12c2b84fc78391ace80f1857ba0d8cb7.pdf
Media
Part of O nienapisanej książce Bronisława Piłsudskiego / LUD 1994 t.77
- extracted text
-
Lud.
l. 77.
1994
II. PRZED STULECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA
LUDOZNA WCZEGO
ANTONI
KUCZYŃSKI
Ośrodek
BadaI1 Wschodnich
Uniwersytetu
Wrocławskiego
O NIENAPISANEJ
KSIĄŻCE
BRONISŁAWA
PIŁSUDSKlEGO
W piśmiennictwie polskim poświęconym Bronisławowi Piłsudskiemu l
pojawiały się od czasu do czasu informacje jakoby nosił się on z zamiarem
napisania książki wspomnieniowej poświęconej swojemu pobytowi na Sachalinie, Syberii i w Japonii. Ostatnio natomiast Adam Piechowski w szkicu
zatytułowanym Zapomniana posta{ z dziejów Zakopanego: Bronislaw Pilsudski,
pomieszczonym na łamach pisma Związku Podhalan, "Podhalanka",
1985,
z. 2, pisał, iż marzenia tego badacza i kartożnika na spokojną pracę naukową
po powrocie do kraju (1906) nie ziściły się. "Przygotowywane fundamentalne
dzieło o Ajnach opóźniało się2. Książka Z Dalekiego Wschodu. SachalinSyberia - Japonia. Wspomnienia zeslańca, pozostała w konspekcie, wskazującym na to, jak interesujący materiał mogłaby zawierać". Otrzymaliśmy więc
konkretną informację o tytule dzieła, które nigdy nie powstało. Ba! Wspomniano również o "konspekcie, wskazującym na to, jak interesujący materiał
mogłaby zawierać". Istotnie, mogłaby to być interesująca praca pozwalająca
pełniej poznać badawczy trud i wieloraką działalność społeczną i polityczną jej
autora na Dalekim Wschodzie. Bo życie jego było wprawdzie usłane cierniami
ale z podziwu godną upartością potrafił walczyć z przeciwnościami losu, nie
zdradzając własnej godności, powołania i samego siebie. Zaświadcza o tym
wiele jego poczynań na katorżniczej wyspie Sachalin. Jest to jednak obraz
utkany z fragmentów luźnych informacji, odpowiednio interpretowanych
i komponowanych przez badaczy. I choć wiele jeszcze wysiłków będzie podejI A.
KuczYI1ski, Z~ Wójcik,
Biblioqrafia
prac polskich
autorów
piszących
o Bronislawie
PiI.)lulskim, "Lud",
1992, t. 75, s. 332-347.
2 Chodzi
tu o prac~: Malerials.fi)r
the study ofthe Ainu lanquaqe andfolklore.
Col/ected and
prepared .fór puhiicmion
Bronislaw
Pilsudski.
Edited under the supervision
of J. Rozwadowski.
Ph. D. Professor in Ihe Jaqiel/onian
University.
Cracow. Published by the Imperial Academy
of
Sciences (Spasowicz Fund), "Spółka Wydawnicza
Polska" 1912. Częściowego
tłumaczenia
tej pracy
na język japoI1ski dokonał B. Wada, Karafuto aini-ni tsutawaru mukashibanashi,
"Hoppii Nippon",
1943, z. 15/2. Pełne tłumaczenie
japOliskic M. Chiri ukazało się w 1944 roku, w Karafuto ainu-no
setsuwa I, Toyohara
1944. Potem przedrukowano
je w jego Chosakushu,
t. I, Tokyo, Heibonsha
1973. 1974. Najnowsze
tłumaczenie
na język japoI1ski,
wraz z obszernym
komentarzem,
jest
dziełem H. Fujimury
i nosi tytuł Kara/uto
ainu-no gengo-to minwa-ni tsuite-no kenkyu shiryi5.
Publikowano
je w odcinkach
na łamach czasopisma
"Sozo-no
sekai" poczynając
od roku 1983.
Obszerne fragmenty
znajdują
si~ także w polskim tłumaczeniu
w pracy A. F. Majewicza
Dzieje
i legendy Ajnów, Warszawa
1983. OSlatnio· ukazalo
się lakże tIumaczenie
na język rosyjski:
I: naućnoyo nasledija B. O. Pilsudsko{/o. Materialy d/a izućenija ajnsko{/ojazyka
ifo/k/ara.
Perevod
z anglijskogo
i vSluplennaja
starja V. D. Kosareva,
"Kraevedceskij
Biulleten",
1994, z, I; 1994,
z. 2 i 1994, z. 3 (Jużno-Saehalińsk
1994).
192
mowanych
w tym względzie, pewne kwestie pozostaną
bez wyjaśnienia, jak
chociażby kwestia zesłańczej podróży statkiem na Sachalin. Podobnych spraw
możnaby przytoczyć wiele. Tak więc z ułamków ró;i.nych informacji odtwarza
się współcześnie
poszczególne
etapy życia B. Pilsudskiego.
O przyczynach
niezrealizowania
zamiaru napisania
tej książki też nie mamy bezpośrednich
informacji.
Można się jedynie domyślać,
iż B. Piłsudski,
zajęty sprawami
naukowymi, odkładał napisanie książki wspomnieniowej,
oddaj'lc się bez reszty
opracowaniu
materiału
naukowego
przywiezionego
z Dalekiego
Wschodu.
Wyjaśnić bowiem należy, że oprócz wspomnianej
powyżej książki o Ajnach.
należącej dzisiaj do klasycznej pozycji ajnologicznej
ogłosił także B. Piłsudski
cenne artykuły tyczące się ludów Dalekiego Wschodu. Część z nich ukazala się
po polsku na łamach etnograficznego
rocznika "Lud", organu wydawniczego
Towarzystwa
Ludoznawczego,
założonego
we Lwowie w 1895, które niebawem będzie obchodzić
swój setny jubileusz.
W sprawach
tych publikacji
pozostawał B. Piłsudski w bliskich kontaktach
z redaktorem naczelnym "Ludu"
i głównym animatorem
działalności Towarzystwa
w owym okresie, Adamem
Fischerem, o czym świadczy korespondencja
zachowana
w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
we Wrocławiu3.
Ponadto podczas pobytu w kraju powstały inne opracowania
B. Piłsudskiego, co znajduje
swoje odbicie w różnojęzycznych
publikacjach
jakie ukazaly się w latach
1907-1914, między innymi po rosyjsku, francusku, angielsku i niemiecku.
Publikacje
te dotyczą różnych zagadnieó
- języka, etnografii, folklorystyki, religii ludów Dalekiego Wschodu
- Ajnów, Niwchów i Oroków, ale S,!
wśród nich również recenzje prac etnograficznych,
rozprawy
z dziedziny
muzeologii,
pasterstwa
tatrzańskiego
i inne. Pierwsz,! bibliografię
tych prac
zestawiła Kazimiera Zawistowicz4,
potem uczynił to Kazimierz Malinowski 5
Kolejno zajmowali się tym japoóski etnolog Koichi Inoue6, w Polsce natomiast uczynił to wielki orędownik
opracowania
naukowego
spuścizny po
Bronisławie Piłsudskim, profesor Uniwersytetu
im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Alfred Majewicz 7, którego
bibliografia
jest naj bogatsza jeśli idzie
o dokumentację
piśmiennictwa
tego badacza
ludów Dałekiego
Wschodu.
Wspomnieć
także należy o zestawieniach
dokonan~ch
przez innych autorów.
jak np. Henryk Swienko8
czy Antoni Kuczyński.
Zobacz
listy publikowane
poniżej.
K. Zawistowiez,
Bronis/aw Piłsudski 21.X./1l66
- 17.1/.19/1l .. ,Sybirak",
1937. nr 1.
5 K. Malinowski,
Prekllrsorzy mllze%!Jii pu/skiej. Pozna!) 1970.
" K. Inoue. For til(' rehahilitation of Br. Pi/sudski; referat wyglos/ol1Y na mir;dzynarodowym
kolokwium
"Siberie
1582-1982",
które odbyło się w Paryżu w dniach 24-27 maja 19X3. Autor
artykułu
nie mógł wyjt:ehać na to spotkanie
uczonych,
gdy? wład/.t: Polskiej Rzec/.ypospolilcj
Ludowej odmówiły
mu paszportu.
Referat zgłoszony na sympozjum
zawiózł wówczas do Paryża
i wygłosił profesor
Alfred Majewicz.
Temat rcferatu
był następuj,!cy:
I:O('III'/'('
cirilis{ltrice de.,
J
4
PolO/wis {lU dćbut de /a c%llisation
7 A F. Majewicz.
Biblio{/l'aphy
de /a Siberie.
(~rworks by Brollis/all' Pi/sudski. Adam Mickiewicz
Universit\
1990; tenże. Researcher {Ind Fiend o(
Sak ha/in Iwtives - The .wo/wlary profile oj Bron;s/al\' Pi/sl/dski, "Hemispheres
Studies on Cultures
and Societies", nr 5, Contributions
1988. Wrocław-Warszawa-Kraków
1989. Artykul zawiera
także zestawienie
prac opublikowanych
pfl.ez B. Piłsudskiego.
" H. Swienko,
Antropologia
spo/een£! Brolli.'/<IIva Piłsudskief/II, "Prace
Instytutu
Nauk
Ekonomiezno-Spolecznyeb
Politechniki
W<trszawskiej".
1973, nr 4.
~ A. Kuczy!)ski,
Syberyjskie szlaki, Wrocław
1972 oraz inne I:eslawione
w cytowanej
już
bibliografii
prace o B. Piłsudskim.
Zobacz przypis nr I.
1990, Institute
of Linguistics,
Documentation
2, Poznań
193
Rozwój studiów biograficznych nad życiem i dorobkiem naukowym
B. Piłsudskiego oraz jego recepcją we współczesnych studiach etnologicznych
nad ludami Dalekiego Wschodu prowadzonych przez inne osoby, zarówno
w Polsce jak i w innych krajach (przede wszystkim w Japonii i Rosji) sprawił,
iż wspomniane powyżej zestawienia bibliograficzne wymagają uzupełnień,
bowiem odnaleziono nowe prace napisane przez B. Piłsudskiego, zarówno
drukowane jak i do dzisiaj pozostające w rękopisie. Dotyczy to przede
wszystkim zasobów archiwalnych polskich jak i rosyjskich placówek naukowych - biblioteki i archiwa. Szczególną aktywność w tym zakresie przejawia
dyrektor Okręgowego M uzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku (Rosja),
Władysław Łatyszew, który wyjaśnił już niejedną zagadkę z życia Bronisława
Piłsudskiego bądź uściślił i pełniej zdokumentował fakty powszechniej znane,
czerpiąc z przebogatych archiwów rosyjskich. To samo na gruncie japońskim
uczynił profesor Koichi Inoue, aktywny promotor postaci B. Piłsudskiego
w nauce japońskiej. Na gruncie polskim natomiast wysiłki te połączył trud
wspomnianego już profesora A. Majewicza, językoznawcy, borykającego się
z wydaniem spuścizny naukowej B. Piłsudskiego, z licznymi przedsięwzięciami
badawczymi A. Kuczyńskiego, przygotowującego
monografię biograficzną
tego badacza i katorżnika, oświetlającą jego wkład w badania ludów Dalekiego
Wschodu i recepcję jego dorobku we współczesnej nauce. Nie można bowiem
dzisiaj zrozumieć wielu problemów kulturowych tyczących się sachalińskich
tubylców bez sięgnięcia do prac B. Piłsudskiego i zawartych w nich opisów. On
bowiem wmieszał się w dzieje poznania tych zagadnień prawie sto lat temu,
będąc prekursorem różnorakich przedsięwzięć badawczych jak np. folklor
Ajnów i Niwchów. Atrybutem pozwalającym zgłębić tajniki kulturowych
problemów tych ludów stała się jego usłużna i pokorna sympatia dla
aborygenów Sachalinu. Kiedyś Cyprian Kamil Norwid zauważył, iż"Z karafki
napić się łatwo uścisnąwszy za szyjkę i pochyliws,zy ją ku ustom; lecz kto
ze źródła pije, musi uklęknąć i pochylić czoła". SIedząc uważnie kontakty
B. Piłsudskiego z ludnością tubylczą tej katorżniczej wyspy, widać aż nadto
wyraźnie, iż owym źródłem wiedzy dla opisywanych przez niego zagadnień
kulturowych - np. modlitwy, baśnie, legendy, zwyczaje i obyczaje, były
informacje pozyskiwane od Ajnów, Niwchów i Oroków, dla których żywił
serdeczny szacunek. Rzec można nawet, iż łatwość pozyskiwania informacji nie
była dla niego jedynym kryterium wyboru danego informatora. Zdawał
bowiem sobie doskonale sprawę z tego, że z tym co naprawdę wartościowe dla
nauki, łączy się trud, tak jak z życiem łączy się trud połogu. Wymagało to
dojrzałości i odpowiedzialności, a niejednokrotnie daleko posuniętego samozaparcia. Był B. Piłsudski dla swych "dzieci natury", pogardzanych niejednokrotnie przez rosyjskich koło nistów, prawdziwym przyjacielem. Z dobrem
będącym zasadniczą cechą jego osobowości - a dowodów na to mamy aż
nadto - łączył się trud zmagania z przeciwnościami losu jakie zgotowało mu
życie. Tak było na zesłaniu, tak było gdy powrócił do kraju w 1906 roku,
wreszcie nic też się nie zmieniło na emigracji gdy wyjechał w przededniu
pierwszej wojny światowej do Austrii, potem do Szwajcarii i do Francji, gdzie
w Paryżu znalazł śmierć w wodach Sekwany (1918). Miał B. Piłsudski
zdecydowanie wyrobiony kierunek myślenia i określony typ wrażliwości,
przeto tak często przeżywał różne rozterki i rozgoryczenie gdy dla "rzeczy
pożytecznych", jak np. kontynuację swej naukowej działalności w Polsce,
nie znajdował pełnego zrozumienia. Na ludzi, z którymi często się spotykał
1.\ -
Lud
t.
LXXVII
194
/$potkANAKŁADOWA
~,}(SIĄŻKA"
,(~~,~·,f~·~-i-:;'!)'''',Z ..-..f.
i)
zarejestro>yane z ograno poręką.
TELEFDNU
Nr. 1166,
J<:lW'OW.
.,.
191. .. R.
$tr4.~~w,kjego Nr. 20.
Dal.t~.i. ~$C~odu.
£:.i.Ch.~'~~~tb.r1At""Ja1>Ot1ja .
.
~'O~~.T
°'0
..
.tat~~~_naokfło A,sjl.lVl1,l1o".nle.
~pfłtiłUłi. ~ ~lduł
'·",,-.:,:':'·.t
,
PI"
'0" ••
;:'
-c;-
••.
~:,'
.•
~l••.
&l.nl •• ~ gl •.-bl 'rfIY4p1.
_ < _~~
,:'/
·l.~ó••l.aeY.łJlo •• ~l.cl
tt.~P'':
z.:I1U-
•• t ••r.loglcl;na.~o~llrtłat
<~,~o.ata.D.cłł01Itl.ń.t."o-łł!ej-
-~
't't .Gl1ac,· •
......•......
• Gllat6 •• t ka~tnl~4 ••Kf.&·a
~.~~"'l".'.t".j""U"l:·
. .•• JłOcllaIl4r j••.••c.ot. rp"•. /
-$, ",
e~oJ.ftkaw
,"~--',
"
,~,
·;j~_l."aj:iu·a••ii.p.ur.łll. o 111••• 1'14.
Ryc. I. Pierwsza strona konspeklU ksi"żki B. Piłsudskiego. I.atytulowancj Z Oa/ekil'ljo Wschodu.
Sacha/in - Syheria - .laponia, Wspol1llliellia zes/wil'a. Zbiory MU/.cum Tatrzańskiego
im. dra
Tytusa ChalubiI\skiego
w Zakopancm
(nr inw. MTAR/Wj25/IV)
195
np. w Krakowie czy Zakopanem patrzył nieraz ze zdziwieniem ale nigdy
z lekkomyślnością. Ich poglądy nieraz biegunowo różne od wyznawanych
przez niego, nie zrażały go na tyle, by nie szukać u tych ludzi pomocy dla
inicjatyw badawczych dotyczących góralszczyzny tatrzańskiej czy budowy
nowego gmachu muzeum w Zakopanem. Iluż ludzi zjednał on jednak dla tych
spraw trafiając do ich przekonań poprzez swoistą rozsądność wypowiedzi.
Tego zliczyć niepodobna. Sposoby i dążenia.do realizacji podjętych zadań, gdy
przebywał w Krakowie i Zakopanem, a było ich wiele - np. gromadzenie
zbiorów etnograficznych, działalność wydawnicza czy wreszcie własna działalność naukowa, nie zawsze dawały pożądane rezultaty. Często doskwierał mu
brak pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Nie mając własnego
domu przez wiele lat pędził żywot rezydenta przyjmowany przez życzliwych
mu ludzi. Nic przeto dziwnego, że nie mógł systematycznie pracować naukowo.
I w tym tkwi zapewne podstawowa przyczyna, że napisanie zamierzonej
książki wspomnieniowej przeciągało się. Nie zdążył więc Pan Bronisław
w wyścigu z czasem, z biegiem wydarzeń, wreszcie za wcześnie wybrał
spotkanie ze śmiercią gdy nurtom Sekwany oddał swe ciało!
Z różnych materiałów, które pozostały po Nim w polskich zbiorach
archiwalnych, aż nadto wyraźnie wynika dramatyzm jego życia. Przyjmuję, że
to ów dramatyzm nie pozwolił mu na pełniejszą samorealizację, na danie
potomnym pełniejszej wiedzy o jego życiu. A może zabrakło tutaj aktywniejszej
inicjatywy wydawcy. A może jedno i drugie? Z całą pewnością wspomniana
książka zatytułowana Z Dalekiego Wschodu. Sachalin - Syberia - Japonia.
Wspomnienia zeslwka,
dałaby nam pełniejszą wiedzę o jego życiu. W zachowanych po Nim papierach znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim im.
dra Tytusa Chałubińskiego (teczka numer MT AR/W /25/IV) natrafiłem ostatnio na konspekt tej nienapisanej książki 10. Znajduje się on w zespole
archiwaliów dotyczących Stanisława Witkiewicza wśród listów pisanych przez
B. Piłsudskiego do słynnego twórcy, którego nazwisko na stałe zrosło się
z Zakopanem.
Konspekt ten napisany jest na druku firmowym "Spółki Nakładowej
..Książka ". Stowarzyszenie zarejestrowane z ograniczoną poręką", mającej
swoją siedzibę w Krakowie, przy ul. Straszewskiego 20. Brak na nim oznaczeń
datowych pisanych na maszynie, chociaż cały konspekt ma charakter maszynopisu (3 strony), a w górnej części druku firmowego są oznaczenia: "Odpowiedź na list z d
191 ; Ostatni nasz list z d
191 ; Kraków,
.
191... R." Na konspekcie, naniesiona zapewne ręką archiwisty lub przypadkowego posiadacza tego maszynopisu, znajduje się notatka: ,,1906 lub 1907 r.",
sporządzona czarnym ołówkiem. Konspekt posiada numerację cyfrową stron
od 1 do 3 oraz ręczne poprawki błędów maszynowych. Z charakteru pisma,
zwłaszcza poprawek tekstowych wnosić można, iż uczynił to sam B. Piłsudski.
Datowanie konspektu na rok 1906 lub 1907 naniesione na pierwszej stronie
w prawym górnym rogu jest oczywistym błędem! Łatwo go było skorygować
na podstawie wspomnianego już nadruku datowego na papierze firmowym
Spółki Nakładowej "Książka" dotyczącego oznaczeń "Odpowiedź na list
z d
191. .. ; Ostatni nasz list z d
191. .. ; Kraków,
191... R.".
1 () W tym miejscu pragn« serdecznie
podziykować Pani mgr Teresie Jabłońskiej z Muzeum
Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskicgo w Zakopanem za ułatwienie mi korzystania ze
zbiorów archiwalnych M u/cum.
196
Wynika z nich jednoznacznie, że konspekt był pisany w latach późniejszych
poczynając od 1910 roku. Ale kiedy - tego nie zdołano ustalić! Za takim
datowaniem przemawia także fakt, iż B. Piłsudski przybył do kraju jesienią
1906 roku. Nierealne zatem wydaje się, aby tuż po przyjeździe czynił starania
o druk swej książki wspomnieniowej. Ponadto z chwilą przybycia pozostawał
osobą mało znaną, a lata 1906/1907, to przysłowiowe wrastanie w nowe
środowisko, nawiązywanie kontaktów i szukanie miejsca do realizacji swych
planów. Wiadomo też z listów pisanych przez niego do japońskiego pisarza
Futabatei Shimei, że w okresie tych dwu lat przebywał w sanatorium
w Zakopanem i Karlsbadzie gdzie leczył nadwątlone na zesłaniu zdrowie.
W listach tych - które są prawdziwą kopalnią wiedzy ożyciu B. Piłsudskiego
w pierwszych latach pobytu w kraju - nie ma też wzmianki o zamiarze
napisania książki wspomnieniowej, chociaż wiele w nich innych informacji
dotyczących planów naukowych i różnorakich zajęć II. Wreszcie sprawa
ostatnia! Papier firmowy posiada oznaczenia datowe rozpoczynające się
rokiem 1910, w skrócie na nadruku: (191 ... ). Trudno więc przypuszczać.
a raczej jest to pewne, by spółka księgarska, posługiwała się papierem
firmowym drukowanym na zapas. To przeczy zdrowemu rozsądkowi!
Treść konspektu jest następująca:
BRONISŁAW
Z DALEKIEGO
PIŁSUDSKI
WSCHODU. SACHALIN - SYBERIA
WSPOMNIENIA
ZESŁAŃCA
-
JAPONIA.
l. Po~róż na Sachałin i wrażenia ogólne.
Z Odessy statkiem naokoło Azji. Wylądowanie. Spotkanie z Polakami. Wi~zienie.
W głębi wyspy. Przyroda. Polityka kolonizacyjna. Dzicci zesłańców i urzędników.
Stacja meteorologiczna. Klimat i choroby. Kolonia żydowska. Duchowieństwo
miejscowe. Żołnierze.
II. Gilacy.
Stosunki wzajemne Gilaków i katorżników. Krwawa zemsta. Samobójstwa.
Szamanizm. Ustrój rodowy i święto niedźwiedzia. Poliandria. Bogactwo rybne.
Choinka w jurcie. Bajarze. Wspomnienia o niewolnictwie i o wojnach. Narciarstwo. Próby sadzenia kartofli i solenia ryb. Szczepienie ospy. Wymieranie Gilaków.
Pionierzy cywilizacji. Wycieczka na najwyższe szczyty. Odjazd na nartach przez
cicśmnę·
11 M. Ciesielska, Bronisław
Piłsudski i FU/abacei Shimei w ,\:wielle korespondencii BrO/lisława
Piłsudskiego do Fu/abatei Shimei. Praca magisterska napisana pod opieL, naukową Profesora
Alfreda F. Majewicza z Katedry Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu
im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Z pracy tej korzysta/cm dzięki dużej życzliwości Profesora
Alfreda F. Majcwicza, za co Mu serdecznie dziękuję,
197
III. Kraj nadmorski.
Nikołajsk i kopalnie złota. Rybołówstwo. Wzdłuż Amum po lodzie. Wizyta
u generał-gubernatora
w Chabarowsku. We Władywostoku. Towarzystwo Geograficzne. Prasa miejscowa. Chunchuzi. Echa wydarzeń wojennych w Chinach.
Panika wśród ludności. Praca w szpitalu dla przesiedleńców. Wycieczka po Ussuri.
Statystyka wojenna. Trędowaci. Tubylcy nad Amurem. Szkoły miejscowe. Kwestia
żółtej rasy. Przeszłość i przyszłość kraju.
IV. Ajnowie i Orocy.
Charakterystyka ogólna. Pieśni Ajnów i ich muzyka. Osobliwości języka. Niestałe
małżeństwa i położenie kobiet. Karność i umiejętność wspólnej pracy. Połów lwów
morskich. Kult niedżwiedza. Szlachta ajnoska. Stosunki z Japończykami. Łodzią
po morzu na południe. O głodzie wśród pieśniarzy. Szkółka dla dzieci Ajnów.
Medycyna ajnoska. Wierzenia religijne. Lisie święto. Wycieczka łodzią na północ.
U Oroków. Szamanizm. Tresowanie psów. Położenie kobiety. Obyczaje prawne.
Jasnowidząca. Sny prorocze. Polowanie na foki. Przez tundry na reniferach.
V. Wojna rosyjsko-japońska
Jazda do Hokkaido. Pobyt wśród Ajnów z Sieroszewskim. Podejrzenie o szpiegostwo. Utrudnienie badań etnograficznych. Hakodate. Burzliwe usposobienie
ludności. Agitacja wojenna. Powrót na Sachalin. Odjazd Japończyków. Obawa
napadów. Formowanie milicji z katorżników. Bombardowanie
Korsakowska.
Zatonięcie "Nowika". Głód skutkiem przerwania dowozu. Opuszczenia Sachalinu
przez ludność. Przed zawarciem pokoju w Kraju Nadamurskim. Dni wolnościowe
we Władywostoku i Chabarowsku. Strajki. Odjazd do Japonii.
VI. Powrót
przez Japonię.
Manifestacje i uroczystości na cześć bohaterów wojny. Zapoznanie się z życiem
japońskim. Młodzież i uniwersytet. Kobiety. Prasa. Ruch socjalistyczny. Wiadomości o Polsce. Szopen w Japonii. Brat cesarzowej jako opiekun Ajnów. Zaznajomienie się z patriotami chińskimi. Wycieczka do Niko. Nagasaki. Pożegnanie
Dalekiego Wschod u.
*
Tak więc z konspektu wynika, że nienapisana książka spleść miała wiele
doświadczeń zesłańczych autora. Wiele w niej chciał autor pomieścić realistycznych obrazów i nie chciał jak się okazuje opowiadać tylko o sobie; pragnął
jedynie użyć siebie, użyć swoich wspomnień jako instancji pośredniczącej
między wieloma zagadnieniami. W istocie: to co miało być w niej zawarte
byłoby szczególnym rodzajem opowieści edukacyjnej, w której było miejsce na
kwestie natury etnograficznej, demograficznej, politycznej, historii potęgującej
i poszerzającej rozumienie spraw dziejących się wówczas na Dalekim Wscho-
198
dzie. Z całą pewnością owa nienapisana
książka byłaby przejmującą a zarazem
faktograficzną
opowieścią
o trudności
bycia sob~! w ciężkich warunkach
katorżniczego
życia, a zarazem
opowieścią
o wszechmocy
władzy, która
niszczyła na zesłaniu prywatność człowieka i jego intymność. Tematyka książki
byłaby osnuta Uak wynika z jej konspektu)
wedle ściśle oznaczonego
czasu
i dokładnie pod względem geograficznym
określonych
miejsc gdzie toczyło się
życie autora, owiana atmosferą
rzeczywistości,
bo też świat, w którym on
przebywał nazbyt długo był tym, z którego nie można się było otrząsnąć po
latach. Powiedziawszy
tyle, trzeba w tym miejscu zamilknąć,
wypowiadając
jedynie
żal, że książka
ta nie została
napisana.
Dzisiaj natomiast
gdy
wyjaśnionych
już zostało wiele szczegółów biograficznych
związanych z osobą
B. Piłsudskiego,
gdy dysponujemy
wieloma materiałami
dotyczącymi
jego
pobytu na Dalekim
Wschodzie
można w oparciu o ten konspekt
napisać
dzieło, które w swym głównym kształcie wynikałoby z zamiarów autora. Jest to
zamiar kuszący i być może, że wyręczę kiedyś pierwotnego
pomysłodawcę
tego
przedsięwzięcia
idąc tropem problematyki
zawartej w pierwotnym
szkicu jego
autorstwa.
Lud,
t. 77, 1994
\'\TO!" I KUCZYŃSKI
Instytut
Nauk Politycznych
L'niwersytctu
Wrocławskiego
KORESPONDENCJA
Z ADAMEM FISCHEREM
BRONISŁAWA
REDAKTOREM
PIŁSUDSKIEGO
NACZELNYM "LUDU"
Gdy Bronisław Piłsudski powrócił jesienią 1906 roku do kraju osiadł
w Krakowie, a potem w Zakopanem bowiem jako poddany rosyjski, który
nielegalnie opuścił Sachalin, nie miał możliwości osiedlenia się w zaborze
rosyjskim. Groziła mu bowiem ponowna deportacja w głąb Rosji. Przebywając
na Sachalinie prowadzil badania etnograficzne nad mieszkającymi tam ludami,
przeto przywieziony do kraju materiał z tego zakresu był niezmiernie bogaty.
Zainteresowany przyswojeniem tego dorobku nauce polskiej, niedawny jeszcze
zesłaniec, przedsięwziął szereg zabiegów by móc opublikować pokłosie swych
studiów terenowych prowadzonych wśród Ajnów, Niwchów i Oroków. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności część tych materiałów ukazała się w języku
polskim, w tym także na łamach rocznika "Lud" t, którego redaktorem
pozostawał wówczas Adam Fischer. W Archiwum Naukowym Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego zachowała się korespondencja B. Piłsudskiego
z A. Fischerem, która rzuca pewne światło na nieznane jeszcze w całości życie
tego badacza w kraju, zwłaszcza te jego fragmenty, które odnoszą się do
różnorakich przedsięwzięć naukowych, działań edytorskich i badań terenowych prowadzonych nad góralszczyzną tatrzańską. Publikowane poniżej listy
udostępniane są po raz pierwszy z oryginałów zachowanych we wspomnianym
powyżej Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
*
I
Na lamach
rocznika
etnograficznego
,.Lud··
B. Piłsudski
opublikował
następujące
teksty:
1909, t. 15; Szamanizm H tubylców na Sachalinie.
C7. 2. "Lud".
1910, t. ló; Poe:ru GilaluIw, "Lud", 1911, t. 17; Dzial emowa/ii
na X/l
zjeździe
rosrjskich
przrrodnikl;w
i lekurzr
II' ,lIvlo.,kwie.
"Lud",
1911, t. 17; W spl'llwie zjazdu e1l1oyra/ów
I'o/skich •.. Lud".
1911. t. 17; recel1l:ja pracy J. Talko-Hrynccwieza,
Materialy
do ewoloyii
i ulllropolo<jii
ludlill' I1zri .~rorlkoll'ej
- Mony%ll'ie.
BHriaci i TunqHzi.
Kraków 1910, "Lud", I'll l,
t. 17. Trąd
lI'.irrid (jilaklill' i Ajl/liw,
.,Lud".
1912. t. 18; Prace Rosyjskieyo
Towarzyslwa
Geof!l'u/iczne,/o
Iwd n/llpą l'IllO!il'll{icZII<{
pw;s/lI'a
rosyjskiego,
"Lud".
1912, t. IR; recenzja pracy:
Sl. Hupka. Ił' sprawie IIlIlzeo/llictwo
el1/{}!i/'ll{ie~lIe!io
za!Jl'unicą i /.I nas. Warszawa
1911, "Lud", 1912,
SZUl/llIl1iZIIl
u tuhrlClillllu
C/.
I, "Lud".
pracy W. I. Charu7.ina,
Ou'el
o letnej
puezdke
l' Germaniju
(kataloyizacijo
i razmdel/ie
kollekcij
I' e(l/o!Jl'a/i,'eskich
lIluzejach),
Moskva 1912, "Lud". 1912, t. 18;
recenzja pracy: L. Sternberg.
Muzej
AI//rop%yii
i Etnografii
imeni Imperatora
Prlra
Velikayu.
Petersourg
1912. ,.Lud". 1912. t. IX: recenzja pracy pod red. N. D. Bartrama, Igl'1l.~ka, eja iSlorija
i :I/{/('el/ie.
Moskva
1912 ... L.ud", 1912. t. IX.
t.
IX: r~cen/:ia
S<lc/wlinie,
kOllSirl'irul'allie
200
List nr 1
Paris, maj 1912
Wny P. A. Fischer
Redaktor "Ludu"
Ossolineum
Lwów
Szanowny
i Kochany
p. Redaktorze,
Jestem już w Paryżu, gdzie zabawię do wakacji. Jeżeli "Lud" wyjdzie, to
i "Ld" i odbitki me proszę tu skierować. Na razie adres: chez M. J. Meisner 24
rue Beuvaiez Paris XIV.
Chcę prosić pana o 50 kor. do przyszłego N. dam panu również recenzje
i artykuliki i rozliczymy się, a pieniądze w obecnej chwili bardzo mi potrzebne.
Bo z paszportem sprawa się przeciąga i obiecanej subwencji z Kasy Mianowskiego l wydobyć nie mogę.
Łączę wyrazy szacunku
i życzliwości koleżeńskiej
Bron[isławJ Piłsudski
Na kiedy pan zbiera artykuły
do następnego
tomu lub N.?
I Kasa
im. Mianowskiego, instytucja naukowa założona w 1881 roku
Warszawie przez
Tytusa Chałubińskiego, Henryka Sienkiewicza, Filipa Sułimierskiego i innych. Do czasu powstania
Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1907) główna polska instytucja naukowa w zaborze
rosyjskim, inicjująca i finansująca działalność badawczą i naukową oraz wydawniczą (podręczniki.
encyklopedie, słowniki). Po roku 1918 prowadziła także własn,! działalność wydawniczą wspomagaj,!cą znacznie fundusz dyspozycyjny na stypendia, zasiłki naukowe i inne formy promocji nauki.
W PRL jej działalność została zlikwidowana. Obecnie nastąpiła restytucja Kasy im. Miano\\'skiego. Z funduszu Kasy korzystało wielu uczonych, nic więc dziwnego, że i B. Piłsudski zabiegał
o środki finansowe w tej instytucji. Czy starania przyniosły spodziewany rezultat trudno dzisiaj
ustalić.
List nr 2
Paris, maj 1912
Wny Pan A. Fischer
Redakcja Ludu
"Ossolineum"
ul. Ossolińskich
Lwów
Szanowny i Kochany
Panie,
Powtarzam swe uprzednie prośby: 1) przysłać mi jaknajprędzej odbitki
o Trądzie 1, a może i nowy N. Ludu 2/0 50 kor., bardzo mi potrzebne.
Potem zaś robię oficjalną propozycję Towarzystwu
Ludoznawczemu
uczczenia zbliżającego się lO-lecia śmierci J. Karłowicza 2. Ja bym radził
wydanie osobnego zeszytu poświęconego jego pamięci i zwrócenie się do
201
różnych osób naprzód, by napisali odpowiednie artykuły: tj. podzielenie pracy.
Ja chcę poprosić również i cudzoziemców o parę słów wspomnień i dlatego
zwróciłem się do pani Karłowiczowej z prośbą o wskazanie b. przyjaciół
i znajomych męża.
Również robię niniejszym, jeżeli to jest dostatecznem, zgłoszenie do
Towarzystwa Ludoznawczego że chciałbym w lipcu, tj. ku końcowi roku
akademickiego mieć referacik o potrzebie utworzenia szkoły etnograficznej (w
Krakowie), gdzie by znaleźli zajęcie wszyscy specjaliści i gdzieby przygotowywano na wielką skalę obserwatorów życia ludowego i objawów etnograficznego chciałbym by nosiła nazwę Jana Karłowicza. Temat chciałbym poddać
dyskusji członkom Towarzystwa ~ proszę więc o odpowiedź, czy to było by
możliwem. Wówczas moglibyśmy omówić i same organizacyjne strony, może
a zjeździe również.
Czekając na odpowiedź i wypełnienie próśb
pozostaję z Szacunkiem i przyjaźnią
Bronisław Piłsudski
Expedie par
co W. Sieroszewski
12 r. Ernesr Cressou
Paris XIV
1 Chodzi tutaj o artykuł
B. Piłsudskiego zatytułowany Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud",
1912, t. 18.
2 Jan Karlowicz (1836-1903), etnograf, językoznawca,
muzykolog. Badacz kultury ludowej,
zbieracz pieśni, przysłów i podań, autor licznych rozpraw z zakresu etnografii, literaturoznawstwa
i muzykologii. W latach 1888-99 redaktor pisma ludoznawczego "Wisła". Zamysł B. Piłsudskiego
by poświęcić 1. Karłowiczowi specjalny tom "Ludu" nie został zrealizowany.
List nr 3
Szanowny i Kochany
Universite Neuchatel
2.11.1913
Panie,
Podaję panu swój nowy adres i mocno był bym wdzięczny za jakie słówko
odpowiedzi o "Ludzie", sobie i sprawach redakcyjnych. Z Pragi pisałem Panu
lecz odpowiedzi nie miałem. I dlatego nie posłałem nic. Stąd mógłbym pisywać
do "Ludu" więcej, bo czytam dużo i mam sporo pism. Wykłada tu etnografię
Van-Gennep l - którego za~roszono z Paryża. Pozostaje on redaktorem
"Revue d'Ethn. et de Sociol." Prosił on powiedzieć, że brakuje mu "Ludu"
zeszyt II-III tom.u XVI i prosi o nadesłanie. Były pogłoski w Zakopanem, gdy
byłem podczas Swiąt, że "Lud" już podnieść się nie może - i to dużo osób
zraża3. Posyłam 10 kor. jako abonament Pani Giżyckiej4 na rok 1912. Miałem
nadzieję, że przepchnę jeszcze abonament Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa
Tatrzańskiego 5 lecz Zarząd postanowił tylko propagować prenumeratę, a sam
się nie podpisał - bo jest "Lud" w Muzeum 6 w Bibliotece i prywatnych rękach
(Pani Giżyckiej).
Proszę o słówko odpowiedzi
pozostaję z poważaniem
Bron[isław] Piłsudski
202
1 A. van
Gennep,
znany
etnograf
francuski,
autor
wielu prac o szerokich
zakresach
problemowych.
Przez wiele lat był on redaktorem
naczelnym
pisma "Rcvue d'Ethnologie
et de
Sociologie",
na którego lamach w 1912 roku B. Pilsudski
ogłosił swój artykuł pl. l.cs sil/{fes de
propriele
des AiI/O, nie wykluczone,
że poprzez kontakt
z jego redaktorem,
o którym wspomina
w swym liście do A. Fischera.
2 Rozwinięcie
skrótu tytułu pisma, patrz wyżej przypis nr I.
3 Istotnie
były to lata, w których "Lud" przeżywal
wielkie trudności
finansowe, szcz9śliwie
jednak
przetrwał
do czasu I wojny światowej,
by po jej zakończeniu
zostać wznowionym.
Z korespondencji
wynika,
że autorzy
publikujący
na lamach
pisma otr;ymywali
honoraria
autorskie.
Wpływy z honorariów
łagodziły chwilowo znacz.ne braki finansowc,
które doskwierały
B. Piłsudskiemu.
4 Bronisława
Giżycka
- bliska współpracownica
B. Piłsudskiego
oraz sekretar;
Towarzystwa
Muzeum
Tatrz.aJ\skiego
w Zakopanem.
5 B. Piłsudski
był przez wiele lat przewodniczącym
Sekcji Ludoznawc;.cj
(powstaicj zresztą
z jego inicjatywy)
przy Towarzystwic
TatrzaJ\skim.
6 Chodzi
tu o Muzeum
TatrzaJ\skie.
List nr 4
27 rue Louis
Favre
Neuchatel
16.11.1913
Wny Pan A. Fischer
Redaktor
"Ludu"
Ossolineum
ul. Ossolióskich
Lwów
Czcigodny
p. Redaktorze,
Ucieszył mię niezmiernie
list pana, bo sądziłem już, że "Lud" zupełnie
zamrze. Odpisuję
panu na wszystkie pytania:
1) Z Wasilewskim t nie załatwiłem sprawy nie mając pozwolenia. Niech mu
pan pośle, bo on zawsze potrzebuje
- żyje z pióra. Ja zaś 10 kor. posłałem
stąd, a co do innych 10 - to Zarząd Sekcji Ludozn[awczejJ
na razie nie
zaaprobował
mojego przedstawienia,
zaprenumerować
"Lud" dla naszych
współpracowników.
2) W Zakopanem
idzie praca i beze mnie, pozostawiono
mię przewodniczącym i stąd stale z Sekcją się komunikuję.
Wicc-prezesem jest obrana pani
B. Giżycka. Mają roczne sprawozdanie,
które by dobrze było w skróceniu
podać w Kronice "Ludu".
3} Projektu nie zarzuciłem wydawać z Muzeum im. Chałubióskiego
Rocznika 2, ale na razie i mowy nie mogło być wobec ogólnej sytuacji w kraju.
W Pradze zrobiłem spis 30 kilku wydawnictw
przez Muzea lokalnc wydawane.
Prosiłem je o przysłanie po jednym zeszycie i ta kolekcja wpłynie cokolwiek na
zrozumienie
konieczności
takiej pracy i u nas. Latem mam zamiar znowu być
w Zakopanem
lub na Podhalu.
Przyjechałem
tu do Szwajc[arii]
by trochę
popracować
nad mymi materjałami
wschodnimi,
bez odrywania
się stałego
inną robotą, no i by nie zaśniedzieć w głuchej prowincji. Tu chodzę na wykłady
Van-Gennep'a,
mam dużą bibliotekę jego jako redaktora
"Revue d'Ethnologie
et de Sociologie"
miejską i sprowadzają
czego brak.
203
4) Dla "Kroniki Powszech[nej] artykuł o Święcie Wiełkan[ocnym]
- napiszę zapewno o Francji, może trochę Niemcach, Rosji. Przyślę na ręce Pana.
Uprzedzam, by styl zgodzono się poprawić, mogą być rusycyzmy.
5) pia "Ludu" też postaram się przysłać parę niedługich notatek, może
recenzJi.
6) O swojej książce napisałem
do Krakowa, by posłano egzemplarz
darmowy dla "Ludu" J lub Ossolineum. Niech pan napisze recenzję - możliwie piękną ma się rozumieć. Odezwy zagraniczne są dotychczas pochlebne,
szczególniej w "Athenaeum" londyńsk. (prof. Marett)4.
7) Jeżeli to ma być tom "Ludu" za 1913, to ja za 1912 nic nie miałem.
Z szacunkiem,
życzenia powodzenia
Bronisław Piłsudski
l Chodzi tu o Leona Wasilewskiego
(1870-1936)
pisarza, publicystę, dyplomatę i historyka,
związanego l. Polską Partią Socjalistyczną·
2 B. Piłsudski był inicjatorem wydawania "Rocznika
Podhalańskiego". Pierwszy numer tcgo
pisma przygotował osobiście. Niestety ukazał się dopiero po jego śmierci. Do chwili obecnej wyszło
5 tomów "Rocznika".
-' Dotyczy to pracy B. Piłsudskiego zatytułowanej Malerialsfor the study ofthe Ainu language
cl/uljolklre. Collecied and prepared/ill' puhlicalion Brtmis/aw Pi/sudski. Edited under the supervision
of 1. Rozwadowski, Ph. D. Prolcssor in the Jagiellonian University, Kraków 1912 Książka ta
majduje się w zbiorach Biblioteki Naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
4 R. R. Marett.
uczony angielski, który w piśmie "The Athenaeum" z 1913 roku zamieścił
recenzję z pracy B. Piłsudskiego poświęconej językowi i folklorowi Ajnów. Recenzja z tej pracy nie
ukazała się jednak w "Ludzic", o publikację prosił autor w liście do A. Fischera.