ich ilość była wprost proporcjonalna do wojen, potyczek granicznych, bitew i innych kontaktów ze wschodnim sąsiadem zrodzonych konfliktami politycznymi. W późniejszych okresach
podobny zespół zjawisk społeczno-politycznych, aż do zaborów włącznie,
związał nasz kraj z historią Rosji.
Kreśląc w najogólniejszych zarysach przegląd tej literatury pod
względem chronologicznym i tematycznym, należy wspomnieć, że ma
ona wiele wspólnego z określeniem Sieroszewskiego, że "w więzieniu się
dużo myśli, a na wygnaniu obserwuje, bo nowe otoczenie zaostrza ciekawość niezmiernie i daje pole do porównań" 13. Różnie jednak u poszczególnych autorów zaznacza się to zainteresowanie nowym otoczeniem
10 M. Kaczmarek,
Wstęp, [w:] Antologia
pamiętników
polskich XVI wieku, pod
red. R. Pollaka, Wrocław - Warszawa - Kraków, 1966, s. LXIX.
11 A. Sajkowski,
Wstęp,
[w:] Pamiętniki
Samuela
i Bogusława
Kazimierza
Maskiewiczów.
Wiek XVII,
pod red. W. Czaplińskiego Wrocław 1961, s. 21 i następne.
12 Przykładowo
wymienić należy: S. Borsza, Wyprawa
cara moskiewskiego
Dymitra
do Moskwy z Jerzym Mniszchem [w:] Russkaja Istoriczeskaja
Bibliotieka,
t. 1, S. Petersburg 1872; Diariusz poselstwa moskiewskiego
[w:] Polska a Moskwa
10 pierwszej
połowie wieku XVII. Zbiór materiałów
do stosunków polsko-rosyjskich
za Zygmunta
III, wyd. A. Hirschberg,
Lwów 1901; Diariuszek
moskiewski
Lwowianina
z roku 1906, wydał W. Łoziński, "Kwartalnik
Historyczny", t. 8: 1894;
(Dyamentowski Wacław): Diariusz
1605-1609, [w:] Polska a Moskwa w pierwszej
połowie
wieku
XVII.
Zbiór
materiałów
do stosunk6w
polsko-rosyjskich
za Zygmunta
II, wydał A. Hirschberg,
Lwów 1901; .J. Krajewski, Chronologia
woyny
Moskiewskiey,
Kraków 1615; S. Lifftel, Gody Moskiewskie
tamże na Moskwi opisane, Kraków
1607; (S. Niemojewski) Pamiętnik
Stanisława
Niemojewskiego
16061608, Wydał A. Hirschberg, Lwów 1899.
13 W. Sieroszewski,
Józef Piłsudski,
Lublin 1916, s. 15.
Polska
literatura
syberyjska
do XIX
w.
137
i pod tym względem syberyjskich autorów wspomnieniowych podzielić
można na dwie wyraźne grupy tematyczne.
Do pierwszej należą wspomniane już naj wcześniejsze pamiętniki, których autorami są ci spośród licznego grona Sybiraków, którzy znaleźli się
za Uralem w XVII i XVIII stuleciu. Nie zapominajmy też, że zetknięcie
się wielu zesłańców wywodzących się częstokroć ze szlacheckiego zaścianka z kulturą ludów tubylczych i zderzenie różnych wzorów życia, stało
się żródłem wielu ciekawych relacji a obserwowanej tu odmienności kulturowej. Pozostawione przez nich relacje o "dalekich krainach" charakteryzują się dużą ilością realiów etnograficznych mających, w myśl założeń autorów, rozszerzyć horyzonty myślowe tych, którzy sięgną po tę
literaturę. Wiele w tych utworach jest informacji o odległych stronach,
ich historii i gospodarce, mieszkańcach, miejscowych obyczajach i innych
odmiennościach kulturowych nowego środowiska. Nie brak w nich również fantastycznych curiositateszniekształcających
nieraz obraz tych
"niecywilizowanych" ludów. Obok prezentacji konkretnych zjawisk kulturowych dotyczących wieloetnicznego żywiołu Syberii, występuje w tych
relacjach nieco refleksji nad warunkami życia ludności, które ze względu na inną strefę klimatyczną, migracje i dyfuzje kulturowe tak bardzo
przecież różniły się od życia w rodzinnych stronach autorów wspomnień.
Opisy te połączone są często z rozbudowanymi partiami krajobrazowymi
potężnych gór i rzek syberyjskich nastręczających wiele trudności w podróżowaniu, które dotkliwie dawały się autorom we znaki. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że autorzy wspomnień zdawali sobie sprawę
z tego, że ich relacje są nieraz pierwszymi przekazami o coraz bliżej
znanej naszemu społeczeństwu Syberii, dlatego każdy starał się - oprócz
opisu własnych losów - przekazać nieco obserwacji oraz refleksji nad
tym, co widział. Nietrudno też zauważyć, że refleksje te dotyczą stosunków społecznych, zwyczajów i obyczajów oraz własnych losów autorów,
którym wypadło żyć wśród ludów o odmiennej kulturze. Ta forma zapisu
własnych obserwacji, dyktowana egzotyką nowych ludów i krain, występowała w naszym 'pamiętnikarstwie syberyjskim szczególnie do początków XIX stulecia. Często też obraz ludów syberyjskich naszkicowany
w nich został z pozycji europocentryzmu, tworząc pierwsze w dziejach
naszej etnografii źródła, ukazujące kulturę ludów azjatyckich jako swoistą antytezę cywilizacji europejskiej.
Korzystając więc z pamiętnikarskich relacji, należy zawsze badać
wiarygodność przekazów, zestawiając je z współczesnymi im źródłami.
Przy stosunkowo obfitej obecnie literaturze radzieckiej, dotyczącej etnografii Syberii, porównania takie są znacznie ułatwione. Pozwala to na dokonanie rekonstrukcji stanów i procesów kulturowych sięgających nawet
okresu XVII stulecia. Oczywiście, wiele zapisów pamiętnikarskich za-
138
ANTONI
KUCZYŃSKI
wiera wyrwane z kontekstu ciekawostki, zestawiając je jednak obok siebie otrzymujemy nieraz interesujące obrazy katalogu faktów kulturowych w dynamicznym ujęciu. W żadnym ze znanych nam pamiętników
syberyjskich nie posiadamy informacji umożliwiających zrekonstruowanie pełnego inwentarza kulturowego poszczególnych ludów. Również suma tych przekazów nie pozwala na realizację tego zadania. Mimo tego,
omawiane relacje są niezwykle cennym materiałem uzupełniającym przekazy innych autorów. Często też źródła polskie są naj wcześniejszymi
chronologicznie i w tym tkwi ich poważna wartość dla rekonstrukcji
dawnych układów etnicznych na Syberii i kultury jej tubylców.
Syberyjskie szlaki, aresztanckie roty i katorga wielu zesłańców pozostawiły trwały ślad w ich patrzeniu na Sybir i Rosję. Ciężkie realia zesłańczego życia odsuwały na plan dalszy syberyjską egzotykę i polscy
przybysze tracili nieraz z oczu odmienność kulturową ludów, z którymi
wypadło im żyć. Dostrzegali to, co najbardziej było widoczne, a więc
przede wszystkim bogaty katalog kultury materialnej - transport i komunikację, łowiectwo i rybołówstwo, budownictwo itp. Natomiast problematyka dotycząca kultury społecznej i duchowej, którą, aby poznać,
trzeba bardziej dokładnie śledzić, stanowi w pamiętnikarskich zapisach
duży margines. Z całą pewnością jednak autorzy tych pamiętników zawarli w nich o wiele mniej informacji od tego, co widzieli. Gdy jednak
mowa o obiektywnym odwzorowaniu w pamiętnikach syberyjskich przejawów kultury tubylczej, trzeba zawsze brać pod uwagę ingerencję tego,
co w socjologii nazywa się "świadomością subiektywną". Materialno-obyczajowe zjawiska w pamiętnikach tych zawarte istnieją tam zarejestrowane przez pryzmat świadomości narratora. On zaś był z kolei zdeterminowany przez sposoby myślenia, kryteria i hierarchie wartości aktualne
dla epoki, w której tworzył, dla życia zbiorowego charakterystycznego
kręgowi społecznemu, z którego pochodził. Stąd też autorzy etnograficznych relacji z Syberii wybrali z życia zbiorowego obserwowanych
ludów te przedmioty obserwacji, które były w centrum zainteresowania
świadomości potocznej. Sprawy egzotyki syberyjskiej - jako trudniejsze do zarejestrowania - nie zajmują w relacjach dużo miejsca. Często
też własne doświadczenia pozwalały im na wyraźniejsze dostrzeganie
"dna życia", stąd w wielu relacjach spotykamy opis nędzy miejscowych
ludów, nierzadko Z podkreśleniem destruktywnej roli "czynowników"
carskich wobec tubylców. Mimo to warstwa realiów etnograficznych,
obejmująca pokaźną ilość opisów z dziedziny kultury materialnej, społecznej i duchowej, czyni z tej literatury bogate źródło wiedzy o wieloetnicznym obszarze imperium rosyjskiego. Korzystając jednak z tych
źródeł trzeba mieć na uwadze ową "świadomość subiektywną" oraz krytyczny dystans uzupełniony wiedzą etnograficzną o mozaice kulturowej
Polska
literatura
syberyjska
do XIX
139
w.
Syberii. Dystans ten chroni przed pochopnością sądów i daje lepszą możliwość zrozumienia opisywanych zjawisk kulturowych.
Wraz ze wzrostem liczby wspomnień syberyjskich w pierwszej połowie XIX stulecia zaznacza się wyraziście tendencja autorów do ukazania w nich całokształtu życia na Syberii. Wyraża się to w formie szczególnego eksponowania problemów gospodarczych, politycznych i widać
z nich wyraźnie, że materiały te stanowiły rezultat manipulacji kompilacyjnych przeprowadzonych na podstawie źródeł rosyjskich. Do takich
np. utworów należą Wiadomości o Syberii autora ukrywającego się pod
inicjałami J. K. 14 oraz Opisanie zabajkaLskiej krainy 15 Agatona Gillera.
Wspomnienia te dostarczają również ciekawego materiału etnograficznego, a książka Wiadomości o Syberii jest pierwszą w 'polskiej literaturze
małą monografią etnograficzną tego obszaru. Ponadto w miarę wzrostu
liczby zesłańców zaznacza się wyraźnie dążenie autorów do ukazania
społeczeństwu losu Polaków pozostających na wygnaniu. Wprawdzie
w tych wspomnieniach występują także treści etnograficzne, wyraźnie
jednak odbija sIę w nich przesunięcie ku problematyce społeczno-ekonomicznej. Są tam więc rozważania o czynnikach sprawczych powodujących zesłanie, postawach Polaków na zesłaniu i ich roli w cywilizowaniu
tych krain. Z początków wieku XIX pochodzą też zwięzłe relacje etnograficzne Tadeusza Hreczyny 16 o Jakutach oraz ciekawe reportaże Józefa Kowalewskiego dotyczące Buriatów, drukowane w "Tygodniku
Petersburskim" 17. Na mi!ano dobrego obserwatora realiów etnograficznych zasłużył też Adolf J anuszkiewicz, którego pierwsze listy ze stepów
kirgiskich ukazały się w "Bibliotece Warszawskiej", natomiast nieco
później fascynowały czytelników bogate w fabułę jego dzienniki, cenione współcześnie przez etnografów radzieckich jako wartościowe źródło
dotyczące kultury Kirgizów 18. Wreszcie na wyróżnienie w grupie tej
H J. Kobyłecki,
Wiadomości
o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831,
1832, 1833, 1834 przez J. K. Warszawa 1837; A. Kuczyński, Syberyjskie
podróże
Józefa Kobyleckiego,
"Poznaj Swiat", nr 1: 1969.
15 A. Giller, Opisanie
zabajkalskiej
krainy
w Syberii,
t. 1-4, Lipsk 1867.
16 T. Hreczyna,
Wiadomości
z Syberii.
Wyjątki
z listów Pana... doktora
medycyny, pisanych
z Hiżygi do przyjaciela
w Wilnie
mieszkającego,
"Dziennik Wileński", t. 6: 1817, s. 152-177.
17 J. Kowalewski,
Wyjątki
z Listów, "Tygodnik Petersburski"
nr 17-18: 1830;
tenże, Igrzyska w stepach buriackich,
tamże, nr 64: 1833, 30: 1834.
18 A.
Januszkiewicz,
Zywot
Adolfa
Januszkiewicza
i jego
Listy ze stepów
kirgizkich,
Berlin - Poznań 1861. Ukazało się rosyjskie tłumaczenie tej książki zob. przypis 6. Zob. też: J. Odrowąż Pieniążek, Dzieje Mickiewiczowskiego
Adolfa,
"Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego",
1: 1956; E. Simonowa, Polskije druzja
kazachsko90 naroda, "Kazachskaja
Prawda", Ałma-Ata nr 88: 1957; F. L Stiekłowa,
Z życia
Adolfa
Januszkiewicza.
Swiadectwa
dokumentów
archiwalnych
[w:] Mis-
140
ANTONI
KUCZYŃSKI
twórczości pamiętnikarskiej zasługują Wspomnienia z podróży po Syberii
Ewy Felińskiej, związane ściśle z przeżyciami samej autorki, nie pozbawione jednak ciekawych spostrzeżeń etnograficznych. Z jednakową
swobodą opowiada ona o miastach mijanych na zesłańczym szlaku, jak
i o życiu w Berezowie. Fabułę Wspomnień przeplata autorka barwną
charakterystyką wierzeń i obyczajów tubylczych, włącza do tekstu informacje o stosunku ludności tubylczej do Rosjan, przytacza bajki Chantów, opisuje ich ubiór, mieszkania, sposób odżywiania się i inne elementy kultury.
Pomijając bogatą grupę utworów wspomnieniowych z pierwszej połowy XIX stulecia, w których występują również treści etnograficzne, bardziej jednak skąpe od poprzednich, warto nieco miejsca poświęcić nurtowi pamiętnikarstwa
syberyjskiego z drugiej połowy tego stulecia,
rozpoczętego przez autorów wywodzących się z szeregów powstania
styczniowego. Charakteryzując ten okres polskiego wkładu w poznanie
Syberii i jej ludów trzeba wyraźnie podkreślić, że na lata te przypada
najbardziej twórcza działalność Polaków. W odniesieniu do etnografii
mało znaczące są skromne relacje etnograficzne zawarte w pamiętnikach,
w porównaniu z wnikliwymi studiami etnograficznymi takich badaczy,
jak F. Kon, E. Piekarski, W. Sieroszewski i inni. To oni właśnie wyznaczają naszą pozycję w dziejach etnografii pozaeuropejskiej.
Obserwując dzisiaj pewne przesunięcie akcentów w polskim pamiętnikarstwie syberyjskim drugiej połowy XIX stulecia w kierunku spraw
społecznych i politycznych, zawierających nieraz materiał obciążający
carat rosyjski za despotyzm, martyrologię i syberyjskie "dno nędzy" zgotowane dla zesłańców, trzeba przywołać tutaj ową epokę, a motywacje
autorów piszących swe wspomnienia umieścić w obrębie ewoluującego
procesu historycznego. Była nim długoletnia niewola i ich myślenie oscylowało najczęściej wokół problemu walki o wolność. Była to kontynuacja myślenia postępowych środowisk naszego społeczeństwa z lat wcześniejszych - Filomatów i Filaretów, powstańców listopadowych, konarszczyków, uczestników spisku tzw. Związku Wołyńskiego i innych. Coś
więc tę niewolę poprzedzało, coś stanowiło kontynuację, wreszcie carat
był czynnikiem sprawczym niewoli. Treść wspomnień z zesłania była
cellanea z lat 1800-1850, t. 2, Wrocław Warszawa - Kraków 1967, s. 480--486;
tenże, Nowy je archiwTIyje
materiały
ob Adolfie
Januszkiewicze,
[w:] Russkaja
i zarubieżnaja
literatura,
wyp. 1, Ałma-Ata
1969, s. 124-132; Sz. Saptajewa, Zapadno-europejskije
ucenyje
i pisatieli
XIX wieka o Kazachstanie
[w:] Mieznacjonalnyje
svjazi
Kazachskoj
literatury,
Ałma-Ata
1970, s. 175-194; J. Grzelak
(A. F. Grabski), Kazachskie
wątki
literatury
polskiej,
"Odgłosy", rocznik 14, nr 6:
1971; Sapargaliew,
Djakow, op. cit., s. 56-77; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit.,
s. 230-241.
Polska
!!teratura
syberyjska
do XIX
w.
141
więc odbiciem rozczarowań, wwrców zachowań, sposobów myślenia i manifestowała się różnie u poszczególnych autorów, najczęściej jednak
w kontekście oskarżenia caratu. Myśl ich krążyła często wokół kwestii:
dlaczego np. powstanie styczniowe poniosło klęskę? Kto zawinił? Nieraz
też sprawy wyzwolenia narodowego stawiali oni w kontekście współpracy
z postępowymi warstwami społeczeństwa rosyjskiego, która w latach
późniejszych posiadała zorganizowaną formę. Podstaw do zrozumienia tej
problematyki doszukiwać się należy - jak już wspomniano - w nabrzmiałym przez dziesiątki lat uczuciu nienawiści do zaborcy i jeszcze jednej niespełnionej nadziei na odzyskanie niepodległości, którą wiązano
z powstaniem styczniowym. Po tym właśnie jeszcze jednym zrywie narodowym zapełniły się cele Cytadeli Warszawskiej i innych więzień,
a przez etapy syberyjskie ciągnęły nowe fale zesłańców z "Przywiślańskiego Kraju". W ich wspomnieniach często przewijał się problem jak się wtedy mówiło - "wy jarzmienia narodu".
W następnych latach przybyli na Syberię członkowie pierwszych warszawskich kółek socjalistycznych, wśród których był np. późniejszy badacz kultury Jakutów, autor wielu opracowań z tego zakresu - W. Sieroszewski. W latach osiemdziesiątych xrx wieku odbyło się wiele procesów członków różnych jednostek organizacyjnych Wielkiego Proletariatu. W wyniku zapadających wyroków sądowych znalazło się na Syberii
wielu spośród wybitniejszych działaczy tej partii - np. Tadeusz Rechniewski, Feliks Kon. Później przybywali na zesłanie nowi Polacy uczestniczący w strajkach, manifestacjach lub związani z różnymi postępowymi ugrupowaniami spiskującymi przeciw caratowi. Do grona spiskujących
na życie Aleksandra lIr należał Bronisław Piłsudski. Związany on był
z grupą przygotowującą zamach na cara, w której działał także Aleksander Ulianow, brat Lenina, stracony po wykryciu spisku. Piłsudski
natomiast skazany został na 15 lat ciężkich robót i po latach zasłynął jako
jeden z najwybitniejszych znawców kultury i języka Ajnow.
Problematyce ajnoskiej poświęcił B. Piłsudski wiele artykułów drukowanych w czasopismach polskich, rosyjskich, angielskich i niemieckich 19. Był on doskonałym znawcą ich kultury, jedynym wówczas w Eu19 B. Piłsudski,
Nużdy
i potrebnosti
sachalinskich
Giljakov,
"Izviestija
Imperatorskogo
Russkogo
Geograficeskogo
Obscestva.
Priamurskoje
Otdielenije",
nr 3: 1898; tenże, Poród, ciąża i poronienie
u tubylców
wyspy Sachalinu,
"Głos
Lekarzy", cz. I i II: 1908; tenże, Die Uhrbewohner
von Sachalin, "Globus", nr 21:
1909; tenże, Na niedźwiedzim
święcie u Ajnów
z Wyspy Sachalin, "Sfinks", t. 7-8:
1909; tenże, Das Barenfest der Ainen auf Sachalin, "Globus", nr 3-4: 1909; tenże,
Der Schamanismus
bei den Ainu-Stammen
von Sachalin,
"Globus", nr 5; 1909;
tenże, L'accouchement,
la grossesse et l'avortement
chez les indigenes
de l'Ile
Sachaline, "Bulletins
et Memoires de la Societe d'Anthropologie
de Paris", t. 10:
142
ANTONI
KUCZYŃSKI
ropie autorem wielu rozpraw naukowych poświęconych temu narodowi,
którego resztki żyją dzisiaj na japońskiej wyspie Hokkaido. Zgromadził
bogatą kolekcję etnograficzną charakteryzującą kulturę Niwchów, Oroczonów i Ajnów, która wzbogaciła przede wszystkim muzea rosyjskie.
Wykonał wiele zdjęć etnograficznych obrazujących np. kult niedźwiedzia u ludów nadamurskich, ich budownictwo, tradycyjne stroje i inne
elementy kultury. Podczas pobytu na Sachalinie eksplorował Piłsudski
cmentarzyska tubylcze, gromadził znajdujący się w nich materiał kostny
oraz różne przedmioty kultu tubylców. Spisywał pieśni ajnoskie, legendy
i podania. Obok pracy naukowej starał się być potrzebnym dla tych "niecywilizowanych społeczności", które pozostają bez jakiejkolwiek opieki
ze strony administracji rosyjskiej, dziesiątkowane były przez różne choroby epidemiczne. Zbliżony do ludów, wśród których mieszkał, uczył ich
ogrodnictwa, solenia ryb, sadzenia ziemniaków, szczepił przeciw ospie.
Był ich orędownikiem i gorącym przyjacielem, przez co pozyskał ich
zaufanie. Te zbliżenia pozwoliły mu wniknąć w szereg obrzędów tubylczych, których zazdrośnie strzegli oni przed innymi badaczami. Dzięki
temu literatura etnograficzna wzbogaciła się o unikatowe materiały dotyczące kultu niedźwiedzia, obrzędowości rodzinnej, bogatych zwyczajów
i obyczajów dotyczących różnych dziedzin kultury Niwchów i Ajnów. Te
bogate opracowania cytowane są współcześnie przez wszystkich badaczy
zajmujących się kulturą ludów nadamurskich,
którzy zgodnie, bez
względu na polityczne uwarunkowania naukowe, uważają go za jednego
z najwybitniejszych badaczy Ajnów i Niwchów. Nie wszystkie jednak materiały terenowe zgromadzone przez Piłsudskiego zostały opracowane.
Część uległa rozproszeniu w latach kolejnych wojen, inne natomiast zalegają w zapomnieniu w archiwach Związku Radzieckiego. Do tragicznego życiorysu tego badacza dopisać więc należy jeszcze jedną smutną
kartę jaką jest brak naukowej monografii poświęconej jego życiu i pracy
na polu etnografii. Nie jest to bynajmniej odosobniona postać w dziejach
naszej etnografii, której olbrzymie zasługi w badaniu ludów Azji znane
1909; tenże,
Aborigeny
ostrowa
Szamanizm
u
na
tubylców
Schwangerschaft,
Entbindung
"Żiwaja Starina",
zesz. 2-3: 1909;
"Lud", t. 14: 1909, t. 16: 1910; tenże,
Sachalina,
Sachalinie,
und
Fehlgeburt
bei
den
Bewohnern
der
Insel
"Anthropos",
1910; tenże, Oświata
na Dalekim
IYschodzie.
Szkoły
w Chinach,
"Nowe Tory", t. 1: 1910; tenże, Poezja Git jaków
i Ajnów,
"Lud", t. 18: 1912; tenże, Materiały
do języka i folkloru
Ajnów,
"Sprawozdanie z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności", nr 3: 1911; tenże, Les
singes de propriete
des Ainu, "Revue d'Ethnographie
et de Socio1ogie", Paris 1912;
tenże, Ainu Folk-Lore,
"The Journal of American Folk, Lore", t. 25: 1912; tenże,
The Gylliaks
and their langs, "Folk, Lore", t. 24: 1913; tenże, Materials
for the
Study of the Ainu Language and Folklore,
Crakov 1912.
Sachalin
(Giljaken
und
Ainu),
Polska
literatura
syberyjska
do XIX
w.
143
są zaledwie z paru przyczynkarskich artykułów nie oddających całokształtu faktycznych zasług naukowych tych postaci.
Odnosi się to również do tej miary badaczy, co F. Kon, E. Piekarski
czy W. Sieroszewski. O badaniach etnograficznych Kona na Syberii nie
posiadamy w naszej literaturze monograficznego opracowania. A warto
przypomnieć, że jego studia z tego zakresu wysoko oceniane zostały przez
współczesnych badaczy radzieckich 20. Oprócz opracowań etnograficznych poświęconych ludom Syberii, zgromadził on unikalną kolekcję zabytków kultury materialnej znajdującą się do dzisiaj w zbiorach Irkuckiego Muzeum Krajoznawczego. Wprawdzie nie był on tej miary badaczem co wymienieni powyżej Piekarski i Sieroszewski, warto jednak
poświęcić mu oddzielne opracowanie mówiące o jego pracach etnograficznych. Do tej pory znany on jest bowiem w naszej historii przede
wszystkim jako wybitny rewolucjonista i działacz partyjny
Polski
i Związku Radzieckiego.
Podobnie przedstawia się sprawa z zasługami naukowymi znakomitego
badacza kultury i języka Jakutów - Piekarskiego 21. Jego studia jakutologiczne odznaczają się wielokierunkowością zainteresowań i obejmują
problemy dotyczące wszystkich trzech działów kultury. Stworzony przez
niego monumentalny słownik języka jakuckiego stanowi do dzisiaj podstawę wszelkich studiów jakutologicznych. Zakres haseł tam podanych
czyni z tego dzieła swoistą encyklopedię kulturową. Słownik zawiera
bowiem nie tylko sprawy dotyczące języka Jakutów, ale także wiele
uzupełniających wiadomości etnograficznych. Są to swoistego rodzaju
małe monografie określonego hasła uwzględniające sprawy etnograficzne,
językoznawcze i historyczne. Ten właśnie układ słownika zapewnia mu
najwyższą rangę w światowej literaturze jakutologicznej, w której autorami wielu prac są Polacy. Pomijając mniej znane postacie, których
Wejsztejn, op. cit.
Zasługi naukowe Piekarskiego
zostały bardzo wysoko ocenione jeszcze za
c~asów Rosji carskiej. Wówczas bowiem odznaczono go złotym medalem Rosyjskiej
Akademii Nauk (1907) i Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (1911).
Także w latach władzy radzieckiej wkład w jego dzieło etnografii jakuckiej spotkał
!'ię z podobną oceną. W 1927 roku wybrano go członkiem korespondentem
Akademii Nauk ZSRR, a w 1931 roku członkiem honorowym. Bardzo uroczyście obchodzono też w Jakuckiej ASRR stuletnią rocznicę jego urodzin (1958), poświęcając
mu specjalną książkę pamiątkową, a w miejscowości, w której przebywał na zesłaniu, nazwano szkołę jego imieniem. Nauka polska posiada jednak wobec Piekarskiego sporo długów. Wszystkie jego fundamentalne
prace trzeba czytać w języku
rosyjskim, a także brak jest w naszej literaturze
solidnej monografii poświęconej
jego życiu i pracy. To bowiem, co ukazało się do tej pory na jego temat w literaturze polskiej, stanowi zaledwie wątły obraz biografii naukowej tego znakomitego badacza.
20
~t
144
ANTONI
KUCZYNSKI
dorobek z tego zakresu jest niezbyt duży, warto wymienić takich badaczy,
jak Sergiusz Jastrzębski, Mikołaj Witaszewski, Adam Szymański i Wacław Sieroszewski. Wszyscy oni znaleźli się w Jakutii w wyniku carskich
zesłań i związani tutaj z rosyjskimi kołami naukowymi przede
wszystkim z Syberyjskim Oddziałem Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego - podjęli się prac na polu etnografii. Ich badania dotyczyły
wielu aspektów kultury jakuckiej, najpełniejszy jej obraz pozostawił
jednak Sieroszewski w swym monumentalnym
dziele Dwanaście lat
'lL' kraju
Jakutów,
wydanym początkowo w języku rosyjskim (1896),
a następnie w języku polskim (1900). Ponadto pozostawił on parę artykułów etnograficznych poświęconych także Jakutom. Chociaż dorobek
ten stawia Sieroszewskiego w rzędzie wybitnych jakutologów, polska
literatura etnograficzna nie posiada oddzielnej monografii jemu poświęconej. Ostatnio ukazało się jedynie parę publikacji 22, które w naj ogólniejszych zarysach kreślą tę postać, nie wynika z nich jednak pełny obraz
Sieroszewskiego jako etnografa.
Można by tutaj przytaczać jeszcze wiele innych nazwisk zesłańców,
którzy zajmowali się różnego rodzaju badaniami naukowymi na Syberii
i przyczynili się do rozszerzenia wiedzy o tej krainie. Tak się bowiem
złożyło, że podczas licznych represji carskich wobec powstańców styczniowych oraz późniejszych patriotów, znalazło się na zesłaniu wielu
młodych ludzi wyrwanych z murów uczelni. Część z nich należała niewątpliwie do elity ideowej różnych klas społecznych. Tutaj, na Syberii,
odsunięci od aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym i pozbawieni
możliwości kontynuowania studiów lub wykonywania posiadanego zawodu, zajęli się samokształceniem i po latach zasłynęli jako wybitni badacze w dziedzinie geologii, geografii, etnografii czy archeologii. "Przyszły historyk zesłania - pisał po latach F. Kon - będzie musiał poświęcić
dużo czasu, jeśli chce rozstrzygnąć problem, czym się tłumaczy fakt, że
ze środowiska wygnańców politycznych wyszło tylu uczonych badaczy,
pisarzy, publicystów itd. Wszak większość zesłańców jeszcze w latach
sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy ruch
rewolucyjny zaczynał przybierać charakter masowy - to studenci, którzy nie ukończyli studiów, seminarzyści, a nawet gimnazjaliści" 23.
Istotnie. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem bardzo ciekawym.
Ukształtowała je specyficzna sytuacja historyczna, w jakiej znalazł się
naród polski pozbawiony przez półtora wieku własnego państwa, własnych
ośrodków naukowych i możliwości pracy naukowej w zaborze rosyjskim.
22 Małgowska,
Sieroszewski ..., op. cit.; J. Aulak, Dwanaście lat w kraju Jakutów Wacława Sieroszewskiego wersja polska i rosyjska, "Studia PolonoSlavica-Orientalis",
t. 1: 1974; tenże, Rosyjska twórczość W. Sieroszewskiego
Szkic problemu, tamże, t. 2: 1975; A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki op. cit.
28 F. Kon, Narodziny
wieku. Wspomnienia, Warszawa 1969, s. 447.
Polska literatura
syberyjska
do XIX
w.
Wiemy dzisiaj dobrze, że w całej historii nauki światowej trudno byłoby
znależć podobny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska przez okres niemal 100 lat, poczynając od upadku
powstania listopadowego. Administracja Rosji carskiej ze szczególną siłą
uderzała wówczas w organizacyjne podstawy naszej nauki. Zlikwidowano
dwa uniwersytety - warszawski i wileński, zakazano działalności Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk; a ponadto w dwu pozostałych
zaborach - austriackim i pruskim - sytuacja była równie ciężka. Nic
więc dziwnego, że nauka polska rozwijała się w większym stopniu poza
granicami kraju, a jej reprezentanci często na obczyźnie szukali możliwości rozwinięcia swych pasji badawczych. Zesłani na Sybir z konieczności współpracowali z rosyjskimi placówkami naukowymi i często dochodzili tam do najwyższych tytułów naukowych. W zaborze rosyj~kim
nie było polskiej szkoły wyższej aż do zakończenia I wojny światowej,
nie licząc wyjątku kilkuletniej działalności S2Jkoły Głównej w Warszawie
(1862-1869), przekształconej później na Cesarski Uniwersytet z rosyjskim
językiem wykładowym. Stąd też wielu Polaków studiowało w końcu
XIX i w początkach XX wieku na uczelniach rosyjskich - w Petersburgu,
Moskwie, Kijowie, Kazaniu i innych miastach. Mając w Polsce zamkniętą
drogę do awansu i kariery - bowiem w kraju nie można było powierzać
Polakom wyższych stanowisk - ludzie ci podejmowali dobrowolnie zatrudnienie w ró'żnych częściach Rosji. Lepsza szansa zdobycia pozycji
zawodowej kierowała ich na Daleki Wschód, na Kaukaz i w inne rejony
carskiego imperium. Wraz z rozwojem życia naukowego na Syberii, tj.
tworzeniem placówek naukowo-badawczych - muzeów, gabinetów przyrodniczych, towarzystw naukowych i krajoznawczych - niektórzy Polacy
łączyli swe losy z pracą w tych instytucjach. Brali oni udział w licznych
ekspedycjach naukowych organizowanych przez te instytucje. Znana jest
np. aktywna działalność Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i jego Wschodniosyberyjskiego Oddziału w Irkucku prowadzona
na rzecz włączania Polaków do ekspedycji przyrodniczych i etnograficznych. Z pomocy finansowej tego Towarzystwa korzystał np. W. Sieroszewski przygotowując swoją pracę o Jakutach, E. Piekarski, gdy pracował nad słownikiem jakuckim, A. Czekanowski i J. Czerski prowadzący
badania geologiczne na Syberii i inni. Ludzie ci potrafili sobie stworzyć
z Syberii znakomity teren badań naukowych. Wielki ten kraj z jego
egzotyczną kulturą tubylców pociągał ciekawe umysły młodych zesłańców.
Obok chęci do pracy badawczej, zesłańcy wnieśli jeszcze przyjazne
nastawienie do krajowców, wypływające ze zrozumienia doli ciemiężnych
przez "czynowników" tubylców. Znane są w historii polskich zainteresowań ludami Syberii dwa "memoriały" w sprawie poprawy warunków
bytu tej ludności, która na skutek znacznego obciążenia przez admini10 -
Lud LXII
146
ANTONI
KUCZYŃSKI
strację carską różnymi powinnościami i pozbawiona opieki, przechodziła
proces depopulacji 24. Takie stanowisko Polaków zajmujących się badaniami etnograficznymi na Syberii umożliwiło im wejście w bardzo bliski
kontakt z tubylcami i przyczyniło się do zarejestrowania szeregu zjawisk
z zakresu etnografii, antropologii i socjologii. Krajowcy bowiem nie kryli
się przed nimi ze swoimi zwyczajami, obyczajami, religią, życiem codziennym itp. Wielu naszych badaczy - Sybiraków - temu właśnie
zawdzięcza swe powodzenie w pracy na polu etnografii. Wymagało to
jednak wielkiego wysiłku i wielu wyrzeczeń, z drugiej jednak strony
wielu zesłańców "ocalało jedynie dzięki temu, że udało im się zaczepić
o życie, znaleźć bodaj surogat jego sensu w badaniu, studiowaniu otaczających go ludzi i w okazywaniu im choćby drobnej pomocy w ich twardej walce o byt" 25.
Życie w odosobnieniu oraz przymusowa bezczynność na wygnaniu
wyzwalały wśród zesłańców potrzebę jakiejkolwiek pracy i działalności.
W niej bowiem można było znaleźć antidotum na stany depresji, jakie na
Syberii trapiły wielu z tych, którym los porwał życiorysy, zepchnął ich
na boczny tor życia wyznaczając drogę, która w świadomości tych aktywnych działaczy i społeczników wiodła donikąd. O marazmie i wewnętrznym niepokoju zesłańca pisał W. Sieroszewski w listach do swojej siostry
Pauliny, żaląc się, że "życie tu ciężkie i przykre! ... Wy tam o tym wyobrażenia nie macie i sądZić nawet nie możecie, bo i opisać tego nie można w liście, nawet w całym szeregu listów... bo to trzeba odmalować
w całym szeregu obrazów ... Tęsknota do kraju, żal za życiem utraconym
marnie, uczucie niemocy wobec siły, która cię dusi, pragnienie i nie21 Ze zjawiskiem
depopulacji zetknął się pod koniec XIX wieku na Kamczatce
B. Dybowski. Na skutek napływu na Kamcz.atkę różnego rodzaju osadnikóv,; nierzadko
kryminalistów
uchodzących
przed wyrokiem zawleczono tu szereg
chorób, np. syfilis, który podobnie jak alkohol, stanowiący rezultat "cywilizacji",
przyczynił
się do zmniejszenia
liczby ludności tubylczej półwyspu. Ponadto rosyjscy koloniści dysponujący bronią palną oraz kierowani chciwością wzbogacenia
się na handlu skórami zwierząt futerkowych
przyczynili się znacznie do wytrzebienia zwierzyny, podcinając
w ten sposób jedną z podstaw gospodarczego bytu
tubylców.
Na tę destruktywną
działalność
kolonistów
na Kamczatce
zwracał
wielokrotnie
uwagę Dybowski, który był przez sześć lat okręgowym lekarzem na
tym półwyspie. Z tego okresu znany jest jego "memoriał"
do władz półwyspu
w sprawie ochrony soboli i wprowadzenia
okresu ochronnego na te zwierzęta.
Ponadto z jego inicjatywy
wybudowano
tu szpital dla trędowatych
i syfilityków.
Podobną działalność wśród tubylców na Sachalinie rozwijał B. Piłsudski, a jego
artykuł pt. Nużdy i potrebnosti
sachalinskich
GHjakow,
opublikowany
w czasopiśmie
"Izwiestija
Imperatorskogo
Russkogo
Geograficeskogo
Obscestva.
Priamurskoje
Otdielenije",
nr 3: 1898, jest swoistego rodzaju
raportem
do władz
o zmianę stanowiska
administracji
wobec ludności tubylczej.
25 F. Kon, op. cit., s. 447.
Polska
!!teraturll
syberyjska
do XIX
W.
14'7
możebność jakiejś celowej, rozumnej działalności i to wieczne uczucie
niepokoju, podobne zapewne tylko do uczucia wędrownego ptaka, nie
posiadającego własnego gniazda... wiele, wiele innych rzeczy, które obległy się zewsząd i myśl, którą zabić tylko można upartą fizyczną lub
umysłową pracą. Szczęśliwi, godni zazdrości ci, co pracować mogą i którym pracować dozwalają" 26.
Aktywna walka zesłańców o byt narodowy zastąpiona została na zesłaniu myślą o poszukiwaniu nowej formuły przyszłego życia odpowiadającego życiowym pasjom, niezrealizowanym marzeniom - np. przerwanym
studiom itp. Wielu bowiem więźniów po odbyciu przymusowej katorgi
zmuszona była pozostać na Syberii, gdzie rozpoczynali pracę w różnych
zawodach, zajmowali się rzemiosłem, handlem, gromadzeniem materiałów
etnograficznych, prowadzili prace przyrodnicze lub w inny jeszcze sposób
"wiązali się z życiem". Jednym z takich więźniów był np. F. Kon, który po wyjściu z więzienia karyjskiego w okolicach Nerczyńska w Kraju
Zabajkalskim zajął się badaniami etnograficznymi wśród Jakutów. Wspominając o tym po latach pisał on, że "podczas pobytu w kraju Jakutów
ja również zająłem się gorliwie studiami i badaniami naukowymi, imałem
się publicystyki, nawet pisarstwa i pracowałem w wymienionych dziedzinach, łącząc tę pracę z bardzo małej wagi działalnością rewolucyjną,
jeżeli była ona możliwa w zabitych deskami od świata, zapadłych kątach
Sybiru" 27.
Wiele z tych prac do chwili obecnej nie straciło swych wartości poznawczych i zaliczane są do pierwszoplanowych źródeł wiedzy a etnografii wielu rejonów Związku Radzieckiego 28.
Poczynione tu uwagi wskazują na zasadnicze rodzaje naszej literatury
~yberyjskiej oraz orientują w dużym skrócie o czynnikach, które złożyły
się na jej powstanie. Jest to zaledwie próba wstępnego rekonesansu po
tej bogatej literaturze wymagającej wielostronnej interpretacji: historycznej, literackiej, językowej i socjologicznej, do dzisiaj jednak nie
dokonanej. Taka synteza nie jest rzeczą łatwą ani prostą i musi być
rezultatem pogłębionych studiów różnych jej aspektów, co może być wykonane tylko wspólnym wysiłkiem literaturoznawców, historyków i socjologów. Szkoda jednak, że zaniedbania w tej dziedzinie są jeszcze tak
olbrzymie. Twórczość ta stanowi bowiem autentyczny dokument przeszłości narodowej i jest obrazem losów ludzi uczestniczących w pozna26 W. Siel"Oszewski, Listy
z Syberii, opracowała B. Kocówna [w:] Miscellanea
z pogranicza XIX i XX w., Wrocław - Warszawa - Kraków H/64, s. 404-405.
l7 F. Kon, op. cit., s. 448.
28 O sprawach
tych zobacz: A. Kuczyński, op. cit., s. 280-390; Z. Sokolewicz,
Miejsce etnografii
polskiej
w nauce obcej do 1939 roku, [w:] Historia Etnografii.
Polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973,
s. 172-178.
148
ANTONI
KUCZYŃSK[
waniu Rosji i jej ludów, do którego zostali oni wciągnięci zbiegiem różnych okoliczności.
ad kilku zaledwie lat wśród badaczy polskich i radzieckich notuje się
zainteresowanie wkładem Polaków w poznanie Syberii i jej ludów.
W piśmiennictwie polskim wymienić należy prace Z. Jasiewicza 29, S. Kałużyńskiego 30, A. Kuczyńskiego 31, J. Reychmana 32, H. Swienki 33, N. a.
Szarakszynowej 34 i innych. W literaturze radzieckiej natomiast wiele
nowego materiału z tej dziedziny wnoszą opracowania B. P. Polewoja 35,
I. S. Wejsztejna 36, L. 1. Rownjakowej 37, 1. S. Gurwicza 38, G. F. SzamoZ. Jasiewicz, Pierwszy polski opis Syberii, "Poznaj Świat", nr 3: 1966.
S. Kałużyński, Edward Piekarski
i Wacław Sieroszewski
jako badacze wierzeń Jakutów,
"Przegląd Religioznawczy
- Euhemer", nr 3: 1964; tenże, Polskie
badania
nad Jakutamii
ich kulturą,
"Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki",
t. 2: 1966; tenże, Najstarsza polska relacja z wędrówek
po Syberii, "Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki",
nr 5: 1969.
13 A. Kuczyński,
Wkład Polaków
w badania nad ludami
Syberii
i ich kulturą,
"Lud", t. 51: 1968, cz. 2; tenże, Syberyjskie ... oraz inne prace autora.
32 J.
Reychman,
Ostatnie
prace o polskim
wkładzie
w badania
ludów
Azji
północno-wschodniej,
"Przegląd Orientalistyczny",
t. 1: 1972; tenże, Albina Kohna
29
30
rękopiśmienny
"Rocznik
słowniczek
wyrazów
czuwaskich
z lat
sześćdziesiątych
XIX
wieku,
Orientalistyczny",
t. 35: 1973, z. 2; tenże, A. Kohna rękopiśmienny
słowniczek polsko-udmursko-marijski
z połowy
XIX
w., "Acta Philologica",
t. 5: 1973.
33 H. Swienko,
Historia
zaginionego
rękopisu
Wacława
Sieroszewskiego,
"Etnografia Polska", t. 13: 1968, z. 1. Zob. też odpowiedź na ten artykuł: A. Kuczyński,
Rzekome
odkrycie
nieznanego
rękopisu
Wacława
Sieroszewskiego,
"Etnografia
Polska", t. 18: 1974, z. 1.
34 N. O. Szarakszynowa,
Józef Kowalewski
na Syberii,
"Kwartalnik
Historii
Nauki i Techniki", nr 2: 1968.
35 B. P. Polewoj,
Zabytyj
istocnik
sviedenij
po etnografii
Sibiri
XVII
wieka.
O socineniji
Adama
Kamieńskiego-Dlużika,
"Sovietskaja
Etnografija",
nr 5: 1965;
tenże, O prebyvanii
v Rossii Adama Kamenskogo-Dłużika,
svtora piervogo polskogo
socinienija
o Sibiri, "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. 82: 1972, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972; tenże, Esce raz o KamienskomDłuzike,
"Sovietskaja
Etnografija",
4: 1974; tenże, Adam
Kamienskij-Dlużik
v vostocnoj Sibiri
i istocniki
ego etnograficeskich
soobscenij. Rezultaty
dalniej§ych
archivnych
izyskanij,
[w:] Historia
grafii.
Streszczenia
Polacy
w
czątków
XVIII
w. Przegląd
rosyjsko-polskich
kontaktów
Warszawa
ra.nnych
historii
odkryć
Russko-polskie
ostatnio
soCinienija
geograficeskich
svjazi
w obłasti
literaturnyje
polsko-rosyjskich
A. Kuczyńskiego,
we
wschodniej
ujawnionych
w dziedzinie
geologii
XVII
otkrytij
w
źródeł
w dziedzinie
svjazi,
etno-
Wrocław 1973; tenże,
Syberii
od XVII
do po-
archiwalnych
[w:] Historia
i geografii. Streszczenia referatów.
w. o Sibiri i rol Poljakov
w istorii
Azii
[w:]
o ziemle, pod red. N. S. ezoczi, Moskva
"Kamcatskaja
Pravda", 4 ijulja: 1962.
sieviernoj
i
vosiocnoj
1975;
nauk
tenże, Kozyrievskie
na Kamcatkie,
36 Weisztejn,
op. cit.
37 L. I. Rownjakowa,
Wacław
Polsko-rosskije
red.
geograficznych
1972; tenże, Polskie
russkich
kontaktów
pod
referatów,
Sieroszewskij
Moskva
-
1970.
issledovatiel
Jakutii,
Sbornik
Polska
liteTatuTa
syberyjska
do
XIX
149
w.
wa 39, N. P. Szastina 40, F. 1. Stiekłowej 41, i A. Kul.ikowej 42. Ponadto
w literaturze polskiej 43 jak i radzieckiej 44 ukazały się specjalne monografie poświęcone działalności politycznej, gospodarczej i naukowej Polaków w Rosji. Popularyzują one jednak w głównej mierze postacie ogólnie
znane w historii badań Syberii - np. A. Czekanowskiego, J. Czerskiego,
E. Piekarskiego. Wiele natomiast polskich relacji z XVII i XVIII stulecia pomijanych jest w monografiach etnograficznych poświęconych narodom Związku Radzieckiego 45. Są one po prostu nie znane autorom tych
monografii, chociaż w wielu wypadkach zawierają dokładniejsze dane,
aniżeli cytowane w tych pracach fragmentaryczne opisy autorów rosyjskich z XVII i XVIII stulecia. Opierając się na nich można jednak prześledzić nieraz kształtowanie się procesów zmianotwórczych - migracji
l dyfuzji kulturowych
spowodowanych impaktem kultury rosyjskiej decydujących o współczesnym obrazie stosunków etnicznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych na terenie Syberii. Mimo stosunkowo
Gurwicz, op. cit.
Szamow, op. cit.
40 N. P. Szastin,
Ueenaja korrespondencija
mongołovieda
O. M. Kovalevskogo,
"Sovietskoje Vostokoviedienie", nr 1: 1956.
41 F. L Stiekłowa,
Albom
Bronisława
Za less kogo [w:] Ruskaja
i zarubieznaja
38
39
literatura.
Tematieeskij
go sostava vysiiich
nego obrazowanija
po Kirgiz-Kajsackim
posvjaseennoj
Ałma-Ata
sbornik
nauenych
materiałov
professorsko-prepodavatielsko-
ueebnych zaviedenij.
Ministerstwo
wyższego i średniego specjalKazachskoj
SSR, Ałma-Ata
1971; tenże, Pisma iz putiesestvija
50-letiju
stiepjam
E. Ostro loS kogo
Kazachskoj
SSR
[w:] Materiały
i Komunistieeskoj
nauenoj
konferencji,
Partii
Kazachstana,
1971. Zob. też przypis 14.
Kulikowa, Istoeniki
k etnografie eskim issledovanijam
Sibiri
Poljakami.
(Na materiałach
fon do v Irkutskogo
Muzieja
Kraewiedenija)
Iw:l Historia kontaktów polsko-rosyjskich
w dziedzinie
etnografii.
Streszczenia
referatów,
pod red.
A. Kuczyńskiego, Wrocław 1973.
"3 Przykładowo
wymienić
należy publikacje:
Historia
kontaktów
polsko-rosyjskich w dziedzinie
geologii i geografii,
pod red. A. Łaszkiewicza
[w:l Monografie
: Dziejów
Nauki
i Techniki,
t. 82, 1972; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit.;
W. Jewsiewicki, Na syberyjskim
zesłaniu, Warszawa 1959.
44 Sapargaliew,
Djakow, op. cit.; Ssylnyje
revoljucjonery
v Sibiri,
pod red.
N. N. Szczerbakowa,
Irkutsk
1973;
Russko-polskie
svjazi ..., op.
cit.;
Oeerki
revoljucjonnych
svjaziej
narodov Rossii i Polsi 1815-1917,
pod red. W. A. Djakowa
i innych, Moskva 1976.
45 Ostatnio
ukazało się w ZSRR szereg monografii
kulturowo-historycznych
poświęconych narodom Syberii, np. E. A. Aleksenko, Kety. Istoriko-etnografieeskije
oeerki, Leningrad 1967; W. W. Antropowa, Kultura
i byt Koriakov,
Leningrad 1971,
B. O. Dołgich, Oeerki
po etnieeskoj
istorii
Niencev
i Encev,
Moskva 1970;
L. W. Chomicz, Niency. Istoriko-etnografieeskije
oeerki, Moskva - Leningrad
1966;
A. S. Smoliak, Ulczi, Chozjajstvo,
kultura
i byt v prosłom i nastojaseom, Moskva
1966; Cz. M. Taksami, Niwchi.
Sovriemiennoje
chozjajstvo,
kultura
i byt, Leningrad 1967; G. M. Wasilewicz, Ewenki.
Istoriko-etnografieeskije
oeerki
XVIII
natało XX w., Leningrad
1969 i inne.
42
A.
130
ANTONI
KUCZYŃSKI
małej ilości źródeł z tego okresu, wartość relacji polskich jest niezmiernie ważna przy odtwarzaniu starego katalogu faktów kulturowych określonych grup etnicznych z terenu Rosji. Nierzadko też z relacji tych czytelnik nad Wisłą po raz pierwszy dowiadywał się o dalekiej Syberii, która
coraz częściej stanowiła miejsce zesłańczych wędrówek z Polski. Trudy
i niewygody zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu
systematycznych i wnikliwych obserwacji, zatem to tylko, co zachowało
się w pamięci, znalazło wyraz w spisanych wspomnieniach. Ponadto autorzy tych wspomnień nie byli przygotowani do prowadzenia tego rodzaju
obserwacji. Zapisywali oni przede wszystkim fakty rzucające się w oczy
lub zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i innych
osobliwościach. Od czasu powstania tych relacji życie mieszkańców Syberii uległo gruntownym przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany
w nich obraz dotyczy faktów z okresu połowy XVII do końca XVIII wieku. Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez
pryzmat własnej kultury wsi i dworów szlacheckich, wyśmiewajqc np.
tubylcze zwyczaje i obrzędy. Wspomnijmy jednak, że bh;du tego nie
ustrzegło się także wielu późniejszych wykształconych podróżników badających kulturę egzotycznych plemion odległych kontynrentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie to wartościowy zasób źródeł do poznania
życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych grup etnicznych.
Sporo jednak jest jeszcze nazwisk, które do dnia dzisiejszego nie zostały
odkryte dla historii etnografii Syberii. Jej początki rozpoczynają sh~przecież nie tylko skrótowymi raportami wypraw kozackich i podróżników
rosyjskich, lecz także relacjami polskich zesłańców z epoki caratu. Dodajmy, że podczas, gdy inne narody europejskie szczycą się opisami
licznych podróży i odkryć na lądach i morzach świata na przestrzeni
XVII i XVIII stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości
przypada na opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych na Syberii.
ANTONI
KUCZYŃSKI
POLISH
SIBERIAN LITERATURE FROM ORIGINS TO THE 20TH CENTURY
AND SOME ATTEMPTS TO DETERMINE ITS ROLE
(S u m ma ry)
Diaries have always raised a wide interest. But this interest is particularly
high in the sociological and ethnographic literature.
This is first of all due to
the fact that, on the one hand, diaries as a literary genre are bestsellers and, on
Polska literatura syberyjska
do XIX
w.
151
the other hand, they are also considered to be a specific scientific source which
might be useful in sociological and ethnographic
studies. The interest of social
sciences in diaries and in what is known as personal documents (autobiography,
curriculum vitae, etc.) dates back to the eminent and outstanding
Polish cultural
anthropologist
Florian Zaniecki whose work was continued by another excellent
Pole, Ludwik Krzywicki.
In the history of world ethnography the representatives
of such trends as evolutionism, historical school and functionalism
did not take into accont the usability
of diaries in ethnographic
studies. The reCll value of that type of literature
has
been recognized by the so-called Soviet School whose theoreticians
consider diaries and memoirs to be very interesting materials supplementary
to those achieved
from field invcstigations.
In the Soviet Union a series of monographs devoted to the historyand
culture
or the particular nations has been published. Most of them deal with Siberian
peoples whose culture was undergoing
a considerable
transformation
with time
IJapsed from the first contact ""ith the Russians who came to settle the Trans-Ural
area. Thus, the ethnographic
data contained in the reports of the Administration,
in tax collectors' books, as well as in the 17th- and 18th-century
diaries and
memoirs, become of grcat importanc:c to the Siberian studies. These are sometimes
the one and only source of information
about the culture of the Siberians from
before the impact of the Ru~sian culture.
The intercst in the Siberian culture did not appear immediately
after Yermak
had conquered (in 1582) the wide Trans-Ural territories with their colourful mosaic
of population of various origin. In that epoch one was interested
in conquering
more and more land east of the Ural Mountains. In the 18th century the Peters··
burg Academy of Sciences made some efforts to get an insights into the sophisticated
cultural problems of Siberia which was a part of the Russian Empire. Hence,
between 1733 and 1743 the Great Northern Expedition
was aimed to carry out
joint investigations
in Siberia. Owing to this e.xpedition the courses of the main
rivers and streams and their tributaries
were specified and mapped. Specification
and mapping were also performed for the most important mountain chains. Ethnographic data were also collected.
At the same time, similarly as in the 17th century, many interesting
reports
on the culture of the Siberian population were found in the diaries and memoirs
cf Polish travelers and Russian settlers as, for example, in the famous Dyaryuąz
by A. Kamieński-Dłużyk
(the first Polish description of and report on Siberia) or
in the Dokument by L. Sienicki' (concerned with Yakuts and their culture). In the
Polish literature
many other reports on Siberia are known, which appear to be
helpful in present-day
ethnographic
studies carried out in the Soviet Union. Any
information gathered three hundred years ago is of great value. Owing to those
data the history of social and material culture of many ethnic groups settled in
the Trans-Ural
territories
will be reconstituted.
Nowadays, the representatives
of
these nations are not numerous and their culture is highly sophisticated
so that
the determination
of the primitive elements in those cultures absorbs many Soviet
ethnographers
and cultural anthropologists.
That is why the data and reports included in the diaries and memoirs of
many Poles which have lived in Siberia due to various social and political
relations between Poland and Russia starting
with the 16th century, are very
interesting and useful.
With the increasing
number
of Polish deportees
in the Trans-Ural
area,
152
Polska
literatura
syberyjska
do XIX
w.
especially in the 19th century, the number of intellectuals
and educated people
which were able to carry out geographic, archaeological,
linguistic, anthropological
and ethnographic
studies also increased. Most of these studies, and particularly
those accomplished by Benedykt Dybowski, Aleksander
Czekanowski, Jan Czerski,
Feliks Kon, Edward Piekarski, Wacław Sieroszewski
and Adam Szymański, were
of a high standard
and are valued at a high rate also in present-day
Soviet
science.
