b0dd066eeef0770ed862b44162c0acc7.pdf
Media
Part of In memoriam / LUD 1974 t.58
- extracted text
-
v.
l
N
M
E
M
o
R
l
A
M
Lud, t. 58, 1974
ADOLF NASZ
6 VIII 1916-7 IV 1973
W dniu 7 kwietnia 197':3 r. zmarł we Wrocławiu docent dr Adolf Jan Nasz,
kierownik Katedry Etnografii
Uniwersytetu
'Wrocławskiego, wiceprezes
Zarządu
Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz prezes Oddziału Wrocławskiego P.olskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
W os,obie docenta Adolfa Nasza
etnografia polska i wrocławskie środowisko naukowe straciły zasłużonego badacza
kultury ludowej, szczególnie zafas,cynowanego etnograficzną
problematyką
Sląska,
wychowawcę licznej kadry młodych etnografów,
Docent Adolf Nasz urodził się dnia 6 sierpnia 1'9,16 1', w Ustrontu $ląskim
w rodzinie inteligenckiej. Tam też uczęszczał do szkoły ,podstawowej, a następnie
do gimnazjum. klasycznego im. A. Ossuchowskiego w Cieszynie, które ukończył
w m34 r. W latach 19;34-W39 studiował archeologię i etnologię na Uniwersytecie
Jagiellońskim w Krakowie. Pracę magister,ską pt. Prehistoryczne
żarna na ziemiach
356
in memoriam
ukończył w 1!}3'9 r., jednal,że wybuch drugiej wojny światowej uniemożliwił mu zdanie egzaminu dyplomowego, który złożył dopiero w 1945 r. W czasie
okupacji,
ze względu na grożące mu aresztowanie,
Adoll' Nasz opuścił Kraków
i przez 3 lata przebywał
w Tarnowie, gdzie był zatrudniDny jako pracownik fizyczny w kawiarni. W siel-pniu 1943 r. powrócił dD Krakowa i tutaj aż do wyzwolenia uczęszczał na wykł:-:dy konspiracyjnego
Uniwersytetu
J,lgiellońs],iego
0I',1Z
przygotowywał
pracę doktorską. Bezpośrednio po wyzwoleniu Kmkowa \V 1945 l'.
został zaangażowany
jako asystent
do Muzeum Archeologicznego
w Krakowie:
równocześnie
pracował w charakterze
asystenta w Katedl'zl~ AI'C:!lcologi Przedhistorycznej Uniwersytetu
Jagiellońskiego.
W styczniu 194r; r. przcni")sl sil:; do Wrocławia i objął stanowisko starszego asystenta w Zakladzie Prehi3tol'ii Uniwersytetu
Wrocławskiego
oraz asystenta,
a następnie kustosza w Muzeum Prehistorycznym
we Wroclawiu. W maju 194(; 1'. doktoryzował
się u prulc:iora K. MO-'iz~'riskiego na
Wydziale Filozo(icznym
Uniwersytetu
JagielloliskieWl w Krakowie
na l)oc1stawie
pracy z pogranicza archeologii i etnografii pl. Metoda rckonstrnkcji
palcoetnolopolskich
gicznej
tv archeologii
na pl'zykladzie
przedhistoryc,znych
żaren.
W Zakładzie Prehistorii
Uniwersytclu
vVroclawskiego docent Ado1l' Nasz pracowa.l clo września HJ50 'r. VI tym okresie jeg.o zainteresowania
badawcze dotyczyly
głównie archeologii Śląska oraz zagadnień metodycznych z zakre~u ,walizy problemów o charakterze
genetyczno-historycznym
w etnologii. Opublikował wtedy kilka
artykułów
poświęconych wynikom, prowadz·onych w pierws/.yc!l latach )Xl wojnie,
badal1. archeologicznych
na Dolnym Śląsku. Opracował tcż pierwszą obszel'l1iejsz,j
monografię
wykopalisk
archeologicznych
na Ostrówku
\"1
Opolu, wydaną
już
w 1948 r. W pracy tej (Opole) przeprowadził
wnikliwą analizę, tendencyjnie
nie
publikowanych
dotychczas
prawie
zupełnie
przez l,aukę niemiccką
materiałów
archeologicznych,
źródeł historycznych onn danych etnograficznych,
wyku7.Ując, że
staropolska
kultura śląska okresu wczesnośredniowiecznego
reprezentowała
wysoki
PDziom rozwoju techniki, rolnictw:J, rzemi,osla i osadnictwa
miejskiego. Rozpatrując wykopaliska opolsll:ie na tle kultury ludowej Słowian zwrócił uwagę na proces
cofania .się ku wschDdowi zasięgów pewnych zjawisk etnogr<lficzny<:!l. które \V czasach przedhistorycznych
występowały również i w Opolu, W pl'<1ca<:hz tego okresu
szczególną uwagę zwracał Adolf Nasz na konieczność ściślejszej wsprjipracy archeologii z etnografią, W Żarnach wczesnodziejowych
(Ul50 r.) oraz w Etnograficznych
aspektach
badań archeologicznych
w Po~sce (1'931 r.) omówił obs/ernie z,l!!;adnienie
metody
rekonstrukcji
paleoetnologicznej
w archeologii.
wskawjąc
na istnienie
"w dzisiejszej kulturze ludowej form arch<liczno-przeżytkow'ychsię.~ającv<:h
swymi
początkami zamierzchłej
nieraz przeszłości". Szczególnic ta ostatnia praca była szcroko wykorzystywana.
Od 1950 r. docent Adolf Nasz związał się już na stałe z etnografią przechodząc
z Zakładu Prehistorii
do Zakładu Etnologii, przekształconego
w 1952 1'. W Katedrę
Etnografii Uniwersytetu
Wrocławskiego.
Pełnił tam początkowo funkcjf) adiunkta,
a następnie
od 19,51 r. zastępcy
profesora
i kierownika
katedry.
W 1954 r.
został mianowany
docentem. Po reorganizacji
etnogr:Jfii wrocławskiej
w 1960 r.
i utworzeniu
dwóch katedr etnograficznych
w Uniwersytecie
vVr-llclawskim docent
AdoU Nasz został kierownikiem
Kateelry Etnografii Polski i pełnił tę funkcję do
1969 r" tj. do ponownego
połączenia obu l<ateclr w Katedn) Etnogl-afii. P.owtórnie
kierownictwo
Katedry Etnografii objął docent Adol[ Nasz z dniem 1 paf.dziernika
,1972 r.
Po przejściu clo pracy w etnografii (1950 r.) zainteresow:mia
naukowo-badawcze
AcloHa Nasza skoncentrowaly
się przede wszystkim
na e1nografii Sląska. Już
w 1951 1', zorganiZQwał pierwsze na .szerszq skalę zakwjone etnograficzne badania
In
memoriam
3rJ7
terenowe n~l Dolnym Ś!<lskll i Opolszczyźnie, które byly systematycznie
kontynuowane. Badania te cln(yczyly dwóch gYJwnych problemów, a mianowicie: tradycyjnej kult Liry IlI<!i/wej Śląsl\a ~Jl'<łZmechanizmu
przemian kult:urow'>-społecznych
zachodzących na wsi śląskiej. Badania nad tradycyjną
kulturą ludową Śląska podyktowane byly koniC1;ZI1ościąszybkiej rejestn:cji i dokumentacji wielu zanikających
zjawisk kulturowych, na które przedwojenna
etnografia niemiecka często nie zwracała uwagi ze w/.ględów natury politycznej (ich polski, względnie ogólnoslowiar',s,ki
charakter).
W ramo.'~h tak zo.kmjonych prac przepr{)wadzono pod kierunkiem
docenta Adolfa Nasza badania
powierzchniowe
obejmujące
stosunkowo
dużą ilość
miejscowości. W centrum uwagi znalazło się budownictwo,
sztuka ludowa, rzemio-!;ło, luwiecl wo i ryi)n!t")stwo oraz obrzędowość doroczna i rodzinna. Do badałl nad
budownictwem
wie.hkim Opolszczy:t.ny pl'Owadzony·ch w latach 1953~1962 zaangażowal doc('nt AdoII' Ni\sZ do w:o,pólpracy oprócz etnografów również i a1"chitektów.
Byly to picl'II'sze IV skali ~)gólno.polskiej badania etnog-rafieznc, w czasie których
sPorz~ldz()no tak pełni! dokumentację
techniczną według wzorów :)r-ciJitekt<lI1icznyeh
i etnograficzną
kilkudziesi(;ciu
nieistniejqcych
już obecnie zabyikowych
obiektów
:.I1'Chilcktul'y ludowej. Z materialów
t.y-ch niejednokrotnie
korzystały urzędy kon.serwatol'skic. Polski Atlas
Etnograji.czny
oraz Muzeum Wsi Opolskiej. Nie mniej
cenny zbiór materi;t!ów inwentar,YzcłcyjnyciJ zgromad7.ono pod kierunkiem
docenta
Ad{)ll'a Nasz:l z zak~·e.su ;;ztuki ludowej Dolnego Śląska i Opo!;zczyzny, na który
sldada sit; kilk;H!ziesiLlt barwnych pl,u'.sz, rysunków, szkiców, fotografii z różnych
dziedzin plaslyki ludowej (meb!ar~twa, zdo':mictwn w metalu, ceramiki, drobnych
form archilcktul'y
!-'akl'allll'j). S!')oro miejsca w badaniach
terenowych
poświęcono
również i z;mikajqc('l1lu jt.l~ w bl:\c:h pięćddesiątych
tradycyjnccmu rZ2miosłu ludowemu. pl·zl'))]'owac!za.l;lc szcz':~gót()wq inwentaryzację
istnic.i'lcych jes·7.cze wal'5zta«,W l;edn~łI'!-'kich, ko!-'z.vkarskicl), g~n'ncCll'skich, j({)walskirh, !wlodziejskich i innych.
Dokol1<mo 1"J\vnież l'C'jestl'acji wielu cie.kawych zwyczajów i obrzędów wsi śląskiej.
Wvniki t.\'C:h bad~ll'1 ('z(:~ściow(' opui>likował docent Adolf Ni1sZ w kilku artykułach. Nawi;I,.ująC <Ill w('.~c.~niejszych zaintere30wań
zwracal
w swoich pracach
uwagę n:l rekonst rukcję p;'OCl'SlI przemian, jakim uleg~da w ('i~lgu wieków ku1tm'a
wsi ślq,ki'.'.i j<lk r'Jwnież i 11<1pochodzenie, w sensie geograficznym
i etnicznym,
jej poszczcg"lnych
c1cllwnt(J\\l oraz na mechanizm
jej ogólnych przemian.
Przy
czym, jak np. w pr~t<:.\'pl. WptyiV .i:tąs/u)-(użyciciej
Tlibieży
leśnej na dynamikę
procesów
etIl'JfJralic.:nych,
lI(].cow;lclilial elniczno-i,ultuI'Owq
oraz historyczną
lączność
S!<l~ka z pozoslałnl1i ziemi<Jmi Pol-ski, lIzewnGt.rzniającq się w kulturze ludowej
tego;: region
LI.
R()wnoil'"il' I. w.\·szczcgólnion'l wyi.cj problem,tlylGl docenta AdnHa Nasza żywo
interesowały
WSI>ółczc.slle pn~emiany kulturowo-społeczne
zachodzące we wsi śląskiej. Pod jego ki(~rllnki('m ośrodek wrocławski, jak·o jeden z picrw,szych w Pol~ce,
rozpoczq! badani;) nad procesem adaptucji i integracji kulturowo-społecznej
imigrantów oraz nad kunsekwencjami
t.y,ch zjawi'sk w poszczególnych dziedzinaeh l<u1tury
wsi śląs·kiej. Prmvadzono tutaj badania zarówno typu powierzchniowegn
nad wybranymi zagadnieniami kultury ludowej (np. nad -pożywieniem, obrzędowością doroczn:j
i rodzinn'l, wiplJldzial;lJ1iern społeczno-gospodarczym),
jak i badania
int.ensywne
w poszczególnych wsiach zmiet'zające do monograficznego
op~'acowania tej problematyid. Wzrasiaj;lca st.ale industrializacja
Dolnego Ślą.sl;a zwróc.iła również llwagt;
docenta AdoHa Nasza na zagadni2nie wpływu tychże procesów na przeobrażenia
I;trul<tury spokczno-z:nvodowej
wsi dolnośląskiej
oraz jej postęp kulturowy.
Pod
jego kierunkiem prowad;r,ono więc badania nad tą problematyką
w ośrodku prze-o
mysi u samo:'hoc1owC'go IV rejonie ,Jelcza oraz w lubiJlski!11. z~JglębjL: miedziowym.
Na odrębną wzmiankę zasluguje udzial docenta Adolfa Nasza w pracach Za-
358
In memoriam
kładu Polskiego Atlasu Etnograficznego IHKM PAN we Wrocławiu (w latach 19531195·6 był również pracownikiem
tego Zakładu). Uczestniczył on w opracowaniu
kilku ma;p wydrukowanych w lposzczególnych zeszytach PAE oraz opublikował syntetyczny szkk poświęoony narzędziom żniwnym w Polsce.
Duże osiągnięda posiadał docent Adolf Nasz w redakcji prac naukowych z zakresu etnografii. Był ,redaktorem niektórych tomów takich serii, jak: "Archiwum
Etnograficzne", "Biblioteka Etnografii Polskiej", "Studia Societatis Scientiarum Torunensi5", "Prace i Materiały Etnografi,czne" oraz kilku prac etnograficznych opublikowany'ch w wydawnictwach Instytutu Śląskiego w Opolu.
Docent Adolf Nasz był wybitnym
pedagogiem, wychowawcą
i przyjacielem
młodzieży. Mając na uwadze zaspokojenie najbardziej palących potrzeb w zakresie
przygotowania
i właściwego zatrudnienia
młodej kadry etnografów
na terenie
Śląska, poświęcał dużo czasu pracy dydaktycznej. Już w 1!J50 r. z jego inicjatywy
zostają wznowione po krótkiej przerwie studia etnograficzne
na Uniwersytecie
Wrocławskim, gdzie do ostatnich chwil swego żyda prowad:>:ił wykłady i seminaria.
W latach 1957-1969
wykładał również w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu.
Ogółem w Uniwersytecie Wrocławskim pod kierunkiem docenta AdoIra Nasza przygotowały prace magisterskie 42 osoby, zaś w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu
ponad 30 osób. Na podkreślenie z'asługuje duży wkład pracy i poważne osiągnięcia
docenta Adolfa Nasza w dziedzinie ksztaŁcenia młodej ]<;adry naukowej. Służyły
temu ,celowi liczne konsultacje i dyskusje naukowe, które organizował dla doktorantów oraz młodych pracowników Katedry, jak również i angażowanie ich w kierowane przez niego badania terenowe. Uzyskiwane w trakcie powyższych badań
materiały umożliwiały młodym pracownikom przygotowywanie rozpraw naukowych
oraz prac magisterskich
i doktorskich.
Zainteresowania
badawcze swych wychowanków koncentrował
docent Adolf Nasz przede wszystkim na etnografii Śląska,
aby zbliżyć ich do aktualnej
problematyki
etnograficzno-6ocjologicznej
regionu,
w którym większość z nich znalazła zatrudnienie, zajmując niejednokrotnie odpowiedzialne stanowiska. W latach 196()~1'973 docent Adolf Nasz promował 7 dokto·rów. Już będąc ciężko chorym, do ostatnich dni żywo interesował się postępami
prac doktorskich
i udzielał doktorantom
konsultacji.
Śmierć nie pozwoliła mu
doprowadzić do końca kilku pozostałych prac doktorskich. Za osiągnięcia w kształceniu kadry naukowej docent Adolf Nasz uzyskał w 1972 1'. nagrodę Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego II stopnia.
Adolf Nasz rozwijał żywą działalność naukowo-społeczną
i poza katedr~ uniwersytecką. Szczególnie serdecznie zaangażowany był w prace PoIsJ<icgo Towarzystwa Ludoznawczego. Z jego inicjatywy założono we Wr'Ocławiu w 1950 r. Oddział
Wrocławski PTL. W 1.9'53 r. docent Adolf Nasz jako Prezes Oddziału zorganizował
we Wrocławiu XXIII Walne Zgromadzenie członków PTL, na którym on i jego
współpracownicy
wygłosili referaty naukowe przedstawiające
pierwsze wyniki badań terenowy'ch prowadzony'ch na Dolnym Śląsku. Również położył duże zasługi
przy przeniesieniu w H~5'3 r. do Wrocławia .siedziby Zarządu Głównego PTL wraz
z dużym księgozbiorem tegoż Towarzystwa. Docent Adolf Nasz pełnił w Zarządzie
Głównym PTL odpowiedzialne funkcje, a to: zastępcy sekretarza generalnego (Hl5319'5,6) i ostatnio wiceprezesa. WSipółpracował też aktywnie z wieloma innymi instytucjami naukowymi na terenie Śląska, szczególnym zaś zainteresowaniem
darzył
śłąskie placówki muzealne, udzielając licznych konsultacji naukowych ich pracownikom, z których wielu było jego wychowankami. Żywe kontakty naukovve łączyły
go z Instytutem Śląskim w Opolu, z ramienia którego kierował etnograficznymi
badaniami terenowymi na obszarze Śląska Opohkiego. Docpnt Adolf Nasz b~'ł także
359
In memoriam
postacią znaną w kręgu śląski·ch działaczy regional.istów, z którymi wielokrotnie
współpracował
w zakresie szkolenia etnogr,aficznego, znajdując zawsze czas na
liczne konsultacje.
Przedwczesna śmierć uniemożliwiła docentowi Adolfowi Naszowi zrealizowanie
szeroko planowanych przez niego prac naukowo-badawczych,
które zmierzały do
możliwie pełnego przedstawienia
przemian zachodzących we współczesnej kulturze
ludowej Śląska. Docenta Adolfa Nasza, znanego nie tylko najbliższym współpracownikom z zawsze życzliwej i zaangażowanej postawy wobec wszelkich spraw,
będzie nam brakowalo. l takim pozostanie w naszej pamięci.
Henryka
BIBLIOGRAFIA
PRAC ADOLFA
archeologicznych
na Ostrowiu
Wesolowska
NASZA
1947
Wyniki
polskich
badmi
szyty Wrocławskie" 1'947, nr 2, s. 125-.;1'28.
Zamierzchle
dzieje góry Sobótki.
[w:1 Przewodnik
stycznego, Wrocław 1947, s. 11-24.
1948
Opole. Biblioteka Archeologiczna, t. 1, Wrocław 1'948.
Wenedowie
u
Tacyta
·i Ptolomeusza.
Problem
Tumskim
we Wrocławiu.
"Ze-
Polskiego
Towarzystwa
Tury-
starszeństwa
źródel.
"Archeologia"
1948, t. 2, s. 178-184.
1949
Newoodkryty
kościól
romański
w Sobótce.
"Z Otchłani
Wieków" 1949, t. 18, z. 911'0,
s. 147-151.
1950
Zarna
wczesnodziejowe,
Wrocław 1950.
1951
Etnograficzne
aspekty
badań
archeologicznych
w
Polsce.
"Archeologia"
1951, t. 3,
s. 28--47.
1958
Dawny
dolnośląski
DziaŁalność
strój ludowy.
Pol.~kiego
Towa1"Zystwa
"Rocznik Wrocławski"
Ludoznawczego
1958, t. 2, s. 1159-188.
w ostatnim
prac
naukowo-badawczych
i wydawniczych.
"Lud"
dziesięcioleciu
w za-
1'958, t. 43, s. 33-48.
Mapy dotyczące narzędzi
żniwnych
w Polsce. [w:] Polski Atlas Etnograficzny,
zeszyt próbny, Wrocław 195'8, mapy 8, 10, 11 (wespół z J. Pawłowską).
WpŁyw śląsko-Iużyckiej
rubieży
leśnej na dynamikę
procesów etnograficznych.
Śląski Kwartalnik Historyczny "Sobótka" 19'58, t. 1'3, nr 3, 05.3,65-403.
1959
Z bada11 nad dolnośląską
sztuką ludową.
"Rocznik Wrocławski" 1959-1960, t. 3-4,
s. 32.3-371.
1960
Narzędzia żniwne UJ Polsce. "Etnografia Polska" 1'9UO,t. 3, s. 309-327.
1964
Les migrations
de populati.ons
et leurs consequances
cu-lturelles.
"La Pologne au
VII C<Jngres International des Sciences Antropologiques et Ethnologiques", Wrocław 1964, s. 171-184.
Niektóre zagadnienia
związane z kosą żniwną i sierpem do żniw. [w:1 Polski Atlas
kresie
360
In
z. 1, Warszawa
Etnograficzny,
men~oriam
1964, mapy 27, 28, 29, :lO (wespół z J. Pawłowską).
1965
sierpów.
[w:] Polski
spół z J. Pawłowską).
Typy
Wypieranie
sierpów
Etnograficzny,
kosy
żniwne
z. 2, Warszawa
graficzny,
Z badań
przez
Atlas
nad
procesem
i XX w.
w XIX
lOG;;' mapa (ia (we-
[w:]
Pols/ei
Atlas
Etno-
1:965, mapa 69 (wespół z .J. Pawlowsk<!).
i integracji
spoleczno-kulturowej
Opolski" 1005, nr 4'44, :5. 9-2G.
adaptacji
"Kwartalnik
Opolszczyźnie.
z. 2, Warszawa
imigrantów
na
1969
Tradycyjna
kultura
opolski
Współczesne
ich
-
wsi
powiatu
opolskiego
pl'zemiany
dalszych
kulturowo-spoleczne
[w:] Regionalne
badań.
i jej
wspólczesne
relikty.
Iw:1
Powiat
Opole 1969, s. 41-71,
szkice monograficzne,
we
wsi
badania
opolskiej
naukowe,
oraz
Katowice
perspektyu:y
1969.
s. 198-
212.
1970
'Katedra
Etnografii
i dydaktyczna.
Polski
t. 20, Wieś dolnośląska,
Przemiany
"Prace
Uniwersytetu
w pierwszym
PRL).
"Prace
(praca
lWllkrJll'o-badau:c:rL
i Malcrii.Jły EtnDgra[icznc".
Wroclaw 1970, S. 3fH-374.
kulturowo-społecznelue
i Materialy
W1'ocl,awskiego
25-leciu
wsi
Etnograficzne",
dolnośląskiej
po drugiej
II'O:illic światolcej.
t. 20, Wieś do!noMqska, Wl'Oclaw UHa. s. 9-
52.
1971
Kilka
uwag o leulturze
ludowej
graficznych
w tyrn regionie.
Etnograficznych,
Opols,zczllznU oraz nULla/num
[w:] Ogólnopo!sk~t Kon.rcrcn~ja
stallir' baciai; etn~'
Muzeólc i Parkólc
Opole 22-24 IX 1970. Opole 1971, s. l:6-104.
W druku
Relacje
z podróży
Etnograficzne",
naukowej
1. 1. Sriezniewskiego
t. 27, Wieś
śląska 10 1840 r.
po
Slqsku ... ['race
Zc·,tawi/a
JÓZEF
28 II
If.
i Materiały
\V('Sololl's/;u
LIGĘZl\
1910--24
)ClI
1972
Nagł~ odejście docenta Józefa Ligęzy w dniu :!ł grudnia Ul72 1'. p')~~r;lż."l<J
w żałosnej zadumie środowiska naukowe i kulturalne
wielu regionów, a zwlasz::;ć'l
Sląska, gdzie znany był najbardziej
i ccniony za swą działalnoś:: naukmvq oraz
aktywny udział we wszystkich niemal grupach spolecznych. Z żalem wiec żc~nali
go górni'Cy, rolnicy, przedstawiciele
stowarzyszeń .społeczno-kulturalnych
i instytucji
nau~owych
oraz szeroka publiczność.
Był popularnym
organizatorem
spoleczneg:)
życia kulturalnego
i naukowego.
Wielkie zaslugi położyl w kształtowaniu
in'ilytu{:jonalnych form śląskiej humanistyki.
Byl szczerym p,ltriotą, prawdziwym de'll')'
kratą i naukowcem, który potrafił realizować na oodzień zgodność gloszonyc:1 prze'!.
siebie idei z własną
praktyką.
Humanizm
w~pólczesny byl wyznacznikipJl) j(-'~..\',)
życia. Jako naukowiec-etnograf
i działacz .społeczny należał do jedno,tek <) \\'vjąlkowej o,;obowo.ści, wyróżni<l.i'lCej siC; w pejzażu kulturalnym
Katowice i \\':l.ic\\'(;(lz-
In
mcnnor!am
361
twa, toteż jego odejście stworzyło widoc:ćI1ą lul\c~ w życiu kulturalnym
i naukowym
Śląska - zabraklo człowieka świetnie znającego kulturę ludu śląskieg~, jego specyfikę hiiitoryczn'l, zaangażowanego w jego potrzeby.
Józef Ligęza urodził się 2ll lutego uno r. w Piaskach pod Kl'a!({)wcm jako syn
nauczyciela i późniejiizego pracownika Muzeum Etnograficznego
w Krakowie, Jana
Ligęzy, gorącego patriot,v i badacza historii regionalnej. W roku 1928 ukończył gimnazjum w Krakowie, następnie
w lata'ch 1928--1932 studiował historię, etnografię
i geografię
na Wydziale
Filozoficznym
Uniwersytdu
Jagiellońskiego,
uzyskując
19:J2 r. stopiel1 magistra filozofii w zakresie historii. W czasie studiów P;'o\\'adzi l
badania terenowe w ramach Seminar,ium Etnologii i EtnograHi Słowian UJ, l,ierowanego przez prof. Kazimierza Moszyńskiego. Byly 1"0 badania, z których materiały IV\"korzystano do opracowywanego
przez tę kJtedrę Atlasu
/ell/turu
ludowej
UJ Polsce.
Ligęza wyrastał więc w klimacie racjonalnego
zainteresowania
polską kultu:'q ludową i badaniami słowiańskimi
w Dkresie dwudziestolecia
międzywojennego,
kiedy
to dawną spuściznę materiałową
zaczęto weryfikować
i systematyzować
wec!lug
kryteriów nowej melodolDgii naukowej, Monografie, uogólnienia, syntezy, a także
sprawy podniesienia
poziomu war,sztatu naukowego historyka i etnografa
należały
do zasadniczych
treści dyskutowanych
w środowisku
uniwersyteckim
Krakowa,
Wiele z ówczesnych wskazań metodyczny'ch zrealizował Ligęza w swojej późniejszej praktyce badawczej. Nie obce mu były również aktualne wówczas hasła integracji kulturowej P015ki, szczególnie postulaty pracy w rejonach "kresowych".
W ł !l~4 r. Ligl,~Zilpl'zeniósł się na Górny Sląsk do Chorzowa, gdzie został wyIV
362
In memoriam
kładowcą historii w miejscowym gimnazjum. Jednocześnie w tym samym roku podjął się na zlecenie Polskiej Akademii Umiejętności wraz z muzykologiem, Stefanem
Marianem Stoińskim, opra~owania i wydania wielkiego zbioru pieśni śląski~h zgromadzonych w archiwum Akademii oraz w zbiorach miejscowych folklorystów. Była
to kontynuacja rozpoczętego przez Jana Slo Bystronia dzieła publikowania ślą.skich
pieśni ludowych. W roku 1938 wyszedł drugi tom pl. Pieśni ludowe z pols1ciego
Sląska, a w 1939 r. zeszyt pierwszy trzeciego tomu pod tym samym tytułem. Wojna
przerwała
druk ,całości. W 1939 r. Ligęza wziął udział w badaniach terenowych
pierwszej etnograficznej ekspedycji na Sląsku, zorganizowanej przez Polską Akademię Umiejętności. Prace te zakreśliły krąg jego zainteresowań naukowych, zapoznały
dokładniej z treścią śląs~iej kultury ludowej, a także z systematyką i klasyfikacją
pieśni. Dały mu też okazję do wykorzystania wskazówek metodycznych prof. K. Moszyńskiego oraz prof. J. Slo Bystronia dotyczących badań nad folklorem. Zetknięcie
się z terenem i z tak zasobnym materiałem wpłynęło na rozwój twórczej działalnoś'ci J. Ligęzy.
W lata~h drugiej wojny światowej, nie powiększając źródeł poprzez badania
terenowe, prowadził studia i rQzważania teoretyczne nad stanem folklorystyki w łonie poLskiej etnografii. Okres okupacji spędził w Krakowie pracując w przygodnym
zawodzie.
Tuż po wyzwoleniu 5 marca 1945 r. wraca na Sląsk. Tutaj obejmuje funkcję
zastępcy naczelnika Wydziału Kultury i Sztuki w Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach, gdzie pracuje do 1952 r. Następnie przechodzi na stanowisko wicedyrektora
Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, a w roku 1963 zostaje mianowany jego naczelnym dyrektorem i kieruje nim do 24 grudnia 1'972 r. Równolegle z podstawową
pracą w Urzędzie WojeWódzkim, w Muzeum oraz Sląskim Instytude
Naukowym,
prowadzi
szeroką
działalność
.społeczną, głównie inspiracyjną
on~anizacyjną·
W działaniu tym gromadzi obserwacje, weryfikuje naukQwe wnioski.
W latach 1945.J1952 ze wzmożoną energią przystępuje do reaktywowania
życia
kulturalnego
w powierzonym mu rejonie. Uruchamia
teatry, muzea, szkolnictwo
artystyczne, społeczny ruch kulturalny (związki śpiewacze, teatr <Jmatorski. ogniska
plastyczne, wystawy). Jest tym, który pierwszy chyba w Pols.ce Ludowej, bo już
w 1'947 r., organizuje w Katowicach wystawę plastyków amat<Jrów i akcję tę w latach później,szych nie tylko utrzymuje, ale i poszerza. Przyczynia się do rozwoju
radia i prasy. Z pracą tą związane są jego ówczesne artykuły w śląskiej prasie codziennej ("Trybuna Robotnicza", "Dziennik Zachodni", "Trybuna Opolska") oraz
kulturalnej
("Ognisko", "Muzyka", "Radio i Swiat", "Odra"). Często trudni się publi:cystyką radiową, współpracuje z całym środowiskiem lmlturalnym Katowic. Kontakty te utrzymywał do ostatniej chwili.
Cechą jego osobowości była &tała aktywność na polu etnograficznym.
Zawsze
.i.Qdentyfikował się z zawodem etnografa i z tej pozycji działa? Toteż będąc w latach
1945-1948 członkiem Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Katowicach brał
udział w pierw5zej powQjennej naukowej eks.pedycji etnograficznej zorganizowanej
w 1'[)46 r. przez PAU w Krakowie i kierowanej przez prof. M. Gładysza. Ekspedycja
ta objęła swoją penetr-acją cały obszar Sląska Opolskiego. Wynikiem tych poszukiwań oraz badańprzedwojennY'ch
było opracowanie pn. Lud w zbiorowej publikacji
wydanej przez Instytut Sląski w Kat<Jwicach w roku 1948 pl. Sląsk, ziemia i ludzie,
w którym przedstawił zarys kultury lud()wej \V nowym metody'cznie ujęciu. przy
wykorzystaniu
warsztatu
naukowego
historyka.
Publikował
również na łamach
prasy i periodyków artykuły o potrzebie badania ludowej kultury materialnej i folkloru na Śląsku.
In memoriam
363
W latach od 1950 do 1955 organizuje na zlecenie Pal'istwowego Instytutu Sztuki
w Warsz,l\vic akcjt; zbierania folkloru. Uczestni·czy w niej pod jego kierownictwem
kilkuosobowy zesp()ł folklorystów (m. in. Jan Tacina, Stanisław Wallis, Adolf Dygacz, Józef Ma,i-chr7,ak). Objęto nią ,cały Sląsk, a w jej wyniku zebrano 10961 pieśni.
Materiały z tej akcji weszły w skład archiwum Państwowego
Instytutu
Sztuki,
a jednocześnie stały .się podstawą do naukowych opracowań i zbiorów publikowanych przez śląskich folklorystów. W redakcji Józefa Ligęzy i Adolfa Dygacza ukazał .się tom Pieśni ludowe Śląska Opolskiego.
Obok tych prac powstały artykuły
publikowane w periodykach fachowych, dotyczące ,problematyki śląskiego folkloru:
Prace badawcze nad folklorem
muzycznym
Sląska, Kilka
uwag o muzycznym
folklorze górniczym,
Mu.zyczny folklor
Sląska i in.
W tym samym czasie wespół z dyrektorem Polskiego Radia, redaktorem Koftą,
w ramach regionalnego programu "Radiowa czelodka" ogłasza i przeprowadza konkursy na pieśni, opowiadania oraz sztuki teatralne. Pierwszy taki konkurs odbył się
w 1953 r. pod nazwą "Zbieramy s,tare i nowe pieśni ludowe", drugi w 1954 r. pl.
"Zbieramy bery, bojki i gadki śląskie". W wyniku tych hmkursów
Polskie Radio
w Katowicach uzyskało zbiór liczący 3812G pieśni od 1620 uczestników. Zbiór ten
wykor7,ystywany był stale w następnych latach w regionalnych programach Polskiego Radia. Za przykładem Katowic poszła rozgłośnia Polskiego Radia we Wroclawiu organizując podobne konkursy.
W r. 1958 Ligęza publikuje artykuł metodyczny pl. Uwagi a etnograficznych
badaniach folkloru
muzycznego,
w którym określa dorobek etnografii polskiej w tym
zakresie oraz zgłasza własne propozycje metodologiczne, będące efektem długotrwałej praktyki badawczej w dziedzinie folkloru (integralne ujmowanie folkloru,
interdyscyplinarne
sposoby badania oraz stosunek do praktyki wokalnej). Artykułem
tym, jak i całą dalszą pracą badawczą, określa i poszerza zakres i funkcję folkloru
w etnografii. D'lŻy do poszerzenia kompetencji
etnografa przy badaniu folkloru,
ukonkretnia nową problematykę. W latach późniejszych bardzo pozytywnie ocenia
zasadnicze tendencje zawarte w podręczniku Anny Czekanowskiej Etnografia
muzyczna.
W okresie oc! 1957 do 196:3 1'. jest jednym z najaktywniejiSzych działaczy reaktywujących Śląski Instytut
Naukowy w KatDwicach. Kieruje
jego merytoryczną
i realizatorską pracą w zakresie rozwoju śląskiej humanistyki,
jako jego wicedyrektor. Do 1972 pełni funkcję członka Rady Naukowej Instytutów w Katowicach
i Opolu, jest jednocześnie kierownikiem Pracowni Etnograficznej
i iprzewodni·czącym Komisji Etnograficznej
Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach. Jego
zasługą było 7,wią7,anie z Instytutem
ludzi luźno parających
się naukową humanistyką na Górnym Śląsku, uzyskanie praw naukowych i wydawniczych Instytutu.
Zapoczątkował m. in. serię monograficzną miast i rejonów śląskich (Ziemia rybnicko-wodzislawslca,
redakcja, wstęp).
W ramach Instytutu prowadzi wraz z luźno współpracującym
zespołem badania
nad wybranymi dziedzinami folkloru, kulturą grup zawodowych, wkładem kultury
ludowej w kulturę ogólnonarodową. Tworzy zespół realizatorski do spraw skansenu,
w łonie którego kieruje pracami nad dokumentacją terenową całego śląskiego drewnianego budownictwa, nad .stworzeniem ostatecznej koncepcji Muzeum Wsi Górnośląskiej, jego merytorycznego
programu, planów urbanistycznych
i projektów inwestycyjnych. Do ostatnich dni sprawował fachową opiekę nad realizacją Muzeum.
Równolegle w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu w latach 1952-1972
rozwijał
podstawową i naukową d7,iałalność muzeów Górnośląskiego Okręgu. Jego zasługą
jest ich wzrost ilościowy . .Jako :przewodniczący Komisji Zakupu Zabytków kładł
364
In memorIam
silny akcent na wzrost wartości i ilości zbiorów w poszczególnych działach i muzeach, (w niektórych z nich zwiększono w tym czasie zbiory o ok. 100"/0). Przeprowadził
decentralizację
muzealnictwa
górnośląskiego
utrzymując
merytoryczną
spoistość Okręgu. Przyczynił się w zasadniczym stopniu do zmiany tradycyjnego
modelu wystawiennictwa
i uwspółcześnienia
sposobu funkcjonowania
instytucji.
Uzyskuje
dla
muzeów
prawa
wydawnicze
i kieruje
naukowo
tymi
wydawnictwami.
W przedmowie do pierwszego tomu "Roczników Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu" określa -cel, zakres i funkcję tych wydawnictw. Sam jest autorem dwóch zeszytów tej serii, pełni funkcje redaktorskie,
konsultacyjne
i inspiracyjne przy 2H zeszytach. Wydaje opinie i pisze recenzje dla wydawnictw
muzeów
w Zabrzu (,.Kroniki miasta Zabrza"), Gliwicach ("Zeszyty Gliwickie"), Cieszynie
("Pamiętnik Cieszyński") i Częstochowie ("Rocznik Muzeum w Częstochowie"). Pod
jego kierownictwem
prowadzi się systematyczne
badania zespołowe nad współczesnym stanem tradycyjnej kultury na Górnym Śląsku. W wyniku jego starań i pomocy przebadano zespołowo prawie cały Śląsk, zgodnie z aktualnymi rejonami ekonomicznymi: GOP, ROW, CzOP, Tarnogórskie, Pszczyr'Jskie, Zagłębie Dąbrowskie w czasie od 1959 do 1968 r. Były to badania typu skróconej monografii, a materiały,
zezwalające śledzić problematykę współczesnych przemian, wzbogaciły archiwa muzeów; zezwoliły onc na podjęcie racjonalnej polityki zbieraczej, eskpozycyjnej i badawczej muzeów Górnośląskiego Okręgu.
\v tym czasie Ligęza był również inicjatorem
wielu konkursów
na ludow'l
i amatorską twórczość artystyczną, jakie organizowano w muzeach. Był wieloletnim
kierownikiem
i twórcą Zespołu Etnograficznego,
skupiającego
wszystkich etnografów pracujących
w muzeach śląskich. Z jego aktywnym udziałem odbyły się 102
zebrania tego zespołu. Należal również do najaktywniejszych
członków śl'lskiego
odd:t.ialu Polskiego'
Towarzystwa
Ludoznawczego
(wieloletni
prezes
oddziału).
W latach 50-tych i ostatnich prowadził naukową działalność dydaktyczn'l na Uniwersytecie Śląskim (wykłady z etnografii i folkloru), był recenzentem i konsult,mtem wielu prac doktorskich i magisterskich
na uniwersytetach;
.Jagie[[oriskim. Pozn::u1skim. Wrocławskim,
w Wyższej Szkole Pedagogicznej
i Śląskim Inst.vtucie·
Naukowym w Ka1owicach. OtaczClł opieką naukową ruch folklorysl.vczny na Ś]'lskU
Cic'.zyriskim. służąc fachową pomocą w ich dział;;lności Iw!tur,l!nej,
badawczej
wydawniczej (Płyniesz Olzo. t. 1-3, Cieszyn 197()~-1972).
W uznaniu dorobku naukowego został w 196:3 1'. mi'lnowany docentem.
Indywidualne
zainteresowania
Józefa
Ligęzy
obejmowały
f{)l\\lor wiejski
i wspókzesnych
grup zawodowych, ze szczególnym uwzględnieniem
grupy górniczej. W badaniu tych ostatnich
jest jednym z pierwszych w Polsce inicjatorów
(1'947 r.). Przyczynia się do powstania Muzeum Górniczego w Sosnowcu oraz wydawnictwa Życiorysy
górników.
Folklor traktuje jako element immanentnie
związany z całokształtem kultury, stąd jego badania i prace dotyczą w równym stopniu
kultury materialnej i społecznej Górnego Śląska. Odznaczał się szczegółową jej znaj{)moś'cią Interesowała go wielość faktologii kulturowej. przemiany kultury w czasie
i przeslrzeni, przenikanie społeczne jej elementów etc. Z ważniejszych prac opublikowanych w tym czasie, reprezentacyjnych
dla jego zainteresowań,
wymienić należy: Pieśni ludowe ze Sląska, t. 3, z. 2 (opracowanie z F. Rylingiem); Literatura
górnicza. Zarys kultury
górniczej
(z M. Żywirską); Sladami tradycji;
Podania górnicze z Górnego
Sląska;
Kultura
ludowa
(rejonu
tarnogórskiego);
Zarys kultury
ludowej
rejonu
przemian
opowieści
Pracami
bytomskiego;
ludowych
Formy
i treści
kultury
ludowej;
Główne
kierunTd
i in.
tymi cloe.. J. Ligęza nie tylko realizuje
postawiony
przez siehie cel 'l,ba-
365
in me'ifwriam
dania i przedstawienia
treści kultury grup zawodowych na Górnym Śląsku, ale
i ustala prawidłowości przemian kultury wiejskiej w robotniczą, żywotność tradycyjnych elementów i narastanie nowych w warunkach zanikania rolniczej siły kulturotwórczej. Ważną cechą tych publikacji jest ich wkład w zweryfikowanie dotychczasowych poglądów na treść tej kul tury i jej braki, a często również i przerostów
nadziei. Mimo iż folklor, jego treści, a także wartości są tutaj przewodnim punktem
zainteresowania,
wyraźnie zostal spenetrowany
i przedstawiony
całokształt górnośląskiej kultury, tak chłopskiej jak i robotniczej. Zrealizowany został również postulat zintegrowanego
badania i przedstawienia
kultury ludowej. Dziś napisanie
syntezy tradycyjnej
i współczesnej kultury ludowej Górnego Śląska jest realne,
a wniesiony l)l'zez doc. J. Ligęzę dorobek będzie podstawowym. \iVielkie ułatwienie
poznawcze maj,! dziś nie tylko etnografowie, folkloryści, ale i wszyscy praktycy
współczesnej działalności kulturalnej.
Powyższym publikacjom
towarzyszą liczne artykuły tyczące kultury ludowej
i aktualnego życia kulturalnego na Śląsku, oglaszane na łamach prasy codziennej
("Trybuna Robotnicza", "Dziennik Zachodni"), periodyków fachowych ("Muzyka",
"Polska Szuka Ludowa", "Literatura
Ludowa", "Zaranie Śląskie", "Studia FolIdorystyczne" i in.), oraz w wydawnictwach okazjonalnych ("XX-lecie PRL", "XXV-lecie PRL", rocznice związków śpiewaczych, zakładów pracy). Ligęza śledzi pilnie
literaturę fachową i życie naukowe w kraju, pisze wspomnienia, recenzje, sprawozdania . .Jego biblioteka, bogata w wydawnictwa
Silesiaca, obejmuje wszystkie
aktualnie ukazujące się na rynku interesujące
go pozycje. Szczególną uwagą darzy rozprawy metodyczne.
Równoważnym i stalym nurtem dzialalności J. Ligęzy była - jak już wspomniano - aktywna, szeroka praca kulturalna i ,społeczna. PrzyspoJ"lył nią sobie wiele
popularności i powszechnego szacunku na Górnym Śląsku. Głównym jego dążeniem
było zapoznanie ogółu z ludową kulturą Śląska, podtrzymywanie
i aktywizowanie
śląskiej tradycji kulturowej oraz co cenił sobie najbardziej
kształtowanie
u szerokiej społeczności aktywnego uczestnictwa indywidualnego w kulturze (Rola
ruchu
spolecznego
w życiu
kulturalnym
województwa
19(5). Stąd już od r. [H45 Ligęza intensywnie
katowickiego
w latach
1945-
działa w śląskich towarzystwach regionalnych: reaktywuje Związek Śląskich Kół Śpiewaczych, a będąc jego wieloletnim
prezesem pracuje nad poszerzeniem ich społecznego zasięgu oraz wzbogaceniem
i uwspółcześnieniem repertuaru;
był członkiem zarządu Towarzystwa Teatrów Ludowych, wiceprezesem Towarzystwa Miłośników Bytomia, kierownikiem sekcji Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego
Katowic, wieloletnim
członkiem Komisji Ocen
Etnograficznych CPLiA w Katowicach, członkiem Rady Naukowej przy Prezydium
Wojewódzkiej Rady Narodowej. Był jednocześnie członkiem Towarzystwa Rozwoju
Ziem Zachodnich oraz Frontu Jedności Narodu. Praca w towarzystwach społecznych
włączyła go do udziału w wielu przedsięwzięciach
kulturalnych
o zasięgu wojewódzkim i krajowym. Pełnił również funkcję organizatora
i jurora różnych konkursów, przeglądów i festiwali przeprowadzanych
w województwie w zakresie folkloru i sztuki ludowej. Tej dziedzinie działalności poświęcił bardzo dużą ilość czasu
(większość niedziel, godzin popoJl.ldniowych i wieczorów). Współpracował
na codzień z radiem, prasą, telewizją i filmem. Szczególną uwagą otaczał młodzież.
W pracy z nią zawsze zajmował postawę człowieka otwartego, życzliwego, spolegliwego dla innych, tym zjednywał ,sobie ludzi do skutecznej współpracy. Był zawsze
inicjatorem, a jak zaszła potrzeba, to i realizatorem. Obce mu było bierne uczestnictwo. Zasięg swego społecznego oddziaływania
zwiększał naukowymi i publicystycznymi artykułami, omawiającymi
problematykę
życia kulturalnego
na Śląsku.
366
In memoriam
Intensywność pracy naukowej, zawodowej i społecznej zużywala jednak silO',
których nie oszczędzał.
W uznaniu zasług w dziedzinie rozwoju życia kulturalnego i naukowego na
Śląsku został odznaczony: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużonego w Rozwoju Województwa Katowickiego, Złotą Odznaką za Zasługi w Ochronie Zabytków, Medalem
X-lecia PRL; był laureatem Nagrody Wojewódzkiej oraz innych wyróżnień.
W zakresie naukowym sukcesy badawcze doc. J. Ligęzy, jak i zespołu, którym
kierował, bądź z którym w,spółpracował, warunkowane
były jego programową postępowością i nonkonformizmem.
Postawa ta, poparta intensywną pracą własną
w poczynaniach naukowych i życiu ,codziennym, zjednywała mu autorytet oraz przynosiła efekty. Tradycję czy to naukową, ,czy kulturową, dzielił na ży'Ciowo aktywną
i przeszłą. Do każdej miał inny stosunek. Afirmował podstawowe zasady współczesnej ,metodologii: przyczynowość, zmienność w czasie i przestrzeni, zmiany ilości
w jakość, opozycyjność zjawisk. Ujawniał to w dyskusjach dotyczących całokształtu
kultury, w rozważaniach metodologicznych, jak i w pracach publikowanych. Etnografię uważał za naukę historyczną. Stąd folklor uznawał jako integralną część
kultury. Dotychczasową systematykę folkloru i kultury traktował wyłącznie jako
ułatwienie robocze, lecz nie jedyne. Dlatego między innymi przy analizie folkloru
tak dużą wagę przywiązywał do kryterium reałiów, a mutacje wątkowe, warianty,
uważał często pod względem wartości naukowej za utwory równorzędne z wątkami
podstawowymi (Literatura
górnicza, Tradycja
jako źródło Officina
Ferraria).
Interesował ,się bliżej .strukturalizmem,
jego możliwościami rozwiąZali diachronii. Mimo
atrakcyjności tej metody dla strony muzycznej pieśni, widział jej trudności w szerszych zastosowaniach.
Śledził prace J. Piageta, R. Jacobsona, C. Levi-Straussa.
R. Caillois, J. Mukarovskyego, R. Barthesa, L. Bielawskiego i innych.
W twórczości bieżącej, preferując potrzeby użyteczności .społecznej i naukowej,
widział w pracach nad kulturą ludową, zwłaszcza Śląska, konieczność pogłębienia
.szczegółowego obrazu kultury poprzez opracowania materiałowe i uogólnienia na
szczeblu empirii. Cały szereg publikacji w jego dorobku wiąże się z tą postawą,
Obok folkloru i sztuki ludowej interesowały go treść i funkcjonowanie kultury jako całości. Stąd jego drugi nurt publikacji: monografie kulturowe mikrorejonów w ujęciu historycznym oraz 'cel życiowy w tym zakresie: zarys kultury ludowej Górnego Śląska, jako wynik działań zespołowych. Dzielił kulturę na wytwory
i zachowania; kulturę ludową widział szerzej, jako "kulturę pracy". W ostatnim
przypadku zgadzał się z wynikami badań niemieckiego folklorysty, prof. Gerharda
Heilfurtha z Marburga. Tendencja ta uwidoczniDna została w jego pracach: Kultura
ludowa
(rejonu tarnogórskiego), bądź Formy i treści kultury
ludowej.
Nosił się
z zamiarem rozwinięcia tego tematu.
Do osobistych, życiowych i naukowych osiągnięć J. Ligęzy należą wyniki badail
nad problematyką zmiany kulturowej, ujawnioną po zapocz<ltkowaniu i rozwinięciu
badań nad kulturą grup zawodowych (górniczą i hutniczą). Były to lata HJ47-1950.
W tym czasie etnografia polska ograniczała się w .istotnym stopniu do badań kultury
chłopskiej, umiejscowionej jednoznacznie na wsi. Przekroczenie tych granic w ówczesnych warunkach badawczych wymagało wiele twórczego wysiłku, którego zakres
prześledzić można w publikacjach Ligęzy poświęconych tej problematyce. Metodycznie prace te, oparte o warsztat naukowy historyka .i etnografa, cechuje zmienność
schematu opracowania
oraz indywidualizacja
sposobu przedstawienia
materiału.
Szczegółowy obraz wkładu doc. J. Ligęzy do badań problematyki zmiany, metodologii badań folkloru l etnografii, jak i wartość poznawcza jego prac, mimo licznych
367
In memoriam
recenzji, nic zostaly jeszcze szerzej rozpoznane. Zrobić to powinni kontynuatorzy
tych badaó. Ściślejszej oceny będzie w przyszłości wymagać także jego inspiracyjna
rola i wkład w rozwój śląskiej humanistyki
oraz społecznego życia kulturalnego.
Doc. Ligęza uosabiał współczesny wzorzec etnografa praktyka, folklorysty, muzeologa, którego wnikliwe ;poznanie przydać może wiele walorów ·pracy młodszego
pokolenia.
W środowisku etnografów był zawsze tym, który myślał kategoriami całej polskiej i śląskiej etnografii oraz ślą;sk.iej kultury ludowej. Skupiwszy wokół swej QSOby zespół pracujących
na Śląsku etnografów i folklorystów
włożył wiele pr.acy
w podniesienie kwalifikacji zawodowych tego zespołu.
W o.stalnim czasie no.sił .się z zamiarem napisania syntezy folkloru górniczego
w oparciu o dotychczasowe publikowane opracowania.
Pragnął dokonać szerokiej
analizy struktury
i kulturowej
wartości tego folkloru. Nagła śmierć przeszkodziła
realizacji tego zamierzenia. Odszedł w ,pełni .sił twórczych, gdy w oparciu o pozyskaną bazę materiałową,
długoletnie doświadczenie i przemyślenia oraz pierwsze
uogólnienia mógł dokonać podsumowania
ważnego rozdziału swego pracowitego
życia naukowego.
Eugeniusz
BIBLIOGRAFIA
PRAC JOZEFA
Jaworski
LIGĘZY'
1938
Dzieje
archiwów
śląskich
Pieśni
ludowe
z polskiego
pieśni
"Śpiewak" 1938, nr 5, s. 65-67.
t. 2, oprac. wspólnie z Stefanem M. Stoińskim,
ludowych.
Śląska,
Kraków 1938.
1939
Pieśni
ludowe
z po/.skiego Śląska,
t. :3, z. 1, oprac. wspólnie
z S. M. Stoińskim,
Kra-
ków 1939.
1947
Jan Fojcik.
"Zaranie
1947, s. 222-223.
Śląskie"
"Odra" 1947, nr 14, s. 7.
W trójkącie ](raków-Poznali-Wl'Oclaw.
"Zaranie Śląskie"
1948
Lud. [w:] Śląsk, ziemia i ludzie, Katowice 1'94ll,s. 1'67-209.
Spojrzenie
wgłąb
izby śląskiej.
1947, .s. 36-37.
1949
Festiwal
muzyki
Na marrrinesie
ludowej
na Śląsku.
"Zyciorysów
"Odra" 1949, nr 44/206.
gÓ1'1lików". "Odra" 1949, nr 461208.
1950
Pieśli
ludowa
Beskidu
Zywieckiego.
"Poradnik
Muzyczny"
1950, m' 4, s. 14-15.
1951
Muzyczny
folklor
Śląska.
"Muzyka" H)-51, nr 12, s. 39-42.
• Wykaz zawiera
ważnicjsze
opracowania.
Nie obejmuje
zwłaszcza
artykułów
publikowanych w prasie w lalach
19~5--1952, wystąpień
radiowych
i telewizyjnych,
przygotowanych
referatów
oraz zawartości
prywatnego
archiwum,
w którym
znajdują
się opracowania
i materiały dotyczące
£;l'lskiej kultury
ludowej.
J. Ligęza
nie pozostawił
bibliografii
swoich
prac,
odszedł
niespodziewanie
zostawiając
swój warsztat,
\V
tym archiwunl,
w stanie
roboczym.
Dodatkową
trudność
stanowi
tu ogółnie
znana
jego skromność.
rzadko
bowiem
wskazywał
na swojc osiągnięcia.
Stąd podana w spisie liczba 89 publikacji
może być nieścisla.
3t;8
In memoriam
1952
Kilka
uwag
o muzycznym
folklorze
górniczym.
badania
strojem
opolskim.
"Polska
Sztuka Ludowa"
19'52, nr 3,
s. 131-133.
1953
Przyspieszyć
nad
Dod. Tygodniowy
do "Trybuny
Opol-
skiej" 1953, nr 19, s. 2.
1954
Pieśni
ludowe
ŚląSka
Opolskiego.
Czesław Hernas, [w:] "Sobótka"
Oprac. z Adolfem Dygaczem.
1955, nr 1-2, s. 277-281.
Kraków
1954, Rec.:
1955
Folklor
[w:] Po X latach
muzyczny.
województwo
stalinogrodzkie,
Slalinogród
19'55,
"Lud"
1956,
s. 349-353.
1956
Przegląd
prac nad
t. 43, s. 464-471.
folklorem
muzycznym
Śląska
1V
latach
1945-1955.
kultury
ludowej
rejonu
bytomskiego.
[w:] Dziewięć wieków Bytomia. Praca
zbiorowa pod red. Franciszka RY5zki. Stalinogród 1956, s. 315-339. Rec.: Magdalena Meysner-Rostworowska,
[w:] "Lud" 1960, t. 46, s. 451-453.
Zarys
1957
"Dziennik Zachodni" 1957, nr 94, s. 4.
[Rec.:] Ligoń S., Bery i bojki śląskie. Katou;ice 1957, ss. 305. "Trybuna Literacka"
1957, nr 5, s. 4.
Muzea [woj. katowickiego]. "Przemiany" 1957, nr 1, s. fl.
Stanislaw
Wallis, etnograf
Górnego Śląska. "Zaranie Śląskie" 1957, z. 1-2, s. 96-103.
Gody wiosenne.
1958
Ludowa" 1953, nr 2-3, s. 43-51.
Rec.: Maria Adamczyk, [w:] "Przegląd
Zachodni" 1960, nr 2, s. 410-412; Krzysztof Kwaśniewski,
[w:] "Roczniki Etnografii Śląskiej" 1963, t. 2, s. 283-285;
Milan Kudelka,[w:]
"Slezsky Sbornik"
1960, C. 3, s. 410-412.
O pracach nad folklorem
muzycznym
powiatu
opolskiego.
"Etnografia Polska" 195B,
t. 1, s. 232-239.
Stanislaw
Wallis folklorysta
Górnego Śląska. "Literatura
Ludowa" 1958, nr 2-3,
Fragmenty
Ludowa
epickiej
literatura
gÓ1'niczej. "Literatura
poezji
górnicza,
Katowice
1958.
s. 20-24.
XXXIII
Walny
Zjazd
1958. "Zaranie
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego.
Cieszyn
19-21
IX
Śląskie" 1958, s. 1:36-137.
1959
Kultura
grupy
92.
[Hec.:] Śląskie
górniczej.
Próba
chamkterystyki.
pie.~ni powsta1!CZe 1919-1921.
1958, ss. 79. "Zaranie
1960
Drugie
pięćdziesięciolecie
[Rec.:]
Gladysz
"Zaranie
Zebral
i oprac.
Śląskie"
1959,
z. l, 5. 83-
Adolf
Dygacz,
Katowice
Ślą'lkie" 1959, z. 1, s. 135-136.
śpiewaków
Mieczyslaw,
Kultura
śląskich.
"Życie
ludu
śląskiego.
Śpiew" 1960, nr lO, s. 13.
[w:1 Górny Śląsk, Poznań
"Zaranie Śląskie" 1960, z. 1,
1959, Ziemie
staropolskie,
t. 5, cz. I, s. 453-522.
s. 136-141.
IHec.:1 Niewiarowski
Marian,
60 lat kopalni
węgla kamiennego
"Wujek",
Katowice
1959. "Zaranie Śląskie" HJ50, z. 2, s.. '313~315.
Niezrównany
Jan Fojci/c
[w:] Księga pamiątkowa
jubileuszowego
zjazdu śpiewaków śląskich
1V roku
1960. Pod red. Jnna Fojcika i Józefa Ligęzy, Katowice
In tnemoriam
1!)60.
Słowo
wstępne,
tamż.e, ~. V-VIr. Rcc.: Piotr Świerc, [w:] "Kwartalnik
Opolski"
]9(;0, nr 4, s. 137-191.
Spralcozdanie
z Walnego Ze1J1'Ull:i.a Instytnt.//. Śląskiego ILl Opol//.. "Zaranie Śląskie"
I DuO, z. 2, s. 332.
SLqska technika szuka towal'zyshNI.
"Nowa
KulLlIl'::\" 1!)(;O, nr '!!J, 6. 5.
Uwagi o etnograficznych
badaniach
folkloru
1J1uzyczneoo. "Etnografia
Polska" 1960,
t. :3, s. 279-20:1.
Zwierciadło
spraw śląskich.
Rozmawiała Monika W:1l'uerl,ka. ,.Trybuna Ludu" 1960,
nr 53, s. 4.
1961
Kultnra
lndowa
Opolszczyznll.
"Biuletyn
Nauczyciela
Opolskiego"
(Opole) 1961,
nr 1--2, s. 40-51.
[Rec.:] Kultura
l'udowa
Wielkopolski.
Pod red. Józefa Burszty, t. 1. Poznań 1960.
"Zaranie Śląskie" ·lOGI, nr 4, S. 117:I-H7(j,
Ocalić pieśni od zapomnienia!
Niełatwe
zadanie
foll;lorystów
(na. Górnym
Śląsku).
"Dziennik Zachodni" 1961, nr 121, s. :3-4.
Pieśni ludowe ze ŚLąska, t. 3, z. 2, oprac. wspólnie z Franciszkiem
Rylingiem, Katowice 1961. Rec.: Piotr ŚWierc, [w:] "Zaranie Śląskie" 1962, z. 2, s. 485-487.
Ta dyskusja jest pożądana. "Dziemnik Z:lchorlni" 19Gl, 111" 2:14. s. 3--4.
1962
Jak zwiększ'Yć szanse IWllumist'yki
(śLąski.ej). "Dziennik Zachodni"
1962, nr 86, s. 3.
IRce.:] "Roczniki
Etnogl"Of'ii Śląskiej".
Pod red. Leszka ftmana.
n. 1, Wrocław 1961,
ss. 1.17. "Zaranie Śląskie" 19H2, z. 4, s. U30-g3Z.
1963
Bytomski
ośrodek etnurgafic,:ny.
"Życ'le Bytoms.kie·· 196:3,nr 34, s. 3.
Dygacz Adolf, Lig(;zn .JÓzef, Wilczek Stanislaw, W reda.kcj; "Poglądów"
o Zespole
Pieśni
i Taltea
"Sl·ąsk".
Rozmawia Tadeusz Kijonka.
"Poglądy"
1963, nr 7,
s. 10-11, ilustr.
Przedmowa.
[w:] IV[I/z('a na Górnym
,śląsku w XIX
i XX w. "Rocznik Muzeum
Górnoślf1skiego w Bytomiu". Pod red. .J. Ligęzv. Historia, z. 1, Bytom 1963,
s.5-7.
Pr.::edmowa. rw:J A. Morawiec, Towarzl-Jstwo
Spiewacze
,.Echo·· Łaziska Górne (pow.
tysb). Zarys dzialalności
1913-1%3, Łaziska Górne 1963.
Przysłowia
górnicze. "Rocznil<i Etnogrnhi Śląskiej" 1'9fi3, t. 2.6. 7-29.
Ruch
śpiewaczy
czynnikiem
wychowania
muzycznego.
[w:]
50 lat
w służbie
pieśni.
Wydanie jubileuszowe
chóru mieszanegu "Ogniwo" przy Par1Stwowej Filharmonii Śląskiej w Katowicach, Katowice 196:~.
Zespól etnografów
Górnośląs1deyo
Okręgu
Muzealnego.
Komunikat Muzeum Górnośląskieg,l, Bytom 19(J:~.
1964
Muzea
Iw woj. katowickim]
w slużbie
Polski
Ludowej.
Wypowiedzi:
Józef Llgęzn, T ,1Il1wik Dubid
i inni. R()Zm;.lwin: Stnnislrl\v Wilczek. "Poglądy"
1964,
nr 12, s. 4-5.
Zarys kultury
gÓ1·niczej. Oprac. wspólne z Marią Żywirską.
Katowice 1964, mapa,
ilustr. Rec.: Edward Pietras7.ek, Wieś a kultura
górnicza.
"Wieś Współczesna"
19(j~, nr 2, s. 147-14B; tcgoż. rec. [w:] "Etnografia PoLska" 1966, t. 10, s. 554-560;
Stanislaw Wilczek, [w:] "Poglądy" 1964, nr 23, s. !G.
1965
Działalno,~ć
oświato lila muzeów
[woj.
katowickiego]
w dwudziestoleciu,
"Zaranie
24 -
Lud,
tom
LVIII
:rj"()
nlemoriam
In
Śląskie"
1965, z. 1, s. 2{)l-2-12.
żywy.
Rozmawiała:
Maria Podolska.
"Trybuna
Robotnicza"
1965.
nr lBO, s. 5, portret.
[Rec.:] Gładysz Antoni,
Skarby
ciemności,
Warszawa
1965, ss. 240.
górnictwie
dawnym i współczesnym.
"Poglądy" 1965, nr 11, s. 1H.
Ochrona
dóbr kultmy.
Muzea, zabytki.
Województwo
katowickie
1945-19(J5.
Prac~l
zbiorowa por! reel. Józefa Ligęzy. "Rocznik Muzeum Górnośląskiego
IV
B.\'lomiu" 1965, z. 2, iluoStr., tabl.
fRec.:] Józef Ondrusz, Śląskie opowieści
ludowe.
Z ust ludu ślqskiego
zapisa/...
Osh'awa 1963. "Zaranie Śląskie" 1965, 7.. :3, s. 781.-782.
Folklor
ciqgle
°
Rola. t'uchu
spolecznego
w
"Biuletyn
1945-1965.
życiu
kultumlnym
województwa
Śląskiego
Instytutu
Naulwwego"
katowickiego
(Katowice)
latacll
Ul
nr
1965.
52.
s.5-2e.
Tradycja
jako
źródło
Officina
Roździeńskim,
autorze
Wrocław 1965.
ponda,
[Re<:.:] "Zeszyty
ków
Ziemi
Fen'aria.
"Officina
Gliwickie".
[Rocznik]
Gliwickiej,
[w:]
Roździeńsciana.
z
Ferraria"
Muzeum
l612
w Gliwicach,
1; 1964,
Katowice
1963,
opowieści
ludowych
1l1'
o Walentym
Stanisława
Ros-
Sttldia
Poel red.
r.
Towarzystwo
2. "Zaranie
n1'
Miłośni-
Śląskie"
1965.
z. la, s. 421-422.
1966
Główne
kie1'1mki
przemian
... Literatura
Ludowa"
nr '1-11.
l!lfif].
s. 53-66.
Kultura
łudowa
Górnego
fRec.:]
Lampa
Józef,
Śląska, Opole 19B(l.
Bajki
196~ z. 2, s. 370-372.
Rozwój
kultuminy
(woj.
warzystwa
ilustr.
Rozwoju
i podania,
zebra/. .. Wroclaw
katowickiego)
Ziem
T'J'adycje górni.cze. "Górnik"
w
latach
Zachodnich
196:'.
1945-196.1.
na rok
1967",
"Zaranie
Śląskie"
,.Kalendarz
śląski ToKatowice 19GG. ,s. :17-G1.
19(J(i, nr 23, s. 1-2.
1967
idą. "Kalenelarz
ślą's·ki Towarzystwa
Rozwoju Ziem Zachodnich na rok 1~6B".
Katowice 19G7, s. 165-168, Jlus!!'.
fRee.:] Hlltka Jerzy, Srodowisko
robotników
Jabt'ycznych
Hut.y "Zgoda".
I w: I Ma-
Gody
teriały
do historii
załóg
.fabt"ycznych
w
Polsce poludnioll:ej,
70. "Zaranie Śląskie" 19G7, z. :~,s. 603-605.
Muzea województwa
katowickiego.
[w:] Województwo
wej, Katowice
Podania
Praca
Rodowód
W1'OclulI'
191ifi, S. 7-
w Polsce
katowickie
Ludo-
1967, s. 461-464.
górnicze
rejonu
bytomskiego.
[w:]
Trad·.lJcje
górnictwa
pieśni
SZowo wstępne.
Tradycyjna
Mrozka. Bytom H167, illts!r.
powstaJ1.czych. [w:] "Zeszyty Gli,vickie"
ziemi
bytomskie}.
pod red. Henryka
[w: J Ludowe
warstwa
zdobnictwo
Officina
Fen'aria.
JW Górnym
"Roczniki
z. 5, s. 77-96.
Katowice 1~(i7. s. ;'··7.
Etnografii
Śląskiej"
1~G7. 1. :L
1967,
Śląsku,
s. 27-38.
Węzłowe
problemy
w Bytomiu,
muzealnictwa
katoll'ickiego.
Komunikat
Muzeum
Górnośląskiego
Bytom 1967.
1968
o kultut'ze. Wypowiedzi:
Józef
Bytomskie" 1968, nr 24, s. 3, portret.
Rozmowa
Siadami
tradycji.
St'udia
skiego w Bytomiu"
nad
fol/dorem.
1968, z. 3, Etnografia.
Kwielniewski.
górniczym.
,."')zet' Ligęz<J i inni. Ż~'cie
"Rocznik
Muzeum
Górnoślą-
371
In 1ne'morlarn.
1969
ludowa.
Iw:1 Tarnowskie
Góry. Zarys
rozwoju
powiatu.
Henrvka Rechowicza, Katowice 1969, s. 505-522.
Słowo wstępne. Iw:] Szt'uka starożytnego
Meksyku,
Poznań-Bytom
Kultura
UllO
Kulw
Praca
pod
1969,
5.
5.
red.
I w: I Katowickie.
Rozwój
województwa
·1.V
Polsce L·udowej.
Praca pod
Henryka Rechowicza, Warszawa uno, s. 201-231.
Słowo H:stępne. Iw: I Ziemia
·l'!llmicko-wodzislawska.
Praca pod red. Józefa Ligęzy,
Katowice !!)70. s. V-VII.
ra.
[·Pri.
1971
Nim
narodzilu
~]l.
się
Pie.~ni z uh'rew
powst(l1teze
powstali
i plehi.scytll,
pieśni .. Iw:1 lHaqazyn
i plebiscytu.
[w:]
bytomski,
W }Jięr'dziesiątą
Bytom
1971,
1'Oc.znicę powstali
s. 187·śląskich
Katowice 1971, s. :Mill-:J711.
19i2
Alcuns
opowieści
wspomnieniowych.
[w:]
Red. Ryszard Górski,
wa-Krak6w-Gdańsk
1972, s. 155-170.
.follclor·ystyczne.
Dzialalność
Śląskiego
Instytutu
Z zagadnieli
Julian
twórczości
Krzyżynowski,
ludowej,
Studia
Wrocław-Warsza-
w zakresie badali nad kulturą
ludową
Śląskiej" ]'f172, l. 4, s. 222-·229.
Śląska.
..Rocznik Muzeum Górnośląskiego
w BytoNaukowego
(1957-1967) .. ,Roczniki Etnografii
Podania
f!Ól'nicz!'
z
Górnego
miu" 1!J72, z. :i. E/.noQraj'ia.
1973
za gadką. :100 podań, bajek i anegdot z Gól'nego Sląska. Zebrał
opracował
wspólnie z Dorotc] Simonicles ... Katowice 1-9n.
W druku
Folklor.
Iw:] Informator
o kulturze
i sztuce ludowej
w województwie
katowickim.
Wyd. Muzeum Gómośląskim
w Bytomiu i Śląski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawc:7.ego w Katowicach.
Formy i treści kultury
ludowej.
[w:] Monografia
Katow·ic.
Wyd. "Arkady".
O recepcji folkloru
górniczego.
[w:] Ludowość
dawniej
i dziś. Studia
folklorystyczne. Red. Ryszard Górski, Julian
Krzyżanowski,
Wl'oclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 197:3, s. 169-183.
Gadka
Zestawił
E.
Jaworski
SULO HALTSONEN
Dnia 4 marca 1!1n 1'. zmarł wybitny i zasłużony llCZQny fiński, etnograf-folklor.\'s ta, b.vly wicedvrektol' Biblioteki Uniwel'syteckiej
w Helsinkach, prof. dr Sulo
Haltsonen. Śmierć uczonego w sile wieku boleśnie zaskoczyła licznych jego przyj3ciól.
Autol' wielu prac naukowych, m.in. ogłaszanych w polskich wydawnictwach
etnograficznych, zasłużył .się jako historyk etnografii fiń.skiej. Niektóre prace poświęcił literaturze pol&lciej i pisarzom - Orzeszkowej i Sienkiewiczowi.
.Jeszcze przed drugą wojną światową, znany w wielu ośrodkach Polski, którą
często odwiedzał, pomagał swoim przyjaciołom ułatwiając kontakty z nauką fińską, zwłaszcza przy poznawaniu prac drukowanych
w tak trudnym dla Polaków
języku.
3.72
In memoriam
W okresie wojny serdecznie opiekował I>ię Polakami przebywającymi
w Finlandii.
W uznaniu zasług Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powołało ~o na swego
członka honorowego.
Smierć prof. Sulo Hallsonena
jest niepowetowaną
li\:ratą (Hil nauk humaniIOtycznych, a dla Polski poza tym utratą prawdziwego przy jaciela.
Maria
Znamierowska-Priifferowa