48be04e8c072e99f6637079361b26436.pdf
Media
Part of Artur Imannuel Hazelius(1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie / LUD 2003 t.87
- extracted text
-
Lud, t. 87, 2003
WALDEMAR KOPCZYŃSKI
Muzeum Narodowe
Szczecin
ARTURIMMANUEL
HAZELIUS (1833-1901) -TWÓRCA
NORDISKA MUSEET I SKANSENU W SZTOKHOLMIE.
KSZTAŁTOWANIE PODSTAW INSTYTUCJONALNYCH
W MUZEALNICTWIE ETNOGRAFICZNYM
SZWECJI
W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU
1. Artur Hazelius nieznany w Polsce?
W roku 1972 w wydawnictwie Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie ukazała się książka Muzea skansenowskie w Polsce. Praca jest zbiorem
artykułów omawiających
zagadnienia
muzealnictwa
skansenowskiego
w Polsce. Jeden artykuł poświęcony został zarysowi historycznemu muzeów
na wolnym powietrzu w Europie. Autorem tego artykułu jest A. Gólski, który
omawiając działalność A. Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie, przedstawia mylne informacje o biografii twórcy Skansenu. Cytowany autor w podrozdziale zatytułowanym Działalność Arthura Hazeliusa i powstanie Skansenu
w Sztokholmie podaje błędną datę śmierci A. Hazeliusa, tj. 1891 rok. A. Gólski
pisze "W roku 1891 skansen został otwarty dla publiczności. W tym samym
roku umiera Hazelius" (s. 18). W rzeczywistości umarł on 10 lat później,
w roku 1901. Czytając publikację A. Gólskiego, odnaleźć można inne błędy merytoryczne, świadczące o nieznajomości zarówno geografii Szwecji (autor pisze
o regionie Denmark, który w rzeczywistości nie istnieje), jak i biografii A. Hazeliusa. Ponadto wyraz "Skansen" jest nazwą własną instytucji działającej w Sztokholmie i dlatego powinien być pisany w języku polskim z dużej litery, chyba że
dotyczy typu muzeum na wolnym powietrzu, wzorowanego na stworzonym
przez Hazeliusa.
Także w pracy 1. Czajkowskiego Muzea na wolnym powietrzu w Europie,
wydanej przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, informacje
o A. Hazeliusie i Skansenie są niepełne. Autor pisze np. "Nie wiemy, czy i na
jakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu" (s. 17). Zachowały się jednak listy, notatki i wspomnienia A. Hazeliusa dotyczące idei
powstania Skansenu i Nordiska museet, które znajdują się w Nordiska museets arkiv w Sztokholmie. Z nich dowiadujemy się szczegółowo o planach
64
Waldemar Kopczyński
i realizacji Skansenu. J. Czajkowski wprowadza także nieścisłe nazewnictwo,
pisząc np.: "W 1885 r. zakupił Hazelius farmę Mora w prowincji Dalarna,
którą w 1890 roku przeniesiono na teren przyszłego muzeum" (s. 254). Mora
to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości! Wymieniony przez 1. Czajkowskiego zakupiony obiekt pochodził w rzeczywistości z miejscowości Ostnor
w parafii Mora (Baehrendtz, 1980, s. 27) i stanowi przykład drewnianego budownictwa prowincji Dalarna.
Zaledwie stronę poświęcił A. Hazeliusowi inny autor, A. Zaręba, w artykule Uwagi a muzeach skandynawskich zamieszczonym w "Ludzie" w 1954
roku. Zauważa w nim, że "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom
następców Hazeliusa" (s. 1147). To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał. Wspomnę o tym w dalszej części pracy.
Postaci A. Hazeliusa poświęcił niewiele miejsca J. Bujak w wydanej
w 1975 roku pracy Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). Autor
zwraca uwagę na nowatorskie rozwiązania A. Hazeliusa dotyczące ekspozycji
budownictwa ludowego wraz z jego naturalnym wyposażeniem, które realizował na podstawie pomysłu zaczerpniętego ze światowej wystawy wiedeńskiej
zorganizowanej w 1873 roku. Autor konstatuje, że "w związku z umieszczeniem na wystawie oryginalnych budynków chłopskich nasuwa się przypuszczenie, że w tej to właśnie ekspozycji "budownictwa ludowego" można doszukiwać się początków ruchu skansenowskiego realizowanego w pełni w kilka
lat później, tj. w latach siedemdziesiątych ub. stulecia przez wielkiego miłośnika kultury ludu szwedzkiego Artura Hazeliusa (1833-1901)" (Bujak, 1975,
s. 21). To prawda, niemniej A. Bujak myli się, pisząc o latach siedemdziesiątych jako początkach muzealnictwa skansenowskiego. Idea ta rozwija się w latach osiemdziesiątych, tj. w okresie wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu. A. Hazelius dostrzegał pedagogiczne znaczenie obrazu (fotografii
i rysunku) i umiejętnie wykorzystywał to w swoich wystawach.
Zasługom Hazeliusa w działalności na polu ochrony zabytków architektury,
przez przenoszenie obiektów na teren muzeów i zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, niewiele uwagi poświęca M. Pokropek w swojej pracy Budownictwo
ludowe w Polsce (1976). Zdawkowo traktuje zasługi i działalność A. Hazeliusa
T. Barucki (1989). Nieścisłe informacje o A. Hazeliusie podaje B. Tretet w krótkim artykule Muzea pod otwartym niebem zamieszczonym w pracy zbiorowej
Muzealnictwo pod red. T. Dobrowolskiego i S. Komornickiego z roku 1947.
B. Tretet pisze w nim, że Skansen w Sztokholmie założony został przez "lekarza z zawodu, dr Artura Hazeliusa" (s. 194). Zastanawiające, skąd cytowany
autor zaczerpnął tak mylne informacje o zawodzie Hazeliusa. Jak wiadomo,
A. Hazelius nie był lekarzem, posiadał doktorat z·filologii skandynawskiej.
O A. Hazeliusie wzmiankuje artykuł A. Drzewieckiej-Banaszak
pod tytułem Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, w któ-
Artur Immanuel Hazelius (1833-1901)
Fot. 1. Portret A. Hazeliusa (1833-1901).
Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie.
65
Waldemar Kopczyński
66
rym autorka słusznie uważa A Hazehusa za twórcę muzealnictwa etnograficznego w Szwecji (Drzewiecka-Banaszak,
1979, s. 61). Jednak i w tej
pracy wkradł się błąd związany z datą założenia Skansenu. Autorka błędnie
wskazuje na rok 1890, podczas gdy otwarcie Skansenu nastąpiło rok później.
Ten krótki przegląd informacji o A Hazeliusie i jego działalności, zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje, jak często,
pisząc o nim, popełniano błędy. Można śmiało powiedzieć, że postać Hazehusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia. Temu celowi poświęcam niniejszyartykuł.
2. Artur Hazelius -
zarys biografii
Informacje dotyczące życia i działalności A Hazeliusa (fot. l), znane w Szwecj i,
są bardzo bogate i zróżnicowane. Do głównych dzieł traktujących w sposób
nader szczegółowy o życiu i działalności A Hazeliusa należy zaliczyć opracowania F. Book (1923), AM. Holmgren (1928) oraz G. Berg (1933). Z 1933
roku pochodzi także opracowanie V. Levin i S. Behm, zamieszczone w roczniku Nordiska museet "Fataburen" w setną rocznicę urodzin A Hazeliusa.
Z najnowszych opracowań poświęconych postaci Hazeliusa należy wymienić
pracę I. Bergman (1999) oraz doskonały zbiór artykułów autorstwa B. Nystrom,
E. Stavenow-Hidemark,
S. Sariin, C. Hammarlund-Larsson,
H. Medelius,
1. Berg, zawartych w jubileuszowym wydawnictwie Nordiska museet Nordiska museet under 125 ar ("Nordiska museet w ciągu 125 lat") z roku 1998.
Oprócz wymienionych prac, stanowiących doskonałe źródło informacji,
istnieje imponująca liczba krótkich przyczynków i artykułów rozrzuconych
po fachowych periodykach muzealnych i etnograficznych.
Należy jednocześnie pamiętać, że bezpośrednim źródłem poznania postaci
A. Hazeliusa i jego dzieła jest niewątpliwie Nordiska museets arki v, będące
bogatym zbiorem jego listów, notatek, zapisków, dzienników, listów do niego. Archiwum Hazeliusa (Hazeliusarkivet) stanowi doskonały przykład pracy wielu pokoleń archiwistów i muzealników szwedzkich zatrudnionych
w Skansenie i Nordiska museet w Sztokholmie. Hazeliusarkivet do roku 1963
znajdowało się w Skansenie. Od 1993 roku Archiwum Hazeliusa działa w nowym, odrestaurowanym budynku archiwum Nordiska museet, tzw. Gamisonen przy Linnegatan 89.
Artur Immanuel Hazelius urodził się 30 listopada 1833 roku w Sztokholmie
w domu przy Surbrunsgatan 45, który w roku 1926 przeniesiono do Skansenu,
gdzie prezentowany jest zwiedzającym jako "dom Hazeliusa" (fot. 2). W 1926
roku w "Fataburen", wydawanym przez Nordiska museet, G. Selling pisał między innymi - "Obecnie przenosi się budynek na wzgórze Skansenu, nie tylko
na pamiątkę Artura Hazeliusa, twórcy Nordiska museet i Skansenu, ale także
Artur Immanuel Hazelius (1833-1901)
67
Fot. 2. Dom, w którym urodził się A. Hazelius. Skansen w Sztokholmie.
Fot. W. Kopczyński.
jako wspomnienie Sztokholmu, który przeminął" (Selling, 1926, s. 98). Wczesne dzieciństwo A. Hazelius spędził w Sztokholmie, mieszkając przy Master
Samuelsgatan, stąd, jak podkreśla, V. Almqvist - "Artur Hazelius był dzieckiem stolicy, ale pochodził zarówno od strony ojca, jak i matki od krewnych
z północy" (1903, s. 3). Przeglądając współczesną mapę Sztokholmu, próżno
szukać wymienionych adresów i obiektów, gdzie przebywał A. Hazelius. Sztokholm się zmienił. Dzisiaj najbardziej znanymi miejscami jego stałej obecności pozostają Skansen i Nordiska museet.
Rodzicami A. Hazeliusa byli lohan August Hazelius i jego żona Lovisa
z domu Svanberg, pochodząca z rejonu Angermanland. Krewni ze strony ojca
wywodzili się z warstwy chłopskiej i poświęcili się pracy duszpasterskiej
w parafii Hassela w Halsingiand (Kopczyński, 200 l, s. 29). Ojciec A. Hazeliusa był wojskowym topografem, oficerem Korpusu Inżynierskiego w randze generała-majora, wykładowcą w Wyższej Szkole Artylerii w Marieberg
oraz posłem niezależnym do parlamentu szwedzkiego - Riksdagu. To właśnie od ojca - jak podkreślał po jego śmierci A. Hazelius - "otrzymał
w spadku patriotyzm (josterlandskiirlek) i niezależność (sjalvstandighet) (Berg,
1933, s. 10). Młody A. Hazelius dorastał do ósmego roku życia w Sztokholmie,
aby następne kilka lat spędzić we wsi Hannas w Smaland u przyjaciela ojca
z lat młodzieńczych, wikarego T.R. Ekenstama. Ojciec, wysyłając ośmioletniego Artura na wieś, był przekonany, że wyjazd ze Sztokholmu i pobyt na wsi
68
Waldemar Kopczyński
pozytywnie wpłynie na rozwój duchowy i intelektualny młodego człowieka
(Bergman, 1999, s. 6). W tej decyzji odnajdujemy wpływy idei poety i przyjaciela Johana Hazeliusa, C.J. Love Almquista, który zrażony życiem
w Sztokholmie, nabył wiejską posiadłość w prowincji Varmland. Przebywając w regionie Smaland, młody Artur Hazelius zdobywał wiedzę "o wiejskim
życiu i pracy" (Berg, 1933, s. 5). W listach do ojca pisał, że "przebywać na
wsi jest wszelako pożyteczną rzeczą" (Berg, 1933, s. 6). W jego pamięci pobyt
na prowincji, obserwacja wiejskiego życia i tradycji, przyjaźń z wikarym i jednocześnie wychowawcą T.R. Ekenstamem, będą powracać co jakiś czas w dorosłym życiu. Z całą pewnością okres spędzony na wsi i pośród społeczności
wiejskiej skłoni szesnastoletniego Hazeliusa do pierwszych prób i porównań
rzeczywistości wiejskiej i miejskiej (Bergman, 1999, s. 9). Opuszczając Hannas,
Hazelius pozostawia po sobie miłe wspomnienia. W jednym z listów do ojca
T.R. Ekenstam napisał - "Bóg dał tobie dobre dziecko" (Holmgren, 1928, s. 9).
W 1847 roku Artur Hazelius wraca do Sztokholmu i podejmuje naukę
w Nya Elementarskolan. Był uczniem pracowitym i odpowiedzialnym, a naukę traktował jako "źródło do ziemskiego i niebiańskiego błogosławieństwa".
(Holmgren, 1928, s. 15). To były czasy reform w szkolnictwie szwedzkim,
w których czynny i bezpośredni udział brał jego ojciec Johan Hazelius.
W początkach lat 50. XIX wieku zaczyna się w Szwecji "moda" na piesze
wędrówki po prowincji, co w konsekwencji doprowadzi do powstania w 1885
roku ogólno szwedzkiej organizacji - Szwedzkiego Towarzystwa Turystycznego (Svenska Turistfóreningen). W czerwcu 1852 roku razem ze swoim przyjacielem Ahlbergiem, synem proboszcza z Norrlandu, Artur Hazelius wyrusza na pieszą wędrówkę po prowincji Jamtland, co wyraźnie wpłynęło na jego
"duchowy rozwój" (Berg, 1933, s. 7). W trakcie owej "wędrówki przez Szwecję" Hazelius kreśli pierwszy w życiu opis - obraz zagrody wiejskiej O. Larssona - Tullus w Jamtland, gdzie znajdują się zabytkowe piece, obrazy i malowidła ścienne. Przebywał w miejscowości Ragunda, słynącej z pięknego
kościoła średniowiecznego,
wykonanego z szarego i czerwonego granitu.
Szczegółowy zapis tej letniej wędrówki znajduje się w pamiętniku z podróży,
który prowadził młody Hazelius (Nordiska museets arkiv; Hazeliusarkiv, vol.
FI :2). Wyprawa do Jamtland była pierwszą długą wędrówką po prowincji
szwedzkiej, którą odbył A. Hazelius, zanim zaczął studiować na renomowanym, naj starszym uniwersytecie szwedzkim w Uppsali. Oprócz Jamtland odwiedza także Dalarnę, do której tak często będzie powracał w czasie tworzenia Nordiska museet, a później Skansenu i gdzie odnajdzie wśród mieszkańców wsi oddanych jego idei przyjaciół i współpracowników.
W maju 1854 roku A. Hazelius zdał egzamin na uniwersytet w Uppsali
i jesienią tego roku podjął studia nad literaturą i językami skandynawskimi.
Podczas studiów Hazelius zetknął się z popularną w tym okresie w Szwecji
ideą skandynawizmu. Ta bliska jemu idea przekształciła się w szeroki ruch
Artur Immanuel Hazelius (1833-190 I)
69
traktujący kraje skandynawskie jako jedność. Największy rozkwit skandynawizmu przypadał właśnie na lata studiów A. Hazeliusa. W tym czasie ukazywało
się nordyckie czasopismo "Brache och Idun" i rozwijała się owocna współpraca krajów skandynawskich w dziedzinie sztuki, literatury, szkolnictwa, prawodawstwa i ekonomii. Skandynawizm spopularyzował piesze wędrówki mieszkańców miast po terenach wiejskich w celu bezpośredniego obcowania z naturą i kulturą ludową. A. Hazelius był zwolennikiem
skandynawizmu,
co
manifestował podczas zlotów studentów skandynawskich, m.in. w 1856 roku
w Uppsali. Podczas tego zlotu jego uczestników podejmował uroczystym obiadem król Szwecji Oskar I, co podkreślało rangę studenckiego spotkania. Spotkanie studentów w 1856 roku było ważnym wydarzeniem w historii Skandynawii XIX wieku (Book, 1923, s. 63). Podczas studiów A. Hazelius kontynuuje
letnie wędrówki po szwedzkich wioskach, a jego zainteresowania tradycyjną
kulturą chłopską i przyrodą szwedzką nabierają regularnego charakteru. Charakterystyczną rzeczą w jego życiu stają się trwałe przyjaźnie z chłopami
i wiejskimi rodzinami. W tym czasie poznaje norweskiego powieściopisarza
i dramaturga Bjornstjerne Bjornsona, twórcę norweskiego hymnu narodowego i autora powieści o tematyce ludowej. Zarówno Hazelius, jak i Bjornson
odegrają pierwszoplanową rolę w historii kultury Szwecji i Norwegii. Te pierwsze kontakty Hazeliusa z kulturą norweską zaowocują w późniejszym okresie
regularnymi kontaktami z T. Leifsonem Bolkesjo, który w jego imieniu dokonywał zakupów obiektów sztuki ludowej na terenie Norwegii (Berg, 1933,
s. 75). W ten sposób A. Hazelius stawał się założycielem wspaniałych zbiorów etnograficznych, które gromadził i prezentował na organizowanych przez
siebie wystawach w Nordiska museet w Sztokholmie.
Po ukończeniu studiów w 1860 roku za namową ojca powraca do Sztokholmu i podejmuje pracę jako nauczyciel w znanej sobie szkole Nya Elementarskolan, aby kilka lat później przejść do Wyższego Seminarium Nauczycielskiego (Hogre Uirrarinneseminariet). W tym okresie praca A. Hazeliusa skupiała
się na zagadnieniach związanych z zasadami ortografii w języku szwedzkim
i problematyką literatury skandynawskiej (Berg, 1933, s. 20). A. Hazelius poświęca się zawodowi nauczyciela i lektora, angażuje się w prace nad szkolnictwem szwedzkim, współtworząc ffYpisy do szkoły podstawowej (Liisebok .fOr
folkskolan) i wydając własne opracowania - Lektury ojczyste dla dzieci i młodzieży (Fosterliindsk liisningjOr barn och ungdom) i Szwedzka czytanka ludowa (Svenskfolkliisning) (Berg, Nystrom, 1998, s. 55).
W 1868 roku A. Hazelius rozstaje się z działalnością w zawodzie nauczyciela
i koncentruje się na zajęciach związanych z oświatą ludową, językoznawstwem
i kształceniem powszechnym. Szczególnym obszarem jego zainteresowań pozostają badania nad zasadami ortografii w językach skandynawskich. W międzyczasie, w 1864 roku, A. Hazelius żeni się z Sofi Grafstrom (1839-1874), córką
pastora (dziekana) z Umea w Norrlandzie. Nowożeńcy zamieszkali w Sztok-
70
Waldemar Kopczyński
holmie przy Kammakargatan. S. Grafstrom będzie mu towarzyszyła W wyprawach do Dalamy, gdzie A. Hazelius utrzymywał zażyłą znajomość z B.E. Olssonem z Vinasby i jego żoną A. Matsdotter. Podróże do Dalamy i podpatrywane
wiejskie, codzienne życie mieszkańców prowincji miało bezpośredni wpływ na
podjęcie decyzji o gromadzeniu i ratowaniu zabytkowych obiektów.
Dużą rolę u A. Hazeliusa w powstaniu i kontynuacji myśli o ratowaniu
dziedzictwa narodowego Szwecji odegrały trzy postacie. PieIWszą z nich był
N.G. Djurklou (1829-1904), który już w 1856 roku, a więc podczas studiów
A. Hazeliusa, stworzył stowarzyszenie "dla zbierania zabytków i ratowania języka prowincji Narke". Drugą A. Mendelgren (1813-1879) z jego dokonaniami w ratowaniu zabytków, które były bliskie działaniom A. Hazeliusa. Najbardziej jednak widoczny wpływ na jego patriotyczną postawę wobec rodzimej
tradycji i kultury należy przypisać G.O. Hylten-Cavalliusowi (1818-1889), który
uznawany jest dzisiaj w Szwecji za założyciela pieIWszego muzeum etnograficznego w Szwecji (miejscowość Vaxjo, prowincja Smilland). Jego dzieło
Wiirend och Wirdarne (1863-1868) jest, jak podkreśla sam autor - "wstępem
do etnologii szwedzkiej" (Kopczyński, 1987, s. 127). Jest to pieIWsza publikacja dotycząca kultury ludowej Szwecji (Berg, 1933, s. 45). W 1869 roku
G.O. HyIten-Cavallius przesłał A. Hazeliusowi list, w którym zaznaczył, że
"publikacja ma rozbudzić zainteresowania nad ludowością w południowej Szwecji" (Berg, 1933, s. 46). G.O. Hylten-Cavallius zdawał sobie sprawę z postępujących, szybkich zmian zachodzących na wsi szwedzkiej, związanych z procesem industrializacji obszarów wiejskich. Zmiany te dostrzegał także A. Hazelius, który podczas swojej podróży po wioskach Dalamy dokonuje pieIWszych
zakupów. Są to elementy kobiecego stroju ludowego. PieIWszym obiektem
muzealnym wpisanym do księgi inwentarzowej Nordiska museet w Sztokholmie, figurującym pod datą 29 lipca 1872 roku, jest spódnica wełniana. Oryginalny zapis: "l. Wełniana spódnica z parafii Stora Tuna w Dalamie. CzeIWona, w zielone paski, piękna, tkana domowym sposobem. Zakupiona w parafii
Stora Tuna przez doktora A. Hazeliusa" (Harnmarlund-Larsson,
1998, s. 182).
A. Hazelius szczególnie często i chętnie przebywał w Dalamie, gdzie jak wspominał po latach - "przewędrowałem przez każdą parafię, tam nauczyłem się kochać i rozumieć temperament i proste zwyczaje u zdrowych
jak rydze wieśniaków, których od tego czasu zaliczam do swoich jakże wiernych przyjaciół" (Bergman, 1999, s. 11).
3. Artur Hazelius w Sztokholmie
twórca Nordiska museet i Skansenu
W grudniu 1872 roku A. Hazelius zredagował zasady pozyskiwania zbiorów i ich opracowywania, które opublikował w krótkiej pracy pod tytułem -
Artur Immanuel Hazelius (1833-1901)
71
Nagra anvissningar vid samlandet aj Jolkdragter och bohag m.m. ("Kilka
wskazówek przy gromadzeniu strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa
domowego i innych") ( Hazelius, 1873, s. 3-8; Jansson, 1983, s. 7).
Ta niewielka i zapomniana dzisiaj publikacja określa postawt( A. Hazeliusa wobec prac związanych z pozyskiwaniem obiektów do kolekcji muzealnej, którą tworzył. Przypomina ona fonnt( kwestionariusza do gromadzenia
obiektów w terenie (tekst tej publikacji tłumaczonej z jt(zyka szwedzkiego
zawarty jest w Aneksie). A. Hazelius wystt(puje tutaj jako przyszły twórca
i organizator pierwszego swojego muzeum - Skandinavisk-etnografiska
samlingen (Skandynawska Kolekcja Etnograficzna) w Sztokholmie przy Drottninggatan (fot. 3). Muzeum to zostało otwarte 23 października 1873 roku.
A. Hazelius jawi sit( nam jako publicysta, żywo zainteresowany muzealnictwem i tworzeniem kolekcji o muzealnej wartości. Zdawał, sobie sprawt(
z konieczności inwentaryzowania pozyskiwanych w terenie obiektów. W listopadzie 1872 roku kontaktuje sit( ze szwedzkimi archeologami H. Hildebrandem i O. Monteliusem w celu opracowania kwestionariusza pomocnego w opisie zabytków i zbiorów. Sam -jak wiadomo - filolog z wykształcenia pozyskał dla swoich muzealnych zainteresowań i ambicji grupt( współpracowników,
także osób, które nie miały doświadczenia w muzealnictwie (Berg, 1972,
Fot. 3. Budynek muzeum Skandinavisk-etnografiska
samlingen założonego przez A. Hazeliusa
w Sztokholmie w 1873 roku. Od 1880 roku muzeum nosiło nazwę Nordiska museet.
Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie.
72
Waldemar Kopczyński
s. 34). Wśród nich do najwybitniejszych
postaci należeli R. Almstrom,
R. Bergstrom, R. Cederstrom, A. Bondeson, N.G. Djurklou, P.A. Godecke,
G. Retzius, A. Strindberg czy K.B. Wiklund. Jego oddanym i długoletnim współpracownikiem był smalandczyk P.G. Wistrand (1852-1912). To właśnie on stanie się aktywnym badaczem terenowym i pierwszym wykształconym w dziedzinie muzealnictwa pracownikiem. P.G. Wistrand był - jak pisał o nim
G. Berg - "dobrym rysownikiem, a jego liczne, bogate w detale rysunki, między innymi wnętrza chat, są nieocenionym źródłem wiedzy o życiu społeczności wiejskiej, szczególnie w miejscowościach położonych na wyżynie smalandzkiej" (1972, s. 35). "Wskazówki" napisane przez A. Hazeliusa przeznaczone
były dla wszystkich zainteresowanych zbieraniem obiektów etnograficznych
w terenie. Czytając je dzisiaj, należy pamiętać i zdawać sobie sprawę, że były
one kumulacją przemyśleń człowieka wykształconego w duchu i szacunku
do rodzimej tradycji. A. Hazelius, udzielając "wskazówek", zwraca jednocześnie uwagę na rozwój zainteresowań sztuką ludową, która od tej pory traktowana będzie jako integralna część dziedzictwa narodowego i wystawiana
w salach wystawowych.
Otwierając oficjalnie w 1873 roku swoje muzeum Skandinavisk-etnografiska samiingen, A. Hazelius chciał przede wszystkim ukazać bogactwo i zróżnicowanie regionalne szwedzkiego stroju ludowego. W jego zamyśle miało
to być muzeum stroju ludowego z wykorzystaniem manekinów. Postacie ludzkie naturalnej wielkości, ubrane w stroje i przedstawione we własnym środowisku, wzbudziły u zwiedzających żywe zainteresowanie. A. Hazelius odniósł sukces nie tylko w Sztokholmie, ale w całej Europie. Dzięki jego prezentacjom rodzima kultura ludowa została doceniona (Stavenow-Hidemark,
1991,
s. 45) i wzbudziła żywe zainteresowanie w mieszczańskim Sztokholmie.
W 1874 roku A. Hazelius otwiera w Sztokholmie nowe wystawy ilustrujące między innymi kulturę lapońską ze słynną sceną pt. "Jesienna wędrówka
w Lule Lappmark" (fot. 4), stanowiącą naturalistyczne przedstawienie wędrujących Lapończyków z wykorzystaniem manekinów wykonanych przez artystę-rzeźbiarza c.A. Sodermana, z którym już dwa lata wcześniej chętnie
współpracował (Bjorkroth, 2000, s. 162) oraz na podstawie dokumentacji fotograficznej C.Ch. von Diiben. Ciekawie przedstawiają się zaprezentowane
równolegle wnętrza chat i postacie w strojach ludowych z prowincji Hiilsingland z panoramą górskiego krajobrazu i architektury w tle.
A. Hazelius już wtedy doskonale rozumie potrzebę dalszego zbierania,
powiększania, naukowego opracowywania zbiorów etnograficznych i eksponowania zgromadzonych muzealiów. Diorama, czyli przestrzenny pokaz z wykorzystaniem tworzywa plastycznego, do dnia dzisiejszego stanowi przykład
wzorcowego rozwiązania ekspozycji muzealnej.
W 1874 roku A. Hazeliusa dotyka osobista tragedia. Po przebytym porodzie i urodzeniu syna Gunnara umiera jego żona, która do chwili śmierci po-
Altur Immanuel Hazelius (1833~1901)
73
...•..
Fol. 4. Diorama weJług A. Hazeliusa pl. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" zaprezentowana
w Skandinavisk-etnografiska
sam lin gen w Sztokhomie w 1875 roku. Ze zbiorów Nordiska
museet w Sztokholmie.
zostawała jego najbliższym i najwiemiejszym przyjacielem. A. Hazelius pozostał sam ze swoim małym synem i wielkimi ideami na przyszłość. Później
motyw osobistego dramatu z powodu utraty kogoś bliskiego powróci w dioramie przedstawiającej opłakiwanie zmarłego dziecka w chłopskiej rodzinie
z Dalarny. Będzie to miało miejsce na Światowej Wystawie w Paryżu (Exposition Universelle) w 1878 roku, na której A. Hazelius był komisarzem szwedzkiej części ekspozycji. Motyw dramatu rodzinnego, jakim jest śmierć dziecka,
A. Hazelius zaczerpnął z obrazu A. Lindegren Lillans sista badd. Ta wystawa
była najbardziej popularna pośród zwiedzających szwedzką część ekspozycji. W Paryżu A. Hazelius użył tej samej fonny wizualnej co w swoim sztokholmskim muzeum. Stworzył swoisty teatr w muzeum. Jego prezentacje, uformowane w postaci pomieszczenia pozbawionego jednej ściany, sprawiały
wrażenie, że widz, stojąc bezpośrednio przed przedstawioną sceną, staje się
jej uczestnikiem. W jego tak zwanych "żyjących obrazach" (szw./evande bi/der) ukazana jest krótka historia opisująca konkretną, życiową sytuacj ę (śmierć,
wędrówkę, rozstanie). Figury zaprojektowane i wykonane przez rzeźbiarza
A. Sodennana, w teatralnej inscenizacji A. Hazeliusa ożywały, a widz przez
chwilę uczestniczył w przedstawieniu. W Paryżu A. Hazelius odniósł ogromny sukces wystawienniczy i zyskał popularność w całym ówczesnym świecie
muzealnym. Zebrał doskonałe recenzje prasowe, a prasa odgrywała w jego
życiu ogromną rolę (Nystrom, 1998, s. 71).
Waldemar Kopczyński
74
W 1880 roku Skandinavisk~tnografiska samlingen zmienia nazwę na
Nordiska museet (Muzeum Nordyckie). W omawianym okresie powstaje słynne hazeliusowskie logo muzeum z inskrypcją - "Kann dig sjalv" ("Poznaj
samego siebie") z charakterystycznym obrazem kamienia runicznego i promienistej gwiazdy. Hazelius dostrzegał już wtedy potrzebę wybudowania nowego, dużego i nowoczesnego budynku muzealnego, stąd cztery lata później,
w roku 1884, nabywa na Djurgarden teren pod budowę gmachu muzeum.
Rozpisuje konkurs architektoniczny na wykonanie projektu budynku Nordiska museet, który zrealizowany zostanie według pracy LO. Clasona (1856-1930), ale przy jednoczesnych sugestiach samego A. Hazeliusa, który chciał
stworzyć budowlę ściśle nawiązującą do renesansu duńskiego. Djurgardenjako
dzielnica Sztokholmu zmieniała swoje oblicze. W tym czasie A. Hazelius
zasłynął jako "największy jałmużnik Szwecji". Określenie to odnosiło się do
metody pozyskiwania pieniędzy na rozwój muzeum i kolekcji muzealnych.
Całkowicie oddany swojej idei, pozyskiwał pieniądze od przyjaciół i znajomych. Organizował loterie, z których całkowity dochód przeznaczał na materiały budowlane i pensje dla robotników budujących Nordiska museet i Skansen. Jego ofiarność i zaangażowanie zyskały wśród całego społeczeństwa
szwedzkiego olbrzymią przychylność, co pozwoliło na realizację jego projektów (Bergman, 1999, s. 25; Lewin, Millrath, 1933, s. 34). Doskonałą ilustracją jego działalności i poświęcenia jest obraz namalowany przez F. von
Dardel w roku 1896 (w zbiorach Nationalmuseum w Sztokholmie), przedstawiający siedzącego A. Hazeliusa z wyciągniętą ręką, w której trzyma kapelusz na pieniądze, w drugiej ręce ma kartkę papieru z wypisanymi darami
finansowymi.
Budowę Nordiska museet rozpoczęto symbolicznym wejściem na plac budowy 24 października 1888 roku, a uroczyste otwarcie gmachu nastąpiło po
śmierci A. Hazeliusa, 8 czerwca 1907 roku. Dzisiejszy monumentalny gmach
Nordiska museet fascynuje nie tylko odwiedzających muzeum turystów, ale
także historyków architektury i urbanistów.
Prowadząc bardzo aktywny tryb życia, A. Hazelius opracował w 1889 roku
tzw. prywatny porządek dnia. Zapoznajmy się z nim (Book, 1923, s. 374):
Pobudka
Śniadanie
Czas poza domem
Pobyt w Muzeum
Obiad
Odpoczynek
Odwiedziny, spacer i praca Powrót do domu
Spanie
-
830
103o
11_1330
133°-16
16-17
17-1830
183°-2330
233°-24
2430.
Artur Immanuel Hazelius (1833-1901)
75
Zapis tego planu sporządzony przez A. Hazeliusa w rzeczywistości przetrwał tylko na kartce papieru, ale faktem jest, że był człowiekiem całkowicie
oddanym swojej pracy muzealnej (Lewin, Millrath, 1933, s. 28).
W latach 80. A. Hazelius odbywa wiele podróży po krajach europejskich
(Niemcy, Dania, Norwegia, Austria, Francja), zwiedzając tamtejsze placówki
muzealne i naukowe. Nawiązuje kontakty, poszerzając tym samym wiedzę wśród
obcokrajowców o Nordiska museet w Sztokholmie. Współpraca z zagranicznymi partnerami była dla niego zawsze bardzo ważna (Stavenow-Hidemark,
1998, s. 89). W 1898 roku A. Hazelius utrzymywał kontakty ze 185 muzeami
i stowarzyszeniami naukowymi w różnych krajach europejskich (Bergman, 1999,
s. 26), wśród których warto wymienić Akademię Umiejętności w Krakowie,
naczelną polską instytucję naukową w okresie zaborów. Jednocześnie dojrzewa u niego myśl pokazania architektury i kultury wiejskiej na otwartej przestrzeni. Po doświadczeniach zdobytych na organizowanych wystawach było to
rzeczą naturalną. A. Hazeliusa zainteresował przykład Bygdoey w Norwegii,
gdzie w 1881 roku przeniesiono kilka zabytkowych obiektów z wyposażeniem
(Stoklund, 2001, s. 11). Ważne dla jego koncepcji były badania E. Sundt, które
dotyczyły stanu zachowania dawnej architektury norweskiej. Także w Szwecji,
w południowej prowincji Skfme, G. Karlin realizował plany związane z powołaniem muzeum Kulturen w Lund.
Pierwszym krokiem do stworzenia muzeum na otwartym powietrzu był
moment, kiedy hrabia W. von Hallwyll zakupił w 1890 roku sąsiadujący ze
wzgórzem Skansen teren Framniis z przeznaczeniem dla Nordiska museet
i kolejną ekspozycję o dawnym Sztokholmie i sztuce eskimoskiej. Rok później A. Hazelius planuje zakup części terenu położonego na wzgórzu Skansen, tzw. Gvre Skansen (Górny Skansen), gdzie rozpoczął swoją działalność.
Znamienne są słowa zapamiętane przez jednego z pracowników A. Hazeliusa. Holmstrom, bo tak nazywał się ów pracownik, zapisał w swoim pamiętniku wypowiedź A. Hazeliusa - "Pewnego razu, kiedy szedłem z doktorem do
Framniis, popatrzył na wzgórze Skansenu i powiedział: chętnie zjadłbym ten
Skansen. I cóż, pewnego dnia otrzymał go, a ja wraz z nim poszedłem tam.
Szedłem przed nim, torując mu drogę w głębokim śniegu. Wtedy odezwał się
do mnie: «Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge,
a tam z Bollniis»" (Book, 1923, s. 346).
Z tego okresu zachowała się ciekawa korespondencja pomiędzy Hazeliusem i artystą baronem T. Cederstromem, który przebywał w Monachium
i żywo interesował się ideą powstawania Skansenu. A. Hazelius pisał do niego i powoływał się na znajomość z baronem w celu pozyskania wsparcia finansowego. Listy te ukazują głęboką troskę i zarazem obawy o powstawanie
Skansenu. W liście z 16 stycznia 1891 roku A. Haze1ius pisał: "Tylko jedna
osoba w całym Królestwie Szwecji, którą nie prosiłem, wysłała wkład pieniężny. To był Żyd ... Musimy mieć Skansen. Prawdziwe miasto starych budowli
76
Waldemar Kopczyński
powinno powstać na tej cudownie usytuowanej parceli" (Book, 1923, s. 359).
W innym liście do T. Cederstroma, datowanym na 1 kwietnia 1891 roku,
A. Haze1ius napisał - "Dziękuję, dziękuję za Twoje szlachetne słowa, że mogę
używać Twojego nazwiska, jeśli zaistnieje taka potrzeba" (Book, 1923, s. 362).
W liście z 11 czerwca 1891 roku A. Hazelius napisał - "Skansen jest i będzie
według mojego rozeznania mistrzowskim pociągnięciem, codziennie dostarcza
mi przyjemności. Okropni ci sztokholmczycy" (Book, 1923, s. 362).
Poprzez stworzenie Skansenu A. Hazelius osiągnął to, co było niemożliwe
w salach muzealnych, stworzył nową formę przestrzeni, gdzie angażowano żywych statystów, ubranych w regionalne stroje. To była żywa prezentacja narodowej kultury i ekosystemu poszczególnych części Szwecji (Bjorkroth, 2000,
s. 151; Bringeus, 1972, s. 20; Stavenow-Hidemark,
1991, s. 45). Skansen
w zamyśle A. Hazeliusa ukazywać miał różnice w budownictwie regionalnym
i wpływ, jaki miała ekologia na system kulturowy (Rosen, 1999, s. 172). Co
więcej, Skansen pokazuje też, jak kiedyś wyglądał Sztokholm, jego przyroda
i okolice. Słusznie twierdzi O. Werterberg, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (Wetterberg, 1991, s. 102).
Warto w tym miejscu zdać sobie sprawę, że zakup terenu pod muzeum
Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym. Ta część, którą A. Hazelius uroczyście otworzył 11 października 1891 roku, tzw. Ovre Skansen, stanowiła
niejako wstęp do dalszych starań o sąsiednie parcele, które zakupuje kolejno
w następnych latach: Bredablicksomradet w 1892 roku, Nedre Skansen W 1896
roku, teren pomiędzy Nedre Skansen a Sevillaornraclet w 1897 roku, Sevillaornradet W 1898 roku, Tivoliornradet w 190 l roku. Dostrzegamy tutaj konsekwentne działania twórcy Skansenu. W Ovre Skansen A. Hazelius zaprezentował publiczności m.in. chałupę wiejską z Ostnor z parafii Mora w Dalarnie
(fot. 5) oraz obóz lapoński z mieszkającą w nim rodziną lapońską. Ovre Skansen zakupił A. Hazelius za kwotę 25.000 koron. Już wtedy A. Hazelius zdawał sobie sprawę ze swojego osiągnięcia. Pisze w jednym z listów z 6 stycznia
1892 roku - "Skansen będzie kopalnią złota" (Book, 1923, s. 364). W innym
liście wyznaje - "Skansen będzie ekonomiczną podporą Nordiska museet".
I rzeczywiście tak było do 1963 roku, kiedy Skansen i Nordiska museet stały
się niezależnymi instytucjami muzealnymi.
Budowa Nordiska museet i prace związane z rozwojem sąsiadującego Skansenu były jedną z przyczyn, że jesienią 1892 roku A. Hazelius przenosi się na
stałe na Djurgarden. Zamieszkuje w Skansenie w tzw. Gula Huset, gdzie tworzy nowe plany dla rozwoju założonych przez siebie muzeów. Tu był szczęśliwy, "był władcą Skansenu, królem w swoim królestwie" (Book, 1923,
s. 371). Jego ideą było nie tylko przenoszenie obiektów, ale "pokazanie Szwecji
w miniaturze" (Berg, 1933, s. 105) z budynkami, roślinnością i światem zwierząt. Dla A. Hazeliusa Skansen miał znaczenie narodowo-patriotyczne,
społeczne i pedagogiczne (Berg, 1933, s. 106). Dzisiaj Skansen jest ponadto "mię-
Artur Immanuel Hazelius (1833-1901)
77
Fot. 5. Pierwszy obiekt zaprezentowany przez A. Hazeliusa podczas otwarcia Skansenu w 1891
roku. Chałupa z Oslnor w parafii Mora (Dalarna). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie.
dzynarodowym pojęciem" (Rosen, 1999,s. 157),zastrzeżonym szwedzkim znakiem firmowym najwyższejjakości.
W 1972 roku szwedzki etnograf reprezentujący akademicki ośrodek
w południowej Szwecji, prof. N.-A. Bringeus z uniwersytetu w Lund, publikuje doskonały artykuł Artur Hazelius och Nordiska museet. Artykuł staje się
współczesnym, nowoczesnym portretem A. Hazeliusa, w którym twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie charakteryzowany jest jako "patriota, pedagog, pragmatyk i publicysta" (Bringeus, 1972, s. 7). K.G. Englund
w swoich wspomnieniach o Djurgarden słusznie zauważył, że "to był błogosławiony dzień, kiedy doktor Artur Hazelius przybył, aby postawić tutaj swoje kroki i uzmysłowił sobie, że miejsce jest odpowiednie dla jego marzeń
o dużym muzeum na wolnym powietrzu" (Englund, 1938, s. 183). A. Hazelius powołując do życia Nordiska museet i Skansen, stworzył "szwedzki styl"
w muzealnictwie. Dzisiejszy Sztokholm wiele mu zawdzięcza. Miasto stało
się bardzo ważnym i prężnym ośrodkiem muzealnym w Europie. Popularność instytucji stworzonych przez A. Hazeliusa i ich działalność naukowo-badawcza i wystawiennicza doceniana jest przez badaczy i zwiedzających.
To tutaj młode pokolenia Szwedów odbierają pierwsze lekcje z przeszłości
swojego kraju. Tej idei był wiemy A. Hazelius.
Waldemar Kopczyński
78
W 2001 roku minęła setna rocznica śmierci A. Hazeliusa. Zmarł 27 maja
1901 roku w Skansenie, gdzie do końca swoich dni mieszkał i pracował. Tam
też został pochowany. Wraz z jego śmiercią skończył się okres szwedzkiego
romantyzmu narodowego i tworzenia podstaw instytucjonalnych w szwedzkim muzealnictwie etnograficznym.
ANEKS
Kilka wskazówek w sprawie gromadzenia strojów ludowych,
przedmiotów gospodarstwa domowego itp. (Hazelius, 1873, s. 3-8).
1. Gromadzenie
strojów ludowych
Aby móc zdobyć obszerną kolekcjęjak najbardziej kompletnych
i charakterystycznych strojów ludowych, wymaga się:
l. Aby każdy pozyskany strój - zarówno kobiecy, jak i męski - był strojem
całkowicie kompletnym, a więc składał się z wszystkich elementów nakrycia głowy (wałki do włosów, wstążki, czapki, koronki - a to zarówno dla
mężatek, jak i dla panien, dla panny młodej i druhen, o ile używają różnego
rodzaju ozdób na głowę), bielizny, halek, pończoch, butów i okryć wierzchnich, również szalików, chustek do nosa, rękawiczek, rękawic z jednym palcem, tasiemek, pasków, torebek, pasów męskich, klamer łańcuszków, pierścionków, lasek, biżuterii i ozdób różnego rodzaju, o ile należą one do dawnego stroju;
2. Aby każda część garderoby była, o ile to możliwe, całkowicie pozbawiona
usterek i wyglądała na zupełnie nową;
3. Aby w przypadku, gdy nie uda się otrzymać niektórych nowych lub będących w bardzo dobrym stanie części garderoby, np. spodni do kolan i obuwia, to należy - o ile to tylko możliwe - zamówić je u kogoś w parafii, kto
najwierniej je skopiuje, bazując na najstarszych wzorach dostępnych na
terenie tejże parafii;
4. Jeżeli w tej samej parafii wystąpi wiele rodzajów strojów ludowych, to należy w pierwszej kolejności pozyskać ten strój męski lub kobiecy, który jest
najbardziej charakterystyczny, przy czym z reguły powinien to być strój noszony pod<:;zasuroczystości, ale - jeśli warunki na to pozwolą - również
wszystkie pozostałe;
Artur Immanuel Hazelius (l833~ 190 I)
79
5. Aby stroje przeznaczone były dla mężczyzn i kobiet normalnego wzrostu,
ale żeby nabywać stroje dziecięce w przypadku, gdy będą one miały inny
krój i kolor niż stroje dorosłych. Aby móc z kolei zdobyć jedynie kolekcję
starszych bądź nowszych części stroju, wymaga się:
6. Aby zabezpieczyć fragmenty strojów, przy czym powinny być one zachowane w możliwie jak najlepszym stanie.
2. Zbieranie przedmiotów gospodarstwa domowego itp.
W odniesieniu do powyższego wymaga się:
7. Aby pozyskiwać sprzęt domowy i inne rzeczy mające dawny lub osobliwy kształt jak kufry, skrzynie, pudełka, różnego rodzaju misy, dzbanki, półmiski. drewniane talerze, łyżki, noże, stare naczynia gliniane i cynowe, rogi
do picia, kufle z pokrywą, kielichy, drewniany sprzęt do przędzenia i tkania,
sztance do znakowania chleba, prasy do wyciskania sera, młynki do przypraw, deski do wałkowania ciasta, zakończenia rzemieni, okucia kowalskie,
stare zamki, miary łokcia i bezmiany, dalej wici, wiejskie skrzynie, wiejskie
bębny, kloce do obróbki skóry, kalendarze runiczne ryte w drewnie, starą
broń wykonaną z kamienia, drewna lub żelaza, instrumenty jak rogi i rogi
myśliwskie, fujarki, harfy, różnego kształtu, tkaniny i hafty, stare obrazy
i wersy z życzeniami oraz wiele podobnych im rzeczy*.
8. Aby w przypadku niezwykłych i otrzymanych za niską cenę przedmiotów
podobnego rodzaju nabyć większą liczbę ich egzemplarzy, które mogą pochodzić nawet z tej samej parafii; dotyczy to szczególnie przedmiotów ze
śladami roboty snycerskiej (w drewnie), z malowidłami lub napisami;
9. Aby w przypadku natrafienia na nadzwyczaj godne uwagi przedmioty gospodarstwa domowego, wymagające dużej powierzchni, jak łóżka, szafy, stoły, krzesła itd. a także narzędzia rolnicze itp., zawiadomić niżej podpisanego
o ich stanie i cenie za nie oferowanej.
3. Ponadto wymaga się:
10. Aby cena zakupu była tak niska, jak to tylko możliwe, lecz jednak żeby zawsze raczej zapłacić trochę więcej za dobry egzemplarz niż wziąć gorszy, ale
tańszy;
* W różnych rejonach występują często bardzo różne przedmioty gospodarstwa
których naturalnie nie da się tutaj wyliczyć.
domowego,
Waldemar Kopczyński
80
11. Aby każda zdobyta rzecz została natychmiast zaopatrzona w numer, który
należy do niej przyczepić i jednocześnie
w notatkę, w jakiej parafii i wsi
została znaleziona, łącznie z podaniem imienia i nazwiska właściciela, tudzież - jeśli chodzi o element garderoby - do jakiego stroju należy;
12. Aby - jeśli przedmiot jest nadzwyczaj osobliwy (jakiś niezwykły pierścionek, korona panny młodej lub podobne) - przytoczyć jego historię, o ile
można się o niej czegoś dowiedzieć, np. o rodzie/rodzinie,
w której dany
przedmiot podlegał dziedziczeniu, oraz na temat innych wydarzeń z nim związanych, mogących mieć jakieś znaczenie;
13. Aby zdobyć parę/otografii twarzy charakterystycznych
dla mieszkańców parafii lub danego regionu (zarówno mężczyzn, jak i kobiet oraz dzieci) wraz
z podaniem imienia i nazwiska danej osoby, jej miejsca zamieszkania i wieku w chwili wykonania zdjęcia;
14. Aby zaraz po zebraniu tych przedmiotów przesłać je niżej podpisanemu pierwszym solidnym i tanim środkiem transportu, z podaniem informacji na temat
kosztu;
15. Aby uzyskać informacje:
czy w danej miejscowości używa się wiele różnych strojów, np. różnych
strojów świątecznych, z okazji chrzcin, żałobnych itd. oraz jak wielu i w jakich okolicznościach
noszonych;
czy nabyte ubrania są jeszcze bardzo powszechne, czy rzadziej i czy
całkowicie wyszły z użycia, a jeżeli tak, to kiedy ostatnio - o ile to wiadomo - były noszone;
o zastosowaniu
oryginalnych przedmiotów gospodarstwa domowego
i zwyczajach z nimi związanych;
o nazwach zebranych przedmiotów używanych na terenie danych miejscowości;
o ważniejszych zawodach i zajęciach mieszkańców parafii, jak również
o ich usposobieniu (co ma stanowić wskazówkę dla artysty przy przygotowaniu do zdjęć).
Dr Artur Hazelius
Adres: Sztokholm, Kammakaregatan 37
BIBLIOGRAFIA
Almquist V.
1903
Artur Hazelius, "Fataburen" 1901, z. 1.
Baehrentz N.A.
1980
Baken om Skansen, Stockholm.
Barucki T.
1989
Architektura Szwecji, Warszawa.
Artur Immanuel Hazelius (1833-190 l )
81
Berg G.
1933
1972
Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm.
Nordiska museet somforsknings och bildningsanstalt,
"Fataburen".
Bergman L
1999
Artur Hazelius. Nordiska museets och Skansens skapare, Stockholm.
Bjorkroth M.
2000
Hembygd i samtid ochframtid 1890-1930. En museologisk studie av studie av att bevara och jOrnya, Umea.
Bringeus N.-A.
1972
Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen".
Bujak A.
Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), Kraków.
1975
Book F.
1923
Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm.
Czajkowski 1.
1984
Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok.
Drzewiecka-Banaszak A.
1979
Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud",
t. 63.
Englund K.G.
1938
Mina Djurgardsminnen, Uppsala.
Eriksson E.
1998
Internationella impulser och nationell tradition. 1900-1915, w: 1900talets svenska arkitektur. Att bygga ett land, Boras.
Gólski A.
1972
Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań.
Hammarlund-Larsson C.
1998
Samlingarna och samIandet, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm.
Hazelius A.
1873
Nagra anvisningar vid samlandet af folkdragter och bohag m. m., w: Skandinavisk - etnografisk samling i huvudstad, Stockholm.
Holmgren A.M.
1928
Artur Hazelius - Nordiska museets skapare, Stockholm.
Jansson S. O.
1983
Nordiska museets principer jOrjOremll1sinsamling genom 100 ar, "Fataburen".
Kopczyński W
1987
Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925, "Lud",
t. 71.
Rec. pracy l. Bergman, Artur Hazelius - Nordiska museets och Skansens
skapare, "Materiały Zachodnio pomorskie", t. XLV.
2001
Artur Hazelius (1833/1901) och Halsingiand. Den polska etnologens syn,
"Hiilsinge mnor. En Hembygdsbok".
Lewin W, Millrath S.
1933
Fran Artur Hazelius dagar, "Fataburen".
Nystrom B.
1999
Nordiska museet. Sveriges Museum for kulturhistoria, Stockholm.
1998
Att gora detjOrjlutna levande, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm.
Pokropek M.
1976
Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa.
2000
Waldemar Kopczyński
82
Rosen B.
1999
Skansen under 1997, "Fataburen".
Stavenow-Hidemark E.
1991
Hur svenskt var det svenska, "Fataburen".
1998
Museibygget, w: Nordiska museet under 125
Stockholm.
Stoklund B.
2001
Ideen om ettfrilufismuseum. Frilufismuseet, "Kulturen", En arsbok till med1emmarna av Kulturhistoriska fóreningen fór s6dra Sverige.
Tretet B.
1947
Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. T. Dobrowolski,
S. Komornicki, Kraków.
Wetterberg O.
1991
Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur".
Zaręba A.
1954
Uwagi o muzeach skandynawskich, "Lud" t. 41, z. 2.
ar,
ŹRÓDŁA ARCHIWALNE
Nordiska museets Arkiv (Haze1iusarkivet) w Sztokholmie.
Waldemar Kopczyński
ARTUR IMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) - THE FOUNDER OF NORDISKA
MUSEET AND AN OPEN-AIR MUSEUM IN STOCKHOLM. FORMATION
OF INSTITUTIONAL FOUNDATIONS OF SWEDISH MUSEOLOGY
IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY
(Summary)
The article discusses the work of A. Hazelius (1833-190 l), the founder of Nordiska
Museet and an open-air museum in Stockholm. A. Hazelius' contribution to the saving
ofSweden's cultural heritage has been discussed. A. Hazelius was aware ofthe educational importance of museum exhibits, understood the need of collecting and documenting
ethnographic collections and presenting historical artefacts. Diorama, i.e. a mode of scenic representation of a picture (or series of pictures) seen from a distance through
a large opening, used and promoted by A. Hazelius in his Skandinavisk-etnografiska
samIingen (Nordiska museet since 1880) in Stockholm in 1987, has been an example of
a model museum exhibition until today.
The article points out to the fact that the institutions established by A. Hazelius became a symbol ofthe Swedish museology and that the exhibitions presented in the museum
created a new form of space at those times. Owing to A. Hazelius Stockholm has become
a very important place in European museology.
A. Hazelius is little known in Polish literature on museology and ethnography. The
article emphasizes that despite the time that has passed since A. Hazelius' achievements,
reliable scholarly information on him is still lacking. This publication aims to fill this
gap.