68883322dc19183a66bbc02c736d04e3.pdf
Media
Part of Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6
- extracted text
-
WYSTAWA SZTUKI
LUDOWEGO W
7
я i inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki,
w wykonaniu Wydziału Kultury i Sztuki War
szawskiej Wojew. Rady Narodowej oraz Spół
dzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w Wę
growie odbyła się tam w czasie od 25 czerwca
do 9 lipca 1950 r. wystawa sztuki i przemysłu
ludowego.
Wystawa była podzielona na dwie części —
jedna z nich mieściła się w lokalu zajmowanym
dziś przez Spółdzielnię, druga pomieszczona zo
stała obok, w specjalnie na ten cel wybudowa
nym baraku, który w przyszłości służyć będzie
dla prac spółdzielni.
Pierwsza część wystawy obejmowała prze-
Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy wyk. w 1875 r.
we wsi Orzeszówko,
gm. Miedzna.
74
I PRZEMYSŁU
WĘGROWIE
PIOTR
GRENIUK
ważnie wyroby spółdzielni, przede wszystkim
firanki i tkaniny, bo to jest jej specjalnością,
kilkanaście okazów ceramiki (powiat węgrow
ski ubogi w glinę garncarską, w tej gałęzi prze
mysłu nie przoduje), figurki z ciasta tzw. „prostyńskie kozy". Tu również znajdywały się eks
ponaty gotowej odzieży kobiecej i dziecięcej,
uszyte z materiałów spółdzielni, przez P a ń
stwowe Liceum Odzieżowe w Warszawie.
W tej części organizatorzy urządzili wzor
cowy „kącik dla dzieci", z dziecięcymi mebel
kami f i r m y „ŁAD", książkami i zabawkami
oraz świetlicę-czytelnię. Tu również odbywała
się sprzedaż wyrobów spółdzielni, a także ksią-
Ryc. 2. Dywan, wyk. Leokadia Wrzosek,
Lubiesza, gm. Olszew.
wieś
Zarówno techniki, jak też materiału w odnie
sieniu do potrzeb wsi współczesnej.
Znajdywały się tam np. dwa warsztaty
tkackie, jeden sprzed 85 laty, ze wsi Lipki, pry
mitywny, wąski, drugi nowoczesny, szeroki,
0 mechanicznym przerzucaniu czółenka. W cza
sie trwania wystawy przy jednym i przy dru
gim tkały kobiety i każdy ze zwiedzających
mógł stwierdzić naocznie, jak ciężki był trud
tkania dawniej, a jak dziś, dzięki ulepszeniom,
praca na nowym warsztacie jest o wiele lżejsza,
a co najważniejsze jest sprawniejsza i znacz
nie wydajniejsza.
Ryc. S. Dywan, wyk. Feliksa Zdunek w 1890
wieś J arnica, pow.
Wągrów.
г.,
żek i zabawek dla dzieci oraz oddanych w komis
przedmiotów jak — fartuchy, chusteczki, paski
skórzane itd.
Druga część wystawy obejmowała eksponaty
w liczbie 336 sztuk, pochodzące z trzech powia
tów Podlasia, z dziedziny tkactwa współczes
nego i zabytkowego, w charakterystyczny dla
tego regionu dełeń w kraty, spódnice, zapaski,
dywany, chodniki itp., nieco ciekawych wy
robów ludowych, muzealnej już dziś wartości,
jak wyroby ze słomy tzw. „koszki" na ziarno
i krupy, sprzęt domowy i gospodarski, trombity,
wycinanki z opłatków, kilka okazów dawnego
stroju kobiecego oraz współczesną odzież męską
i kobiecą, szytą z materiałów wyrabianych bądź
przez miejscową spółdzielnię, bądź przez ko
biety na wsi. Rozwieszone na ścianach mapy,
wykonane przez Mariana Adamkiewicza ilu
strowały rozmieszczenie tkactwa i innych ro
dzajów rzemiosła ludowego na terenie powia
tów węgrowskiego, sokołowskiego i siedlec
kiego.
Ten podział, zastosowany może nie umyślnie,
był na wystawie słuszny, bowiem wykazywał
porównawczo postęp twórczości ludowej i jej
przystosowywanie się do warunków, potrzeb
i wymagań człowieka doby dzisiejszej. Nie był
to jedynie pokaz starych eksponatów, już dziś
historycznych, chociaż częstokroć pięknych
i o dużej wartości artystycznej, ale na wysta
wie pokazano, jak postępuje zmiana i rozwój
Organizatorzy wystawy poszli jeszcze dalej.
Aby wyraźniej ukazać postęp i rozwój życia
na wsi, Spółdzielnia dostarczyła Państwowemu
Liceum Odzieżowemu w Warszawie, ul. Górno
śląska 31, 250 m różnych tkanin, z których
uczennice, pod fachowym kierunkiem nauczy
cieli zaprojektowały i wykonały ponad 60 róż
nych modeli sukienek, spódnic, bluzek, fartu
chów, płaszczy, bielizny pościelowej, roboczych
kombinezonów dla robotników państwowych
gospodarstw rolnych, stroju wycieczkowego,
nakrycia głowy dla żniwiarzy (połączenie sło
mianej plecionki z płótnem) itd.
Wykonaną w ten sposób odzież prezentowały
zebranej publiczności w dniu otwarcia wy
stawy na specjalnym „pokazie mody" uczen
nice w. w. Liceum. Ten sposób wiązania wy
stawy z prezentacją wyrobów współczesnej
techniki tkackiej, z pokazem nowych tkanin
barwionych, deseniowych i ich zastosowaniem
w dzisiejszej odzieży, w urządzeniu wnętrza
mieszkalnego zarówno na wsi, jak i w mieście
jest bardzo dobrze pomyślany, jeśli przypomnę,
że niektórym podobnym wystawom wyraźnie
go brakowało. Cóż bowiem z tego, że na wy
stawie sztuki ludowej pokażemy stare, nawet
piękne okazy, pochodzące 'z twórczości ludowej,
jeśli jednocześnie nie uprzytomnimy szerokim
rzeszom zainteresowanych, jak one w szeregu
zmian przekształciły się do służby dnia dzisiej- •
szego. Dziś jest dla nas jasnym, że różnica
między wsią i miastem musi się zacierać. Po
stęp i rozwój życia gospodarczego na wsi, wzra
stający dobrobyt pracującego chłopstwa budzi
coraz szersze pragnienia i dążenia do pogłę
bienia dóbr kulturalnych. Wieś pragnie na
równi z miastem współuczestniczyć w dorobku
kulturowym Polski Ludowej, pragnie iść z p r ą
dem socjalizacji życia i na tej drodze widzi
swoją przyszłość. Stąd każdy przejaw przemian
w kierunku postępu jest nam wszystkim bliski
1 winniśmy go wspierać.
75
Chłop pragnie widzieć rozwój techniki wśród
przedmiotów codziennego użytku i ma do niej
pozytywny stosunek. Cieszy się więc, gdy widzi,
że rzeczy stare, wykonane w braku odpowied
nich narzędzi ręcznie, prymitywnie, zastępo
wane są dziś ulepszonymi, przydatniejszymi,
choć z tamtymi mają łączność formy, ale przez
swoją współczesną treść stają się inne, nowe.
Ten bardzo dobry sposób ukazania prze
szłości rzemiosła i sztuki ludowej w zestawieniu
z dzisiejszymi osiągnięciami na tym polu, był
na wystawie węgrowskiej przeprowadzony je
szcze nieśmiało. Niektóre eksponaty muzealne
nie miały odpowiedników, wyrosłych z pracy
człowieka dzisiejszego. I tak np. ul pszczeli,
wydłubany w kłodzie drzewa, pochodzący z Chojeczna Cesarzy, gm. Grębków, pow. Węgrów,
a mający 110 lat, czy ul słomiany „koszka"
z Sadolesia, gm. Sadowne, pow. Węgrów, jakie
nam pokazano na wystawie, winny były rów
nież mieć obok siebie ule dziś stosowane w ra
cjonalnej pasiece, z nadstawkami, aby ujaw
niały postęp, aby pouczały o korzyściach roz
woju w tej dziedzinie, aby wśród chłopówpszczelarzy, bartników nie budziły niepotrze
bnej łezki, że tamte ule były „piękne", „cie
kawe", ale żeby pomogły i m dojść do wniosku,
że ul słomiany czy kłoda były wyrazem za
cofania gospodarczego wsi, jej prymitywu,
biedy i nędzy, że postęp w każdej dziedzinie
jest konieczny, bo przynosi udogodnienia, przy
nosi człowiekowi pożytek. Jeśli nam mówią
kierownicy wystawy, że ule takie są jeszcze
dziś w użyciu w Tończy, gm. Starawieś
i w Wierzbnie, gm. Ossówno, pow. Węgrów,
to słuchamy tego z pewnym niepokojem, że
gromady te przejawiają wyraźne zacofanie go
spodarcze, że pszczelnictwo w nich jest prymi
tywne i nie przynosi ich właścicielom odpowie
dniego zysku, a czas i praca włożone przy takiej
pasiece są zmarnowane. Nie należy jednak wy
ciągać z tego mylnego wniosku, jakoby na ta•kich wystawach, jak w Węgrowie nie należy
pokazywać rzeczy z lat dawnych. Przeciwnie,
trzeba koniecznie, właśnie dlatego, aby zwiedza
jącym pomóc śledzić za postępem życia na wsi.
Potrzeba dyktowana jest i tymi względami
również, że poprzez tego rodzaju wystawy wy
ciągamy muzealne eksponaty niejako na świa
tło dzienne i organizujemy dla nich właściwą
opiekę.
Oto np. do Węgrowa udał się pracownik
Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, który
szereg eksponatów zakupił do zbiorów tego mu
zeum. W ten sposób powędrowały do muzeum
76
Ryc.
U. Pasiak, wyk. Stanisław
wieś Wrotnów,
pow.
Kuta w 1949 г.,
Węgrów.
— stara socha drewniana z Zawad, gm. Jaczew,
pow. Węgrów, która będzie dowodem rewolucyj
nych zmian, jakie w Polsce powrześniowej za
szły w naszym rolnictwie, które na pola spół
dzielni produkcyjnych i państwowe gospodar
stwa rolne wprowadza traktory; stępa' nożna,
również z pow. węgrowskiego ukazująca w po
równaniu z dzisiejszymi młynami straszliwy
mozół pańszczyźnianego chłopa, który w tym
prymitywnym sprzęcie przygotowywał dla sie
bie i swej rodziny krupy; do muzeum oddano
też długie „trombity" — „ligawki" pochodzące
z Górek Grubaków, gm. Jaczew i Wilczogąb,
gm. Sadowne, pow. Węgrów oraz z gminy Ster
dyń, pow. Sokołów.
Chłopi, którzy posiadają tego rodzaju ekspo
naty, jeśli się o nie zwrócą organizatorzy wy
staw, winni je chętnie dostarczać, gdyż w ten
sposób wystawy nasze będa miały możność po
glądowego pokazania zaszłych zmian gospodarczo-ekonomicznych na wsi, a w wypadku, gdy
któryś z eksponatów ma wartość muzealną,
winni go za odpłatą, czy bezinteresownie prze
kazywać do muzeów etnograficznych, aby je
w ten sposób wzbogacić o dowody życia i pracy
przeszłych pokoleń.
Właściwe zastosowanie znalazły piękne, choć
skromne fartuszki podlaskie z dyskretnymi,
drobnymi, kolorowymi paseczkami, których na
wystawę dostarczyły — Aleksandra Sobieska
z Orzeszówki, Stanisława Pielech z Wólki Mie-
dzyńskiej i Helena Supeł z Wrotnowa, gm/
Miedzna, pow. Węgrów oraz Maria Biernacka
z Wyrozęb Konaty i Janina Główko z Paderewki, gm. Sterdyń, pow. Sokołów. Płócienne
tkaniny, z których uszyto fartuszki, posłużą
jako wzór dla produkcji lnianych materiałów
odzieżowych, wykonywanych przez Spółdzielnię.
Takie wyzyskanie dawnych tkanin do współ
czesnej produkcji jest normalnym zjawiskiem
i w łańcuchu przemian koniecznym.
Bardzo ciekawymi eksponatami na wystawie
w Węgrowie były wycinanki z opłatków, zwane
na Podlasiu „kolędy". Pochodzą one z Górek,
gm. Jaczew, pow. Węgrów, a wycinały je He
lena Górska i Czesława Rowicka. Sztukę tę po
siadają również mężczyźni, a jednym z nich,
którego prace były na wystawie, jest Franci
szek Salach ze wsi Dzięcioły Bliższe, gm. Ster
dyń, pow. Sokołów. Wycinanki te, bardzo deli
katne w rysunku, bogate w ornamencie,
w kształcie rozet, wielkości mniej więcej dużego
talerza związane były z obrzędem świąt godnich. Choinki w tych stronach Podlasia,
w końcu ubiegłego stulecia i w dwudziestych
latach bieżącego na wsiach nie były znane,
„Jsolędy" zatem, zawieszone na nitce u sufitu
były swego rodzaju odświętną ozdobą izb wiej
skich. Do całości omawianych eksponatów na
leży jeszcze wymienić realistyczne rzeźby
w drzewie, wykonane przez Stanisława Bajdeckiego, ze wsi Bujały Gniewosze, gm. Sabnie,
pow. Sokołów. Rzeźby te są zazwyczaj małe,
zrobione z jednego lub kilku kawałeczków
drewna, barwione. Drewniane ptaszki i zwie
rzęta Baj decki ego są zgrabne, a jego dokładna,
precyzyjna technika wskazują na nieprzeciętne
zdolności autora, którym należałoby się bliżej
zainteresować, a umiejętności jego dalej
kształcić.
Dla całokształtu opisu wystawy sztuki i prze
mysłu ludowego w Węgrowie, trzeba koniecznie
osobno poświęcić nieco uwagi dla omówienia
działalności Podlaskiej Spółdzielni Sztuki i Prze
mysłu Ludowego, która z jednej strony była
organizatorem i gospodarzem wystawy, z dru
giej zaś, na tle jej prac, możemy bliżej zorien
tować się o przyszłości naszego rzemiosła ludo
wego i o jego najbardziej prawdopodobnym
kierunku rozwojowym.
Spółdzielnia pracuje od roku 1946 i w tej
chwili zrzesza około 300 członków; przeważnie
kobiety (jest kilku mężczyzn), bezrolne lub
małorolne, spośród których ponad 100 należy
do Związku Zawodowego. Przez przyjęcie spół
dzielczej formy pracy, powstał nie tylko rzutki
warsztat pracy dla wiejskich rzemieślników,
którym Spółdzielnia ułatwia nabycie surowców
i umożliwia opłacalny zbyt wyprodukowanych
towarów, ale również zapewnia członkom związ
ku zawodowego bezpłatne leczenie, potrzebują
cym udziela pożyczek i zapomóg. Rozbudzono
również wśród zrzeszonych życie społeczne,
oświatowe i kulturalne. Co dwa tygodnie człon
kowie spółdzielni zbierają się w swojej świe
tlicy, gdzie odbywają się fachowe wykłady £ po
gadanki, śpiewy, gry i zabawy.
Spółdzielnia, której dewizą jest hasło —
„Własnymi rękami wypracujemy naszą przy-
77
szłość" — ma na celu, w oparciu o surowiec
wiejski i fabryczny, w oparciu o warsztaty
tkackie własne i indywidualnych właścicieli,
czerpiąc wzory z bogatej tradycji tkackiej na
tym terenie — rozwinąć na zasadach kolek
tywnej, zespołowej pracy produkcję tanich tka
nin, firanek dla świata pracy. Ambicją Spół
dzielni jest, aby jej produkcja nosiła charakter
piękna, estetyki, aby przez zastosowanie nowo
czesnych warsztatów, praca była zarazem spra
wna, by czyniła trud człowieka lżejszym i wy
dajniejszym.
W ciągu dwuletniej praktyki członkowie
Spółdzielni opracowali normy pracy i wprowa
dzili między sobą współzawodnictwo. Normy te
są następujące:
' l . siatkarka — ma wykonać w ciągu miesiąca,
przy normalnych zajęciach domowych 3 szt.
siatki w rozmiarze 3 X 3 m,
2. poszywaczka — winna w ciągu miesiąca po
szyć wzorem ozdobnym 9 firanek,
3. tkaczka — winna w okresie miesiąca utkać
z przędzy fabrycznej 30 m tkaniny, albo
z przędzy ręcznej 40 m, albo płótna grubego
50 m, albo chodnika 60 m,
4. tkaczka tkająca w deseń — winna w tymże
okresie czasu utkać — wąskiej tkaniny
30 m, szerokiej 25 m.
Wyznaczono nagrody — przodownik pracy
otrzymuje 8 tys. złotych, I nagroda wynosi
6 tys. zł, I I — 5 tys. zł, I I I — 3 tys. zł. Oprócz
tego przyznawane są nagrody w wysokości
200 zł za ciekawsze pomysły zdobnicze.
W dniu 1 maja 1950 r. rozdano członkom
Spółdzielni — I nagród 19, I I — 11 i I I I — 12.
Przodownikami pracy s ą :
Helena Salach z żeleźnik, gm. Miedzna, która
już drugi rok z rzędu przoduje w pracy w gru
pie produkcyjnej siatkarek, osiągając 155%
normy. Zuzanna Konik, poszywaczka, z Woli
Orzeszowskiej, gm. Miedzna, artystycznie uzdol
niona 134%, Feliksa Rosa 110%, Marianna Kłos,
technik tkacki, jedna z założycielek Spółdzielni.
Dzięki pracy w Spółdzielni wykształciła córkę
w Liceum Odzieżowym w Warszawie.
Nie obce są również cełonkom Spółdzielni
sprawy racjonalizatorstwa. Frędzlarka Maria
Bujnowska, dzięki swemu pomysłowi, zastoso
Fotografie
78
wykonał
wanemu przy dorabianiu frędzli do firanek za
robiła w ciągu roku 42 tys. złotych, nie odrywa
jąc się od swych normalnych, codziennych zajęć.
W regulaminie Spółdzielni znajduje się nast.
punkt, odnośnie pracy społecznej członków —
„czy przez swoją pracę oddziaływuje dodatnio
na swoją rodzinę, na otoczenie". — Widać, że
i to zagadnienie żywe jest wśród członków Pod
laskiej. Spółdzielni, skoro 27-letnia, bezrolna
chłopka Jadwiga Kuśmierczykowa uzyskała ty
tuł przodownika pracy w t y m zakresie. Ona
pierwsza, mimo przesądów kobiet wiejskich, od
była poród w szpitalu, a w swojej okolicy,
wśród tamtejszych rzemieślników jest żarliwą
propagatorką pracy zespołowej, kolektywnej.
Słusznymi są przeto usiłowania, aby rozwój
spółdzielczych warsztatów tkackich, firankarskich obejmował coraz szersze grono rzemieśl
ników wiejskich, aby w oparciu o zespołowe
formy pracy mogli oni z korzyścią dla siebie
wykonywać swe rzemiosło, ale żeby jedno
cześnie nie starali się naśladować fabryk lub
z nimi konkurować. Byłoby to nonsensem. Są
to dwie różne, choć pokrewne sobie dziedziny,
które winny się tylko uzupełnić. Pierwszeństwo
fabryk jest w t y m względzie konieczne. Nie
wydaje m i się przeto słusznym stanowisko
Scholastyki Chrupkowej ze wsi Poszew ki, po
wiatu węgrowskiego, która utkała materiał na
garnitur dla swego męża (numer katologu wy
stawy 90). Przecież fabryka robi to znacznie
lepiej i szybciej. Zgódźmy się, że może to być
praca pojęta amatorsko, dla przyjemności, n i
gdy jednak nie może być zasadą w dalszym roz
woju Spółdzielni.
T
Szereg eksponatów znajdujących się na wy
stawie uzyskało nagrody bądź dyplomy uznania.
Ogółem nagrodzono 98 osób, pośród których
rozdzielono 566 tysięcy złotych. Ponadto na za
rządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki każdy
wystawca otrzymał 1.000 zł nagrody za udział
w wystawie.
Zorganizowane w dniu otwarcia wystawy
występy artystyczne zespołów młodzieżowych
z okolicznych wsi były celowym uzupełnieniem
jej artystycznego charakteru, co nie umniej
szało wystawie znaczenia społeczno-gospodar
czego, które było jej głównym zadaniem.
Stefan
Deptuszewski.
Ryc. 1. Dwie
osiemdziesię
cioletnie staruszki Marianna
Krus z Komornik i Marian
na Mękarska
z
Bogusławie
pow. piotrkowski, nagrodzo
ne pierwszymi
nagrodami
za najbardziej typowe za
paski.
W
W
POKAZ ZAPASKI L U D O W E J
PIOTRKOWIE
TRYBUNALSKIM
dniach od 2 do 16 lipca br., odbył się
w Piotrkowie Trybunalskim pokaz zapasek re
gionalnych, powiatów piotrkowskiego i radom
szczańskiego, zorganizowany przez Wydział
Kultury i Sztuki Prezydium Wojewódzkiej
Rady Narodowej i ekspozyturę Łódzkiej Cen
trali Przemysłu Ludowego i Artystycznego.
BLANKA
KACZOROWSKA
Wystawa zgromadziła 100 eksponatów w po
staci różnorodnych zapasek, pochodzących
sprzed kilkudziesięciu lat jak i współczes
nych. Wypożyczono je od kobiet wiejskich ze
wsi należących do w. w. powiatów, j a k : Bogusławice, Żarnowica, Komorniki, Podolin, Ręko
rej, Uszczyn, Czarnocin, Konary, Masłowice,
Pacierzów, Zawada.
79
Ryc. 2. Zapaska ze wsi Rękorej,
gm. Podolin, pow.
piotrkowski, wyk. w roku 1905 przez Janinę
Bednarek
(I
nagroda).
Ryc. 3. Zapaska ze wsi Bogusławice,
pow. piotrkowski,
wyk. w 1908 r. przez Mariannę Pękarską
(I nagroda).
Zapaski zebrane na wystawie wykazały wy
sokie wartości artystyczne samorodnej twór
czości ludowej w zakresie tkactwa, tak bardzo
charakterystyczne dla tych regionów. T y m nie
mniej nie brakowało t u okazów, na których wy
raźnie widoczne były wpływy „mody" łowickiej,
zarówno w układzie pasów wełniaka, jak i ich
zestawieniu kolorystycznym.
W powiecie piotrkowskim, dominującym ko
lorem jest „ p ą s " (cynober), na którego tle
rozłożone są symetryczne, rytmicznie powtarza
jące się zespoły barwnych prążków (pasków),
ułożonych koncentrycznie, po obu stronach je
dnego środkowego.
Zapaski starsze posiadają prążki drobniej
sze (ryc. 1, 2, 3 ) , w nowszych zaś, stają się one
coraz bogatsze (ryc. 4 ) . Rozwój ich wykazuje
tendencję k u rozbudowywaniu owych poszcze
gólnych grup (zespołów) pasków, które dla
urozmaicenia prostych, pionowo biegnących
kolorowych nitek tkaniny, przybierają formę
„ząbków", na skutek wprowadzenia odmiennej
techniki tkackiej, przy pomocy tzw. „deski"
(deseczka tkacka). Technika ta wprowadza
„przetykania" na przemian powtarzających się
kolorów i wnosi bogaty element dekoracyjny do
prostej zdawałoby się tkaniny (ryc. 5, 6).
Zapaska radomszczańska jest skromniejsza,
utrzymana w tonach ciemniejszych. Mniej spo
tyka się tu „przetykań", a ewolucja układu
i kolorów wykazuje analogię z zapaską piotr
kowską (ryc. 7, 8, 9 ) .
Obydwa typy zapasek charakteryzuje ograni
czona ilość kolorów, zamykająca się w ramach
4 — 7 barw j a k : pąsowy, czarny, szafirowy,
zielony, biały, fioletowy i bordo. Barwa biała
występuje jako nikła prążka, wykonana w weł
nianym wątku, bawełną. Zapaski współczesne
odznaczają się większą rozpiętością kolorysty-
czną a także różnią się od starszych pod wzglę
dem samego układu pasków, które upodabniają
je do wzorów stosowanych w Łowiczu.
Prócz wprowadzenia nowych kolorów (żółty,
różowy, niebieski), daje się zauważyć użycie
kilku odcieni w zakresie jednego koloru, np.
cztery odcienie zielonego, kilka odcieni żółtego,
aż do pomarańczowego, różowego do amarantowego itp. Zapaska zatraca wtedy swą kolory
styczną intensywność, a staje się miejscami nie
mal pastelowa. Zespoły pasków komponowane
są „tęczowo", tworząc szereg niesymetryczny
od jasnego odcienia do ciemnego. Owe zespoły
poszczególnych pasków nabierają zarazem co
raz większej szerokości, tworząc tzw. „długie
mody".
Nowe te układy pasków wprowadzane są
w zapasce na przemian z dawnymi, symetrycz
nymi układami (ryc. 6), a przestrzeń między
nimi wypełnia tło.
W latach ostatnich zaczął coraz silniej wy
stępować w tkaninie kolor biały, a na wystawie
znalazła się nawet zapaska wykonana na białym
„dnie" (tle), zrobiona w roku 1949 (ryc. 7).
Należy zwrócić uwagę na to, iż województwo
łódzkie wyróżnia się z terenu całej Polski bar
dzo żywą po dziś dzień tradycją tkactwa i stroju
ludowego i że w jego obrębie istnieją ośrodki,
które zaznaczają się w ludowej twórczości arty
stycznej szczególnie silnie, promieniując sze
roko na okoliczne regiony.
Ową dominantę kulturową o bardzo odręb
nym charakterze stanowią Łowickie i Opoczyń
skie, których zasięg odnośnie wpływów w tka
ninie trudny jest w chwili obecnej do uchwy
cenia. Wskazują na to nowsze eksponaty, ze
brane z innych stron województwa, mające pe
wne cechy wspólne z wzorami łowickimi i opo
czyńskimi.
Ryc. S. Zapaska ze wsi Zalesie, gm. Uszczyn, pow. piotr
kowski, wyk. w roku. 1934 przez Helenę
Kulbat
(IV
nagroda).
Ryc. 7. Zapaska na białym „dnie" ze wsi Boguslawice,
pow. piotrkowski, wyk. w roku 19Ą9 przez
Mariannę
Kaimierczak (III nagroda).
Ryc. 8. Zapaska ze wsi Pacierzów,
gm. Konary, pow.
radomszczański,
wyk. w roku 1915 przez
Kordulę
Miechoń.
Ryc. 9. Zapaska ze wsi Pacierzów,
gm. Konary, pow.
radomszczański,
wyk. w r. 1910 przez Kordulę
Michoń.
81
Ryc. 10. Zapaska ze wsi Zawada, gm. Konary, pow. ra
domszczański,
wyk. w roku 1915 przez Wiktorię
Bo
rowik (I nagroda).
Zagadnienie tych naleciałości w tkaninie piotr
kowskiej i radomszczańskiej poruszył i omó
wił w prelekcji wygłoszonej na terenie wystawy
do zebranych na niej kobiet wiejskich, prof.
Chwalisław Zieliński, jeden z organizatorów tej
imprezy. Zdaniem prof. Zielińskiego (zajmują
cego się między innymi opracowywaniem strony
artystycznej tego okręgu), należałoby wyrugo
wać z terenu obce, szczególnie łowickie wpływy,
przez co doprowadziłoby się do oczyszczenia
tutejszej twórczości tkackiej z niewłaściwych,
jego zdaniem, elementów układu i skali barwnej.
Jako najlepsze z wystawionych na pokazie
wyróżnione zostały nagrodami pieniężnymi te
zapaski, które wykazały jak największą ostroż
ność ich twórców w stosunku do obcych „zawidzianych" wzorów, a które świadczyły o zacho
waniu miejscowej tradycji w sposobie kompo
nowania zespołów poszczególnych pasów i prąż
ków.
Zapaski odbiegające pod względem artystycz
nym od wzorów starszych, zawierające nowe
motywy układu i bogatsze zastosowanie kolo
Fotografie
82
wykonał
rów, wskazujące na wpływy obce — zostały
w nagrodach pominięte.
Zbyt rygorystyczne stanowisko j u r y w trak
towaniu tkanin, odbiegających od starych wzo
rów, moim zdaniem, jako antydialektyczne —
jest niesłuszne.
Sztuka ludowa jest tworem żywym i ustawicz
nie zmiennym. Zmienność ta, jako zjawisko na
turalne i konieczne, nie może być hamowana
przez sztuczne petryfikowanie form dawniej
szych, które zresztą były też tylko jednym z eta
pów rozwojowych.
Nagród pieniężnych rozdano 45 na łączną
sumę 200.000 zł, wyasygnowaną przez Minister
stwo Kultury i Sztuki, a także 25 nagród po
2000 zł, przez Centralę Przemysłu Ludowego
i Artystycznego.
Prócz tego poszczególnym osobom jak i urzę
dom gminnym wręczono szereg dyplomów i l i
stów pochwalnych, zarówno za pomoc i zrozu
mienie ważności oraz doniosłości zorganizowa
nia wystawy, jak i za pielęgnowanie tradycji
ludowych w noszeniu i popieraniu stroju regio
nalnego.
Omówiona tu wystawa poprzedza jesienny
konkurs tkaniny ludowej, mający się odbyć
w Łodzi, na którym pokazane będą prace obec
nie wykonywane przez kobiety wiejskie.
Na zakończenie podkreślić należy skromną
wprawdzie, ale pomysłową i dowcipną ekspo
zycję wystawy, gdzie zapaski po prostu rozmie
szczono na poręczach krzeseł, przez co w bardzo
prosty i plastyczny sposób udostępniono je
zwiedzającym.
Wystawa ta dała możność zaznajomienia się
nie tylko z tkactwem ludowym tych stron, ale
także z pracami tkackimi spółdzielni pracy
„ R u n o " w Wolborzu, powiatu piotrkowskiego,
która wystawiła swoje samodziałowe tkaniny,
wykonane w oparciu o tutejsze oryginalne
wzory ludowe.
Ludwik
Żukowski.
PAŃSTWOWE MUZEUM E T N O G R A F I I
N A R O D Ó W ZSRR
Tłumaczenie z rosyjskiego:
Sowietskaja Etnografia nr 1, 1950 r.
Przekład: Zofia Turska.
E. A.
MILSZTEIN
W
1948 r. po siedmioletniej przerwie, Mu sterna koronka wzbudza zachwyt zwiedzają
zeum znowu zostało otwarte dla zwiedzających, cych, którzy utwierdzają się w przekonaniu, że
W nowoodbudowanych salach odbyła się w dniu bogactwo sztuki ludowej, sięgającej swymi ko
15 lipca 1948 r. inauguracja wystawy — rzeniami w daleką przeszłość, osiąga obecnie,
„Sztuka ludowa i regionalne stroje narodów sło w warunkach radzieckich, swój niebywale wy
wiańskich". Myśl przewodnią, wyrażającą ideo soki poziom.
wy kierunek wystawy, zaczerpnięto z następu
Szeroko reprezentowane są na wystawie na
jących słów Stalina, wypowiedzianych z okazji rodowe stroje północnych, południowych i cen
przyjęcia rządowej delegacji Finlandii:
tralnych regionów. Obok archaicznych kolekcji
„Ludzie radzieccy kierują się tym przekona Muzeum, przedstawiono odzież wyprodukowaną
niem, że każda narodowość, bez względu na w ostatnich latach.
liczebność, posiada swoje odrębne cechy, swoją
W salach tych wystawiono także ceramikę,
specyfikę, jej tylko właściwą — różną od spe
koronki, hafty i malaturę na drzewie. Spośród
cyfiki innych narodów. Te cechy odrębne sta
malatur olejnych zaprezentowano różnorodną
nowią ten wkład, j a k i wnosi każda narodowość
technikę, stosowaną przez poszczególne ośrodki:
do wspólnej skarbnicy światowej kultury, uzu
Msterę, Fedoskin, Chołujew i Paleks. Paleszapełniając j ą i wzbogacając".
nie przedstawili cały szereg szkatułek, z ilustro
Bogate zbiory Muzeum pozwoliły przedstawić
wanymi cytatami z bajek Bazowa j a k : „Ka
różnorodne dziedziny sztuki ludowej: ruskiej,
mienny kwiatek" i inne. Mistrz ich D. N . Butobiałoruskiej, ukraińskiej, jak również zacho
r i n w ciągu całego roku pracował nad stworze
dnich i południowych Słowian.
niem obrazu o treści następującej: „Towarzysz
Trzy pierwsze sale poświęcono ruskiej sztuce
Stalin wznosi toast na cześć rosyjskiego na
ludowej. Wystawiono tu zabytkową i współ
rodu" — osiągnął przy tym efekt nadzwy
czesną rzeźbę — wspaniałe rzeźby w korze
czajny. Obraz przedstawia, w kompozycji złożo
brzozowej — a wśród nich ulubiona postać
nej, właściwej dla sztuki Paleszan, różne sceny
wodza narodów Z.S.R.R. towarzysza Stalina,
z wielkiej, narodowej wojny. W barwnej formie
widoki Kremla, bohaterskie sceny wojenne
i kolorycie autor zgrał umiejętnie, wiernie prze
A r m i i Radzieckiej. Wśród eksponatów w tym
kazał patos i prostotę radzieckich ludzi, którzy
dziale wyróżnia się wyrzeźbiona w jednej bryle
na zew tow. Stalina bohatersko pracowali na
brzozy grupa zatytułowana: „Wiejscy delegaci
tyłach frontu, zmagali się w bitwach, aby przy
u W. I . Lenina". Z dużym odczuciem wydobył
bliżyć godzinę zwycięstwa nad bestialskimi, fa
z niej artysta-samouk Tierentjew nastrój bez
szystowskimi hordami. W środku obrazu wielki
pośredniej pogawędki wielkiego wodza Lenina
Stalin w otoczeniu swych współbojowników:
z chłopami. Z bogatej kolekcji chołmogórskich
Mołotowa, żdanowa, Kaganowicza, Mikojana,
rzeźbiarzy wyróżnia się swą misterną robotą
Berii, marszałków Związku Radzieckiego, sta
kubek, wykonany przez młodego rzeźbiarza ra
chanowców, inżynierów — wznosi toast na cześć
dzieckiego tow. Sztanga.
rosyjskiego narodu.
Kubek ten, wykonany z kła mamuta, przed
stawia wielkich wodzów rosyjskich: Aleksan
Z lewej strony widnieje szereg scen charak
dra Newskiego, Dymitra Pożarskiego, Aleksan teryzujących bohaterstwo i całkowite oddanie
dra Suworowa i Michała Kutuzowa.
się radzieckich ludzi swej socjalistycznej Ro
Z zamiłowaniem i uparcie pracował nad nim dzinie. Tu utrwalono legendarne zmaganie Alek
Sztang w ciągu 13 miesięcy. Jego ażurowa, mi- sandra Matrosowa, przykrywającego własną
83
piersią lufę wrażego karabinu, bohaterskie wy słowiańskich narodów. Tematowi temu poświę
siłki sewastopolskich marynarzy na Małacho- cono centralną salę, gdzie umieszczono ekspo
wym Kurhanie i partyzantów na głębokich ty naty nie tylko Rosjan, Białorusinów, Ukraiń
łach wroga. Radziecka Armia, uzbrojona w no ców, ale i Bułgarów, Czechów, Słowaków i in
woczesną technikę: tanki, samoloty, „katiusze" nych słowiańskich narodów. Ta wspólnota
kieruje swoje ostatnie uderzenie w gniazdo nie w stroju, w ozdobach nie jest bynajmniej przy
mieckiego faszyzmu — Berlin. Pod naporem padkową, na równi z danymi archeologicznymi,
radzieckich wojsk zmykają w bezładzie nie lingwistycznymi i historycznymi jest ona do
mieccy faszyści; płonie Reichstag. Salwy zwy kumentem pobratymstwa słowiańskich naro
cięstwa na tle Kremla i Admiralicji — głoszą dów na czele z Z. S. R. R.
Mieszkańcy Leningradu z dużym zaintereso
narodowi dziejowe zwycięstwo. Jednocześnie
z tymi wojennymi zmaganiami odbywa się gi waniem odwiedzają Muzeum. Wielu z nich było
gantyczna praca na tyłach wojsk. Zakłady świadkami tych dni, gdy faszystowscy barba
przemysłowe, elewatory, szyby mówią o poten rzyńcy zrzucali zapalające bomby i ostrzeliwali
cjale rozbudowy gospodarczej na Uralu, Sy Muzeum. „Ja, żywy świadek zniszczeń Państwo
wego Muzeum Etnografii, dokonywanych ręką
berii, Kazachstanie.
Obraz wykonano na planszy z papier-mache. hitlerowskich bandytów w ciągu minionych lat
Jak objaśniał Butorin złożyło się na nią 120 ar wielkiej, narodowej wojny. Nie udało się ban
kuszy brunatnego, drzewnego kartonu, sklejo dytom zniweczyć cennego dorobku narodowego.
nego klajstrem z pszenicznej mąki. Płaty spra Na wystawie wybijają się nowe okazy ludowej
sowanego kartonu przesuszono, napuszczono twórczości, a wśród nich rzucają się w oczy
olejem i znowu suszono, a potem politurowano prace paleskich majstrów, które swym kolory
w stolarni. Po należytym wygładzeniu, grunto tem i formą zniewalają wzrok każdego ze zwie
wano gliną zmieszaną z sadzą, czyszczono dzających" — pisze Chramów w księdze pa
szmerglem, lakierowano i ostatecznie dosu miątkowej Muzeum, a znowu inny (tow. Korniszano. Wówczas dopiero można było przystąpić łow) dodaje: „Dzięki za doznaną twórczą ra
dość".
do malowania. Praca Butorina wywołuje duże
Z początkiem kwietnia 1949 otwarto w Mu
zainteresowanie zwiedzających i wysoką ocenę.
zeum
nową w y s t a w ę : „Produkcja dywanów
„Człowiek z natury swojej jest a r t y s t ą " —
wśród
narodów środkowo-azjatyckich".
mówił wielki pisarz rosyjski M . Gorkij. To
M . I . Kalinin kiedyś powiedział, że „sztuka
twierdzenie znajduje swój pełny wyraz na wy
stawie ukraińskiej sztuki ludowej. Tu przede ludowa jednego z narodów Związku Radziec
wszystkim rzuca się w oczy wspaniałe malar kiego jest serdecznie bliską drugiemu naro
stwo ścienne, wykonane przez mistrzynie z ludu, dowi". Z dużym więc zainteresowaniem oglądają
a w ich rzędzie i mistrzyń radzieckich (Pa- mieszkańcy Leningradu wystawę i zaznajamiają
wlenko i innych) kontynuujących i rozwijają się z pięknymi wzorami kunsztu kobierniczego,
cych tradycje tej sztuki, boga,to zademonstro wypracowanymi przez bratnie narody. W okre
wanej na wystawie. Z jakim przejęciem haf- sie władzy radzieckiej jeszcze bardziej rozwinął
ciarki ukraińskie wyszywały ręcznik — przed się ten przemysł wśród republik środkowo-azja
stawiający Kreml — symbol wielkiego zbrata tyckich.
nia narodów Z.S.R.R., ażeby go złożyć w darze
Na miejscu honorowym wystawy umieszczono
wielkiemu przyjacielowi ukraińskiego narodu wielki kobierzec — portret W. I . Lenina, a obok
— Stalinowi, widać to na wystawionym w Mu mapę republik Środkowej A z j i oraz kronikę
zeum egzemplarzu ręcznika. Haft na nim roz rozwoju przemysłu dywanowego wśród tych na
wiązano w tradycyjnych motywach królewic- rodów. Przedstawiono tam wyroby kobiernicze
kich mistrzyń. W dziele przedstawiono szereg Uzbeków (dywany i „koszmy", manekiny wy
eksponatów żywcem wyjętych z kolorytu epoki obrażające Uzbekanki przędzące i czeszące
uwiecznionej w dziełach Gogola. Tu bogata na w e ł n ę ) ; wyrób dywanów, wzorzystych „ko
rzuta, tam kwietny oczepek (przybranie głowy)
szem" i „czcij" u Kirgizów; obróbkę wełny
i świtka i szara czapka i żupan i fujarka, i folowanie „ko.szem" w Kazachstanie; a szcze
wszystko co utrwala Gogol w swoich powieś gólnie bogato przedstawiają się na wystawie
ciach rodzajowych — a zwłaszcza w powieści: wyroby tkackie Turkmenii. Przedstawiono tu
„Wieczór na futorze w pobliżu Dikanki".
j u r t ę turkmeńską z pełnym wyposażeniem
Na wystawie wykazano nie tylko różnorod i wszechstronnym wykorzystaniem produktów
ność ludowej sztuki, ale i etnograficzną spójnię tkackich w życiu codziennym (kobierce do sie-
84
dzenia. wojłoki okrywające jurtę, chodniki, f i systematycznej działalności Muzeum. Kolekcje
ranki itd.)- Kobierce występują tu jako nie Muzeum wymagają bowiem stałej odnowy.
odłączna część składowa kompleksu bytowania W związku z tym, w r. 1948 zorganizowano
życiowego Turkmeńczyka.
przez pracowników naukowych Muzeum szereg
Mistrzowie turkmeńscy — często poszukują ekspedycji badawczych do następujących repu
tematyki dla swych dywanów w ojczystych sce blik i regionów: do Mordawskiej, Marijskiej
nach rodzajowych, jak np. „Przewożenie zaślu i Tatarskiej A. S. R. R. wyjechała T. A. K r i u bionej do domu męża", „Najeźdźca Turkmeń- kowa, do Kirgijskiej S. R. R. — S. M . Lejkiski" itd.
nowa, do Kabardyńskiej i Północno-Osetyńskiej
W okresie rządów radzieckich przemysł ręko A. S. R. R. — E. N . Studencka i Ł. F. Winodzielniczy, dywanowy osiągnął tu swój rozkwit. gradowa i do Ziemi Kurskiej — T. S. Wja
Pojawiły się nowe motywy. Na wystawie umie zowska.
szczono wielki dywan — panneau — przedsta
Od 15 lipca 1948 r. do 1 stycznia 1949 r. Mu
wiający „Braterstwo narodów Z. S. R. R.". Pod zeum odwiedziło 30.000 osób.
sztandarem, na którym wy tkano portrety Lenina
W końcu 1948 r. zapadła uchwała Rady Mini
i Stalina, zebrali się radośnie przedstawiciele strów, o przekazaniu zbiorów Moskiewskiego
różnych republik, symbolizując jedność i nie Muzeum Narodów Z. S. R. R. — Muzeum Etno
rozerwalną więź narodów Z. S. R. R.
graficznemu w Leningradzie i przemianowaniu
Jednocześnie z rozwojem życia społecznego go na: „Państwowe Muzeum Etnografii Naro
Turkmenii, dywany weszły i do pomieszczeń dów Z. S. R. R. W ciągu drugiego półrocza
społecznych, jak klubów, czytelni; na wystawie 1948 r. odbywało się przekazywanie zbiorów
zademonstrowano „czerwoną czajchanę", ozdo Moskiewskiego Muzeum Z. S. R. R. Muzeum
bioną kobiercami. Wszędzie one zdobią i pod w Leningradzie; w ten sposób powstało tam je
noszą poziom życia codziennego.
dyne, reprezentacyjne Muzeum narodowe,
Współczesne dywany są wyrabiane w głów wspólne dla całego Z. S. R. R.
nych artelach tkackich Aszchabadu, Taszkientu,
Zbiory Moskiewskiego Muzeum gromadzono
Alma-Ata i innych.
w ciągu 100 lat. Weszły doń zbiory galerii DaZnacznie podniosła się obecnie liczba węzłów szkowskiej i Rumiancewych, kolekcje zebrane
na 1 m , co jest miernikiem kunsztu; jeśli
przez rosyjskich uczonych po rewolucji paź
przedtem na 1 m turkmeńskiego dywanu wy
dziernikowej oraz uzupełniają je kolekcje zbie
padało 80—120 tysięcy węzłów — to teraz liczba
rane przez współczesnych uczonych, członków
ta dochodzi do 400 tysięcy. Tego poziomu dy
Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z.S.R.R.:
wany przedstawiono właśnie w przeważającej
S. P. Tołstowa, M . G. Lewina i innych.
części na wystawie.
Obecnie Zarząd Muzeum przystąpił do orga
Jeśli chodzi o pracę naukowo-badawczą, pro
nizowania stałych wystaw. Rozpracowano już
wadzoną przez Muzeum w r. 1948, to ta łączyła
projekty wystaw dla narodów zawołżańskich
się ściśle z odbywającymi się wystawami i po
oraz północnego Kaukazu. Plany, wytypowa
legała w pierwszym rzędzie na syntetycznym
nych do otwarcia wystaw, zostały poddane oce
opracowywaniu
wystawionych
eksponatów.
nie przedstawicielom Marijskiej A. S. R. (Auto
I tak: A. J. Dujsburg opracował temat: „Ele
nomicznej Socjalistycznej Republice), Kabar
menty wspólne w strojach narodów słowiań
dyńskiej A . S. R. R. i Udmurckiej.
skich"; T. S. Wjazowska: „Zmiany w rosyjskim
Te wystawy zostaną otwarte już w nowostroju narodowym związane z rozwojem kapi
talizmu na w s i " ; L . W. Tazichina: „Współ zbudowanych salach. Latem 1949 roku Muzeum
czesne hafty złote u Rosjan"; E. N . Studenecka: zorganizowało wyprawy do Republiki Udmurc
kiej, Czuwaskiej, Kabardyńskiej i Północno„Współczesne mieszkanie kabardyńskie".
Na tle wystawionych eksponatów pracownicy Osetyńskiej Republiki.
2
2
naukowi Muzeum wygłaszali prelekcje na na
stępujące tematy: „Sztuka ludowa i regionalne
stroje słowiańskich narodów", „Rosyjska sztuka
ludowa", „Białoruska i ukraińska sztuka lu
dowa", „Wspólne cechy w kulturze materialnej
słowiańskich narodów" i inne.
Jednocześnie z tymi pracami prowadzono ba
dania terenowe, które stanowią integralną część
Partyjne i naukowe organizacje radzieckie
przyjęły żywy udział w ocenie przedstawionych
im planów wystaw oraz podjęły szereg uchwał,
dotyczących udziału w ich realizacji. Powołano
komisje miejscowe do wytypowania i zebrania
eksponatów. Ta ścisła więź z organizacjami po
zwala na głębszą penetrację i wierniejsze przed
stawienie życia narodów w epoce radzieckiej.
85
RECENZJE
Chełmińska-śiuiątkowska
J.
W Y C I N A N K A ŁOWICKA. Lublin 1950. Od
bitka z V I I I tomu Prac i materiałów etnogra
ficznych. Pol. Tow. Ludoznawcze. Str. 55.
Pięćdziesięcio pięcio stronicowa broszura po
święcona wycinance łowickiej, a zawierająca
42 ilustracje i 6 tablic barwnych jest bez wąt
pienia pozycją dodatnią w naszej literaturze
o sztuce ludowej. Zawiera znacznie więcej ma
teriału, niż wszystkie prace poprzednie w tym
zakresie, ale zagadnienia nie wyczerpuje i jest
jeszcze jednym, stosunkowo obszernym, przy
czynkiem. Wartość tego przyczynku polega
przede wszystkim na tym, że autorka nie opiera
się wyłącznie na literaturze, ale i na własnych
badaniach terenowych, prowadzonych w prze
ciągu kilku lat.
Twórczość ludowa jest ściśle związana z dzie
jami społeczno-ekonomicznymi ludu w różnych
okresach historii, jest odbiciem stosunków pa
nujących i pełni ona swoistą funkcję. Tego sta
nowiska wyraźnie w pracy nie stwierdzamy.
Nie znaczy to jednak, że zagadnień tych autorka
wcale nie porusza. Owszem, omawia je, ale są
one nieskoordynowane.
Dziwnym np. wydaje się podział książki, gdzie
sama wycinanka, jej rodzaje, tematyka, narzę
dzia itp. są rozpatrywane osobno, a osobno
chronologia, etapy rozwoju wycinanki. Nie
ulega wątpliwości, że sam wytwór artystyczny
jest uzależniony od czasu i stosunków, w któ
rych występuje i dlatego w określonym czasie
musi być rozpatrywany.
Dla przykładu przytaczamy dwa okresy roz
woju wycinanki łowickiej na odcinku tematyki.
Między innymi motywami, istotnie ludowymi,
w pierwotnej wycinance łowickiej z końca X I X
wieku występuje motyw kielicha, karety, pani
z pieskiem lub tp.
Są to motywy obce, n~arzu^one!wsi~przez
klasy inne, panujące w tym okresie. Tymczasem
w wycinance współczesnej (mówię tu o wyci
nance obrazkowej), dominuje różna tematyka
pracy, walki o pokój, elektryfikacja wsi itp.
86
Obraz wycinanki łowickiej nie jest pełny
z tego względu, że autorka nie zajmuje się bar
dziej szczegółowo wycinanką współczesną, choć
stronice książki zdobią prace współczesne. A u
torka bardzo się ogranicza pod tym względem
i stwierdza, że rola wycinanki współczesnej jest
inna, ale jaka, tego nam nie wyjaśnia. Wspo
mina jedynie o konkursach organizowanych po
ostatniej wojnie i daje wykaz autorów nagro
dzonych. Fakt ten pozbawia autorkę możliwości
porównania wycinanek z różnych okresów ich
rozwoju.
Za bardzo dodatni natomiast fakt należy
uznać, że podane są w pracy sylw etki wybitniej
szych artystek i ich wypowiedzi.
Autorka
pod tym względem słusznie zrywa z anonimo
wością w sztuce ludowej i wysuwa na plan
pierwszy człowieka — twórcę.
Pod względem artystycznym praca na ogół nie
daje dostatecznej analizy wycinanki łowickiej.
Ocena poszczególnych artystek choć jest intere
sująca, tylko częściowo słuszna. Autorka nie
zawsze daje sobie radę z materiałem artystycz
nym, jeżeli pochodzi on od wycinankarek wy
bitniejszych. Mianowicie. Zarówno I . Strycharska-Wawrykowicz, jak i Elżbieta Żaczek, nie
chybnie utalentowane artystki, wskutek braku
głębszej i świadomej kultury artystycznej, ule
gając złym wpływom, tworzą czasem dzieła
wręcz nieudane, przerafinowane i złe. Świa
dectwem tego są reprodukowane wycinanki
okrągłe obu autorek (Tabl. 3, Tabl. 5, Ryc. 36
i 37), odbiegające od zasadniczego stylu wy
cinanek łowickich, o wyraźnym charakterze
najgorszej secesji, wywodzące się z miejskiej,
zachodnio-europejskiej tandety.
Jest to zresztą z punktu widzenia artystycz
nego najsłabsza strona pracy. Wyżej wymie
nione bowiem wycinanki, podane w kolorze na
planszach należy uznać za niedociągnięcia bro
szury.
Wynikło to stąd, że autorka nie przeanalizo
wała dokładnie co jest istotnie ludowe w wyci
nance łowickiej, a co jest szkodliwą nalecia
łością. A naleciałości te, istnieją w wycinance
r
nawet u wybitnych artystek, które sięgają bądź
do niewłaściwych źródeł, bądź ulegają nie
właściwym inspiracjom i zamówieniom ludzi
o spaczonym smaku artystycznym.
Nie jest winą autorki, że reprodukcje są złe,
a układ graficzny nieopracowany. Są to przy
czyny natury technicznej.
W pracy omawianej przydała by się również
mapka rozmieszczenia różnych typów wycina
nek łowickich.
Umieszczenie bibliografii zagadnienia i stre
szczenia w języku francuskim zaliczyć należy
do stron dodatnich pracy.
Spółdzielnia Sztuki i Przemysłu Ludowego
w Łodzi przez sfinansowanie nakładu udowod
niła, że spółdzielczość artystyczna może rów
nież spełniać poważną rolę kulturalną. Broszura
na pewno przyda się pracownikom kulturalnospołecznym i , w pewnym sensie, naukowym.
K. P.
Różycka
Bibliografia polska o hafcie A. Ryszkiewicza,
obejmująca 128 pozycji, stanowi cenny aneks.
Autorka „Od ściegu do haftu" stara się po
wiązać swój tekst ze sztuką ludową. W hafcie
ludowym podkreśla ustawiczne komponowanie
i nowatorstwo artystyczne, „gdyż lud rysunku
mechanicznie przenoszonego w hafcie nie sto
suje — wychodzi zawsze prawie z natury mate
riału, którego (haft) ma być ozdobą". Słusznie
jest podkreślona ścisła zależność kompozycji
artystycznej od tworzywa, zależność tak istotna
w różnych gałęziach sztuki, wyczuwana przez
artystów ludowych. Bogactwo form hafciarstwa
ludowego, z innych nieco przesłanek wychodząc,
podkreślała w 1937 r. J. Orynżyna: „Haft jest
techniką może najgiętszą spośród sztuk ludo
wych, najmniej skrępowaną narzędziem i uży
wająca coraz więcej kupnych surowców, dzięki
czemu skala jego przeobrażeń jest prawdopodo
bnie najbardziej urozmaicona".
M. B.
OD ŚCIEGU DO H A F T U . Biuro Wzorów
i Mody Przemysłu Włókienniczego w Łodzi.
Str. 87 + 8 tablic barwnych. Bibliografia haftów
i koronek — Andrzej Ryszkiewicz, str. 73—83.
Praca przeznaczona przede wszystkim dla
szkół zawodowych, świetlic, warsztatów odzie
żowych i „domowych" miłośniczek haftu, przed
stawia w przystępny sposób technikę ściegów
hafciarskich, które autorka dzieli na 7 grup.
W części wprowadzającej
(„Kilka słów
0 hafciarstwie"), autorka zaznajamia z krótką
analizą rękodzieła hafciarskiego, jego tworzy
wem, kompozycją oraz metodami pracy zespo
łowej. Materiał historyczny, dotyczący hafciarstwa, korzystnie uzupełnia tekst, szkoda tylko,
że został umieszczony pośród przeprowadzanych
rozważań nad elementami haftu współczesnego,
co powoduje zaciemnienie układu wstępu. Nieco
inne rozłożenie ilustracji zapewniłoby ściślejszy
ich związek z treścią, a nie tak, jak to uczyniła
autorka zamieszczając np. hafty kurpiowskie
przy tekście historycznym, stare zaś sycylijskie
1 węgierskie przy opisie haftu współczesnego.
Właściwy, przejrzysty wykład techniki, obej
mujący 7 grup ściegów, jest bogato ilustrowany
rysunkami (wyjaśniającymi m. i . sposób prze
wlekania igły), w bardzo udany sposób uzupeł
niający dydaktyczne opisy. Podobnie potrakto
wane są uwagi o rozbudowie ściegów, przeno
szeniu wzorów na materiał, o tkaninach jako
tworzywie, o hafcie na tiulu itd. Przepisy do
tyczące prasowania haftów oraz praktyczne
wskazówki dla haftujących, uzupełniają zasad
niczą część podręcznika.
Autorka jednak za mało sięga do wzorów lu
dowych, do ich kompozycji i rozwoju. Temu za
gadnieniu poświęca rozdzialik zatytułowany
„Kilka słów o hafcie ludowym". Zamieszcza re
produkcje tylko kurpiowskich haftów, powinna
natomiast pokazać krótki, lecz typowy obraz re
gionalny ludowego hafciarstwa z jego ostatnimi
wytworami. Nie byłyby one mniej celowe niż
fragmenty makaty XI-wiecznej z Bayeux.
Całość pracy należy ocenić pozytywnie. Pro
blem łączności z wzorami ludowymi, choć nie
rozpracowany, przedstawiony jest we właści
wym świetle i przez żadnego z czytelników „Od
ściegu do haftu" nie może być przeoczony.
Szwankuje nieco rzeczowy układ treści.
W. K.
87
INSTRUKCJE I KWESTIONARIUSZE
DLA BADACZY KULTURY LUDOWEJ
W lecie 1949 r. zorganizowany został przez Związek
Kół Historyków Sztuki Studentów Wyższych Uczelni
Polski obóz naukowy pod Sulejowem, którego zada
niem było przeprowadzenie inwentaryzacji zabytków
sztuki powiatu opoczyńskiego oraz prace szkoleniowe.
W ramach tego obozu została zorganizowana przez
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej ekipa
folklorystyczna spośród stałych pracowników Insty
tutu, studentów etnografii, historii sztuki i wyższych
szkół plastycznych. Dla uczestników tej ekipy, którzy
w większości nie byli dostatecznie przygotowani teore
tycznie i praktycznie do badań terenowych, dr R. Rein
fuss przygotował instrukcje i kwestionariusze. Pisane
częściowo już w trakcie prac obozowych noszą na sobie
ślady pośpiechu i zawierają niejedną usterkę, nie
mniej jednak redakcia postanowiła je opublikować jako
materiał do dyskusji.
A. I N S T R U K C J A W Z A K R E S I E Z D O B N I C T W A
LUDOWEGO
Celem badań jest zebranie możliwie jak największej
ilości materiałów, naświetlających wszechstronnie za
gadnienie zdobnictwa ludowego.
Ze względu na bogactwo materiału, znajdującego się
w terenie, konieczna jest maksymalna racjonalizacja
wysiłku badawczego,
wykluczaiaca wszelką
stratę
czasu innym badaczom na utrwalenie w opisach czy
materiale ilustracyjnym przedmiotóiw /raz odkrytych
i opracowanych.
Praca w terenie odbywa sie grupami. Każda z grup
pracuie pod kierunkiem instruktora i zajmuje się za
sadniczo jednym tvlko zagadnieniem, w oparciu o od
nośny kwestionariusz. W każdei grupie powinien pra
cować przynaimniei jeden rysownik.
Ażeby sobie wzajemnie w terenie nie przeszkadz4Ć,
poszczególne gruny zaczynaia prace w różnych punk
tach wsi. W czasie pracv nalezv też zwracać uwagę na
materiały interesujące inne grupy i robić dla nich no
tatki informacyjne.
W czasie badań należy położvć naiwiokszy nacisk
na możliwie najściślejsze zanotowanie badanego okazu.
Każdy rvsunek nowinien bvć już w terenie wykonany
w sposób techniczny, a wiec w określonei podziałce,
która dla przedmiotów większych (ли. т е Ы е , krm'e)
przvimuiemy w skali 1 : 5, dla mniejszych (ceramika,
solniczki. wrzeciona itn.) 1 : 2, lub nawet 1 : 1 ( r a
porty tkackie, wycinanki, szczegóły przęślic itp.).
Również tzw. rysunki „odręczne"
powinny być
w rzeczywistości rysunkami technicznymi, srmrzadzonymi co najmniej w 2 rzutach (frontowy i boczny).
Kolorv nalezv notować przy pomocy akwareli, tem
pery lub kredek, o ile skala barw jest dostatecznie
szeroka.
W rysunku trzeba stosować wszelkie ułatwienia tech
niczne, skracając czas ich wykonania. Ryzowania na
przedmiotach drewnianych, hafty wypukłe itp., należy
kopiować przy pomocy „przecierki", wykonanej na
białym papierze, przy pomocy łyżki cynowej (lub ewen
tualnie aluminiowej), firanki nanierowe. wycinanki
należy obrysować na kalce (szkicówce). Hafty krzy
żykowe, dekompozvcie tkanin i kroje strojów wykonuje
się na papierze milimetrowym.
Każdy ważniejszy rysunek powinien być uzupełniony
fotografią. W czasie wykonywania rysunku przez jed
nego członka grupy, inni przeprowadzają wywiad.
Tekst kwestionariusza winien być zasadniczo opano
wany pamięciowo. W przypadku jawnego używania
kwestionariusza należy informatorom wyjaśnić nau
kowy („szkolny") cel badań.
Odpowiedzi należy notować na miejscu, pisząc za
wsze tylko po jednej stronie kartki, odwrotną zosta
wiając czystą.
88
Notatki i wszystkie rysunki, odnoszące się do tego
samego obiektu, powinny być w jednakowy sposób
oznaczone (miejscowość, nr domu, właściciel obiektu).
W przypadku gdyby w tym samym domu opracowano
dwa analogiczne przedmioty (np. 2 przęślice), należy
je oznaczyć kolejnymi literami alfabetu, według kolej
ności opracowywania.
Celem
c ow e j:
wywiadu
jest
ustalenie
miej-
a) n o m e n k l a t u r y , związanej z badanym przed
miotem (o każdy drobiazg należy pytać: „jak się to
u was nazywa" i starannie notować odpowiedzi;
b) h i s t o r i i przedmiotu indywidualnej (miejsce wy
konania, przeróbki itp. tego konkretnie badanego
przedmiotu) i ogólnej, przez którą rozumiemy histo
rię całego rodzaju badanych przedmiotów (np.
kwestia kiedy i skąd rozpowszechniły się koło
wrotki w danej okolicy). Zagadnienie pochodzenia,
centra produkcji i przemiany w czasie należy noto
wać jak najstaranniej;
c) e k o n o m i c z n e g o i s p o ł e c z n e g o t ł a ba
danego wytworu, przez co rozumie się ustalenie
czynników gospodarczych, powoduiacvch powstanie,
rozwói, ewentualnie zanikanie badanego zjawiska
(ścisły związek z wymienianą w punkcie poprzednim
„historią" przedmiotu) i jego przydział do określo
nei klasy społecznej w obrębie wiejsk'ei społecz
ności. Ludność wsi jest klasowo zróżnicowana,
pewne zjawiska kulturalne z przyczyn przede
wszvstkim ekonomicznych, kształtuia się różnie
w obrębie różnych klas społecznych. Różnice te na
leży snecialnie starannie wvszukiwac i notować,
podobnie jak i wszelkie nrzejawv nodstaw klaso
wych, uwidaczniających się w związku z badanymi
zagadnieniami;
d) z a s i e c r u g e o g r a f i c z n e g o ,
badaiac zjawi
sko pod katem jego zasięgu w danei mieiscowości.
Należy zaw=ze rjvtac. iaki jest jego za«iesr terenowy.
Czy w sąsiedniej i dalszei wsi np. ubieraia się zu
pełnie tak samo. w których ubieraia sie już inaczej
i na czvm różnice polegają. Odpowiedzi na te py
tania U"znlaią badacza na dostrzeganie w terenie
różnic, które normalnie mógłby przooczvc i pozwalaia w dalszych badaniach sprawdzić słuszność ze
branych w drodze wywiadu informacji;
e) f u n k c j i ,
czvli zastosowania
(roli) badanego
przedmiotu w kulturze mieiscowego ludu. Zbierając
informacie do funkcii badanego przeHmiotn. nie
trzeba zadowalać się wymienieniem funkcji głównej
(np. skrzynia — sprzęt do nrzechowvwania ubrań),
lecz trzeba poznać i wszelkie funkcie wtórne (np.
stara skrzynia zastosowana jako klatka na kró
liki czy k u r y ) ;
f) i d e o l o g i i przedmiotu, gdzie chodzi o ocenę war
tości badanego przedmiotu według oninii informa
torów. Czy przedmiot odpowiada ich dzisiejszym
wymogom praktvcznym, estetycznym itp. Czy uwa
żany jest za piękny, ewentualnie jaki on powinien
być, ażeby ich potrzeby praktyczne i estetyczne
w całości zaspokajał.
Podanie podstaw ideologicznych ludności jest
bardzo ważne, gdyż wpływa ono na utrzymanie się,
wzclednie zanikanie w terenie zjawisk ludowej
kultury;
g) w r a ż l i w o ś c i
estetycznej,
podczas usta
lania której należy ustawicznie pytać, czy dany
przedmiot uważany jest za „piękny" czy nie. Noto
wać wypowiedzi wraz z całym uzasadnieniem, poda
nym przez informatora. Zebranie znacznej ilości
tego rodzaju wypowiedzi pozwoli w rezultacie na
ustalenie: a) kanonów piękna ludu wiejskiego,
b) jego wrażliwości estetycznej na barwy i ich ze
stawienia, kompozycje ornamentalne itp.
Wypowiedzi należy notować dosłownie, z zachowa
niem właściwości gwarowych. Zwracać należy uwagę
na różnice w wypowiedziach informatorów różnego
wieku, płci i klasy społecznej w obrębie wsi.
Po przeprowadzeniu badań w pewnej miejscowości,
należy natychmiast przystąpić do opracowania zebra
nych materiałów na czysto.
Instruktorzy, przeglądając każdy opis, sporządzony
w terenie, wynotowują ewentualne braki, które należy
możliwie najszybciej uzupełnić. Wynotowują też infor
macje odnoszące się do innych miejscowości, które
w dalszych badaniach trzeba będzie sprawdzić lub
szczególnie starannie przepracować. Wynotowują za
rysowujące się na tle zebranego materiału problemy,
do których następnie opracowują osobne kwestionariu
sze, stanowiące w dalszych badaniach uzupełnienie
kwestionariusza głównego, posiadającego z natury
rzeczy charakter ramowy.
Instruktorzy, przy pomocy stojących do ich dyspo
zycji rysowników, od pierwszego dnia badań zakładają
kartoteki, zawierające typologiczny przegląd znalezio
nych dotychczas przedmiotów.
Arkusz takiej kartoteki, o formacie nie większym
jak ćwiartka papieru znormalizowanego, zawiera sche
matyczny rysunek przedmiotu, wraz z ozdobami i no
tatka, gdzie go wykonano i znaleziono.
Kartotekę bierze się ze sobą na badania terenowe
i tam opracowuje sie gruntownie tylko te z przed
miotów znalezionych, które nie znajdują ścisłego od
powiednika w kartotece. Jeśli zostanie
znaleziony
przedmiot, który pod względem materiału, konstrukcji,
formy i zdobienia odpowiada przedmiotowi już po
przednio opracowanemu, notuie się tvlko szczegóły me
tryki (miejscowość znalezienia, pochodzenia itd.) za
miast opisu zaś. powołuie się na odnośną kartkę z kar
toteki. Oczywiście kartoteka musi być stale uzupeł
niana nowymi znaleziskami.
Instruktorzy (każdy w zakresie swej specjalności),
kierują porządkowaniem zebranych materiałów.
Poszczególne opisy przedmiotów, obejmuiace opraco
wanie na czysto i notatki brulionowe powinny zostać
spięte i zaopatrzone w okładkę i następujące dane:
miejscowość, powiat, nazwa przedmiotu.
Materiały zebrane w danym dziale (np. meblarstwo)
zostaia zebrane w jednej teczce z nazwą tematu i miej
scowości na okładce.
Wykaz działów:
1. Z^obriictwo architektoniczne i wnętrza.
2. Tkactwo.
3. Ubiór.
4. Róż^e (meble, narzędzia, ceramika, wycinanki,
pająki).
B.
INSTRUKCJA W ZAKRESIE STROJU
LUDOWEGO
Celem badań jest gruntowne zaznajomienie s i ę :
a) z ludowym ubiorem tradycyinym, noszonym do
czasów ostatnich i z przemianami, jakim uległ
w przeszłości. Dlatego przv opisie każdej części
ubioru trzpba w y p y t y w a ć : jak było dawniej i noto
wać przybliżone daty zaszłych przemian oraz wa
runki, w jakich pojawiły się nowości. (Kto zapo
czątkował, w jakiej miejscowości, skąd przyszła
nowa moda itp.);
b) ze zmiennością ubioru w zależności od płci (ko
biecy, męski), wieku (dziecięcy, dzieci podrastające,
młodzież), stanu cywilnego (kawalerowie, żonaci,
panny, mężatki), pory roku (ubiór letni, zimowy),
czynności (ubiór codzienny w ogóle i do prac spe
cjalnych), ubiór pastuchów, żeńców itp., ubiór od
świętny, zwykły i specjalny „na duże święta", np.
Boże Ciało i obrzędowy, chrzestny, weselny, ża
łobny, od sytuacji ekonomicznej (ubiór ubogich
i bogatych), stanu społecznego (ubiór starszyzny
wiejskiej — wójtów, sołtysów, radnych).
W związku z powyższym zawsze należy pytać,
czy dany ubiór noszony był przez wszystkich (a je
śli nie, to przez kogo?) i w jakich sytuacjach;
c) ze zróżnicowaniem terytorialnym ubioru. Dlatego
po zaznajomieniu się z zespołem ubiorów w danej
miejscowości, należy
wypytywać
informatorów,
w których miejscowościach noszone są ubiory ana
logiczne, a gdzie panuje już „inna moda" i na czym
polegają różnice.
Podane miejscowości i granice
należy starannie notować.
Traktując ubiór jako jeden z przejawów ludowej
twórczości artystycznej, należy zwrócić uwagę na wy
powiadane, przez informatorów oceny estetyczne (trzeba
zadawać pytanie „czy wam się to podoba" i „dlaczego
się wam podoba"), uzasadnienia notować trzeba mo
żliwie dosłownie.
W związku z badaniami ocen estetycznych należy
pamiętać, że zmieniały się one w czasie, dlatego o tym
samym przedmiocie należy notować opinię ludzi sta
rych, w średnim wieku i młodych. Opinie te dotyczyć
mogą ubioru jako całości lub poszczególnych jego
części, czy nawet poszczególnych ozdób.
Każdy z członków grupy badającej strój w danej
wsi wyszukuje sobie informatorów oddzielnie. O ile
możności należy dążyć do tego, aby każdy z badaczy
przeprowadził pełny wywiad w sprawie stroju kobie
cego i męskiego przynajmniej dwa razy w jednej miej
scowości. W drugim wywiadzie (z innym informato
rem), należy zwrócić uwagę przede wszystkim na te
punkty opisu stroju, które w pierwszym wywiadzie
przestawiały
się niejasno
lub
nieprawdopodobnie
(tzw. wywiad sprawdzający). Należy zwracać uwagę
na odpowiedni dobór informatorów. Wybieramy przede
wszystkim ludzi w wieku średnim i starych, którzy
ubiór ludowy noszą, lub choćby tylko posiadają. Jeżeli
we wsi mieszkają ludzie, którzy sporządzają lub spo
rządzali ubiory ludowe, a więc krawcy, szwaczki,
szewcy dajemy im pierwszeństwo przed wszystkimi
innymi informatorami.
Wiadomości techniczne.
1. Wywiad prowadzimy w kolejności wynikającej z za
łączonego do instrukcji kwestionariusza.
2. Opis poszczególnych części powinien być oparty na
bezpośredniej analizie obiektu, uzupełnionej ob
jaśnieniami informatora. Na informacjach ustnych
poprzestajemy wyjątkowo o ile chodzi o ubiory,
których dziś absolutnie w danej miejscowości od
szukać nie można.
3. Opis pojedynczej części ubioru musi zawierać:
a) miejscową nazwę gwarową, b) krótkie określenie
rodzaju ubioru (np. krótka kamizelka bez rękawów),
c) opis materiału, d) rysunek schematyczny, wy
konany w formie siatki, z uwzględnieniem wszyst
kich wymiarów, e) rysunek schematyczny, przed
stawiający przód i tył ubioru i zaznaczenie ozdób,
f) rysunki fragmentów ozdób w naturalnej wiel
kości i rysunki barwne, przedstawiające raporty
tkanin użytych.
Opis techniczny ozdób.
W wypadku, gdy wywiad robiony jest z rzemieśl
nikiem (np. krawcem), należy podać opis wszyst
kich czynności związanych z wykonaniem ubioru
(branie miary, krojenie, ścieg, kolejność i technika
zdobienia, g) wiadomości historyczne o badanym
ubiorze, h) wiadomości o dzisiejszym i dawnym jego
zasięgu, i) zastosowanie (kto i kiedy go nosił),
j ) ludowa ocena ubioru, względnie jego części
z punktu widzenia praktyczności,
użyteczności,
piękna, k) czy strój utrzymuje się, a jeżeli nie, to
jakie są przyczyny jego ginięcia.
4. W terenie rysunki wykonujemy ołówkiem na bloku,
znacząc kolory przy pomocy farb akwarelowych lub
kredek. Należy pisać i rysować tylko po jednej stro
nie kartki papieru. Na każdej kartce papieru pisać
miejscowość, numer domu, nazwisko właściciela.
5. Zarówno pojedyncze części ubioru jak i komplety
należy fotografować.
6. N a czysto przerysowywuje się zebrany materiał
ilustracyjny tuszem, lub maluje temperami.
89
i
I.
K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U Z D O B N I C
TWA W BUDOWNICTWIE I WNĘTRZU
Nazwa w s i . . .
nr domu . . .
Gmina zbiorowa . . .
powiat...
Nazwisko, imię i wiek informatora . . .
I. Otoczenie.
1. Czy wybierając miejsce pod budowę domu zwra
cają na to uwagę, by było „ładne" . . . Jakie
miejsce, przy łące i t p . . . . , a może inne względy
wpływają na wybór miejsca, a więc j a k i e . . .
2. Czy w pobliżu domu posiadają ogródki kwiato
we...
Jak wyjaśniają ich c e l . . .
Co w nich
rośnie . . .
Które kwiaty uważają za n a j p i ę k n i e j s z e . . . Dla
czego . . .
3. Czy sadzą w pobliżu zagrody drzewa lub krzewy
nieowocowe . . . Jakie . . . W jakim celu . . . Czy
zagrody zadrzewione uważają za piękne . . .
4. Czy znany 'był zwyczaj wysypywania podwórza
przed świętem w różne wzory przy pomocy piasku.
Jakie to były wzory? . . . Czy robili to wszyscy,
czy tylko niektórzy, a wtedy k t o . . .
5. Czy zagroda otoczona jest płotem . . . Z czego on
jest wykonany . . . Czy jest ozdobny (np. wyplatany
w deseń) . . . Czy na parkanach z desek występują
malatury . . . Czy w ogrodzeniu bywają ozdobne
bramy wjazdowe lub furtki dla pieszych . . .
6. Jakie były zewnętrzne cechy, które odróżniały za
grodę bogatego chłopa od biednego . . .
I I . Budynki.
7. Czy we wsi przeważają zagrody wielobudynkowe
czy jednobudynkowe . . .
8. Jaki jest stosunek widzialnej części ścian do wy
sokości dachu — a) w starych domach, b) w now
szych . . . Czy uzasadniają zmianę wysokości dachu
(momenty
gospodarcze,
konstrukcyjne i este
tyczne) . . .
Które proporcje bardziej się podo
bają . . . Dlaczego . . .
9. Z jakiego materiału wykonane są ściany? . . . Jaką
techniką (np. na słup, na węgieł, na rygiel itp.) . . .
Czy belki użyte do budowania zrębu są okrągłe,
czy obrobione...
(jaki mają p r z e k r ó j ) . . . Czy
belki zrębu bywają na końcach ozdobnie wycinane
(rys. lub fot.) . . .
10. Czy zrąb domu urozmaicony jest wnęką, podcie
niem lub gankiem . . . Jeśli tak, opisać i podać rys.
względnie fot. całości i odnośnych c z ę ś c i . . .
11. Czy obramienia drzwi posiadają formy ozdobne . . .
Czy bywają (ew. bywały) drzwi o górnym wykroju
o w a l n y m . . . Czy tafla drzwi bywa ozdobnie wy
kładana (rys., fot.) . . . Czy bywają ozdobne oku
cia przy klamkach . . .
l l a . Czy jako ozdoba okien występują u góry lub u dołu
listwy rzeźbione . . . Jak się one nazywają . . . Czy
występują okiennice . . . Narysować kształt otwo
rów w okiennicach . . . Czy bywają okiennice ma
lowane . . . Co malowano na nich (rys., fot.) . . .
Co oznaczają takie malowania i kolor, np. malo
wane okiennice — panna na wydaniu . . .
12. Czy na surowym zrębie chałupy malowano glinką
lub wapnem jakieś ozdoby...
Co one przedsta
wiały . . . (kropki, pasy, zygzaki, rośliny itp.) . . .
Jak one były na ścianie rozmieszczone . . . Kto je
malował, przy jakiej okazji, w jakim celu . . . Czy
malowane w ten sposób domy uważają za pięk
n e . . . Dlaczego . . . Gdzie (w których wsiach) teraz
jeszcze takie ozdoby malują . . . Od jakiego czasu
rozpowszechniło się" malowanie całego zrębu wa
pnem na biało . . . Czy rozumiane jest higieniczne
znaczenie bielenia.. . Czy na białym zrębie cha
łupy malowano jakieś znaki lub ozdoby barwne . . .
13. Jaki jest kształt dachu. . . Jakie były dawne
kształty d a c h ó w . . . Jaki kształt dachu uważany
jest za najpiękniejszy . . . Dlaczego . . . Czym jest
dach pokryty . . . Jeżeli słomą, to czy poszycie jest
gładkie, czy w schodki... Czy poszycie układane
90
jest ozdobnie (opis, rys., fot.) . . .
Czy kalenica
opatrzona jest kozłami . . . Czy są dymniki, czy
posiadają formę ozdobną (rys., fot.) . . . Jeśli dach
jest z gontów, to czy ostatni górny i ostatni dolny
szereg składa się z gontów ozdobnie wycinanych
( r y s . ) . . . Czy ściana szczytowa dachu jest szalo
wana d e s k a m i . . . jeśli ozdobnie, podać opis i rysu
nek, wzgl. fotografie . . . Zanotować kształt i układ
okienek w ścianie szczytowej dachu. Czy wystę
pują „śparogi" lub „pazdury" (rys., f o t . ) . . . Jak
się w gwarze ludowej nazywają . . . W jakim celu
się je robi . . .
14. Budynki gospodarcze — stajnię, stodołę i inne
budynki gospodarcze opracować według tego sa
mego schematu (punkt 7—11).
16. Studnie. Zwrócić uwagę na konstrukcję studni
i sprawdzić, czy poszczególne części są wykonane
ozdobnie (fot., rys.) . . .
I I I . Zdobnictwo wnętrza.
16. Czy występują ozdoby rzeźbione na konstrukcjach
drewnianych wnętrza — a) na powale (tragarze),
b) na obramieniach okien i d r z w i . . .
17. Opracować formę pieca kuchennego ze szczegól
nym uwzględnieniem ozdób jak np. gzymsy, filarki
etc. Kto takie piece budował? (rys., fot.) . . .
18. Opisać sposób malowania w n ę t r z a , . . Czy malo
wane jest wraz z p o w a ł ą . . . Czy malowane jest
na jeden kolor, czy kilkoma kolorami. . Czy na
tle pomalowanej ściany występują jakieś ozdoby
wykonane inną barwą . . . Jak są wykonane, od
ręcznie, czy przy użyciu szablonu lub w sposób
mechaniczny, np. gumowym wałkiem . . . Jakie są
motywy tych ozdób (geometryczne, roślinne itp.),
(zrobić barwny rysunek i fot.) . . .
19. Jakie poza malowaniem występują ozdoby ścien
ne...
Czy naklejają lub naklejali na ścianach
i belkach powały papierowe w y c i n a n k i . . . (jeśli
tak, opracować je według kwestionariusza nr V a ) .
Czy występują na ścianach izby inne ozdoby wy
konane np. z drzewa, szyszek i t p . . . . Opisać je,
podać rysunek i fot... . Czy zdobią ściany zielenią,
jaką i z jakiej o k a z j i . . . Czy w izbie są obrazy
święte . . . Czy miejsce, w którym się znajdują jest
dodatkowo zdobione . . . Jeśli tak, to czym (np. wy
cinankami, zielenią, kolorową bibułką, sztucznymi
kwiatami) . . .
20. W jaki sposób przyozdobione są okna, czy wystę
pują f i r a n k i . . . Z czego są wykonane . . . Kto je
r o b i ł . . . (opisać według kwestionariusza nr V b ) .
Jakie kwiaty występują w o k n a c h . . . (podać ich
nazwę botaniczną i ludową) . . . Dlaczego stawiają
kwiaty w oknach . . . Które kwiaty lub ich zespoły
uważają za najpiękniejsze . . . Dlaczego . . .
21. W jaki sposób przyozdobiona jest p o w a ł a . . . Czy
spotyka się „pająki" . . . Jeśli tak, to opracować je
według kwestionariusza nr V I .
22. Kiedy według opinii miejscowych ludzi izba jest
„pięknie" przyozdobiona . . . Jaki jest główny cel
zdobienia . . . Kto się tym zajmuje . . . Kiedy się
z d o b i . . . W związku z jakimi o k a z j a m i . . .
23. Czy w zdobieniu domów i wnętrz zachodzi różnica
między bogatymi i ubogimi gospodarzami . . . Na
czym ta różnica polega . . .
I V . Umeblowanie.
24. Jak rozplanowane są meble w izbie (rys.) . . .
25. Wymienić, które ze znajdujących się mebli w izbie
są pochodzenia ludowego (np. kredens, łóżko,
skrzynia, półka na talerze zw. „listwą" itp), które
zaś pochodzą z miasta (fornierowana szafa, kon
sola, komoda, otomana itp.). Określić stopień przy
wiązania do dawnych sprzętów . . . Czy jest wśród
chłopów dążenie do nowoczesnych m e b l i . . . W czym
się wyraża . . .
26. Meble pochodzenia ludowego opracować sztuka po
sztuce, według kwestionariusza nr I V .
Opracował...
dnia . . .
II.
K W E S T I O N A R I U S Z DO O P R A C O W A N I A
TKANIN
Nazwa w s i . . .
nr domu . . .
Gmina zbiorowa . . .
powiat,..
Nazwisko, imię i wiek informatora . . .
1. Ludowa nazwa tkaniny . . .
2. Z jakiego materiału wykonana j e s t . . . a) osno
wa. . . b) wątek . . .
Uwaga: W wypadku jeśli w osnowie lub wątku
zastosowanych
jest
kilka
surowców,
określić
w przybliżeniu, w jakim procencie i zestawieniu
występuje każdy z nich.
3. Jakim splotem wykonano tkaninę (nazwy lu
dowe) . . .
4. He ram posiadał w a r s z t a t . . . W jaki sposób prze
wlekano osnowę w bardzie i grzebieniu... Wy
konać rysunek dekompozycji tkaniny i schemat
przewleczenia... Podać gęstość tkaniny na 1 cm
i szerokość . . .
5. Kompozycja zdobnicza tkaniny — a) układ pa
sowy. . . b) układ kraciasty . . . c) tkaniny o dese
niu kostkowym... d) tkaniny o splocie ozdob
nym (jak atłas itp.) . . .
Nazwy poszczególnych
tkanin w gwarze ludowej . . . W wypadku tkaniny
deseniowej należy opisać, narysować, względnie
sfotografować . . .
6. Zestawienia kolorystyczne — a) zanotować raport
kolorystyczny . . . b) ludowe nazwy barw . . .
7. Technika barwienia — a) Jakich używano barw
ników naturalnych . . . b) Jakich używano środków
chemicznych . . . Podać ludowe nazwy . . .
8. Czy białe tkaniny samodziałowe zdobiono sposo
bem d r u k a r s k i m . . . a) gdzie istniały tego rodzaju
warsztaty . . . b) jakiego koloru było tło i wzór . . .
c) jakie były motywy . . (rys., fot.) . . .
9. Wykończenie tkaniny — a) płótno, w jaki sposób
wykańczano po zdjęciu z krosien (frędzle, ob
szycie itp.), technika bielenia... b) sukno (folowanie, czesanie i dekatyzowanie) . . . c) jak zakań
czano osnowę . . .
10. Wykonawca — a) czas w y k o n a n i a . . . b) miej
sce . . . c) czas potrzebny do wykonania tkaniny . . .
d) wynagrodzenie (w p i e n i ą d z a c h . . . w natu
r z e . . . ) . Czy znane były wypadki w y z y s k u . . .
jakie...
11. Czy podobne tkaniny — a) pod względem tech
nicznym, b) pod względem kolorystycznym, robiono
dawniej . . .
12. Od jakiego czasu je p a m i ę t a j ą . . .
13. Jakie nastąpiły po nich (technika, kolor) . . .
14. Skąd przyszła nowa moda . . .
15. Kto ją r o z p o w s z e c h n i ł . . . Czy wieś garnie się do
mody, czy woli poprzestać na swoich w y r o b a c h . . .
Jak się odnosi ludność wiejska do osób zalecają
cych strój d a w n y . . .
16. Do czego opisana tkanina używana była dawniej...
17. Do czego używana jest dzisiaj . . .
18. Które tkaniny uważają za piękne . . .
19. Uwagi
Opracował...
III.
dnia . . .
K W E S T I O N A R I U S Z DO O P R A C O W A N I A
STROJU
Nazwa w s i . . .
nr domu . . .
Gmina zbiorowa . . .
powiat...
Nazwisko, imię i wiek informatora . . .
A. S t r o j e
kobiece.
1. Co ubierały na głowę d z i e w c z ę t a . . . Czy wplatały
we włosy jakie ozdoby... Czy nosiły c h u s t k i . . .
Z czego zrobione i gdzie kupowane . . . (O ile można
podać miejsce zakupu i próbki materiału) . . .
2. Jaki był ubiór głowy panny młodej . . . Z czego
zrobiony... Czy były w nim sztuczne kwiaty
i w s t ą ż k i . . . Gdzie kupowane . . . Czy żyją jeszcze
kobiety, które umiałyby sporządzić ubiór panny
młodej . . .
3. Jak ubierały głowy kobiety zamężne . . . Na czym
upinały włosy . . . Czy nosiły na głowie chusty . . .
Z czego zrobione... Gdzie kupowane
(podać
próbki materii).
4. Z czego szyto koszule... Z płótna samodziałowego
czy kupnego... Czy wyrabiają jeszcze w okolicy
płótno s a m o d z i a ł o w e . . . (jeżeli jest tkacz, podać
jego adres) . . . Czym koszule zdobiono . . . (koron
ki, hafty i t p . ) . . . Czy żyją jeszcze kobiety, które
umiałyby zdobić koszule według dawnych wzo
rów . . . (jeżeli tak, to podać ich nazwiska i adres)...
Ozy używano do ozdoby koszul przedmiotów kup
nych . . . (np. guziczki itp.) . . .
5. Z czego szyto spódnice letnie, zimowe, odświętne . . .
Podać próbki materiałów . . . Jeżeli spódnice szyto
z materiałów samodziałowych podać, czy te samo
działy są jeszcze obecnie w y r a b i a n e . . . Czy no
siły dawniej kobiety spódnice z samodziałowego
płótna farbowanego
przez
małomiasteczkowego
farbiarza w różne desenie tzw. malowanki, wybij a n k i . . . Jeżeli tak, to podać, czy żyje jeszcze
w okolicy farbiarz, który barwi samodziały w de
seń . . . na jeden k o l o r . . . lub jego najbliższa ro
dzina (np. syn, żona), podać a d r e s . . .
6. Z czego robiono zapaski (fartuchy) . . .
podać
próbki
Czy materiały te można jeszcze kupić
i u kogo . . .
7. Co ubierano na n o g i . . . (onuce, skarpety, poń
czochy). Z czego wykonane... Robione ręcznie,
czy kupne . . . Czy były zdobione . . . Czy dziś wyra
biają je j e s z c z e . . .
8. Jakie noszono obuwie (trzewiki, buty z cholew
kami) . . . Z jakiego materiału . . . Kto je wyrabiał
i g d z i e . . . Czy przy obuwiu były jakieś ozdoby np.
tasiemki, gwoździe mosiężne do nabijania . . .
9. Czy nosiły kobiety gorsety . . . Z jakiej m a t e r i i . . .
(podać próbki materii z gorsetów, pochodzących
z różnych czasów) . . . Czym były gorsety zdobione
(podać próbki) . . .
10. Jakie było wierzchnie okrycie kobiety... W lecie
(bluza, katana, kaftan, kacabajka itp.) . . . W zi
mie (sukmana, płaszcz watowany i t p . ) . . . Z czego
poszczególne okrycia były wykonane i czym zdo
bione . . .
Podać próbki materii i ozdób . . . Czy
żyją jeszcze krawcy, którzy te stroje s z y j ą . . .
Jeżeli tak, to podać ich nazwiska i a d r e s y . . .
11. Czy w zimie nosiły kobiety k o ż u c h y . . . Czym te
kożuchy były zdobione . . . Kto je wyrabiał, względ
nie gdzie je kupowano . . . Jeżeli jest w okolicy
jakiś kuśnierz robiący kożuchy według starej
mody, podać jego adres i nazwisko . . .
12. Czy nosiły kobiety jako strój wierzchni narzutki
(chusty,
płachty,
łoktusze,
rańtuchy,
obrusy
itp.) . . .
Z jakiej m a t e r i i . . . Czym zdobione . . .
(podać próbki). Jak je u b i e r a ł y . . .
13. Jakie noszono ozdoby (korale, paciorki, naszyj
niki z mosiądzu itp.) . . . Kto je w y r a b i a ł . . . Gdzie
je nabywano . . .
14. Jakie są części stroju kobiecego nie wymienione
w powyższych pytaniach, a występujące w stroju
regionalnym (np. krajki do przepasywania itp.) . . .
Przy każdym wymienionym przedmiocie podać
jego miejscową nazwę, opis, podać próbki mate
riału i ozdób oraz zaznaczyć kto te przedmioty
wyrabia . . .
B.
Stroje
męskie.
15. Jaki był letni ubiór głowy m ę ż c z y z n y . . . Czy no
sili kapelusze słomiane . . . Kto je r o b i ł . . . Czy no
szono kapelusze filcowe . . . Kto je r o b i ł . . . Gdzie
je kupowano... Czy żyje w okolicy kapelusznik,
który wyrabia z filcu kapelusze ludowe według
dawnej mody . . . Jakich używano ozdób do kapelu
sza (np. parobek, drużba, pan m ł o d y ) . . . Jakie
było zimowe nakrycie g ł o w y . . . Czy noszono weł
niane czapki dziane na drutach . . . Czy zachowały
się jeszcze stare okazy czapek futrzanych . . .
91
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
Z czego szyto koszule... Jaki był krój najdaw
niejszych k o s z u l . . . Czy są w okolicy specjalistki
lub specjaliści od zdobienia k o s z u l . . . Jeżeli tak,
to podać ich nazwiska i a d r e s y . . . Czy do koszul
używano jakichś kupnych ozdób (tasiemki, spinki,
guziki itp.) . . . Podać ich wzory . . . Czy jest w oko
licy specjalista wyrabiający ozdobne spinki do ko
szul . . . Jeżeli tak,
to podać jego nazwisko
i adres...
Z czego szyto dawniej letnie spodnie... Jaki był
ich krój . . . Czym je zdobiono... Z czego szyto
zimowe spodnie . . . Podać krój i ozdoby . . .
Co ubierają mężczyźni na nogi (onucki, skar
pety) . . . Czy te części stroju są zdobione . . . Kto
je wykonuje . . .
Jakie obuwie nosili mężczyźni (łapcie plecione
z łyka, kierpce, chodaki, buty z cholewami) • • •
Z jakiego materiału . . . Kto je w y r a b i a ł . . . Czy
do ozdoby obuwia, były używane jakieś kupne
ozdoby, jak np. mosiężne gwoździe i t p . . . . Jeżeli
tak, postarać się o próbkę i podać gdzie te ozdoby
wyrabiano i nabywano . . .
Czy mężczyźni nosili krótkie kamizelki sukienne . . .
Jak je n a z y w a l i . . . Z jakiej materii były szyte . . .
Podać próbkę m a t e r i i . . . Czym były zdobione . . .
Podać próbki ozdób, guzików . . .
Jaka była wierzchnia odzież m ę s k a . . .
Letnia
i zimowa . . . Z jakiej materii była szyta . . . Z czego
były wykonane ozdoby . . . Podać p r ó b k i . . . Czy
w okolicy jest krawiec umiejący szyć i zdobić
stroje ludowe według starego zwyczaju . . . Podać
nazwiska i adresy . . .
Jakie kożuchy nosili mężczyźni . . . Czym były zdo
bione . . . Gdzie je kupowano, względnie kto je wy
rabiał . . . Jeżeli jest w okolicy kuśnierz, który te
kożuchy wyrabia, podać jego nazwisko i adres . . .
Jakie noszono dawniej pasy . . . Jakie były ich ro
dzaje i z czego zrobione . . . Gdzie je nabywano,
a kto je r o b i ł . . . Czy żyje w okolicy rymarz, który
takie pasy w y k o n u j e . . . Czy nosili mężczyźni
krajki, względnie pasy wykonane z n i c i . . .
Wymienić składowe części stroju męskiego, po
minięte w poprzednich pytaniach, a występujące
w danym stroju regionalnym (np. torby skórzane,
torby wełniane, ozdoby, kapciuchy na tytoń, fajki
itp.) . . . Podać opis, a więc materiał, z którego są
wykonane ozdoby, następnie wymienić, gdzie te
przedmioty były kupowane, względnie kto je wy
rabiał (adres) . . .
Opracował...
dnia . . .
I V . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U W S Z E L K I C H
PRZEDMIOTÓW Z D O B I O N Y C H ( N A R Z Ę D Z I A ,
CERAMIKA ITP.)
Nazwa w s i . . .
nr domu . . .
Gmina zbiorowa . . .
powiat...
Nazwisko, imię i wiek informatora . . .
1. Przedmiot...
2. Jego nazwa ludowa . . .
3. Materiał z jakiego jest wykonany (przy drewnie
podać też gatunek) . . .
4. Technika wykonania (sposób obróbki np. strugane,
kute, lepione z gliny itp.) . . .
5. Konstrukcja (sposób łączenia części składanych,
opis wraz z rysunkami w rzutach, przekrojach,
fot. (rysunki szczegółów konstrukcyjnych w podziałce 1 : 5 ) . . .
6. Ozdoby. — Technika wykonania ozdób . . . Kompo
zycje (podział na pola zdobnicze) . . .
motywy
z rysunkami całości i fragmentów . . . układ orna
mentu . . . opis barw . . .
7. Kto w y k o n a ł . . . Gdzie . . . Sposób nabycia . . . (Jeśli
dar, to przy jakiej okoliczności) . . .
8. Gdzie było centrum wyrobu tego rodzaju przed
miotów . . . Czy dziś przedmioty te są wykony
wane . . . Jeśli nie, dlaczego . . .
9. Jak opisywany przedmiot i jego zdobnictwo zmie
niało się w czasie (informacje zaczerpnięte z tra-
92
dycji) . . . Czy używany był powszechnie, czy tylko
u najbogatszych, względnie
właśnie
biedniej
szych . . . Czym różniły się badane przedmioty
w zależności od zamożności właściciela . . .
Opracował...
dnia . . .
V . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U
WYCINANEK
Nazwa w s i . . .
nr domu . . .
Gmina zbiorowa . . .
powiat...
Nazwisko, imię i wiek informatora . . .
A. Wycinanki
kolorowe.
1. Czy we wsi wykonywano wycinanki z kolorowego
papieru . . .
Czy wykonują dziś . . .
ewentualnie
odkąd zaniechano ich wyrobu i z jakiego powodu . . .
2. Czy są we wsi osoby, umiejące wykonywać kolo
rowe wycinanki, dostarczyć im materiału i popro
sić, by wycięły znane sobie wzory wycinankowe,
poczynając od najdawniejszych . . .
3. Opisać technikę wycinania (narzędzia, materiał,
składanie papieru, ewentualne rysowanie
mo
tywu etc.) . . .
4. Jak nazywają się w gwarze miejscowej poszcze
gólne typy wycinanek, w zależności od formy (np.
koliste, kwadratowe, pasowe, o motywach antro'
pomorficznych) . . . Jak nazywają się części (ele
menty), z których składają się w y c i n a n k i . . .
5. Jakich kolorów papieru używają najchętniej . . .
Jak w gwarze miejscowej nazywają się poszcze
gólne k o l o r y . . . Jakie barwy uważają za naj
piękniejsze i dlaczego . . .
6. Czy wykonują wycinanki z kilku kolorów papieru,
naklejanych warstwami jedna na drugiej . . .
7. Jak się takie wycinanki nazywają . . .
8. Do czego wycinanki były u ż y w a n e . . . Gdzie wy
cinanki naklejano . . . W jakim porządku . . . Czy
w uboższych domach też . . .
B. W y c i n a n k i
białe.
9. Czy zawieszają w oknach firanki wykonane z bia
łej, wycinanej bibułki . . .
10. Czy firanki te kupują (gdzie, u kogo), czy robią
sami . . .
11. W jaki sposób zawieszają firanki w oknie (pozio
mo u góry, pionowo po bokach, ukośnie itp.) . . .
12. Technika wycinania (składania papieru, ewentual
ny r y s u n e k ) . . .
13. Opis kompozycji wzoru, poszczególnych moty
wów . . . Wykonać rysunek (przez odbicie na szy
bie) lub fotografię f i r ? m k i . . .
14. Skąd czerpią wzory motywów firankowych . . .
15. Kto zrobioną firankę w y c i n a ł . . . Gdzie... K i e d y . . .
Opracował...
VI.
dnia . . .
K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U
PAJĄKÓW
Nazwa w s i . . .
nr domu . . .
Gmina' zbiorowa . . .
powiat...
Nazwisko, imię i wiek informatora . . .
1. Czy zdobi się powały izb „ p a j ą k a m i " . . . Jak się
one w gwarze miejscowej nazywają . . .
2. Z czego (z jakich materiałów) wykonywane są
„pająki" . . .
3. Jaka jest podstawowa konstrukcja (szkielet) „pa
jąka", wykonać rysunek . . .
4. W jaki sposób wykonane są poszczególne części
składowe (podać rysunki fragmentów z oznacze
niem materiału i barw) . . .
5. Kto wykonuje „ p a j ą k i " . . .
Z jakiej okazji robi
się je i zawiesza . . .
Opracował...
dnia . . .
WAŻNIEJSZE
POPRAWKI I UZUPEŁNIENIA
do nr 11—12, 1949.
1. Str. 305 (tytułowa), 7 wiersz od góry zamiast Volk
— winno być: Folk.
2. Fotografie do artykułu A. Wojciechowskiego pt.
„Tematyka społeczna i polityczna w wycinance ło
wickiej" — wykonał Henryk Kukowski.
3. Fotografie do artykułu J . Stankiewiczowej pt.
„Wojewódzka wystawa sztuki ludowej w Łańcucie"
— wykonał Stefan Deptuszewski.
4. Wycinanki zamieszczone na str.: 345, 346, 348 wy
konała Maria Kołaczyńska, a nie M. Kołaczkowska.
Dotyczy to również tegoż nazwiska w tekście arty
kułu.
5. Str. 345, szpalta druga, 1 od góry zamiast J . Sura
— winno b y ć : J . Surma.
6. Str. 347, szpalta druga, 9 wiersz od dołu zamiast
„Welesa" — winno być: „Wesela".
7. Str. 352, w tytule streszczenia francuskiego zamiast
S U M E T — winno być: S U J E T .