dc941e0df610edf6143e7a35cf2599b9.pdf
Media
Part of Etnografia polska /LUD 1975 t.59
- extracted text
-
I.
W
XXX-L
E C I E
POLSKI
LUDOWEJ
Lud, t. 59, ] 975
JOZEF BURSZTA
OSIĄGNIĘCIA -
ETNOGRAFIA POLSKA
ORGANIZACJA - PERSPEKTYWY *
Postawienie spraw etnografii polskiej po raz pierwszy od wielu lat
na posiedzeniu plenarnym Wydziału I Polskiej Akademii Nauk zbiega
się z jubileuszem XXX-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Okoliczności te skłaniają do szerszego spojrzenia na tę naukę. Prócz zatem
charakterystyki aktualnej sytuacji w tej dziedzinie. dobrze będzie uczynić krótką wycieczkę w przeszłość. Wycieczka ta uzasadniona ,jest także
merytorycznie.
1
Etnografia - jak każda nauka społeczno-humanistyczna - jest nieprzerwanym ciągiem myśli, doświadczeń, propozycji i spojrzeń, stałą
kumulacją stopniowych osiągnięć; jest ciągłym rozwojem czerpiącym
soki żywotne w spuściźnie przeszłości, ujawniającym się w próbach nowej interpretacji tej spuścizny, a zarazem wykształcania sif; nowych
założeń i metodologicznych podejść do rzeczywistości aktualnej.
Zwróćmy uwagę tylko na te strony przeszłości, w których ujawniały
się różne nurty i sposoby określania i naukowego poznawania przedmiotu.
Myśl etnograficzna już od początku uwikłana była \V rozmaity sposób w historię społeczeństw klasowych. Narodziła się przecież z zainteresowań żyjącymi formacjami ludzkimi, od plemiennych po warstwy
ludowe w społeczeństwach klasowych. Na ukształtowanie się zaś tej
myśli w postaci nauki oddziaływały różne inspiracje.
* Referat wygłoszony na posiedzeniu
nych PAN w dniu 12 VI ]974. Przedruk
plenarnym
Wydziału I - Nauk Społeczz: "Kultura i Społeczeństwo"
nr 3, ]9H.
JOZEF
BURSZTA
Refleksja o ludach tzw. pierwotnych czy "dzikich" powstała głównie z dwóch źródeł: z kumulacji odkryć i opisów różnych ludów, ras
i kultur w świecie, z drugiej strony pod wpływem myśli narodzonej
w obrębie filozofii dziejów ostałym
postępie ludzkości przechodzącej
przez coraz to doskonalsze stopnie swego rozwoju. Ramami przedmi.otowymi nauki stały się stąd "pierwotne dzieje ludzkości" na całym globie.
Na tej linii zainteresowań wyłoniła się w II połowie XIX w. etnografia jako samodzielna nauka w postaci kierunku ewolucjonistycznego. Postawił on przed nauką niezmiernie ambitne cele poznawcze:
rekonstrukcję globalnej kultury ludzkości. W pracach głównych przedstawicieli tej szkoły - H. Morgana, E. B. Tylora, .J. J. Bachofena,
Fr. Engelsa i in. - znalazły się pierwsze próby obrazu etapów rozwojowych "pierwotnych dziejów" ludzkości i niektórych wybranych
dziedzin jej kultury (rodziny, religii i in.). Te uniwersalne procesy
przebiegać mają unilinearnie.
Aczkolwiek taka rekonstrukcja dziejów ludzkości i jej kultury została wkrótce podważona, to ten kierunek zainteresowal1, ten niezmiernie
szeroki zakres badań i dalekosiężny cel poznawczy przewija się odtąd
stale w dziejach naszej nauki.
Ewolucjonizm był też tym kierunkiem, który j:Jko pierwszy wprowadził pojęcie kultury i jej składowych elementów. Pojęcie to zrobiło
odtąd zawrotną karierę. Kultura (w sensie antropologicznym) staje się
z czasem zasadniczym przedmiotem badań etnograficznych. Współczesną
postacią tego ukierunkowania jest antropologiczna teoria kultury.
Dodać należy, że ukształtowana w ramach tego kierunku nauka przyjęła odrębne i różne nazwy: etnologia, "nauka o ludach" (Volkerkunde) - kraje europejskie; antropologia kulturowa względnie społeczna
(kraje anglosaskie i USA). Ma to i dzisiaj pewne reperkusje.
Równolegle z kształtowaniem się myśli etnograficznej zorientowanej
na tzw. ludy pierwotne, rozwija się w krajach europejskich inn" nurt
tych zainteresowań. Przedmiotem tych zainteresowań staje sit; kultura
ludowa. I tu bije kilka źródeł, zlewających się w nurt zwany "etnografią", w rodzaju "etnografii narodowej", przybierającej stąd w niektórych krajach także własne nazwy (Volkskunde, narodopis, folk-liv-forskning, badanie tradycji ludowych itp.).
Pierwotnym źródłem tego nurtu myśli etnograficznej były z jednej
strony wstrząsy społeczne i walki klasowe powstałe w trakcie przekształcnnia się ustroju feudalnego w kapitalistyczny i związane z tym
procesy kształtowania się narodów i kultur narodowych. One to wysunęły kwestię pozycji ludu w społeczeństwie i roli kultury ludowej
w s3mookreśleniu się etniczno-kulturowym
poszczególnych narod:l\v. Naj'odziła sie stąd potrzeba poznania własnego ludu i jego kulturv jako
Etnografia
poLska. Osiągnięcia
...
zarazem zrębu własnej kultury etnicznej, bądź też poznania składu etnicznego państwa. Z drugiej strony należy wymienić specyficzne załamywanie się perspektywy
zainteresowań
etnograficznych
w prądzie
oświecenia, romantyzmu, a potem pozytywizmu. Mając za przedmiot
kulturę ludu - w polskich warunkach ludu wiejskiego - nurt ten
różnie zazębia się z tym pierwszym, etnologicznym.
Rozpoczynające się w I połowie XIX w. w Polsce i w innych krajach
badania ludoznawcze wiążą się z pojmowaniem kultury ludowej jako
'woistego źródła historycznego. W koncepcjach zarówno oświeceniowych,
.lak i wmantycznych uważano, że kultura ta zachowała zakrzepłe, nieosiągalne za pomocą innych źródeł, ślady zamierzchłej przeszłości. Poprzez badanie treści tych "starożytności polskich" czy "słowiańskich"
(obrzęd:·;, pieśni, podania, legendy itd.) da się zrekonstruować naj starszy
ct<lp kultury narodowej, zwłaszcza narodowej literatury. Dokumentacja
tych tre~;ci kultury ludowej wiązała się więc z koncepcją ciągłości histof\C'znej
kultur:-' narodowej i aktualnej
roli pierwiastków
ludowych
w tej ogólnonarodowej kulturze. Ta ostatnia idea będzie się odtąd przewijała w różnym nasileniu do najnowszych czasów. Ona też będzie
źrodłem typO\vego w dziejach etnografii emocjonalnego i społecznego
zClcll1gażowan.iasię badaczy oraz społeczno-kulturalnego
ruchu wiążącegc Ilurt ludO\vy 7 kulturą całego społeczeństwa.
O. Kolberg, najbardziej konsekwentny i efektywny badacz kultury
Judo'.vej XIX W., ukazał w pełni nowe horyzonty badawcze. Położył
:~;:?!;,·.'wicienacisk na zróżnicowanie kulturowe kraju. Ukazał je poprzez
f(·.1L'stracy; \vszystkich niemal dziedzin kultury ludowej w ujęciach regi'.ii,aln.ych. Dał też - dIugo potem naśladowany ~ model etnograficznej nlonfJgraii; n·gionalnej. Kolbergowi towarzyszyła
dalsza jeszcze
mvśl: że ('to suma kultur regionalnych złoży sil; na obraz kuHurow,,/
]·;<1;~d('.i grupy (,lniczncj. Ten kontekst etnograficzno-etniczny
będzie odtąd I.:uraz bardzlPj uświadamiany przez zwiększającą się stopniowo liczbę
iJadi;('z\ .. }e:;l '"ID zal<iadany -- czqsw jeszcze tylko i.mpLicde -- w dokw;·,er..ti1cji kultury ludowej nawet na wąskim \v>·cinku terenowym
(jraz prz', .jednostkowych badaniach wybranych
elementów kultury ludow0.j. thY ken tekst etniczny też będzie odtąd stałą perspektywą myśli
~:~'!nG~~,J'Clfic
zne,1.
Dal:;ze Doryzonty b<ldawcze wypracowali polscy reprezentanci myśli
'_'.'::\:1c.'.11ll'j,
gkwnie J. Karłowicz, S. Ciszewski i L. Krz::wicki.,'-.;l.ana ,·,ku ram\ kultur ....uniwersalnej w jej ewolucji, dociekali gen'2zy
lc;-"Ó\\'nu
Cj,):;tiH:i
;c>cia społecznego, jak i wyt\-vorów materialnych. W tvm
globalnym kontekście widzieli kultury etniczne i ich postscie re?icn,;1nc. itk też pojedyncze elementy kulturowe. Na czoło wybil.y się
·"i"·
'.utd
u.l'cia porównawcze i historyczno-genetyczne.
Te perspe'~(;7
JOZEF
BURSZT.'\
ktywy i odpowiadające im metody będą w polskiej myśli etnograficznej
nadal krzyżować się z innymi.
Zadziwiający swą obfitością dorobek polskiej etnografii sprzed I wojny jest efektem wszystkich tych ukierunkowań badawczych. Dorobek ten.
uzyskiwany na drodze mniej lub bardziej ref1e~;:syjnej i świadomej celu
poznawczego, będzie stanowił podstawową bazę żródłmvą do coraz te
innych sposobów nowej interpretacji.
2
W tzw. okresie międzywojennym etnografia staje sic: dyscypliną
akademicką. Jest reprezentowana na wszystkich uniwersytetach, w PAU.
w towarzystwach naukowych i w specjalistycznych muzeach. Jest róvvnocześnie przedmiotem zainteresowań szerokiego kręgu amatorów-regionalistów.
"Na dole", w regionie, w owych kręgach amatorów-miłośników
uprawiana jest wyłącznie dokumentacja kultury ludowej jako dalszy
ciąg owej "etnografii ojczystej" z XIX w. Monografie etnograficzne wsi.
regionów oraz wybranych działów kultury, rzadziej problemów, stanowią
główny dorobek nurtu amatorskiej działalności badawczej. Zamierzonym
czy też ukrytym kontekstem tych wycinkowych. fragmentarycznych badań kultury ludowej jest jednak kultura etniczna. Badania te łaczą się
w terenie z nurtem regionalistycznym, lub też są wprost jego częścią.
Mam tu na myśli silnie ożywiony w tym okresie ruch społeczn.\'"ochrony"
zabytków kultury ludowej, popierania twórczości artystycznej, akcje
folkloru widowiskowego itd. - słowem chodzi tu o wiązanie kultury
ludowej z narodową.
"Na górze" u etnografów profesjonalnych, trwa kontynuacja dawnych kierunków badawczych, pojawiają się też nowe. Prawie każdy"
z uczonych reprezentuje
odmienne stanowisko teoretyczno-badawcze,
swoją niejako "szkołę". Te różne stanowiska są w mniejszym lub \viekszym stopniu odbiciem tendencji panujących w nauce światowej, a zarazem przejawem samodzielnych usiłowań celem twórczego wkładu
w naukę światomą, z którą istniały wówczas bardzo żywe kontakt\
Skierowane głównie na kulturę uniwersalną, szkoły te stawiał:--" sobie
różne cele nadrzędne i różnie rozwiązywały postawione zadania.
K. Moszyński reprezentuje teorię tzw. ewolucjonizmu krytycznego
Chodzi mu głównie o śledzenie miejsca powstania pojedynczych wvtworów kulturowych w szerokiej skali przestrzennej, by tą drogą dojść' do
uchwycenia podstawowych zrębów kultury globalnej. Badanie kultur:-w skali regionalnej i etnicznej. skierowane szczególnie na obsziln 7&-
Etnogrnjl(t
polska.
Osiągnięcia ...
9
cho\vujące dużą dozę archaizmów, było tu raczej środkiem, a nie celem
badawczym, Na tej drodze powstało szczytowe osiągnięcie tego okresu Kultura ludowa Słowian.
Przedstawiciele kierunku tzw. kulturowo-historycznego,
dyfuzjonistycznego (S. Poniatowski, J. Czekanowski i in.), śledząc wędrówki prze~trzenne pojedynczych wytworów kulturowych i ich zespołów, usiłowali
dotrzeć w głąb dziejów kultury świata celem uchwyc:enia tzw. kultur
zasadniczych, leżących u podstawy dalszego, ale już multilinearnego jej
rozwoj u, Inni znów reprezentanci (E. Frankowski) skupili się na analizie
twórczej postawy człowieka wyrażanej w cechach wytworu kulturowego,
by tą drogą dotrzeć do - mechanizmów rozwoju kultury ludzkiej, także
\': jej postaciach etniczno-regionalnych.
Duże osiągnięcia badawcze tych ukierunkowań leżały na linii podobn~'ch zainteresowań w nauce światowej. I u nas, i gdzie indziej cechą
t\'ch badań było wychodzenie od wytworu kulturowego, ujmowanego od
strony formy. (Dopiero później zaczęto zwracać uwagę także na funkcję
\\'ytworu i zawartą w nim treść ideową). Wytwory takie zestawiano na
drodze typologiczno-porównawczej z innymi analogicznymi z kultur regionalnych, etnicznych czy z zasięgu obszarów kulturowych,
a więc
ujmowano w kontekście szerszym, przestrzennym, interetnicznym. Badania takie miały więc wybitnie charakter kulturologii komparatystycznej.
~azywano je wówczas "etnologią", gdy nazwę "etnografia" odniesiono
do zainteresowań infraetnicznych i regionalnych.
B~'ły to niezmiernie ambitne horyzonty i cele badawcze, dostępne
1dko na drodze erudycyjnej. Wychodząc z atomistycznego pojmowania
b-ultury jako dającej się zestawiać według logiczno-formalnego porządku
~umy wytworów kulturowych, ukierunkowania te pozostawialy w konsekwencji poza swym zasięgiem humanistyczny świat człowieka, nosiciela
: twórcy kultury - świat jego postaw, wartości, wzorów i dążeń. Do
tego świata docierano tylko fragmentarycznie
i drogą pośrednią, a to
poprzez jego wytwory. Nie było tu metodologicznego przejścia do bezpośredniego badania tego świata. Wspomniane ukierunkowania badawcze
G\'ly w etnografii międzywojennej dominujące. Nie wyczerpywały one
,lednak całości osiągnięć. Pojawiły się mianowicie inne nurty badawcze
t ;nviące swymi korzeniami w odmiennych
ukierunkowaniach filozoficzl1\ch i teoretyczno-metodologicznych. Zwrócone czy to na kultury plemienne czy ludowe uwzględniały one ich kontekst historyczny,
El w analizie konkretnych
zjawisk zwracały uwagę na ich współzależność
z ulnymi. Inaczej - był to nurt zorientowany dyrektywą konkretu i kontekstu. Chodzi zarówno o osadzenie przedmiotu badań w konkretnych
l:\\'arunkowaniach historyczno-środowiskowych,
jak i o uwzględnianie
10
JOZEF
BURSZTA
badaniach
etnograficznych
współzależności
zjawisk
ujmowanych
nie
tyle w postaci wytworów,
co społeczno-kulturowych
procesów.
W tym nurcie tkwią badania L. Krzywickiego,
socjologa, ekonomisty,
statystyka,
etnologa. Wychodząc
z założeń materializmu
dziejowego osadza zarówno kultury plemienne,
jak grupy etnograficzne,
w konkretnych
warunkach
historycznych,
śledzi podstawy i czynniki ich rozwoju i \\7:'dobywa - obok powtarzalnych,
ogólnoludzkich
_. specyficzne,
im tylko
vvłaściwe cechy kulturowe;
nacisk kładzie nie na formy kulturow'?
ale
na rozwojowe
mechanizmy
w konkretnych
uwarunkowaniach
historycznych. Tą drogą usiłował
on dochodzić do teorii ogólnych.
Stanowisko
Krzywickiego
było jednak wówczas dość odosobnione.
Podobne, choć nie we wszystkim,
są badania S. Czarnowskiego,
historyka kultury,
socjologa i zarazem
etnografa.
I on usiłował uchwycić
mechanizmy
procesów
kulturowych
w konkretnych
uwarunkowaniach
i z konkretnej
analizy powiązanych
ze sobą zjawisk przechodził do twierdzeń teoretycznych,
a więc wyższego stopnia ogólności.
J. St. Bystroń, łączący w swoich badaniach
również kilka dyscyplin,
zajął siG analizą
całości, jakI była dla niego polsko kultura
ludowa.
IN śledzeniu jej historycznego
rozwoju traktuje
tę kulhm: nie jako autonomiczną zamkni<:~tą całość, lecz jako zespół zmiennych historycznie
treści
związanych
z historycznie
zmieniającymi
się warunkami
życia warstwy
chłopskiej w społeczeństwie
narodowym.
Bystroń pienvszy w nauce polskiej ukazał w pełni powiązanie
i współzależność
~:ycia kultm'v 111do\'.;eJ
w ramach społeczeństwa
narodowego
i jego kultury.
Zasada konkretu
i kontekstu
jako niezbędnego
warunku
pazn,m:", ncluko'Nego uwidoczniła
się najwyraźniej
w badaniach K. D()!~rowolsk12g(;.
\?!ykorzystując
dyrektywy
bad2\vcze funkcjonnlizmu
uzuppłnił je o aspekt
historyczny
i adekwatną
metodę, łącząc je \v posta{: tzw pwtody iml'g1'21nej. Poza nakazem
wykorzystywania
wszelkich
możliwych
źródeł
j technik
badawczych,
metoda
ta polega na uwzględnianill
wszcll,ich
uwarunkowań
i sił wywołujących
przeobrażenia
spoleczno-·kulturowe.
traktowaniu
badanych
dziedzin w całokształcie
ich k(Jn~ekstu oraz CJłokształtu
funkcji
badanej
instytucji,
społeczności
lokalnej.
regionu,
jnk
i całej kultury - zaoVv"ocowała ona na dobre w okresie p(Jwojennym.
Przykładem
zmian orientacji
metodologicznej
dokonujących
si(;:lawe
il tego
sennego uczonego je";t Józef Obrębski.
Początko\'vo
był on rcQrezentantem
poprzednio
omav"rianego nurtu, to jest tZY,,'. ewolucjonizmu
krytycznego.
Z tego stanowiska
badał kultury rolnicze na Bnłkanach. Po
przejściu na pozycje funkcjonalizmu,
przedmiotem
badań stały sit; grupy
etniczne jako społeczno-kulturowe
organizmy.
IN swoich pracacb, łączą::ych explicite teorie socjologiczne
z metodnmi
etnologicznvmi,
zajął sil'
H'o,ią dynamiki
przemian
współczesnych
społeczel1stv'
i tworzeni'l
sit:
'v\'
Etnogru.jiu
polska.
Osiqgnięcia ...
11
nowych kultur narodowych we wzajemnej interakcji dwóch nurtów kultury: chłopskiej i narodowej. To jest już jednak okres najnowszy nauki.
Do takiego stanowiska przyjdzie nam jeszcze nawiązać.
3
Dzieje etnografii w okresie 30 lat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
są dość szczególne. Pod niektórymi względami ukształtowały się one
w swoisty problem, dotąd jeszcze otwarty. Składa się nań głównie specyficzny profil organizacyjny tej nauki.
Odbudowały się ze zniszczeń wojennych dawne ośrodki uniwersyteckie
(Warszawa, Kraków, Poznań) i powstały nowe (Łódź, Toruń, Wrocław
i przejściowo Lublin). Ożywiło swoją działalność Towarzystwo Ludoznawcze (istnieje z przerwami wojennymi od 1895 r.) i objęło swoją
działalnością cały kraj. Powstały już w latach 40-ch także naukowe
placówki akademickie. Ale nastąpiło bardzo charakterystyczne wydarzenie. Oto - jakby w myśl dawnego atomistycznego poglądu na kulturę z całościowego "organizmu" przedmiotowego nauki oderwano kilka dziedzin i tylko te włączono w organizację placówek Akademii. Chodzi o folklor sło\>vny,którego placówka badawcza znalazła się w Instytucie Badań
Literackich. Drugiej dziedzinie - sztuce ludowej - nadano wpierw
rangę samodzielnego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, do którego podł~czono także folklor muzyczny, by z czasem obie te specjalizacje zdegradować do pozycji pracowni w ramach Instytutu Sztuki PAN. Pozostały
kadłub przedmiotowy etnografii nie został inkorporowany w ramy Akademii aż do 1'. 1954, kiedy to włączono go w obręb Instytutu Historii
Kultury Materialnej. Tylko w jego odrębie zachowała się nazwa "etnografia", ale na poziomie Działu, by przy okazji reorganizacji Instytutu
spaść do poziomu zakładu - i to tylko jednego. Całość przedmiotową
nauki zachowały katedry uniwersyteckie, które zresztą ze względu na
szczupłość kadrową i skąp0śĆ środków nie mogły zazwyczaj tej całości
objąć. Nie dziwne zatem, że niektóre dziedziny przedmiotowe etnografii
zostały przez długi okres czasu zupełnie ?'cmiedbane. Na dobrą sprawę,
tylko Polskie Towarzystwo Ludoznawcze scalało w swej działalności owe
.,disiecta membra" nauki. Ale ono, choć zdziałało rzeczywiście dużo, miało
fllOżliwości ograniczone.
Dokumentacja kultury ludowej przedstawia się też w różnych dziedzinach różnie. Muzea - specjalistyczne (Warszawa, Łódź, Kraków, Toruń) i działy etnograficzne wokoło
120 placóvlkach regionalnego muzealnictwa ogólnego -- zajęły się, w różnym zresztą stopniu, dokumentC1Cją
kultury materialnej swego regionu. Placówka folklorystyczna w IBL
zajf;ła sip, anahu! zc1stanych źródeł folklorystycznych; teren nie został
JOZEF
BlJHSZ'L\
objęty żadną planową ogólną akcją dokumentacyjną. To, Co zostało dokonane w zakresie inwentaryzacji folkloru ustnego (tzw. literatury ludowej), przypisać należy wysiłkom tylko nielicznych osób, które - rzecz
jasna - mogły ogarnąć zaledwie wycinki terenu. Kraje sąsiednie natomiast, w których istnieją odpowiednie instytuty, rozporządzają ogromnymi zasobami źródeł z tego zakresu.
Najlepiej wygląda u nas sytuacja w zakresie badania sztuki ludowej
i folkloru muzycznego. Działająca od 1946 r. Pracownia Dokumentacji
Polskiej Sztuki Ludowej przy IS PAN złożona zaledwie z 5 osób, spenetrowała dotąd około 3/5 obszaru kraju i zgromadziła ponad 85 tys.
pozycji inwentarzowych (wywiadów, plansz) i około ;:'7 tys. fotografii
dotyczących twórców i twórczości ludowej. Opracowuje też systematycznie po kolei poszczególne rodzaje tej twórczości plastycznej. Pod tym
względem Polska wysunęła się w skali europejskiej na czoło.
Podobnie Pracownia Dokumentacji Muzyki Ludowej przy IS PAN.
Dzięki pracy również kilku zaledwie osób zdołano spenetrować większość
obszaru kraju i zgromadzić ponad 60 tys. pozycji inwentarzowych. I ten
materiał jest stopniowo opracowywany i publikowany.
Skoro mowa o stwarzaniu bazy źródłowej dla naszej nauki, to niewątpliwym osiągnięciem i zasługą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pracującego w oparciu o fundusze PAN, jest wydawnictwo Dzieła
wszystkie.
O. Kolberga. To monumentalne wydawnictwo, obliczone na
80 tomów, z których ukazało się w ciągu kilkunastu lat 58 tomów - staje
się dziełem źródłowym, jakiego inne kraje nie posiadają.
Etnografia powojenna wystartowała z przedwojennych pozycji teoretycznych. Zaznaczyły się głównie trzy kierunki, różnie pojmujące cele
badawcze. Ewolucyjny (K. Moszyński i in.) usiłował dojść do prawidłowości kierujących rozwojem kultur niższych, stąd kładł nacisk na badanie kultur ludów egzotycznych świata, a w warunkach europejskich głównie na regiony zachowawcze, archaiczne. Kierunek ,.historyczny" (J. Czekanowski, J. Gajek i in.) skierował się na problematykę etnogenetyczną
poprzez badanie zasięgów przestrzennych faktów i zespołów kulturoyvych.
Od tej też strony usiłował uchwycić specyfikę poszczególnych kultur etnicznych i ich zmienność w przeszłości. Podstawową była tu metoda kartograficzno-geograficzna. Zaś tzw. kierunek socjologiczny połączony z perspektywą historyczną (K. Dobrowolski) za przedmiot badań obrał kulturę
chłopską celem jej historycznej rekonstrukcji i uchwycenia jej przemian
w ostatniej dobie. Zmierzał też do teorii poznania współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, w badaniach zarówno kultury chłopskiej,
jak i robotniczej.
Od lat 50-ch, w ślad za szerszymi dyskusjami i konfrontacjami
Et>logm!iCl
poLska.
Osiągnięcia
...
13
teoretyczno-planującymi,
przy wzrastającej samoświadomości teoretyczno-metodologicznej opartej o zasady materializmu historycznego, poszczególne ośrodki etnograficzne poczęły realizować perspektywicznie ustalone
programy badawcze. Obok akcji inwentaryzacyjnej, prowadzonej w różnym zakresie przez każdy z ośrodków we własnym regionie, kontyn.uowano nieliczne akcje ogólnokrajowe. Poza wspomnianymi poprzednio
należy wymienić badania źródłowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego
zainicjowanego w ramach PTL, przejętego potem w ramy IHKM. Każdy
też z ośrodków realizował swoje indywidualne plany badawcze. Dadzą
się one ująć w kilka grup:
l) monografie etnograficzne regionów (Wielkopolska, teren grupy
etnograficznej Kurpiów, niektóre węższe regiony Sląska i Małopolski).
Należą tu też (prowadzone przez Zakład Etnografii IHKM) badania pozapolskie (Mongolia, Bułgaria), wiążące się zresztą z następną grupą, a to:
2) monografie problemowe, takie np., jak: wybrane dziedziny kultury materialnej (budownictwo, pasterstwo, rzemiosło, zajęcia pozarolnicze), kultury społecznej (np. współdziałan.ie gospodarcze, zwyczaje,
obrzędy i wierzenia), czy pewne bardziej ogólne procesy, jak zderzenie
kultur, adaptacja i integracja kulturowa, procesy zmiany kulturowej badane bądź porównawczo w kilku kulturach etnicznych, bądź w większych regionach (np. Karpaty, ziemie województw zachodnich, Małopolska), czy też w wybranych społecznościach lokalnych. Tu można wliczyć żywo rozwijaną od lat 60-ch wybraną problematykę z terenów
Ameryki Łacińskiej, a także z Azji Środkowej. Badaniom tym towarzyszyły zazwyczaj szersze ujęcia teoretyczne. Problemy teorii i metodologii
etnografii zaczynają od pewnego czasu płynąć coraz żywszym nurtem, na
tle i w związku z ożywiającymi się kontaktami z nauką światową;
3) monografie historyczno-etnograficzne
analizujące jakieś wybrane
zjawisko w rozwoju histmycznym, ujmowane w szerszym kontekście zjawisk współzależnych, czy też rekonstruujące je w historycznym przekroju
czasowym (np. historyczny rozwój sztuki ludowej, osadnictwa wiejskiego,
demonologii, ogólnego stanu kulturowego wsi dawniejszej itp.). Tu należałaby też wielka seria prowadzona w PTL monografii regionalnych
strojów ludowych (Atlas Polskich Strojów Ludowych);
4) opracowania syntetyczne dotyczące całej kultury ludowej w ramach społeczeństwa. Tu należy Etnografia Polski J. S. Bystronia (1947),
tu też przygotowywana już do publikacji w ramach ZE IHKM kilkutomowa, zbiorowa Synteza etnografii Polski, oparta o współczesne założenia teoretyczno-metodologiczne. Etnografia polska dopracowała się
już zarówno historycznego zarysu, tzw. "etnologii ogólnej" (A. Waligórski: Ant7"Opologiczna koncepcja człowieka), jak i "etnografii krajowej"
(Historia etnografii polskiej).
14
JOZEF
BURSZTA
Jest widoczne, jak w omawianym okresie etnografia polska pozostawiła
z czasem na uboczu zainteresowania rekonstrukcją historii kultur pierwotnych. Główna uwaga natomiast została zwrócona na kultury ludowe,
traktowane zarówno w ujęciach porównawczych, jak zwłaszcza w ramach
jednego etnicum, głównie polskiego. I w jednych, i w drugich dominują
zainteresowania teorią kultury ludowej oraz teorią zmiany kulturowej.
Od pewnego czasu zarysowały się dość ostro niedobory kadrowe,
ubywa przedstawicieli starszej generacji, a niedostateczny dopływ młodej kadry hamował i niejednokrotnie wypaczał rytmiczny rozwój placówek etnograficznych różnej kategorii.
Niedobory kadrowe, dotyczące przede wszystkim kadry średniej, są
głównie konsekwencją wadliwości polityki kadrowej stosowanej przez
wiele lat wobec etnografii, co wymagałoby specjalnego omówienia. Są
one także efektem odchodzenia etnografów od swego zawodu do lepiej
płatnych stanowisk pozaetnograficznych, a także do innych dyscyplin
dających większe szanse życiowe (np. socjologii). W tej sytuacji nieliczne
grono etnografów, celem zaspokojenia najpilniejszych potrzeb naszej
dyscypliny, włącza się do różnych prac i akcji zespołowych, biorąc na
siebie nadmiar obowiązków, ze szkodą dla ich pracy twórczej. Dotyczy
to zwłaszcza pracowników uniwersytetów.
Obecny stan liczebny etnografów w różnych pionach przedstawiałby
się następująco:
W jedynym Zakładzie Etnografii w ramach IHKM PAN, na który składają się placówki trzech ośrodków, istnieją zaledwie 23 etaty naukowe,
wśród nich tylko 2 samodzielnych pracowników naukowych (poprzednio
funkcje pracowników samodzielnych pełnili honorowo przez około 10 lat
pracownicy uczelni).
W pionie uniwersyteckim zatrudnionych jest w przybliżeniu około
45-50 pracowników etnografii, w tym około 10 samodzielnych.
W muzealnictwie liczba etnografów wynosi co najmniej 120 osób,
w tym także etnografów "przyuczonych" po wielu latach pracy muzealnej i terenowej.
Należy jeszcze wymienić nieliczne stanowiska obsadzone przez etnografów w niektórych instytucjach PAN (np. Instytut Sztuki, po części
IBL ze specjalizacją folklorystyczną, Komitet Badania Regionów Uprzemysławianych, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, dalej takich, jak
Instytut Zachodni (Zakład Badania Polonii Zagranicznej); spora ich
Etnografia
polsiw.
Osiągnięcia ...
liczba pracuje w placówkach kulturalno-oświatowych,
urzędach wojewódzkich i powiatowych, w domach kultury itp., w Ministerstwie Kultury i Sztuki, wreszcie w placówkach "Cepelii".
Istnieje aktualnie duże zapotrzebowanie na kadry etnograficzne. Dopominają się nieustannie o etnografów muzea regionalne i powstające
z każdym rokiem muzea typu skansenowskiego. W zasadzie więc każda
z około 150 regionalnych placówek muzealnych powinna mieć w przyszłości choć po jednym etnografie. Wojewódzkie wydziały kultury poszukują także etnografów, jako referentów do opieki nad sztuką ludową i ochrony zabytków etnograficznych przy wojewódzkim konserwatorze zabytków. Wobec wzrastającej
roli kultury ludowej w życiu
kulturalnym kraju istnieje zapotrzebowanie na etnografów w każdym
niemal powiecie jako referentów od spraw kultury ludowej (jej badania
i upowszechniania). Istniejące niedobory kadrowe trudno jest uzupełnić
wobec obowiązującego ciągle wąskiego limitu przyjęć na studia etnograficzne.
Stwierdzając niedobory w etnograficznej kadrze naukowej i popularyzacyjno-naukowej i zakładając konieczność normalizacji istniejących stosunków w tym \vzględzie, należałoby poddać wnikliwej analizie istniejący
stan rzeczy, by na tej podstawie przygotować długofalowy rytmiczny
plan dopływu nowych sił z uwzględnieniem zarazem kształcenia specjalistycznego w deficytowych kierunkach polskiej etnografii, które powinny być uprzywilejowane w rozdziale funduszów stypendialnych w kraju
i zagranicą.
5
Wydawnictwa etnograficzne mają na celu zaspokajanie konkretnych
potrzeb w zakresie wiedzy o przeszłości kulturowej - kraju, regionu,
wsi, klasy chłopskiej i o tkwiących w tej przeszłości korzeniach naszej
współczesnej sytuacji; wydobywanie z tej przeszłości dodatnich wartości,
ich zachowanie w życiu współczesnym; kumulowanie wiedzy o realiach
i prawidłowościach funkcjonowania systemu kultury; utrzymywanie kontaktu ze światową myślą humanistyczną i z naukami o człowieku. I inne.
Publikacje etnograficzne ostatnich lat zaspokajały w różny sposób
te potrzeby.
Ogólna, bibliograficzna informacja o wydawnictwach
etnograficznych jest u nas stanowczo za słaba. Ze względu na brak środków finansowych, nie mogła być kontynuowana Bibliografia
etnografii polskiej,
a bibliografia bieżąca przygotowywana jest systematycznie od paru lat
w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi.
Hi
JOZEY
BURSZTA
Należałoby rówmez wznowić bibliografie tematyczne, jakie były wydnwane w okresie poprzednim.
a) C z a s o p i s m a i w y d a w n i c t wac
i ą g ł e. Wychodzą d\va
naczelne: "Etnografia Polska", wydawnictwo IHKM PAN (obecnie tom 18:
1974) i "Lud" organ PTL (t. 59: 1975). Gdy pierwsze jest odbiciem głównie prac prowadzonych w ramach placówek PAN, drugie jest wyrazem
działalności PTL i ogólnoetnograficznej. Przekaźnikiem myśli etnograficznej za granicą staje się "Ethnologia Polona" (IHKM PAN). Wyodrębniony
profil mają "Łódzkie Studia Etnograficzne". Wyraźny profil tematyczny
ma cza'Sopi'smoInstytutu Sztuki PAN "Polska Sztuka Ludowa", poświęcone opracowaniom problemowym i monograficznym historycznej i współczesnej twórczości ludowej i amatorskiej. Ma ono jednak nazbyt ograniczony nakład i dociera do zbyt wąskiego grona odbiorców. Specjalistyczną
rolę odgrywał "Teatr Ludowy" a obecnie "Scena" oraz wychodzący od niedawna "Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych";
podobnie wznowiony po pewnej przerwie dwumiesięcznik "Literatura
Ludowa" (wyd. PTL).
b) W y d a w n i c t wac
i ą g ł e n i e r e g u l a r n e. Stanowią domenę działalności głównie PTL i muzeów. Tak więc PTL prowadzi następujące serie: "Archiwum Etnograficzne", "Biblioteka Popularnonaukowa", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Atlas Polskich Strojów Ludowych" i "Prace Etnologiczne". Wskutek braku środków finansowych
niektóre serie mogą ukazywać się bardzo nieregularnie. Własne nieregularne wydawnictwo prowadzi Muzeum Etnograficzne w Warszawie
("Zeszyty ..."), Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum
Budownictwa Ludowego w Sanoku. Nie ukazują się od dłuższego czasu
zeszyty Muzeum Narodowego we Vvrocławiu, czy Muzeum Narodowego
w Poznaniu. Serie te są zarówno wyrazem działalności naukowej danej
instytucji, jak też i szerszej współpracy naukowej. Jedynie tylko publikacje własnych pracowników zawierają zeszyty naukowe uczelni: serię
etnograficzną prowadzi obecnie jedynie Uniwersytet Jagielloński.
c) S e ryj n e w y d a w n i c t wam
o n o g r a f i c z n e. Na czoło
wysuwa się tu "Biblioteka etnografii polskiej" (dotąd tomów 27), zawierająca przede wszystkim prace pracowników IHKM oraz prace zbiorowe
(niektóre z nich w językach obcych jako jedyna forma przekazu informacji na zewnątrz o etnografii polskiej). Drugą ważną serią są "Prace
Komisji Socjologicznej PAN Oddziału w Krakowie", będące wyrazem
specjalnego ukierunkowania metodologicznego tego ośrodka. Do instytucji o własnych, nieregularnych zresztą seriach monograficznych należą
ponadto: Uniwersytet im. A. MickiewilillZ8w Poznaniu, Wyższa Szkoła
Pedagogiczna w Opolu, Instytut Śląski w Opolu, Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie oraz kilka muzeów regionalnych.
El110grflJio
polska.
Osiqfjnic:cL(f
...
Ogólnie mówiąc, produkcja
naukowa etnografó"v
jest obecnie większa
J:iż możliwości \vydawnicze,
ostatnio
niestety
coraz bardziej
się
~urczące.
6
Z dokommego
przeglądu
dziejów i charakteru
naszej nauki, jej doiwnm'! badawc.:zych i innvch uwidoczniło się, że etnografia
przeszła okreś~onc zmiany,
podniosła
swój poziom samoświadomości
i zintegrowała
swe stanowisko
poznawcze.
Można teraz \V końcu postawie
pyhmie:
c'zym jest etnografia
obecnie, jak określa swoje zadania i jak :ie wiąże
z funkcjami
społecznymi
oraz jakie ma potrzeby?
Przylgnęła
kiedyś do etnografii
opinia, że jest to nauka opisowa,
CZ\' jest
ona taką? I tak, i nie. Opisową ona być musi, ale w sensie
:.nalityczm·m:
bo przecież ma dawać obraz formy i funkcji wytworów
Kulturowych.
Żadna inna nauka za nią tego zadania
nie wykona.
Ale
'Jpisowość jest tu tylko stopniem
wstępnym
i środkiem
do dalszych
szczebli poznania.
Etnogr<dia jest także \v pewnym
sensie jak i np. archeologia
nauką o wytworach
kulturowych,
ale nie traktuje
ich jako rzeczywistości
"samych
\\' sobie" i .,samych
dla siebie",
lecz jako elementy
(i to
zmienne) rzeczywistości
szerszej, jako "organiczne"
części systemów
s:-;stemó\v kulturowych.
Jest więc etnografia
także swoistą teorią kultury.
Ale nie ,.kultury
',y ogóle". Nie absolutyzuje
zjawisk kulturowych
jako wypreparowanego
<łłkontekstu życio'wego przedmiotu
badań. Bierze pod uwagę tylko pe\vne
typy kultur, czy też pewne ich aspekty
i z tej racji staje się częścią
ogólnej teorii kultury.
Etnografia
jest w pewnym zakresie także - j-ak to ją zresztą z dawna określano
nauką o ludach _. tych "niższych",
nieroz\Vinięt.vch.
CZ\'
plemiennych
CI także
nauką o ludzie w społeczeństwach
klaso·.v~'ch. Ale znów w stosunku do tego ostatniego
nie pojmuje go ani jako
:'ormacji wydzielonej,
zamkniętej,
czy niezmiennej,
lecz w symbiotycznym
',';spółistnieniu
z całością żywego organizmu
społeczeństwa.
\\7 końcu etnografia
jest także nauką
o człowieku.
Ale znóv.... nie
'J.c:złowieku
\V ogóle"
i nie jako istocie biologicznej.
I nie tylko jako
homo creator, cz:-' wyabstrahowany
homo cultumlis. Traktuje
go jako
członka określonych
\-vspólnot - wspólnot kulturowych
- i z tego t~'lko
punktu widzenia jako nosiciela, użytkownika
i twórcę kultury,
reprezen~anta określonych
wspólnot i ustalonych
\V ich [«mach
s.\'stemów zacho'Yclń oraz wartości społecznych.
Kiedv mówimy o orientacjach
przedmiotowych
etnografii
współczes:- ~- :..ud.
t. 3n
18
JOZEF
BURSZTA
nej, powstaje pytanie, czy istnieje jakiś ich wspólny punkt odniesienia.
jakaś ich zbieżność czy jakiś wspólny mianownik. Spróbujmv go poszukać.
Etnografia ma to samo pole (obiekt) obserwacji, co i inne pokrewne
nauki: historia, socjologia czy ekonomia. Jest nim społeczeństwo. Ale
nie "społeczeństwo w ogóle", lecz jego konkretna postać:. Twór ten
jest we współczesnej etnografii światowej określony wspólnym mianem - etnos. Ten termin uzyskuje w nauce coraz silniej prawo ob)'watelstwa.
Czym jest ctnos w ujęciu etnograficznym'/ Jest on -- jak i dla innych nauk - swoistą wspólnotą życiową ludzi określających się jako
"my" w zestawieniu z "nie my" czy "obcy": jest to wspólnota całościowa, coś w rodzaju społeczno-kulturowego
tworu, znajdującego najwyższe swoje ucieleśnienie w narodzie. Gdy socjologia i historia bada
stronę społeczną tej wspólnoty, a ekonomia wspólnotę więzi ekonomicznych - etnografia bierze za przedmiot s\vych badań te właściwości
kulturowe, które spełniają funkcję specyficznych cech etnicznych, sprawiają, że etnos jest etnosem. W społecznościach plemienn,\'ch. mało
rozwiniętych, funkcję tę pełni całość kultury i dlatego tam etnogra fia
bada tę całość. Natomiast w społeczeństwach warstwowo rozwini(~t)'ch
czy klasowo zróżnicowanych bierze pod uwagę tylko niektóre aspekty
kultury. pozostawiając inne naukom specjalnym: prawu. historii. ekonomii. socjologii itd. Chodzi głównie (ale nie wyłącznie) o te- ,:;cchy
kultury, które wykształciły się w życiu ludu w postaci kultury ludowej, czy też przejawiają się w życiu społeczeństwa narodowego jako
tradycja ludowa, wyznaczając także współcześnie jego cech." etniczne
Przedmiotem etnografii są wszystkie etnika, jakie kiedykolwiek istniały i istnieją w zespołach cech kulturowych poprzednio w.vmicnionych. Wynika z tego konieczność konkretnej współpracy z innymi naukarni: dla ujęć etnohistorycznych głównie z archeologią i historią: dla
badań współczesnych z socjologią czy psychologią społeczną.
Etnografia bada nie tylko te cechy kulturowe, które pełnią funkcję
wydzielania danego etnosu od innych; bada także te elementy, które
łqczą go z innymi etnikami i są właściwe obszarom szerszym, interetniemym: także i te, które mają charakter ogólnoludzki. świacicza a ciągłości kulturowej ludzkości. Tu jest właśnie miejsce na wyjście z obrębu
jednej kultury etnicznej do innych oraz na stosowanie specjalnych
metod badawczych. w tym typologiczno-porównawcze::. dotyczącej pojedynczych wytworów czy ich zespołów. To ujęcie staje się więc t\'lko
jedną z perspektyw badawczych, krzyżujących się swoiście z perspektvwą etniczną· Może bvć ono niezbędne przv badaniu np. etnogenez,' poszczególnych ludó\\'.
Etnografia
polska.
Osiągnięcia
...
19
Badania jednego etnosu mają na uwadze różne stopnie jego egzystencji: od społeczności lokalnej, przez społeczności terytorialne
(np.
dawne grupy etnograficzne), aż do całego społeczeństwa. Główną orientacją badań współczesnych jest - tak dzisiaj typowa - zmiana kulturowa. Badana w ramach wąskich społeczności lokalnych (a także szerzej)
pozwala na stosowanie (i wymaga) podejścia funkcjonalno-struktural'nego - tego właśnie, które pozwala na uchwycenie struktury i życia
żyjącej całości oraz jest etapem zmierzającym do dotarda do mechanizmu
zmiany. Tu jednak niezbędne staje się ujęcie diachroniczne celem uchwycenia roli "podłoża historycznego" i procesu zmiany kulturowej. Jest
więc widoczne, że etnografia idzie tu - i iść musi - "pod rękę" z jednej strony z socjologią, z drugiej z historią.
Jak widzieliśmy z poprzednich wywodów, stawianie etnosu jako
pola czy ram badań, i cech etniczno-kulturowych
jako specyficznego
przedmiotu badań - nie jest bynajmniej nowe. Nurt ten ciągnie się jak widzieliśmy - od początku powstania myśli etnograficznej i podejmowania badań kultur ludowych czy plemiennych. Kiedyś były to
założenia albo nie uświadamiane, albo niesprecyzowane, bądź też podejmujące tylko niektóre aspekty tych badań. Współczesne określenie przedmiotu i celu badań etnograficznych leży nie tylko na linii tych założeń
teoretycznych i wysiłków, które stosowali Krzywicki, Czarnowski, Bystroń, Obrębski i Dobrowolski, ale pozwala na wykorzystanie tych
wszystkich osiągnięć, które dali przedstawiciele nurtów innych.
Ukierunkowanie to spełnia wymogi i konkretu, i kontekstu. Współ~zesne ukierunkowanie teoretyczno-metodologiczne i coraz bardziej precyzyjne metody naukowe pozwalają na uzyskanie wysokiego poziomu
precyzji. Pozwalają także na to, że nawet w badaniach w mikroskali
(np. społeczności lokalnej) można dochodzić w twierdzeniach do uzyskania wysokiego stopnia ich ogólności - nawet do stwierdzeń o charakterze teoretycznym.
Znika zatem wszelka podstawa do tradycyjnego podziału na dwie
dyscypliny: etnografię i etnologię. Jak zaś będziemy nazywać tę jedną etnografią, etnologią czy antropologią kulturową pozostaje chyba
sprawą uboczną, choć nie bez znaczenia. Chętnie jednak powitalibyśmy
nazwę "etnologia", tak jak brzmi pokrewna nauka - socjologia.
Ustalenie etno su jako ośrodka integrującego różne aspekty obserwacji etnograficznej otwiera rozległe perspekytwy badawcze i stawia
przed etnografią aktualne funkcje społeczne. Otóż w tej perspektywie
istnieje bezpośrednie podejście do badań żywotnych zjawisk i problemów współczesności.
Ci, którzy wiązali etnografię tylko z badaniem tradycyjnej kultury
ludowej, uważali, że wraz z rozpadaniem się tej ostatniej kończy się
20
JOZEF
BURSZTA
aktualność etnografii, że pozostaje jej tylko aspekt historyczny. W świetle powyższych wywodów opinia taka jest całkowicie bezpodstawna.
Procesy kształtowania się kultury etnicznej (w sensie: narodowej) to
także najżywotniejsze procesy współczesne. W konsekwencji dokonującego się jeszcze na naszych oczach społeczno-ekonomicznego i politycznego "wchodzenia ludu w naród" dokonuje się także proces swoistej
osmozy elementów i wartości kultury ludowej z kulturą narodową. To
rola tradycji ludowej we współczesnej kulturze narodowej. Funkcjonuje
ona zarówno spontanicznie w postaci nurtu wydarzeń codziennych (zjawiska żywiołowe), jak też - co znamienne - jest refleksyjną treścią
programów polityki kulturalnej - tej jej strony, która żywi się tradycjami wszystkich nurtów narodowej kultury dla ukształtowania osobowości współczesnego (i przyszłego) obywatela państwa socjalistycznego. To są bardzo żywotne współczesne procesy społeczno-kulturowe
uwidaczniające się zresztą we wspólnot!ach etnicznych wszystkich części
świata. Są to tzw. procesy etniczności czy etnicyzmu (ethnicity).
Nie tylko więc rekonstrukcja kultury ludowej, czy "niższych" kul-"
tur świata, ale aktualnie przebiegające procesy etniczno-kulturowe wchodzą w obręb zainteresowań. Etnografia nie może wyzbyć się ani rozległości i historycznej głębi swej perspektywy przedmiotowej, ani nie
może rezygnować z analizy tych procesów współczesności, które są dla
tej nauki przedmiotowo właściwe. Istnieje tu ogromny wachlarz procesów i problemów badawczych. Stoją one też przed naszą "krajową"
etnografią. Wyraziły się m. in. w udziale naszej nauki w kilku problemach węzłowych nauk społecznych. Czy i w jakiej mierze tvm zadaniom podołamy?
W aktualnej sytuacji i kadrowej, i organizacyjnej, da się zapewne
opanować tylko część stojących przed nauką aktualnych zadań. W organizacji etnografii różnimy się od wszystkich innych krajów demokracji
ludowej. Wszędzie tam istnieją specjalistyczne instytuty badawcze w ramach Akademii Nauk. Brak tylko takiego w Polsce. Tylko jeden Instytut Etnografii AN w Moskwie ma 146 samych naukowych pracowników.
O niedocenianiu naszej dyscypliny w organizacji akademickiej w przeszłości świadczy m. in. i to, że przez wiele lat etnografia nie miała przedstawicielstwa w żadnym Komitecie w PAN. Dobrze się stało, że przed
trzema laty takie przedstawicielstwo powstało - choć tylko jako Sekcja
w Komitecie Nauk Socjologicznych, na równi z sześcioma innymi, m. in.
z taką jak np. Sekcja Socjologii Pracy czy Sekcja Małych StiuktUi Sp()łecznych. (Już po oddaniu numeru do produkcji zaszły dalsze zmiany.
mianowicie w 1975 1'. uchwałą Prezydium PAN został utworzony Komitet
Nauk Etnograficznych PAN).
Etnografia
polska.
Osiągnięcia ...
21
JOZEF BURSZTA
POLISH ETHNOGRAPHY.
ITS ACHIEVEMENTS-ORGANIZATION-PROSPECTS
(S u m mar
y)
Modern ethnography
has its roots in the deep past. It is both the constan t
accumulation oE the achievements of research and new attempts to approach problems that were undertaken in the past. Since the beginning it has always fulfilled
its social function and continues to do so.
Ethnography was born out of two areas of interest: exotic peoples and folk
cultures in civilized countries. Both of these streams fused to create an independent science during the second half of the nineteenth century. The various formulations of the problems and their various solutions - the theory of evolution and
the historical and cultural trends - were attempts to reconstruct
the history of
world culture. The studies of regional and ethnic cultures were tied to the universal theory of culture in varying degrees. During the interwar period professional
ethnographers
represented
various "schools" (the cultural and historical, the neoevolutionist, the psychological, the phenomenological
and the integral). Amateur
ethnographers remained in the regionalist movement and stressed the documentation of regional and ethnic culture.
In People's Poland ethnography
is pursued in various organizations:
at five
universities, in institutes in the Polish Academy of Science, in museums and in
societies with the Polish Ethnographic Society being the leading one. At first the
prewar trends were continued, but later there was a change to marxist points of
view. On this basis a there follows a gradual theoretical and methodological deepening of the science. This can be seen in four types of works: ethnographic
re-o
gional monographs, monographs dealing with specific problems, historical ethnographic monographs
and synthetic works. Against this background
the author
characterizes Polish ethnographic
journals and serial and periodical publications.
Ethnography is currently a science which is integrated and has several planes.
It is the science of products of culture, but it also deals with the theory of culture.
It is the science that deals with "lower" peoples and folk cultures, bout it is also the
science of man in his cultural behavior patterns and in the structure of his personality. The various planes are combined in the study of the ethnic group a~
a social and cultural formation. This allows both for broad comparative studies of
the various products and for research in modern social and cultural processes.
Ethnography, which stands between historyand
sociology, has an important social
function. Thus it is necessary t~ give it an adequate organizational
structure
in
Poland.