35ddf0e908cf1dda2a0742df31d9ecb6.pdf
Media
Part of Wawrzyniec Dudziewicz, nauczyciel i garncarz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4
- extracted text
-
Z
A
R
C
H
I
W
U
M
H
I
S
T
O
R
Y
C
Z
N
E
G
O
Ewa Fryś — Pietraszkowa
WAWRZYNIEC DUDZIEWICZ, NAUCZYCIEL I GARNCARZ
Dudziewicz — nauczyciel wiejski, a okresowo t a k ż e garncarz,
introligator,
d o k u m e n t a l i s t a , po trosze r ó w n i e ż pisarz i poeta —
b y l posta,cią n i e c o d z i e n n ą w ś r ó d s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej
miasteczkowej X I X - w i e c z n e j
Galicji. W
połowę
przetrw ala do
życia, pamięć
o nim
i mało
Zalasie, gdzie s p ę d z i ł
r
naszych
czasów.
bił się znacznego m a j ą t k u i a u t o r y t e t u , „ j e ź d z i ł c z w ó r k ą k o n i .
a
nawiedzającą
go
księżnę
Lubomirską
1 0
wspaniale
ugościł" ,
b o w i e m w d o m u n a l e ż ą c y m n i e g d y ś do t e g o ż M o t k a o s i a d ł ; w k a ż
d y m razie p o s t a n o w i ł z a j ą ć się garncarstwem p r a k t y c z n i e .
Na
p r z e ł o m i e 1860/61 r. p o d j ą ł p r o d u k c j ę g a r n c a r s k ą we wdasnym
Sam Dudziewicz s t a r a ł się w y r a ź n i e p o z o s t a w i ć po sobie t r w a ł e
warsztacie,"... do k t ó r e g o d o c h r a p a ł się k a p i t a ł o m
ś l a d y , u m i e s z c z a j ą c f r a g m e n t y swego ż y c i o r y s u w r o z m a i t y c h ,
ze s p r z e d a ż y swoich z a s o b ó w dawniejszych, 80 z ł o t y c h polskich
d o ś ć nieoczekiwanych miejscach, m . i n . na wklejce do
wynoszącym
nika,
za
ramą
swego p o r t r e t u ,
na
wyrobach
modlitew
ceramicznych.
U ł a t w i a ł o to stosunkowo p e ł n ą r e k o n s t r u k c j ę jego b i o g r a f i i .
i pomocą
przyjaciela
to m o r a l n ą ,
pozostałym
to
pieniężną;
obeznawszy się ze swojem z a t r u d n i e n i e m p o s t a n o w i ą z e b r a ć słow
n i k garncarski, to jest z b i ó r w y r a z ó w p o m i ę d z y l u d o m garncars
Syn S t a n i s ł a w a D u d y , w ł o ś c i a n i u a z P ł o k pod Chrzanowem,
1 1
k i m u ż y w a n y c h " . Tekst korespodencji w warszawskiej „ G a z e c i e
urodzony 19 maja 1822 г., o t r z y m a ł t r z y i m i o n a : W a w r z y n i e c —
P o l s k i e j " , p r z e d r u k o w a n y przez k r a k o w s k i
„Czas", z
którego
Piotr — Jan
p o c h o d z ą p o w y ż s z e u r y w k i , m a charakter i n f o r m a c y j n y ,
z zabar
Nepomucen, co b y ł o na wsi w o w y c h czasach zja
wiskiem dość r z a d k i m . W k s i ę d z e m e t r y k a l n e j j a k o jogo rodzice
wieniom
chrzestni zapisani zostali miejscowy proboszcz (po k t ó r y m chłopiec
m ó g ł on b y ć p r z y g o t o w a n y przez samego Dudziewioza,,
o t r z y m a ł pierwsze i m i ę ) , organista oraz kobieta n i e o k r e ś l o n e g o
z r e s z t ą wielokrotnie pow oluje się n a ń w i n s k r y p c j a c h umieszcza
bliżej stanu, bardzo jednak szanowana we wsi, m a t k a chrzestna
n y c h na swoich wyroba,ch.
1
wójta
przypuszczenie,
że
który
Według
wspomnień
w n u c z k i — Dudziewicz
nie
opanował
t e c h n i k i r z e m i o s ł a garncarskiego: w swojej p r a c o w n i z a t r u d n i a ł
r
ojciec W a w r z y ń c a .
W
Nasuwa, się
T
licznych dzieci — zwdaszcza ze d w o r u . Ś w i a d c z y ł o b y to o d u ż y m
p o w a ż a n i u , j a k i m cieszył się w P ł o k a c h p e ł n i ą c y u r z ą d
nieco r e k l a m o w y m .
7 c z e l a d n i k ó w , o c z y m jest m o w a w n a s t ę p n e j korespondencji do
1839 г., po w s t ę p n e j nauce w krakowskiej
„technice"
r
(szkoła techniczna), a w cześniej zapewne i w wiejskiej
szkółce,
12
,,Gaz3ty P o l s k i e j " . Sam
bieniem w y r o b ó w
z a j m o w a ł się przede w s z y s t k i m zdo
i pracami
organizacyjnymi.
Nic
udało
się
15-lotni W a w r z y n i e c w p i s a ł się do I klasy g i m n a z j u m św. A n n y
u s t a l i ć , j a k d ł u g o t r w a ł a d z i a ł a l n o ś ć jego garncarskiej „ w y r o b n i " ,
w K r a k o w i e j a k o D u d a alias Dudziewicz, u s z l a c h e t n i a j ą c swojo
b o w i e m w Zalasie n i k t j u ż jej
nie p a m i ę t a .
Prawdopodobnie
nazwisko podobnie j a k i i n n i jego ó w c z e ś n i k o l e d z y : A n d r z e j Ciapa
jednak b y ł to
okres,
z
bardzo
krótki
gdyż
zachowanych
alias Czapski z R ą c z n e j , czy J a n Bekas alias B e k a s i ń s k i . Dudzie
w y r o b ó w Dudziewicza, s k r u p u l a t n i e sygnowanych i d a t o w a n y c h ,
wicz. p o c z ą t k o w o u t r z y m y w a n y przez r o d z i c ó w , w w y ż s z y c h kla
t y l k o jeden dzban pochodzi z 1860 r „ wszystkie p o z o s t a ł o z 1861 r.
2
sach sam j u ż z a r o b k o w a ł u d z i e l a j ą c l e k c j i , co b y ć m o ż e spowo
3
d o w a ł o pewno zahamowanie jego p o s t ę p ó w w n a u c e . Po u k o ń
Z e s p ó l ton s k ł a d a się z 2 d z b a n k ó w i 6 puszek na
tytoń,
z czego 7 n a c z y ń znajdujo się w M u z e u m N a r o d o w y m w K r a k o w i e
czeniu g i m n a z j u m z d o b r y m w y n i k i e m , w 1844 r. z a p i s a ł się na I
(z z a s o b ó w dawnego M u z e u m P r z e m y s ł o w e g o ) , -a j e d n a puszka
kurs filozofii na Uniwersytecie J a g i e l l o ń s k i m , k t ó r y p o w t a r z a ł w
w zbiorach p r y w a t n y c h doc. Franciszka K o t u l i . Wszystkie w y k o
4
1 3
n a s t ę p n y m r o k u a k a d e m i c k i m — 1845/46 , po c z y m studia po
nane są z b i a ł a w o - k r e m o w e j (po w y p a l e n i u ) „ g l i n k i o g n i o t r w a ł e j ,
rzucił „ z e zbiegu r ó ż n y c h okoliczności, n a s t ę p n i e b y ł
nauczy
j a k a znajduje się w okolicy z a m k u
cielem p u b l i c z n y m w okolicach K r a k o w a przez 14 l a t . . . " . Przy
5
A d . P o t o c k i e g o " . Ś c i a n k i d z b a n k ó w i d w ó c h puszek p o k r y t e są
c z y n y rezygnacji ze s t u d i ó w nie u d a ł o się u s t a l i ć , w k a ż d y m razie
c a ł k o w i c i e lub częściowo p r z e j r z y s t ą g l a z u r ą o ł o w i o w ą o ż ó ł t a w y m
nie m i a ł a ona z w i ą z k u z w y p a d k a m i rewolucji krakowskiej,
jeżeli
zabarwieniu. D z b a n y o e s o w a t y m p r o f i l u , z j a j o w a t y m ,
mocno
w o p i n i i p o l i c j i , wydarioj w t y m czasie, c z y t a m y , iż Dudziewicz
w y p u k ł y m b r z n ś c e m i r o z c h y l a j ą c ą się k u g ó r z e s z y j k ą
nawią
„pod ż a d n y m względem politycznym
zują
ani p o l i c y j n y m
do odpo
w i e d z i a l n o ś c i p o c i ą g a n y nie b y l i z a s ł u g u j e na k o n d u i t ę nienagan
6
n ą " . Dudziewicz uczy] w s z k ó ł k a c h p a r a f i a l n y c h w p o b l i ż u Chrza
nowa, kolejno w R u d a w i e (1846—47), Pisarach (1848—53), K r z e
7
» T e n c z y n « w dobrach
do
kształtu
dzbanka charakterystycznego
dla
n ó w ) . W i ę k s z y dzban ( i l . 2) g l a z u r o w a n y jest w całości, mniejszy
( i l . 3) — t y l k o w e w n ą t r z , a jogo z e w n ę t r z n a powierzchnia jest
starannie, g ł a d k o wypolerowana, podobnie j a k na
s t a n o w i ł osiedlić się na stale. W t y m okresie ożenił się b o w i e m
czterech puszkach.
Po
t o c k i c h z Krzeszowic, a w 1858 r. z a k u p i ł w Zalasie dom z placem
8
dla nowo z a ł o ż o n e j r o d z i n y . W
1860 r. Dudziewicz z posady
ośrodków
garncarskich w Chrzanowskiem (Alwernia, Zalas, Brodla,, Chrza
szowicach (1855), a od 15 lutego 1856 r. w Zalasie , gdzie po
z K a t a r z y n ą Szew^czykówną, n i a ń k ą czy o p i e k u n k ą dzieci
hr.
14
pozostałych
Puszki na t y t o ń są d o ś ć z r ó ż n i c o w a n e w formie. Są to b ą d ź
cylindryczne
pojemniki
o
całkiem
pionowych
( i l . 12),
lekko
w k l ę s ł y c h ( i l . 7), w z g l ę d n i e u w y p u k l o n y c h ś c i a n k a c h , na szer
nauczycielskiej"... z o s t a ł w y r u g o w a n y z p o w o d ó w nie rzucają
szej podstawie o profilowanej
cych cienia na jogo m o r a l n o ś ć ' ani na p e ł n i e n i e p r z e j ę t y c h obowiąz
przewężoną
k ó w . Na, nauczycielstwie z a s ł u ż y ł się tern p r ó c z
Prawie wszystkie zaopatrzone s ą w szczelnie p r z y l e g a j ą c e , p ł a s k i e
wykonywania
stopkę
k r a w ę d z i , b ą d ź t e ż przez nieco
przypominają
kształtem
puchar
( i l . 4).
g ł ó w n e g o zawodu swego, żc w d w ó c h miejscach w ł a s n y m zacho
p o k r y w k i z g u z k o w a t y m u c h w y t e m . Ze w z g l ę d u na
dem i n a k ł a d e m z a ł o ż y ł ogrody i sady p r z y s z k o ł a c h . P r z y s ł u ż y ł
r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o t r u d n o s t w i e r d z i ć , czy p o j e m n i k i
się i t e m , żc n a p i s a ł p r z y s t ę p n e dla l u d u dzieło o ogrodach i ogro-
p o w i ą z a n e z f o r m a m i w y r a b i a n y m i w Zalasie lub okolicy, w y d a
d o w i n a c h , najpowszechniej
je się j e d n a k , że z o s t a ł y one wprowadzone przez Dudziewicza.
używanych,
o ich uprawie,
pożyt
brak mate
te
były
9
kach i t d . "
Oprócz wymienionych wyrobów
W Zalasie z e t k n ą ł się Dudziewicz z w i e l k i m o ś r o d k i e m garn
carskim,
którego
podobnie d u ż e
bogate tradycje w y w a r ł y
wrażenie.
Być
może
na
zasugerował
w pracowni
Dudziewicza
p o w s t a ł y r ó w n i e ż ,, g a r n k i , garczki, k u b k i , doniczki, r y n k i , ma1 5
nim
prawdo
k u t r y " , przy czym k u b k i m i a ł y formę szklanki, kształt
się
również
n a c z y ń nie jest znany. W p o w o ł y w a n e j j u ż korespondencji pod
k a r i e r ą X V T I I - w i e c z n o g o garncarza-kmiecia M o t k a , k t ó r y doro
k r e ś l a n o , że „ g a r n k i Dudziewicza s ą mocniejsze od
innych
zwykłych
231
П . 1. J ó z e f G ą s i o r o w s k i , Wawrzyniec Dudziewicz,
13,5 cm. 1844 r.
g l i n i a n y c h , przez l u d nasz t y l k o t u i ó w d z i e (czasem nie w i e d z i e ć
o l . / t e k t u r a , w y m . 17 X
k t ó r ą u m i e s z c z a ł w r ó ż n y c h , na ogół w i d o c z n y c h miejscach
na
gdzie) w y r a b i a n y c h . N a t a r g a c h nie zawsze ich m o ż n a d o s t a ć " .
p o s z c z e g ó l n y c h w y r o b a c h , u z u p e ł n i a j ą c j ą czasem d o d a t k o w y m i
Prawdopodobnie wszystkie te w y r o b y
informacjami, n p . „ o d z a m k u T e n c z y n o d l . 1/4 m i l i na p o ł u d n . "
1 6
g l i n y o g n i o t r w a ł e j , podczas gdy
b y ł y w y k o n a n e z białej
garncarze w Zalasie
używali
p r z e w a ż n i e zwyczajnej g l i n y garncarskiej, czerwonej po wypale.
Przede w s z y s t k i m j e d n a k w y r o b y D u d z i e w i c z a r ó ż n i ł y się
czy „ o d K r a k o w a m i l 3 1/2 k t o t e m u nie wierzy niechaj
prze
mierzy".
Ponadto
Dudziewicz
zwyczaj
które
swych
umieszczał
zazwy
s k ł a d a ł y się t e k s t y i r y s u n k i
czaj na dnach puszek i na w e w n ę t r z n e j stronie ucha d z b a n k ó w .
jeszcze
i nazwiskiem,
podpisywania
wyrobów
r y t e na nie w y s c h n i ę t e j
imieniem
miał
od t r a d y c y j n y c h dla tego o ś r o d k a o r y g i n a l n ą d e k o r a c j ą , na k t ó r ą
D b a ł p r z y t y m , a b y k a ż d y zainteresowany z n a l a z ł t e n podpis,
powierzchni.
N i e k t ó r e r y s u n k i i f r a g m e n t y t e k s t ó w b y w a ł y podkolorowane
zwracając
n a ń u w a g ę napisami na
brzegach ucha, w
rodzaju
f a r b k a m i w o d n y m i j u ż na w y p a l o n y m n a c z y n i u . Dudziewicz za
„ g a r n c a r z w i e l k i m zuchem, bo siedzi pod u c h e m " , „ c h o ć b r a t k u
m i e r z a ł w p r z y s z ł o ś c i u d o s k o n a l i ć k o l o r y s t y k ę swych w y r o b ó w
siedzisz w k ą c i e , z n a j d ą c i ę " albo t e ż „jeśli pan B ó g d o p o m o ż e ,
i „ t e r a ź n i e j s z y kolor d z b a n k ó w na inne ś l a c h e t n i e j s z e k o l o r y
za
garncarz spod ucha w y j ś ć m o ż e " ( w z g l ę d n i e „ p r a c u j a p r o ś w po
W ś r ó d r y s u n k ó w najczęściej p o w t a r z a ł się herb K r a k o w a ,
N a dnach n a c z y . i u m i e s z c z a ł ponadto u r y w k i w ł a s n y c h d a n y c h
korze, B ó g spod ucha w y j ś ć p o m o ż e " ) .
1 7
mienić" .
odciskany stemplem.
Wprawdzie
Dudziewicz „ c h c i a ł b y
herby
u m i e s z c z a ć w s z y s t k i c h miast polskich, ale za cóż m u je k t o nary
suje? a n i e ł a t w o ich t e ż t a m
1 8
dzić" .
Na
którego
,,dosłowny
biednemu w i e d z i e ć , a nawet w y ś l e
dzbanie przeznaczonym dla hrabicza
odpis" przytoczony został
Potockiego,
poniżej,
obok
biograficznych, a nawet — w p i ę c i u w y p a d k a c h — o d n o ś n i k
do
p o ś w i ę c o n e g o m u a r t y k u l i k u w „ C z a s i e " ( i l . 11).
O t y m , j a k w i e l k ą w a g ę p r z y w i ą z y w a ł Dudziewicz do swoich
dzieł, ś w i a d c z y r ó w n i e ż kolejne numerowanie n i e k t ó r y c h
w y r o b ó w , w c z y m w z o r o w a ł się prawdopodobnie na
jego
praktyce
ł n r b u K r a k o w a z n a j d o w a ł y się t a k ż e h e r b y szlacheckie. Z i n n y c h
s ł y n n y c h m a n u f a k t u r . D w i e puszki w M u z e u m N a r o d o w y m zao
k o m p o z y c j i — na m n i e j s z y m d z b a n k u z M u z e u m Narodowego,
patrzone
n a z w a n y m przez a u t o r a „ ł z a l n i c a l u b t e ż p o p i e l n i c a " w y s t ę p u j e
Potockiego b y ł pierwszym t a k bogato z d o b i o n y m , ale 150 z kolei
orzeł polski
d z b a n k i e m z nowej p r a c o w n i . R ó w n i e ż „ d o s ł o w n y o d p i s " z tego
z krzyżem
i gałązką
( i l . 3). P o d o b n y
emblemat
są
w
numery
a dzban u r o d z i n o w y
dzbana,
zaś — złamany
f o r m y , a p o n a d t o zestawienia liczbowe zamieszczonych wierszy,
męczeńską
i koroną
cierniową,
( i l . 5). E m b l e m a t y to, w y k o n a n e o d r ę c z n i e , w y s t ę p u j ą
czasem
w o t o k u z gwiazdek, o d c i ś n i ę t y c h stempelkiem. S t e m p e l k ó w t a k i c h
Dudziewicz m i a ł k i l k a , p o n a d t o systematycznie u ż y w a ł p i e c z ą t k i
firmowej
232
z t e k s t e m : , , W y r ó b w Zalasie pod L . 98 —
1 9
1861" ,
poza t e k s t a m i t a k ż e d o k ł a d n e
dla
umieszczony z o s t a ł na jednej z puszek na t y t o ń ( i l . 9), na drugiej
krzyż z palmą
zawierający
398 i 422,
pomiary
w y r a z ó w , a nawet l i t e r jest dowodem, j a k bardzo p r a g n ą ł D u
dziewicz u t r w a l i ć s w ą t w ó r c z o ś ć .
R y t e napisy, w y k o n a n e s t a r a n n y m , r ó w n y m p i s m e m , uzu
p e ł n i a n e kaligraficznymi
zdobnikami, stanowiły p o d s t a w o w ą
de-
k o r a c j ę w y r o b ó w Dudziewicza. „ Z napisem spieszno nie idzie, bo
dwa
k t ó ż m u na wsi p o m o ż e . K o ł o jednego dzbanka d z i e ń czasem stra
0 t y m d z i ś nie m y ś l ę wcale
w i . Cóż m a r o b i ć w biedzie i p r z y nodze chorej I " — t y m i s ł o w a m i
k o m e n t o w a ł , , p . R . " , korespondent „ G a z e t y P o l s k i e j " , t e k s t y na
r a z y serce nie
pęknie
lecz spokojnie L u l k ę p a l ę .
8
T a k i p o k a ż e ogromnego zucha
d e s ł a n e na p r o ś b ę r e d a k c j i (samego Kraszewskiego?) ... „ a b y dla,
co wszystek z L u l k i d y m w c i ą g n i e do brzucha
p r ó b y coś z t y c h n a p i s ó w na garnkach i dzbankach Dudziewicza
na to z a ś p i w k a z p ó l w i a d r a w y g o l i
2 0
chciał p r z y t o c z y ć " . D z i ę k i n i e m u gazeta t a z a m i e ś c i ł a
dwa
a p o t e m z brzucha puszcza d y m p o w o l i .
p e ł n o zestawy t e k s t ó w z d z b a n ó w oraz 5 sentencji, k t ó r y m i opa
T u r ó w n i e ż m i e s z c z ą się d w a t e k s t y n a w i ą z u j ą c e
trzone b y ł y k u b k i Dudziewicza. Ł ą c z n i e dysponujemy k o m p l e
piosenek:
tnymi
2 1
t e k s t a m i z б d z b a n ó w , 6 puszek na t y t o ń i б k u b k ó w .
9
„ T e napisy w g ł ę b i a n e , s ą to po części r ó ż n e wierszyki daw
K t o co ranek w o d y dzbanek na czczo z ź r ó d ł a pije,
t e n jest z d r o w y , m ą d r e j g ł o w y , a ż do ś m i e r c i
n y c h facecyj naszych. Z t y c h n a c z y ń najciekawsze s ą d z b a n k i , bo
2 2
tego ł u p u . . . c u p u . . . ł u p u . . .
bardzo z r ó ż n i c o w a n a , s k ł a d a j ą się na nie f r a g m e n t y p i e ś n i p a t r i o
V i v a t v e l R e q u i e . . . (:scat i n pace:)
10
Ż e b y ś c i e p o z n a l i prawego Polaka
p r z y s ł o w i a i powiedzonka, a t a k ż e dedykacje i t e k s t y okoliczno
Będę wam tańcując śpiewał K r a k o w i a k a :
ściowe.
Zaczynam od tego k o c h a j m y się stale
Przebaczajmy
Poniewa,ż dzbany w zamierzeniu w y k o n a w c y s ł u ż y ć m i a ł y
sobie, n i k t nie jest bez ale
N i k t nie jest bez ale, wszyscy w a d y m a m y
przede w s z y s t k i m na wino i m i ó d , n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą na nich
t e k s t y „ s t o s o w a n e " dla t o w a r z y s k i c h z e b r a ń . D w u k r o t n i e poja
1 s ł o ń c e m a skazy i k s i ę ż y c m a p l a m y .
w i a się n p . wiersz, k t ó r e g o co najmniej pierwsza część zaczerp
D r u g a , obszerna grupa u t w o r ó w
n i ę t a z o s t a ł a z Wincentego P o l a :
d o t y c z y t r a d y c j i i cech n a r o d o w y c h , spraw w i a r y i t p . :
1
11
H e j B r a c i a k o c h a j m y się
m a charakter
na p o w i a s t k ę b r z ą k n i e m
k i e d y s p i ć się to j a k bela
s ł a w i ą c polski r ó d ,
barską
kiedy p o i ć t o przyjaciela
w ó w czas s t a r y wre j a k z m i o d u ,
g d y p o m a , g a ć , to sowicie
woła wnuczkę „nalej m i o d u ! "
a j a k b i ć to n a l e ż y c i e .
b o ć to polski
miód!
A cóż w świecie n a d m i ó d polski ?
K i e d y pościć to na sucho
n a d korci s t a r y , snop p o d o l s k i ?
a j a k p a l n ą ć to j u ż w ucho
i n a d polski ś p i e w ?...
B i j się nie b ó j s i ę . . .
nad kraj wolny, własną niwę,
b r o ń s i ę . . . nie daj s i ę . . .
i te P o l k i czarnobrywe,
K i e d y r ą b n ą ć to przez ł e b
i t ę p o l s k ą krew ?...
j a k b y stchórzyć toś już kiep.
B o to straszne s ą d y B o ż e ! . . .
Również dwukrotnie u ż y t o fragmentu p i e ś n i :
,')
poważniejszy,
Nie raz z dziadem w puchar dziarsko,
i za s z y j ę ś c i s k a j m y się
2
i k r e w L a c k a cuda m o ż e ,
W e s o ł o B r a c i a wesoło
jest i w ś p i e w i e j a d . . .
pochwyćcie duże puchary,
„ J e s z c z e Polska nie z g i n ę ł a " . . .
dzban p e ł n y otoczcie w k o ł o
t o ć t a piosnka r d z ą p r z e c i ę ł a
Miłości p a l i ć
więzy tylu lat!...
ofiary!
miłość, śpiewanie i wino
12
w życiu rozkoszą jedyną,
Wszak t y t o ń polski g d z i e ś t a m
uprawiają
A l e go „ p o l s k i m " nigdzie nie z y w a j ą . . .
j a k i wierszowanej p o r a d y :
J a i n s z ą m o d ą p ó j d ę o d t ą d w świecie
4
Co polskie „ p o l s k i m " m a się t o z w a ć przecie
I t a rada n i e z ł a b r a t k u ,
po k a ż d y m m i ę s n y m o b i a d k u ,
niech gospodarz w i n k o r u s z y . . .
i t y m d z b a n k i e m do nas
O j a k ż e t e n g ł u p i . . . Co swego nie k u p i . . .
13
trzaśnie...
б
Lecz za to g d y polski t y t o ń w y p a l i ,
wrzaśnie,
a także:
to niezawodnie suchoty o d d a l i .
14
N i e t a k i n illo tempore
bywało,
j a k o stara s ł a w a p ł o n i e :
było dość złota a w y d a t k ó w m a ł o ,
Dzisiaj idź gdzie chcesz nigdzie nic nie d a d z ą
to j e d ź bracie do K r a k o w a .
15
był obrońcą świętej
0 p r ó ż n y c h rzeczach do p ó ł n o c y r a d z ą ,
6
K t o nie kocha p r a w e j
16
Polki
1 przed n i ą nie k l ę k n i e ,
niech go w b o k i p o r w i ą k o l k i ,
17
7
tytoń:
\H
k l ę k a ł e m lecz d z i ś nie k l ę k n ę
Nadejdzie chwila,
że polskie p o p i o ł y
odniosą tryumf jak święte
Co m i t a m , że d z i e w c z ę p i ę k n e
z a p ł a c z e , na grobie k l ę k n i e
raju!...
K o c h a j s w o j ą O j c z y z n ę . . . jej j ę z y k i p r a w a
a h a s ł e m t w o j e m zawsze niech b ę d z i e jej s ł a w a ! . . .
n a t o m i a s t n a s t ę p n e z tego k r ę g u tematycznego — t y l k o na pusz
k a c h na
T a puszka na t y t o ń p o l s k i . . .
k t ó r y s i e w a ł p a n Podolski
polski t y t o ń siej... u p r a w i a j . . .
grosza k r a j u nie p o z b a w i a j . . .
w polskim kraju ma b y ć . . . w
niech j a k granat; p ę k n i e .
u ż y t y z o s t a ł na d w ł c h dzbankach, a t a k ż e na jednej z puszek,
wiary,
b a ł się go w r ó g , a o n Boga.
szklaneczkę herbatki...
Z a b a w n y czterowiersz o tematyce m i ł o s n e j :
Z n a n y ś w i a t u Polak stary,
b r a t dla b r a c i , w r ó g dla wroga,
a jeśli p r o s z ą , to w y p a d e k r z a d k i ,
w k o ń c u ci d a d z ą
G d y chcesz w i e d z i e ć , co t o chowa
nasza p r z e s z ł o ś ć w swojem ł o n i e ,
zacny C z e ś n i k u Szanowny s ą s i e d z i e ,
piło się z dzbanka m i o d e k p r z y obiedzie.
J e ś l i . . . ( n i e c z y t . ) T u r k a się k r z t u s i
zapali W ę g r a pewnie się udusi
godna K o m p a n i a z duszy
całym gardłem wiwat
żyje...
a k t o na b ó l syka, a t r z ę s i o n k ę ł y k a . . .
całe zapisane s t o s o w n y m i w i e r s z y k a m i " . T r e ś ć i n s k r y p c j i jest
t y c z n y c h i r e l i g i j n y c h , wierszy i p o p u l a r n y c h piosenek, sentencje,
do znanych
19
a n i o ł y !...
Jeszcze Polska nie z g i n ę ł a
g d y ż p a n B ó g jest z n a m i ' . . . .
233
I
T
20
O j c z y z n ę w olność racz n a m
21
wrócić Panie
O d powietrza, g ł o d u , m o r u , ognia, w o j n y
zachowaj nas
22
i n...
Panie!
B o ż e zbaw P o l s k ę i jej l u d .
Z t ą g r u p ą t e m a t y c z n ą w i ą ż e się r ó w n i e ż wiersz K o c h a n o w
skiego i k i l k a i n n y c h u r y w k ó w znanych z „ d o s ł o w n e g o o d p i s u "
dzbana dla
Potockich.
Powszechnie znane p r z y s ł o w i e : „ D o t ą d dzban w o d ę
nosi,
d o p ó k i się ucho nie u r w i e " (23) umieszczono b y ł o z r e g u ł y
na
uchach d z b a n k ó w , a inne — „ I Salomon z p r ó ż n e g o nie n a l e j e "
(24) —na w y p u k ł o ś c i d z i o b k ó w . „ J a k K u b a B o g u , t a k B ó g K u b i e "
(25) z o s t a ł o u ż y t e na k u b k u . Znaczna ilość sentencji, m a k s y m
i powiedzonek, bardziej lub mniej znanych, z n a l a z ł a zastosowanie
przede w s z y s t k i m na k u b k a c h oraz na puszkach na t y t o ń :
26
W i e l k i e t e n d ź w i g a oetnary
27
N i o gabaj r a d z ę w niczem drugiego
k t ó r y w d o m u m i e w a swary.
czujoszli na się coś nietrefnego.
28
N i o ten w y g r a co idzie strojnie,
serce dobre bije na
29
wojnie.
Ucz się p ó k i ś m a ł y
a nie b ą d ź
30
Jak
zuchwały.
w s p o m a g a ć , to sowicie...
A j a k bić to n a l e ż y c i e ! . . .
31
Gdy k t o oszust... to go
j a k poczciwy r ę k ę
łaj...
daj!...
32
R o z u m , cnota i p r z e m y s ł , p o ł ą c z o n e z p r a c ą ,
33
J e ś l i cierpieć to
S t a n o w i ą szczęście l u d z i i krajo b o g a c ą .
wytrwale,
A j a k k o c h a ć , to j u ż stale...
34
Paść może i N a r ó d
Wielki,
z n i s z c z e ć nie m o ż e t y l k o n i k c z e m n y !
35
J e ś l i zbrojno, to ze s z a b l ą . . .
36
J e ś l i w s p i e r a ć to rodaka
A j a k z m i n ą , to j u ż d i a b l ą . . .
j a k h u l a ć to k r a k o w i a k a .
37
D u k a t to nie
kwitek
Miodek to n a p i t e k
Bigos to p o t r a w a
K u l i g to zabawa.
38
Jak
masz z k i m na
piwko...
na bok z p o k r y w k ą .
Autorstwa przytocznych powyżej
lonych
wcześniej
fragmentów
poezji
tekstów
„oprócz okreś
Jana
Kochanowskiego
i Wincentego Pola nic u d a ł o się u s t a l i ć . Sporo z n i c h
to popularno
p r z y s ł o w i a i m a k s y m y , w y j ą t k i ze znanych piosenek czy p i e ś n i ;
n i e k t ó r e z a c z e r p n ą ł Dudziewicz prawdopodobnie z
ówczesnych
antologii poezji, m o ż e t a k ż e z p o d r ę c z n i k ó w szkolnych czy ś p i e w
n i k ó w . Częściowo są to jego w ł a s n e u t w o r y . N a l e ż ą do n i c h
na
pewno panegiryczno strofy adresowane do „ m ł o d e g o h r a b i c z a " ,
wątpliwej
zresztą
senek, n i e k t ó r e
wartości,
być
może
także
wierszowane powiedzonka
trawestacje
i rady,
w
pio
rodzaju
zamieszczonej w d w ó c h wersjach na nie glazurowanych p u s z k a c h :
39
Jak
puszka straci u r o d ę
To masz na n i ą s z c z o t k ę ... w o d ę .
40
Jak
puszka straci u r o d ę ,
to j ą oczyść jako b r o d ę ,
wszak masz m y d ł o , s z c z o t k ę , w o d ę ,
Skończyło się...
r
dwie s ą t y l k o d z i u r k i w nosie.
N i e k t ó r e t e k s t y zamieszczane b y ł y na dzbankach szczególnie
c h ę t n i e w bardzo p o d o b n y c h zestawieniach. Swoisty
stanowi w s p o m n i a n y j u ż
dzban, nazwany przez
„ l z a l n i c ą lub t e ż p o p i e l n i c ą " , k t ó r y
П. 2. W a w r z y n i e c Dudziewicz, Zalas, gra. Tenczynok, w o j .
krakowskie. Dzban. 1860 r. Tl. 3. W . Dudziewicz. Dzban.
1801 r. Tl. 4. W . Dudziewicz. Puszka na tytoń. 1861 г. I I . 5.
W . Dudziewicz. Puszka
na tytoń. 1861 r.
234
autora
miał
być
wyjątek
Dudziewicza
w pierwotnym
założeniu
rodzajem p a t r i o t y c z n e j p a m i ą t k i , opatrzonej
i n s k r y p c j a m i w p o d n i o s ł y m t o n i e ; t e k s t y te dobrane z o s t a ł y jed
nak n i e z b y t konsekwentnie.
N i e k t ó r o starannie wykonane naczynia d e d y k o w a ł
„wyrob-
bowej, z a c z y n a j ą c e j się od słów „ Ś m i e r ć garncarzowi n i g d y nie
jest
daruje, bo jako robak c i e m n ą z i e m i ę psuje...", śpiewanej do nie
dzban dla hr. Potockiego. I n n y dzban, przechowywany w Muzeum
dawna w Zalasie na w i ę k s z y c h spotkaniach t o w a r z y s k i c h , a znanej
N a r o d o w y m , opatrzony jest napisem . , W I W A T N I E C H
t a k ż e w k i l k u innych o ś r o d k a c h garncarskich. Natomiast, dwie
ca"
konkretnym
KRAKÓW
czego najlepszym
1 PAN JAN RADWAŃSKI"
..Wielmożnemu
Członkowi
osobom,
JMC
różnych
w Krakowie" (42)
23
PANU
JANOWI
Towarzystw
przykładem
ŻYJE
(41). T e m u samemu
p r z y ś p i e w k i , z a p o c z ą t k o w a n e tak samo — „ N i e masz ci to
jak
RADWAŃSKIEMU
g a r n c a r z o m . . . " oraz z w r o t k a „ G a r n c a r z e , garncarze, w co
wy
Naukowych
i
Dobrodziejowi
p o ś w i ę c o n a jest puszka na t e t o ń , a druga —
to ufacie..." oparte są na
tradycyjnym
i rozpowszechnionym
schemacie, m ó g ł je j e d n a k u ł o ż y ć Dudziewicz. F r a g m e n t „ Z a l a s i e .
Obywatelowi
Zalasie, t y m a l u t k a w s i n o . . . " jest p o c z ą t k i e m wiersza najprawdo
godnemu i p r a w e m u P o l a k o w i t ę p u s z k ę o f i a r o w a ł : W D . Chcesz
podobniej napisanego przez Dudziewicza, k t ó r y z jego n o t a t e k
li go p o z n a ć . . . oto ś r o d e k : zajrzyj braciszku pod spodek..." (4.1).
o p u b l i k o w a n y z o s t a ł przez innego zalaskiego
•J.M.
Panu
Teodorowi
STRZYŻO WSK1 E M U
Andrzeja
Stosowane t a k szeroko przez Dudziewicza, p o k r y w a n i e całej
lub niemal całej powierzchni n a c z y ń r y t y m i napisami i emblema
t a m i nie ma. b e z p o ś r e d n i c h p o w i ą z a ń i analogii nie t y l k o w w y w y r o b a e h zalaskich, ale w ogóle w polskiej ceramice
ludowej.
W p r a w d z i e z d a r z a j ą się naczynia opatrzone t a k i m i napisami, są
to jednak pojedyncze okazy, m a ł o charakterystyczne dla pro
d u k c j i p o s z c z e g ó l n y c h o ś r o d k ó w , j a k np. dzban cechowy z Don
garnearza-poetę,
2 6
Ślusarczyka .
Wawrzyniec
Dudziewicz
interesował
się
także
sytuacją
e k o n o m i c z n ą garncarstwa w Zalasie i d ą ż y ł do jej poprawienia
m.in.
przez
wprowadzenie
rzemieślniczej. Z a c h o w a ł y
zasad
się
nowoczesnej
rachunkowości
(obecnie w posiadaniu
autorki)
f r a g m e n t y s p o r z ą d z o n e g o przez niego wzornika k s i ą g
zakupów
surowca, drewna i szkliwa, wraz z o b j a ś n i e n i a m i i u w a g a m i . Ra
dzi w n i m garncarzom prowadzenie d o k ł a d n e j ewidencji z a k u p ó w ,
24
i c o w a . Z okolic Chrzanowa z n a m y t y l k o jeden podobny nieco
p r z y k ł a d ; jest to g l i n i a n y i m b r y k z K w a c z a l y z napisem „ Ł y k n y l
K r z y k n y l — Przewrócił
2 5
oczyma, j u ż go n i m a " . Naczynie
to
wykonano p ó ź n i e j , bo w 1875 г., m o g ł o b y ć nawet inspirowane
wyrobami
Dudziewicza.
Zainteresowania literackie
uzasadniając
to n p . :
„ O d kogo zaś drzewo kupiono? niewiele
czasu zabierze, to bowiem jest t a k ż e niejednego g a t u n k u , z miej
sca mokrego jest m i ę k k i e , a g d y d o k ł a d n i e w y s c h n i ę t e , pali się
j a k s ł o m a ; z miejsca zaś suchego, piaskowego jest t w a r d e , smolne
do wypalania, korzystniejsze; p r ó e z tego n i e k t ó r z y
Wawrzyńca
d o w a ł y wyraz t a k ż e w zakresie f o l k l o r u . W e d ł u g
sprzedający
znaj
drzewo z b y t drobne, cienkie drewienka robią,, przez co oezywiśeie
wspomnień,
garncarze w i ę k s z e w y d a t k i m i e ć m u s z ą " . N a m a w i a jednak przede
Dudziewicza
s p i s y w a ł on miejscowe piosenki, a na marginesach i o d w r o t a c h
w s z y s t k i m do h u r t o w y c h z a k u p ó w surowca,: „ Ż y e z y ć b y n a l e ż a ł o ,
k a r t publikowanych p o n i ż e j m a t e r i a ł ó w do s ł o w n i k a znajduje się
a ż e b y garncarze starali się k u p o w a ć drzewo sagami w losie, a po
k i l k a szczególnie i n t e r e s u j ą c y c h w t y m k o n t e k ś c i e p r z y ś p i e w e k
sprowadzeniu tego przed swój d o m , z r ą b a n i u i przerachowaniu,
o tematyce garncarskiej. O d r ó ż n i e n i e w ś r ó d nich a u t e n t y c z n y c h
po p o t r ą c e n i u
miejscowych piosenek od t w ó r c z o ś c i w ł a s n e j Dudziewicza sprawia
iż na jednej s ą d z ę od 50 do 70 c e n t ó w w z y s k u m i e ć b ę d ą " . Co
podobne t r u d n o ś c i , j a k a u t o r s t w o i n s k r y p c j i na naczyniach. 1 t a k
ciekawszo Dudziewicz w pisał p r z y k ł a d o w o do w z o r n i k a a k t u a l n e
wszelkich k o s z t ó w , niezawodnie się
przekonają,
T
u r y w e k „ . . . s p r z e d a j e g a r n k i oszukuje b a b y bierze p i e n i ą d z e za,
w ó w c z a s j e d n o s t k i m i a r i ceny surowców — „ c y f r y w r u b r y k a c h
t o w a r s l a b y . . . " pochodzi z ż a r t o b l i w e j parafrazy p i e ś n i pogrze
położone w roku bieżącym praktykowane t j . 1865" .
27
235
I
do naszych c z a s ó w , o d n o s z ą się przede w s z y s t k i m do
kultury
materialnej. J e d n a k ż e
prawdo
zamierzenia
Dudziewicza b y ł y
podobnie znacznie szersze. S ł o w n i k m i a ł o b j ą ć t a k ż e s t r e f ę poza
Ы ; '
S
!
N
Л «•« w*i - « - вы Л / й Ь я л ' > V V i ^ / ^ У /Я?2. i
/!> n ^ n u i m s
^ u & J k / ^ / m
I
л-, г //49
p r o d u k c y j n ą , zagadnienia historyczne i s p o ł e c z n o , j a k ś w i a d c z ą
'
inne l u ź n e h a s ł a zachowane w Zalasie:
„ A s s e n t e r u n o k — słowo
obce,
znaczy
p o b ó r do w o j s k a . . .
( s k r ó t E F P ) . W Zalasiu o d r. 1846 w z i ę t o dopiero 3
c h
ludzi.
W czasie w o j n y polskiej 1863 z garncarzy jako p o w s t a ń c ó w b y ł o
w K r ó l e s t w i e P o l s k i m — 7 z t y c h trzech ś m i e r ć z n a l a z ł o a 4
if* *
F» » >
i
S
л& c&ub . «. V * - — - " ^ o r r V
»>
W - * ć-7-г-З.
~ A ~ - " - /ЛГг~А^<^«ИР
,.V > f А * A
- * ~ y *>/••*A
..,
c n
powróciło".
„ M a r g i e l : t r u d n y do w y b r a n i a , p ę k a i niszczy
naczynie.
K u p i e c s p o s t r z e g ł s z y podobne naczynie z marglom zaraz jego
w a r t o ś ć na p o ł o w ę ceny z n i ż a , od k u p n a się odsuwa, n a z y w a j ą c
to z a r a z ą , c h o l e r ą , z g u b ą i t p . "
„ M y d ł o — kupiec z K r a k o w a za, k a ż d o r a z o w y m
6
nabyciem
w y r o b ó w g l i n i a n y o h " (?).
Z a c h o w a ł się r ó w n i e ż „ w y k a z garncarzy w r. 1866" w po
wiecie chrzanowskim, s p o r z ą d z o n y przez
Dudziewicza prawdo
2
I n ż . K a r o l R o l l e , r e d a k t o r „ P r z e g l ą d u Ceramicznego" i b .
kierownik
szkoły
garncarskiej
w
Porębie — Żegoty,
któremu
podobnie z a u t o p s j i ' , k t ó r y obejmuje 125 m i s t r z ó w , 34 czelad
n i k ó w i 22 u c z n i ó w p r a c u j ą c y c h w 14 o ś r o d k a c h . W zestawieniu
w 15 l a t po ś m i e r c i Dudziewicza dostarczono p l i k jego n o t a t e k ,
z t y m dokumentem
tak
w o w y c h czasach liczby garncarzy p r a c u j ą c y c h
scharakteryzował
jego d z i a ł a l n o ś ć :
(chciał) widocznie
na podstawie i s t n i e j ą c e g o na miejscu r z e m i o s ł a r o z w i n ą ć p r z e m y s ł
p o w a ż n i e j s z y . N i e s t e t y i ś l a d u z jego u s i ł o w a ń p.zeJayslowych
mocno z a n i ż o n e w y d a j ą
się p u b l i k o w a n e
w Polsce po
ł u d n i o w e j . T a k n p . A n t o n i Schneider p o d a w a ł dla całego o k r ę g u
krakowskiego ( o b w o d y : K r a k ó w , Wadowice, N o w y S ą c z , Tar
3 0
nie z o s t a ł o , z o s t a ł o
miejscowym,
natomiast
nieco z a p i s k ó w
o garncarstwie
zbieranych s k r z ę t n i e , ciekawych o t y l e , że
była
to doba, gdy jeszcze garncarstwo u t r z y m y w a ł o się d o ś ć dobrze,
konkurencyja
słu
obca dopiero p ó ź n i e j p o c z ę ł a t ę g a ł ą ź
1
n ó w i R z e s z ó w w 1867 r. liczbę 214 garncarzy i 406 p o m o c n i k ó w ,
a J a n Nepomucen Gniewosz — 516 p r a c o w n i garncarskich dla
całej Galicji i
przemy
2 8
Z notatek
3 1
Bukowiny .
Dudziewicza d o t y c z ą c y c h
historii
garncarstwa
domowego g n i e ś ć ' .
w Zalasie w a r t o p r z y t o c z y ć t u zapis umieszczony przez „ P r z e g l ą d
M a t e r i a ł y do s ł o w n i k a garncarskiego, odnalezione i przygoto
C e r a m i c z n y " : „ W e wiosce tej jest uprawiano garncarstwo z daw
wano do d r u k u przez Alicję F a l n i o w s k ą — G r a d o w s k ą , ogromnie
n y c h c z a s ó w , nawet podanie niesie, że wioska Zalas b y ł a przez
cenne z u w a g i na szczegółowe s p o s t r z e ż e n i a i precyzyjne opisy
k o l o n i s t ó w garncarzy z c a ł e g o o k r ę g u krakowskiego z a m i e s z k a ł a
u r z ą d z e ń i s p r z ę t ó w r z e m i e ś l n i c z y c h , z k t ó r y c h niewiele p r z e t r w a ł o
z p o w o d u z n a j d u j ą c y c h się t u m a t e r i a ł ó w p r z y d a t n y c h , t j . g l i n y
8
236
I I . 6. R ę k o p i s W . D u d z i e w i c z a . 1890 г. I I . 7—9. W . Dudziewicz. Puszka
1861 r.
i drzewa... [Garncarze miejscowi] d u ż o w y w o z i l i g a r n k ó w za gra
n i c ę f u r a m i , n p . do S ł o m n i k . R ó w n i e ż i galerami W i s ł ą s p ł a w i a l i
Jeden k s i ą d z — Sebastian K a l i ń s k i — dawniej proboszcz w Zalasiu niemal przez l a t 40, p r z e n i ó s ł s z y się do K r a k o w a , s p r o w a d z a ł
g a r n k i z Zalasia do swego d o m u komisowego, a s t ą d r o z s y ł a ł
dalej. G a r n k i zalaskie s ł y n ę t y daleko z p o w o d u d o b r o ć '
m a t e r i a ł u i c e n y " . Szczególnie i n t e r e s u j ą c y wydaje się przekaz
o garncarzach — kolonistach. N a r u c h l i w o ś ć i p ł y n n o ś ć t y c h
r z e m i e ś l n i k ó w , p r a c u j ą c y c h okresowo w Zalasie w X V I I I i po
c z ą t k a c h X I X w i e k u z w r a c a ł u w a g ę E d w a r d Pietraszek, postu
lując dalsze badania n a d t y m p r o b l e m e m . Opracowanie h i s t o r i i
zalaskiego o ś r o d k a garncarskiego w y m a g a jeszcze w i e l u poszu
k i w a ń i r o z w i ą z a n i a szeregu i n n y c h zagadek.
3 2
33
P o d koniec ż y c i a W a w r z j m i e c Dudziewicz „ j a k o o b y w a t e l
p r y w a t n y po p r z e b y c i u r ó ż n y c h kolei ciernistego ż y c i a — t r u d
na tytoń ( ś c i a n y boczne).
n i ą c się w s t a r o ś c i i n t r o l i g a t o r s t w e m i p i s a n i n ą r o z m a i t ą (...)
p o k u t n i k w p u s t y n i [pustelni 7] ś w . M a r y i Magdaleny P a t r o n k i
pokutujących grzeszników"
sporo czasu p o ś w i ę c a ł przepisy
w a n i u , a t a k ż e prawdopodobnie u k ł a d a n i u p i e ś n i do tej ś w i ę t e j ,
k t ó r e j k u l t jest w Zalasie s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t y . N i e k t ó r e z nich
z o s t a ł y zamieszczone w d r u k o w a n y m ś p i e w n i k u , b y ć m o ż e
staraniem jego syna, Franciszka J ó z e f a (1857—1896), miejsco
wego organisty, a u t o r a k i l k u i n n y c h p i e ś n i n a b o ż n y c h . Zdolności
poetyckie Dudziewicza o p r ó c z syna p r z e j ę ł y t a k ż e n i e k t ó r e w n u k i ,
natomiast c ó r k a — Maria (1861—1941) b y ł a z n a n ą i l u b i a n ą we
wsi ś p i e w a c z k ą w e s e l n ą oraz k o ś c i e l n ą . Rodzina nie p r z y w i ą z y w a
ła w i ę k s z e j wagi do m a t e r i a ł ó w , gromadzonych pracowicie przez
W a w r z y ń c a , a raczej ż y w i ł a do niego pretensje, że „ t a k k o c h a ł się
w nauce", zamiast z a d b a ć o zabezpieczenie p o t o m s t w a w dobra
materialne, z w ł a s z c z a w z i e m i ę . W a w r z y n i e c Dudziewicz z m a r ł
3 4
237
10
11
12
13
I I . И)
I I . W . I hidziewiez. Puszka
na tytoń (wieko i dno). 18B1 r. 11. 12. W. Dudziewicz. Puszka
Puszka
na tytoń. 18()1 r.
w Zalasie 22 inaroa 1891 г. Xi,•długo p o t o m przekazano eale s t e r t y
jego r ę k o p i s ó w miejscowemu karczmarzowi i sklepikarzowi za
razem, k t ó r y u ż y w a ł ich do p a k o w a n i a t o w a r ó w . N i e w i e l k ą część
zaledwie zabezpieczy! wspomniany już m i o d y garncarz, Andrzej
na tytoń.
18fil r. Tl. 1.1. W*. Dudziewicz.
Ś l u s a r c z y k . F r a g m e n t y z nich z a c h o w a ł y się w r ę k a c h jego brata
Feliksa, b. w ó j t a , zapalonego h i s t o r y k a a m a t o r a , a inne w y j ą t k i
n i e z n a n y m i drogami t r a f i ł y do A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w K r a
kowie.
Obiekty pochodź;} ze zbiorów: Muzeum, Chrzanów
il.
Muzenm Narodowe, Kraków — il. 2—5, 12, 13; F r . Kotula — il. 7 — I I .
Fot.: /.. Malinowski — il. 12; I . Mazaiaki — i]I. 1,8; J . Świderski - il. 2 5, 7 - 1 1 , 13.
238
I' R Z Y P 1 S Y
K s i ą ż k a u r o d z e ń p a r a f i i P l o t k i , zap. 20.5.1822 r.
A r c h . U J w K r a k o w i e , S—I 546, A k t a g i m n a z j u m
św.
Anny.
T a m ż e (powtarzał ostatnią klasę).
A r c h i w u m U J w K r a k o w i e , S - I 418.
Z napisu na puszce na t y t o ń , por. p r z y p . 2 1 , poz. V I I I .
W y j ą t e k zc ś w i a d e c t w a wystawionego przez d y r e k t o r a
p o l i c j i krakowskiej d n . 19.9.1864, k t ó r e g o odpis w y k o n a n y
przez Dudziewicza z a c h o w a ł się (ob. w ł a s n o ś ć a u t o r k i ) .
M u z e u m w Chrzanowie, inw. MCh/S/383, historia p o r t r e
t u , a zarazem rodzaj ż y c i o r y s u , s p o r z ą d z o n e g o w ł a s n o r ę c z n i e
przez Dudziewicza w 1890 г., u k r y t y za r a m ą t e g o ż p o r t r e t u .
W A P K r a k ó w , I T 262, u r y w k i pism, ss. 36, 46.
,,Gazeta P o l s k a " , Warszawa 186], nr 1 2 1 ; t e k s t z a t y t u ł o
w a n y w spisie t r e ś c i , , W y r o b y gliniane W^awrzyńca Dudziewicza
pod K r a k o w e m " , p r z e d r u k o w a n j ' przez ,,Czas", K r a k ó w 1861,
n r 115. P u b l i k a c j a Dudziewicza d o t y c z ą c a ogrodnictwa i i:}
z o s t a ł a u j ę t a w Bibliografii
Polskiej
Estreichera.
Gawędy garncarskie,
орг. К . Rolle, „ P r z e g l ą d Ceramicz
n y " , K r a k ó w 1906, nr 24, s. 259; por. E . Pietraszek, Ośrodki
garncarskie
w dobrach lenczyńskich
w XVIII
i pierwszej
polowie
XIX
wieku, „ P o l . Szt. l u d . " , 1961, nr 1, s. 50.
„ G a z e t a Polska"..., nr 121.
W g . W a n d y A u g u s t y n e k z Zalasu (zap. 1955 г.). „ G a z e t a
Polska"..., n r 160: „ P r z y biedzie i na p o c z ą t k u nie m o ż n a ż ą ^ a ć ,
aby naczynia b j d y w y b r e d n y c h k s z t a ł t ó w , c h ł o p k o w i e m u
w y r a b i a j ą je, on i m t a m coś pomaga i sam się u c z y " .
I . Bojarska, Krakowska
ceramika
ludowa,
„ P o l . Szt.
l u d . " , 1949, n r 5, s. 143.
Z napisu na dzbanie, por. p r z y p . 2 1 , poz. I I .
„ G a z e t a Polska"..., nr 160.
T a m ż e , nr 121.
Por. s. 244 (art. Falniowskiej-Gradowskiej).
„ G a z e t a Polska"..., n r 160.
U ż y t a na czterech naczyniach, na d w ó c h i n n y c h tekst
ten sam, t y l k o zmiana pisowni (w Zalasiu).
„ G a z e t a Polska"..., n r 160.
Zestawienie m a t e r i a ł ó w :
I . D z b a n , wys. 30 c m , g l a z u r o w a n y , M N K 2673 ( i l . 2).
D e k o r a c j a : herb K r a k o w a oraz t e k s t y : 1—5, 9, 11, 23, 24, 37, 4 1 ,
p o n a d t o „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem...", „ C h o ć b r a t k u siedzisz
w k ą c i e . . . " , „ W y r ó b w Zalasiu p o d L . 98 R . 1860 (od z a m k u
„ T e n c z y n " — odl. 1/4 m i l i na p o l u d n . ) " oraz podpis.
I I . D z b a n , wys. 21 cm, glazurowany w e w n ą t r z , M N K
I V - C 2674 ( i l . 3). D e k o r a c j a : o r z e ł z g a ł ą z k ą i k r z y ż e m w o t o k u
z gwiazdek, t e k s t } ' : 6, 15, 18 ( d w u k r o t n i e ) , 2 1 , 23, 24, p o n a d t o :
„ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem...", „ J e ś l i pan B ó g d o p o m o ż e . . . " ,
„ W y r ó b w Zalasie — pod K r a k o w e m , z g l i n k i o g n i o t r w a ł e j ,
j a k a się znajduje w okolicy z a m k u „ T e n c z y n " w dobrach hr.
A d . Potockiego", „ T e n dzbanek albo łzalnicę l u b t e ż p o p i e l n i c ę
zrobiono w r o k u 1861 przez w y r o b c ę pod uchem, a o t y m wspo
m i n a „ C z a s " K r a k . z r. 1861 N o 115.", podpis.
I I I . Puszka na t y t o ń , wys. 19 cm, nie glazurowana, M N K
I V - C 2678 ( i l . 4), herb K r a k o w a , t e k s t y : 14, 34, 42, p o n a d t o
„ V i v a t ! niech ż y j e ! K r a k ó w i jego Z i e m i a n i e " , stempel, podpis.
I V . Puszka na t y t o ń , wys. 17,6 cm, bez glazury, M N K
I V - C 2675, t e k s t y : 7J 13, 32, 33, 39, ponadto „ N u m e r puszki
z p o r z ą d k u 3 9 8 - m y " , „ w stronie zachodniej K r a k o w a odległ.
m i l 3 1/2 a k t o nie wierzy niech z m i e r z y " , „ W y r o b e a tej puszki
W a w r z y n Dudziewicz ur. 1822 we wsi P ł o k i pod K r a k o w e m
0 t y m ż e wspomina „ C z a s " . . . " , stempel.
V . Puszka na t y t o ń z p o k r y w k ą , wys, 11 cm (z p o k r y w d t ą
16 cm), glazurowana, M N K I V - C 2676,' dar J . Pollera 1889 r.
E m b l e m a t — z ł a m a n y k r z y ż z p a l m ą ; T e k s t y : 20, 31 (na w i e k u ) ,
43, p o n a d t o „ w y r o b e a tej p u s z k i . . . " (dane o studiach i p r a c y
nauczycielskiej, o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) oraz stempel ( i l . 5).
V I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 15,5 c m (z p o k r y w k ą
22 cm), bez glazury, M N K 1 V - C ' 2 6 7 7 . Tekst 8 i stempel ( i l . 13).
V I I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 15,5 cm (z po
k r y w k ą 22 ern), bez glazury, M N K 123287, zakup 1913 г.; T e k s t y :
6, 12, 30, 35, 40, na w i e k u 38, p o n a d t o „ W y r o b e a tej p u s z k i . . . "
(data urodzenia i o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) i stempel, nr porz. 422
( i l . 12).
V I I I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 11,5 cm (z po
k r y w k ą 15,5 cm), glazurowana, w l . doc. F . K o t u l i , R z e s z ó w
( i l . 7—11); emblemat i t e k s t y 16, 17, 19, 31 (na w i e k u ) , ponadto
„ W y r o b e a tej p u s z k i . . . " (data urodzenia, informacje o studiach
1 pracy oraz o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) , stempel.
I X . Dzbanek, opis z „ G a z e t y P o l s k i e j " . . . , nr 160; T e k s t y :
1 (od trzeciego wiersza), 2—5, 9, 11 (6 pierwszych wierszy),
23, 24, 37, p o n a d t o „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem..." oraz „ C h o ć
b r a t k u siedzisz...".
X . Dzbanek, opis z „ G a z e t y P o l s k i e j " — j a k w y ż e j . T e k s t y :
1 (pierwsze 2 wiersze), 6, 9, 10, 24, 36, ponadto „ T e n uwierzy
4
5
6
7
8
9
1 0
1 1
1 2
k t o zmierzy... Cicho!", „ W i w a t ! Niech żyje j e d n o ś ć , m i ł o ś ć
i zgoda", „ W i w a t ! Niech żyją prawo P o l k i N a w i e k i w i e k ó w ,
Co daj Panie B o ż e i d o p o m o g ą W W . Ś Ś . " .
X I . „ N a k u b k a c h f o r m y szklanki są napisy, najczęściej
p r z y s ł o w i a lub r a d y . Przepisujemy k i l k a z n i c h " : t e k s t y 25—29.
W g „ G a z e t y Polskiej", jak w y ż e j .
»
X I I . Dzbanek, opis w m a t e r i a ł a c h A m b r o ż e g o Grabowskie
go ; t e k s t y : 2 (pierwsze 2 wiersze), 6, 23, 24, 33, ponadto „ W i w a t ! . . .
niech ż y j ą P o l k i ! . . . " oraz prawdopodobnie stempel. W g : I . T r y bowski, Zbiór
drzeworytów
ludowych,
„Rocznik
Krakowski",
X L : 1970, s. 91.
„ G a z e t a Polska"..., nr 121.
D o t y c z y prawdopodobnie J a n a Nepomucena R a d w a ń
skiego, d o k t o r a m e d y c y n y , z m a r ł e g o w 1866 г.; por. St. CjTankiewiez, Książkowy
przewodnik
po cmentarzach Krakowa,
Pod
górza i Zwierzyńca.,
K r a k ó w 1908, s. 299.
M . Ż a k o w s k a , Derików, ośrodek przemysłu
ceramicznego
w pow. opatowskim „ Z i e m i a " 1938, s. 50.
I . Bojarska, op. c i t . , s. 141.
Gawędy garncarskie...,
s. 260.
Zalasie! Zalasie t y m a l u t k a wsino
Bodaj m i się b y ł o o tobie nie śniło
T u garncarze — w y k r ę t a c z e Pan B ó g ich pokarze!
A g a r n c a r k i , w y k r ę t a r k i , z a ś k l e w a j ą sobie g a r n k i ,
A z a ś za to jedna z d r u g ą w ó d k ę p o p i j a j ą .
Jedna z d r u g ą ; moja k u m o , są t a m g a r n k i u m n i e
w domu,
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
1 3
To się za nie n a p i j e m y i w d o m u się ucieszymy
B ę d z i e m y wesołe.
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
r
r
2 7
Drzewo kupowano na k o p y i oeiepki (1 kopa = 6 ociepek).
K o p a drzewa k o s z t o w a ł a 2 z ł ; na jeden w y p a ł z u ż y w a n o 1 k o p ę
i 1—2 ociepek drzewa, a p r z y w ó z tej ilości k o s z t o w a ł 25 c e n t ó w .
Szkliwo, czyli „ o l o w i a n k ę " kupowano na m i a r k i . 1 m i a r k a
o ł o w i a n k i z g ó r Nowej G ó r y i L g o t y k o s z t o w a ł a 85 c e n t ó w ,
a z g ó r B y c z y n y — 1,05 zł.
Gawędy garncarskie...,
s. 252.
Wykaz garncarzy w r.
I860:
Majstrów
Czeladników
Chłopców
posiadaczy
jako
czyli
Realności
wyrobników
uczniów
2 8
2 9
we wsi Zalas
we wsi F r y w a l d
w Sance na G ł u c h a w kaeh
we wsi P a e z o ł t o w i c e
(nie r o b i 3 i n n y c h
garnc.)
we wsi W o d n a
we wsi R y b n a
na Wrzosach
we wsi B r o d ł a
we wsi P o r ę b a
we wsi B n l i n
we wsi P o d ł ę ż e
we wsi K w a c z a ł a
w mieście A l w e r n i a
w mieście C h r z a n ó w
Razem
30
6
4
1
1
52
8
2
1
1
15
125
10
1
15
1
34
Kafłarzy
Krakowie
10
w Tenczynku
1
w
16
1
9 innych
2
m a j s t r ó w nie
t r u d n i się
1
W s a m y m Zalasie p o d ł u g opowiadania starych b y ł o w 1840 r.
50
70
30
( N o t a t k a Dudziewicza, w zbiorach F . Ś l u s a r c z y k a w Zalasie;
fragmenty W A P K r a k ó w , I T 262, s. 54).
A . Schneider, O wyrobach glinianych w Galicji,
„Jahresberichte des Teehnischen Vereines in L e m b e r g " , Т . 1. 1867,
s. 49.
J . N . Gniewosz, O potrzebie rozwoju przemysłu
ludowego
w Galicji, L w ó w 1878, s. 72 ( p o w o ł u j e się na w y k a z z 1869 г.).
Gawędy garncarskie...,
s. 259.
E . Pietraszek, op. c i t . , s. 106.
W k l e j k a r ę k o p i ś m i e n n a z 1885 r. do ś p i e w n i k a , w posia
d a n i u J ó z e f y W i ę c e k w Zalasie.
[ks. F . N a m y s ł o w s k i ] , Magdalena Święta. Pieśni
religijne
polskie ilustrowane, K r a k ó w 1913, pieśni 52, 162 i 322 „ z n o t a t
r;p. W a w r z y ń c a Dudziewicza' .
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
3 5